RSS

Arhive oznaka: Vojkan Bojovic

Vojislav Vojkan T. Bojović, Milić F. Petrović, Milan Knežević – Srpsko pevačko društvo „Bratstvo“ 1889-2009.

Srpsko pevacko drustvo Bratstvo, Monografija
SRPSKO PEVAČKO DRUŠTVO „BRATSTVO“ – 1889-2009.
Autori: Vojislav Vojkan T. Bojović, Milić F. Petrović, Milan Knežević
Izdavač: Petar T. Grdinić
Pljevlja, 2010. god.
cobiss

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 4, 2015 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , ,

Vojkan T.Bojović: Političke prilike u Pljevljima

(Breznički zapisi, 11-12, str. 159., Pljevlja,1999)

Početkom ovog vijeka Pljevlja su privredno i kulturno najjači grad Stare Raške, a srez pljevaljski najveći. Obuhvatao je i polovinu pribojskog kraja. Turska nije dozvoljavala rad političkih partija ili grupa sve do 1908. godine kada su počeli izbori za turski paralament. Narod je birao povjerenike, a ovi onda poslanike za parlament. Kako su kandidate za parlament davali i Turci i Srbi, rezultati glasanja su gotovo uvijek bili takvi da su svi Turci glasali za svog kandidata, a svi Srbi za svog. U tom periodu 1908-1912. Pljevlja su zajedno sa Prijepoljem, Pribojem i Novom Varoši, davala jednog poslanika za parlament. Od Pljevljaka to je bio Filip S. Đurašković. Interesantno je da je zakon u slučaju istog broja glasova za poslanika, a da se dogovorom nije mogao izvršiti izbor, predviđao bacanje kocke kao krajnje rešenje. Mnogo izbornih malverzacija, neregularnosti, pritisaka i pretnji – bila bi osnovna karakteristika ovih izbora. O tome svjedoče izvještaji iz Pljevalja Stevana Samardžića, Petra Kosovića (direktora gimnazije) i Josifa Jevđevića – upravitelja osnovnih škola. Evo jednog vrlo karakterističnog citata iz “GLASA NARODA” – Skoplje 13. jun 1912. godine

– Kada je prošle sesije u parlamentu pala reč, da su Turci, ne znam gde, izabrali nekog Arnautina za poslanika, onda je bivši poslanik, a sada vođa arnautskog ustanka, vučitrnac Hasan-beg Šišković, smelo izjavio, da su i Arnauti iz Pljevalja, u naknadu za to izabrali Turčina Vasfi bega za poslanika. Karakteristična je ova izjava, piše komentator “Glasa naroda”, ne toliko po tome što je za njega taj muhamedanski elemenat izabrao Vasfi-bega za poslanika, nego po tome, što je za njega taj muhamedanski elemenat u Pljevljima arnautski. I drugi arnautski vođa Derviš Hima dao je iste izjave u razgovoru sa solunskim saradnikom francuskog lista L’Indepedant.

Oduvijek je među Pljevljacima bilo više političkih opcija koje su različito gledale na postojeće političko stanje i njegovo rešenje. Ta borba političkih grupa Pljevljaka odvijala se najpre u crkveno-školskoj opštini – jedinoj dozvoljenoj organizaciji. U knjizi „DOKUMENTA RAŠKE OBLASTI 1890-1899“ Milića F. Petrovića kao i u „RAONIČKOJ BUNI“ Vukomana Šalipurovića stoji da su te političke grupe vodile borbu oko toga ko će imati prevlast tj. većinu u crkveno-školskoj opštini u Pljevljima. Jednu grupu činili su: arhimandrit manastira Sv. Trojice Vasilije Popović, predsednik crkveno-školske opštine, prota Todor Vukojičić, Stevan Samardžić, direktor gimnazije (Kosović, Lalević i Pejanović uvijek su bili uz ovu grupu). Uz njih je bio i jedan dio trgovaca, među kojima se isticao Jovo Milinković. Drugu grupu vodili su sveštenici ŠILJCI sa kaluđerom Janićijem Šiljkom. Uz njih je bio jedan dio trgovaca Pljevalja i skoro svi seoski sveštenici, jer su Šiljci držali većinu seoskih parohija. (V. Šalipurović – Raonička buna – Druga knjiga). Ove grupe optuživale su jedna drugu za izdajstvo i špijunažu, saradnju sa turskom i austrougarskom vlašću. Posebno je među ovim grupama u crkveno-školskoj opštini i samom gradu među stanovništvom, a posebno među imućnijim i uticajnijim ljudima, bilo sporno otvaranje škola i postavljenje učitelja. Austro-ugarske kao i turske vlasti plašile su se srpskog uticaja na ovim prostorima, baš kao i mnogi imućniji Srbi, jer bi njihovo prisustvo moglo otkriti razne liferantske malverzacije. U jednom od pisama povjerenika pljevaljskog, Ministru inostranih djela Srbije – Beograd stoji:

– U Pljevljima postoji jedna kompanija ljudi od Turaka i Srba, pod imenom „Liferanata“ za austrijsku vojsku. Na čelu te „Kompanije“ stoji Sulejman-paša i Bajrović od Turaka, a od Srba braća Šećerovići. Cijela ta grupa stoji pod upravom Austrijskog Đenerala i samo ko njegovo blagovolenje ima za prijatelja, a pored toga i Pašu Bajrovića, taj može samo i isključivo biti pod firmom liferanata, inače gubi pravo na liferaciju. (Dokumenta o Raškoj oblasti – 1890- 1899. Milić F. Petrović).

Pored pomenute dvije grupe, Vukoman Šalipurović u „Ra- oničkoj buni“ navodi da je 1905. i 1906. godine postojala i treća politička grupa od socijalista: Vase Stajića, Gliše Elezovića i njegove žene Kosare. Oni su okupili jedan dio građana, pa i neke članove crkveno-školske opštine: Todora Živkovića, Sima Bajića, Stevana Jovanovića, Jovana Bujišića, Arsenija Živkovića i gradskog kodžobašu Jakšu Popovića. Posebno aktivna bila je Kosara Elezović, koja je vodila žensku osnovnu školu, i tražila je da se ona odvoji iz muške osnovne škole, da ne bi bila pod uticajem i nadzorom Stevana Samarcića, ali joj Ministarstvo inostranih dela to nije dozvolilo.

– Ne gleda se ni karakter ni poštenje nego se sve ceni prema partijskoj boji partizanskoj revnosti. Od glasanja za ovog ili onog, zavisi sudbina ljudi, zavisi sreća ili nesreća svih činovnika i njihovih porodica. Obećanja, koncesije, bakšiši, to su savremeni metodi kojima se lome karakteri u jednoj naciji, koji nisu mogli slomiti ni zavojevanja, ni okupacije, ni interniranja, ni sve inostrane tiranije, niti dugovečna robovanja.

DRUŠTVO SOCIJALISTA

A da smo svi mi pomalo socijalisti, a Pljevljaci pogotovo, možda je najbolji dokaz i to da je jedno od prvih političkih društava osnovanih u našem gradu bilo Društvo socijalista.

– U Pljevljima smo negdje oko 1911. godine, Jovan Ćetković, Milan Terzić – finans, Đoko Popović – profesor i ja, osnovali društvo „Socijalista“, koje je imalo zadatak da se bori za bolji život radnika. U njemu je bilo i muslimana, ali izbio je rat i to se sve ugasilo. Tako beleži u svom dnevniku naš zemljak poč. Miloš Tošić, jedan od 1300 kaplara, solunski ratnik, diplomata, možda prve prave početke stranačkog života u našem gradu. A kad je već riječ o socijalistima, onda svakako njihove aktivnosti i rad treba tražiti u već spomenutim Vasi Stajiću i Gliši i Kosari Elezović, koji su kao prosvetni radnici boravili u Pljevljima.

Početak pravog stranačkog parlamentarnog života počinje posle završetka Prvog svjetskog rata. A kakvo je bilo stanje, politička svijest i zainteresovanost za izbore i stranke, najbolje se vidi iz izvještaja koji je avgusta mjeseca 1920. godine poslao Ministarstvu unutrašnjih dela Jugoslavije načelnik okruga Pljevlja g. Peruničić:

U Pljevljima nijedna politička stranka među našim stanovništvom nije organizovana izuzev komunistička, ako ova ima svojih pristalica.

U ministarstvu su takođe stigli i izvještaji okružnog načelstva o zboru građana koji je otvorio g. Vlatko Samardžić, nastavnik gimnazije. Zbor je sazvan zbog skupoće i bio je vrlo slabo posjećen.

Takođe, okružno načelstvo (g. D. Peruničić – načelnik), javlja ministarstvu pravde 20. 11. 1920. godine:

U vezi naređenja Ministarstva br. 495 čast mi je podnijeti sledeći izvještaj: Na dan 15. ovog mjeseca u ovoj varoši održan je javni radikalni zbor. Tom prilikom od strane nekolicine prisutnih, napadnut je govornik Mileta Minić, poštar ovdašnje poštansko-telegrafske stanice i lako povrijeđen. Istovremeno razbijena je apoteka i jedna kafana. Načelstvo po ovoj stvari vodi istragu.

Treba imati u vidu da je kralj potpisao privremeni Zakon o izborima 1920. godine i da su se pricreme za izbore vrlo brzo odvi- jale. Okružno načelstvo pljevaljsko je u tom smislu zakupilo i auto za prenos glasačkog materijala od Mitrovice do Pljevalja za 2500 dinara.

I pored svih preduzetih mjera i naređenja koje je sprovodilo okružno načelstvo, okr. načelnik Pljevalja D. Peruničić telegramom 279-538-11 izvještava “ … da zbog nerazvijene političke svijesti, nezainteresovanosti, te siromašnosti i male nagrade, može se desiti da ne bude ni jedne kandidatske liste za predstojeće opštinske odbornike.

O izborima iz Pljevalja te 1920. godine javljeno je telegrafski nadležnom ministarstvu da su izbori izvršeni 22. avgusta u opštinama: Ilino Brdo, Otilovići, Mataruge, Premćani, Kosanica, Gotovuša, prema čl 54-6 u opštini Plevlje i Bukovica prema čl. 151. Zakona o opštinama, a ima se izvršiti u opštini Hoćevina, Meljak i Boljanići.

Beogradska „Pravda“ u broju od 29. 08. 1920. godine dala je kratak izvještaj o rezultatima izbora za područje Pljevlja u kome se kaže samo „da rezultati opštinskih izbora su za komuniste (167, praznih 578)“

Da ni izbori, kako i mi to danas znamo, ne rešavaju mnoge stvari pokazuje i Izvještaj iz Fonda pravde – fasc. 11 – I – 22. pod širom „Iz Pljevalja“ gdje načelnik okruga obavještava, da su osmorica novoizabranih odbornika opštine GTljevlja, koji pripadaju de- mokratskoj stranci, podnijeli ostavke, pa moli Ministarstvo da mu se da objašnjenje šta treba raditi. Na istom listu Ministarstvo je dalo odgovor, po kome treba odbornicima odrediti rok do kada treba da polože zakletvu, a ako odbiju da to urade, treba postupiti po Zakonu. Ostavke podnose Opštinskom odboru.

Takođe pod šifrom „Iz Bijelog Polja“, izvještava se da su nosioci RADIKALSKE stranke:

– STANIŠIĆ – za bjelopoljski srez,

– prof. MIJTUTIN JELIĆ – za beranski srez,

– JANKO DRLJEVIĆ za okrug Bijelo Polje,

– JOSIP JEVĐEVIĆ za prijepoljski okrug,

– Dr. JAKOV ZARUBICA – lekar – za okrug Pljevalja.

U izvještaju se kaže da je u stranci jedinstvo, ali da rezultate mnogo kvari slab rezultat Stanića, inače bi ona bila mnogo jača.

Znači, da su prve stranke u pljevaljskom kraju bile RADIKAJ1NA I DEMOKRATSKA koje su svoj rad i organizacije formirale 1920. godine. Posle donošenja Vidovdanskog ustava muslimani su osnovali tzv. Džemijatsku stranku, koja je navodno imala zadatak da spriječi uticaj Jugoslovenske muslimanske organizacije iz Bosne na muslimane iz Raške oblasti. Sve ovo događalo se u vrijeme kada su pljevaljskim krajem zulumćarile bande Huseina Boškovića, Jusufa Mehovića i drugih, pa su se muslimani, posebno oni koji su sarađivali i bili jataci pomenutim razbojnicima, a plašeći se represalija, počeli seliti u Tursku. Nešto gotovo isto dogodilo se u pljevaljskom kraju i posle Drugog svjetskog rata, a uz propagandu i pomoć iz Turske. Ubrzo će, međutim, muslimanske „vođe“ shvatiti, posebno kada su im prvi pridošli sunarodnici javili kakvo je stanje i odnos prema njima u Turskoj, da je selidba najgore rešenje, pa se pristupilo drugim metodama. Prvo uz blagonaklonost dinastije Karađorđevića, a kasnije i drugih vladajućih garnitura, koje su ih koristile za kolaboraciju raznih vrsta, muslimani su uspjeli da i posle 1912. i propasti turske carevine, pa sve do današnjih dana ostanu i dalje najbogatiji i najprivilegovaniji dio društva.

Posle Prvog svjetskog rata konstituiše se pljevaljska opština sa odbornicima i predsednikom. Prvi predsednik bio je proto Savo T. Vukojičić, koji će se vrlo brzo odreći tj. zahvaliti na ukazanom povjerenju i u potpunosti posvetiti svom duhovnom pozivu. Zamijeniće ga Omer-beg Selmanović. Predsednik opštine u tom periodu biće i Mujaga Pašović, a najduže će se na toj dužnosti zadržati Bogdan R. Nenadić.

Pored radikala i demokrata u pljevaljskom kraju pristalice i simpatizere imale su i Jugoslovenska stranka, socijalisti i zemljoradnička stranka, kao i udružena opozicija.

DEMOKRATSKA STRANKA

Demokratska stranka osnovana je 1919. godine od Demokratske samostalne – radikalne stranke. Smatrana je buržoaskom političkom partijom, a njen prvi predsednik bio je Ljubomir Davidović, zatim Milan Grol. Na kongresu ove stranke u Beogradu 1921. godine usvojen je program stranke: centralističko uređenje države SHS, tj. jedan suverenitet, jedna vlada, jedan parlament, kralj, vlada po volji naroda, a država se organizuje na demokratskim principima. Od ove stranke odcijepio se kasnije Svetozar Pribićević i sa svojim pristalicama osnovao Samostalnu – demokratsku stranku. Demokratska stranka Ljube Davidovića učestvovala je na izborima u koaliciji sa Zemljoradničkom i seljčko-demokratskom strankom 1935. i 1936., a često je bila na vlasti u periodu 1919-1929. godine.

U Pljevljima je ova stranka u svojim redovima imala najuglednije ljude tog vremena tj. učitelje, ljekare, sveštenike, ali i druge pripadnike razne socijalne strukture. Gledano po nacionalnosti činili su je uglavnom Srbi, mada je u početku, njenog rada bilo i muslimana: Ahmet Sadiković, Šefkija Selmanović, Tufo Tahirbegović, Šerif Abdićević, Ahmo Čaušević, Šerif Šmigović … . Predsednik pljevaljskih demokrata bio je Mihailo V. Dragašević – učitelj, koji je na izbornim kandidatskim listama za srez pljevaljski, prijepoljski, bjelopoljski i beranski bio sa nosiocima liste Sretenom V. Vukosavevićem iz Prijepolja i Dr. Urošem Ružičićem iz Pljevalja. Biran je za narodnog poslanika i uživao je veliki ugled među svim Pljevljacima. Vojo Nenadić (Pljevljak – brat Bogdana Ne- nadića dugogodišnjeg predsednika opštine i zakupac rudnika uglja) je takođe početkom dvadesetih bio demokrata, a 1926. je čak bio i izabran u Glavni odbor ove stranke.

Na prvim izborima za ustavotvornu skupštinu kandidati za okrug pljevaljski, prijepoljski, bjelopoljski i beranski bili su: Sreten Vukosavljević (Demokrat. stranka), Mustafa Salibegović (Jugos. musl. org), Dr. Aleksa Stanišić (Radikalna stranka), Tripko Žugić (Nezavisni demokrati) i druge manje stranke. Najveći broj glasova dobio je Sreten Vukosavljević.

U „ODJEKU“ od 20. 03. 1927. god. pod naslovom „Izvještaj iz Pljevalja“, piše:

– Na prvom sijelu Demokratske stranke koje je održano 15. marta na inicijativu PRIVREMENOG AKCIONOG OKRUŽNOG ODBORA izabran Mjesni odbor stranke za Pljevlja: Boško Bojović, Ahmet Sadiković, Tufo Tahirbegović, Pavle Pavlović, Milovan Jelić, Božo Vujadinović, Rade Marković, Šerif Šmigović, Božina Kujović, Tomo Vuković, Todo Preradović, Ahmo Čaušević i Dimitrije Vujadinović.

Osnovno opredjeljenje demokrata tog vremena bilo je istinoljublje. U jednom od pisama Ljube M. Davidovića Mihajlu V. Dragaševiću (05. 10. 1935) stoji:

– Vi, kao i ostali naši prijatelji pred narod morate izlaziti samo sa istinom i bez ikakvih demagoških obećanja, koja se bar za dogledno vreme ne mogu ostvariti. Narod je dosta obmanjivan, dosta je razočaran i mi mu ne smemo ničim dati povoda da i u nas vjeru izgubi. Zla je u zemlji toliko mnogo, nevolja u narodu nikad više i prilike za nepromišljene akcije nikad povoljnije. Povesti se sada ličnim ili partijskim interesima i iskorišćavajući te narodne nevolje znači ostvariti još veći haos, po našem mišljenju znači vršiti zločin i prema zemlji i prema narodu. Mi tim putem nećemo! Razumom i razložnom kritikom svega, sredstvima koja neće štetiti najkrupnije interese državne i narodne, vratiti najprije zemlju u jedno normalno stanje, zakonu vratiti autoritet najviše volje u zemlji, i pravedno rasporediti zalogaje na sva usta, to je pravi i za sada naš glavni cilj! Ostalo ima da dođe docnije.“

Tako je pisao i davao uputstva lider nekadašnjih demokrata 1935. godine. Proteklih pola vijeka učiniće i demokrate baš kao i sve druge stranke sasvim drugačijim. Prvo vlast, pa onda sve ostalo, postaće izgleda glavno geslo mnogih vođa i njihovih pristalica, bez obzira na državne i narodne interese, bez obzira kako i koliko će ko dobiti zalogaja.

Prema dokumentima koje je pisac ove hronike imao na raspolaganju o stranačkom životu u Pljevljima, jasno je da su program stranke Ljube M. Davidovića bili prihvatljivi ne samo za inteligenciju ove male varoši, već i za veliki broj ljudi raznih zanimanja i obrazovanja. Uz dr. Uroša Ružičića jedinog akademika iz našeg grada, Mihaila V. Dragaševića – učitelja, narodnog poslanika i predsednika opštinskog odbora stranke, bili su učitelji: Dušan Radičević, Siniša S. Vukojičić, Pavle Pavlović, Ristan Pavlović, Mihailo Žugić, sveštenici: Slobodan Šiljak, Dušan Prijović, Mile Peruničić, sudije: Džaković D. Periša, Boško Bojović, Martinović L. Božo, Aleksa Bavčić, majstori Todor i Ozro M. Bojović, Lazar Popčetović, Momčilo, Savo i Spaso Jestrović sa Radosavca, Šarac Jovan iz Mataruga, ljekari: dr. Pavle Branković – upravnik bolnice i dr. Slobodan Purić, Janjušević Josif iz Mataruga, Jevrem Tanjević – predsednik bobovske opštine.

Na izborima za Saveznu skupštinu koji su održani 08. 02. 1925. godine nosioci liste za okrug pljevaljski, prijepoljski, beranski i bjelopoljski bili su: Mile Peruničić (Demokratska stranka), Dr. Pavle Čubrović (Demokratska desidentska stranka), dr. Mehmed Spaso (Jugoslovenska muslimanska organizacija), Novica Šaulić (Zemljoradnička stranka), Miloš Trifunović (Radikalna stranka), Sreten Vukosavljević (Samostalna demokratska stranka Sveta Pribićevića). Prema podacima sa kojima je raspolagao autor ovog rada u pljevaljskom srezu Mile Peruničić je dobio 1218 glasa, M. Spaho 1226, M. Trifunović 1401, a ostali od 119 do 499.

Na kongresu Demokratske stranke 1925. Aleksa Bavčić iz Pljevalja (jedno vrijeme je bio i predsednik opštine pljevaljske) izabran za člana Glavnog odbora.

Iz dokumenata, zapisnika, beležaka, rezolucija, pisama i drugih dokumenata vidi se zašta su se Demokrate zalagale i borile. To su bili svi segmenti života koji su dodirivali svakog čovjeka. Školstvo, zdravstvo, privreda … Godine 1937. oni šalju protestni dopis Ministru prosvete, koju je potpisalo stotinu Pljevljaka, a u kojoj iznose težak položaj đaka u Gimnaziji zbog premještaja nastav- nika, što ima za posljedicu nezastupljenost velikog broja predmeta:

– Što je najgore ovde se izgleda postavljaju i premještaju g. nastavnici po naročitom sistemu te je tako vječito visok procenat nezastupljenih časova. Uzmimo samo nekoliko primera:

U 1935-36. godini bilo je u 13 odeljenja svega 16 nastavnika. Nastave crtanja, pisanja i gimnastike uopšte nije bilo, a bili su reducirani i časovi francuskog jezika u skoro svim odelenjima.

U 1936-37. godini nezastupljeni su bili u nekim odeljenjima: francuski, higijena, ženski ručni rad, pjevanje, u nekim reducirana matematika, a časovi crtanja, pisanja i gimnastike nisu nikako ni postojali. Broj nezastupljenih časova iznosio je oko 95, ali izgleda da će ova školska godina 1937/38. biti rekordna po tome. Ne samo što je odavde premešteno još nekoliko nastavnika, već su i dvoje novopostavljenih našli način da se brzo izgube odavde. G-đica Vera Kubanji bila je ovde na dužnosti svega 2-3 dana, a već četvrti dan otišla je na dužnost u Bački Petrovac. G-đica Divna Denković nije ni dolazila u Pljevlja, već je odmah dodijeljena na rad u Šibenik, s tim što platu prima ovde i sl. (Iz dopisa Ministru prosvete 28. 10. 1937.)

I u Rezoluciji pljevaljskih demokrata koja je poslata kraljevskoj vladi, iznose se nepravilnosti u vezi dodjele isključivog prava g. Vojislavu Nenadiću za istraživanje i korišćenje uglja, i podizanja cijena uglju, čime su po mišljenju demokrata „pogođeni životni interesi i potrebe sviju građana, a naročito sirotinje. Tako naš siromašni narod na ugalj formalno plaća harač, kao da ne postoji zakon o suzbijanju skupoće.“ pa se moli Kraljevska vlada da nastavi pokrenuti spor sa Nenadićima oko prava za ugalj, kao i da se ugalj da na korišćenje drugim vlasnicima koji će ga narodu i državi prodavati sa cijenom triput nižom nego je cijena uglja kod Nenadića.

Kako najčešće nisu bili u koaliciji sa opozicionim strankama, to će Demokratsku stranku Ljube M. Davidovića, svrstavati u „Buržoaske stranke (vidi „Enciklopediju“ Prosvete), iako je ona na najkonkretniji, najbolji i pravi demokratski način, sa uvažavanjem narodnih i državnih interesa, vodila borbu za pravdu, istinu i bolji život svih građana.

JUGOSLOVENSKA RADIKALNA ZAJEDNICA (JRZ) U PLJEVLJIMA

JRZ se dakle sastojala od ranijih političkih stranaka: radikala, slovenačke SLS i JRZ koje su sačuvale svoju unutrašnju stranačku autonomiju. Na ovim principima formirana je u Pljevljima JRZ čiji je nosilac bio Bogdan R. Nenadić – kandidat prava. Pažljivom analizom zvanične kandidatske liste ove stranke za izbore 22. 11. 1936. vidi se da je ona bila sastavljena uglavnom od muslimanskih trgovaca, velikoposjednika i zanatlija. JRZ su pristupili i nekadašnji članovi drugih stranaka, kao: Karahmetović Abdulah (JMO), Šmigović Šerif i Abdićević Šerif (iz Demokratske stranke) i dr.

Ova stranka imala je svoje glavno uporište među muslimanima, koji su opet baš zahvaljujući njoj uspijevali da održe i zadrže svoje privilegovane položaje, posebno u oblasti zanatstva i trgovine. Kako su se i zašto muslimani našli u ovoj stranci jasno je, ali šta se sa njima događalo kasnije najbolje se vidi iz pisma koje je Abdulah Karahmetović uputio lično dr Milanu Stojadinoviću (Arhiv Jugoslavije). Možda je ovo pismo i dokument i za niz drugih stvari kojima se u političkom životu, a za ostvarenje svojih ciljeva, služio Milan Stojadinović. Iznenađen i iznevjeren svim onim što se u Pljevljima događalo oko izbora, Abdulah Karahmetović tadašnji predsednik Vakufsko-mearivskog povereništva u Pljevljima 19. 11. 1937. piše g. Milanu Stojadinoviću:

1. Upoznali smo se, Vi kao ministar, a ja kao predsednik Vakufskog meariskog povereništva u Pljevljima, oba pripadnici Jugoslovenske radikalne zajednice. Na Vaše pitanje, zašto semoja grupa pripadnika JRZ ne izmiri sa drugom grupom koju tobož predstavljaju: Šefkija Selmanović, Tufik Tairbegović i Dimitrije Milićević u Plevljima, rekao sam Vam:

a) da oni nikoga nemaju u narodu,

b) da su to ljudi iz bivše i sadašnje udružene opozicije, delegirani u JRZ kao trojanski konj da preko nje brane i štite pojedine vođe i ideologe udružene opozicije u ovom srezu …

U daljem tekstu Abdulah Karahmetović je začuđen da Stojadinović ljude odane i zaslužne za uspjeh JRZ u pljevaljskom srezu smjenjuje i premješta, a da na njihova mjesta dovodi ljude iz opozicije:

– Pred izbore ja i moji prijatelji imali smo kao prijatelji dr. Stojadinovića 11 opština, a svega jednu udružena opozicija. Na opštinskim izborima dobili smo 7 opština, a 4 je dobila udružena opozicija, a svega u jednoj predsednik je pristalica ove grupe dok je cio odbor pristalica udružene opozicije. Ovo se ima pripisati isključivo Šefkiji i pomenutoj trojici koji su upotrebili policiju kao bajagi za svoj račun, a ispalo je za račun opozicije … Taj Šefkija koji je javno agitovao za udr. opoziciju za koju je i glasao dobio je na

izborima za vakufsko-mearivsko povereništvo samo 290 glasova doka sam ja dobio 1300 glasova, što je najbolji dokaz koliko je muslimanski narod bio opredijeljen za g. dr. Stojadinovića, a koliko za udruženu opoziciju … Taj isti Šefkija Selmanović uspio je da sa gore imenovanom trojicom:

a) smeni našeg prijatelja banskog većnika industijalca Ibra Mekića i da na njegovo mesto postave Šefkiju Selmanovića – koji je do tad bio sluga kod Nika Rabrenovića, trgovca.

b) premjesti Lazara Nenadića, nadzornika puta, starog radikala i člana JRZ u Pljevljima.

v) premjeste sreskog načelnika g. Milovana P. Vujisića, koji je sav legao prilikom opštinskih izbora da JRZ dobije što više opština.

Moji prijatelji to su otrpeli i održali.

Uz to premjestili su i g. Usa Maglajliju – policijskog pisara odanog člana JRZ, pa Iliju Batrićevića – referenta školskog koji je stvorio Jugoslovensku rad. zajednicu u Pljevljima i novodošavšog sreskog načelnika, a to znači da se ni ja ni moji prijatelji ne samo ne želimo u stranci JRZ, već da se ponizno i potpuno kompromitujemo u narodu, ne za račun JRZ, već za račun i dobit udružene opozicije.

I završavajući svoje pismo dr. Milanu Stojadinoviću, A. Karahmetović piše:

– Ja mojim biračima muslimanima niti umijem niti znam objas- niti ovu politiku g. dr. M. Stojadinovića, jer sada s pravom ti ljudi pitaju, zašto su glasali za listu g. Stojadinovića, a protiv liste udružene opozicije kada on sada dopušta da se progone naši ljudi po zahtjevu udružene opozicije kao i da se zadržava i predaje svu vlast u ruke ljudi iz udružene opozicije …

Ovakvo vođenje politike u narodu ni ja ni moji prijatelji Muslimani u Sandžaku ne razumijemo, sem ako hoće da se bacimo u zagrljaj Ferata Dragog, Asana Repca, Behmena i Spahe koji sačinjavaju jedan front na terenu, a kako ih Vi u Beogradu delite, to za mene nije važno. A ako ste to hteli, onda mi je to trebalo kazati, da se mi između sebe ne svađamo i ne gonimo i da ne TROŠIMO SVOJE PARE UZALUD OKO IZBORA (podvukao V. B) i ugleda dr. Milana Stojadinovića.

Iz pisma Abdulaha Karahmetovića sasvim je jasno kako je Milan Stojadinović „ubijao“ svoje političke rivale iz opozicije. Na isti način kako to i danas čine neke stranke i njihovi lideri. Neko bolje radno mjesto, unapređenje, malo sitniša ili kakvog ćara, plus pretnje i ucjene, bila bi gotovo neizmenjena formula u borbi za vlast sve do današnjih dana.

Stojadinović će izgleda (a prema mojim saznanjima i dokumentima), uvažiti dosta toga iz pisma g. A. Karahmetovića i vrlo brzo posle završenih izbora polako vratiti svoje ljude na stara mjesta: Milovana P. Vujisića (oca poznatog glumca Pavla Vujisića – prim V.B) za načelnika, Iliju Batrićevića, Ibra Mekića i sl.

Kako se bližila 1941. to su političke strasti među Pljevljacima uzimale sve više maha, pa je sreski načelnik Milovan P. Vujisić morao da „u interesu javne bezbjednosti i poretka, a radi omogućavanja pravilnog i nesmetanog izražavanja volje birača, a na osnovu čl. 46, 47, 68 i 69 Zakona o unutrašnjoj upravi“ donose NAREDBU br. 15300 od 30. 11. 1938. kojom se zabranjuju zakazivati i održavati politički i drugi zborovi. (Vidjeti fotokop. Naredbe)

U pljevaljskom kraju jak uticaj među seoskim stanovništvom imala je Zemljoradnička stranka (jedno vrijeme njen kandidat na izborima za srez pljevaljski je bio advokat Radule Jauković) koja je i u opozicionom bloku bila jedna od vodećih stranaka (njen lider bio je Jovan Jovanović – Pižon).

PREGLED IZBORNIH REZULTATA U PLJEVLJIMA

 1923 – 1938 (nezvanični podaci)

18. 03. 1923. Za okrug Pljevlja – Prijepolje – B. Polje – Berane za srez pljevaljski

1. DR. UROŠ RUŽIČIĆ……………………………………. 2392 glasa (zamjenik – Mihailo Dragašević)

2. DERVIŠ ŠEĆERKADIĆ……………………………….. 1402 glasa

08. 02. 1925. za srez pljevaljski:

1.lista MEHMEDA SPAHA………………………………. 1226

2. MILE PERUNIČIĆ……………………………………….. 1218

11. 09. 1927 za srez pljevaljski:

1. MIHAILO DRAGAŠEVIĆ……………………………. 2282

(zamjenik Jevrem Tanjević)

2. DERVIŠ ŠEĆERKADIĆ……………………………….. 1386

3. NOVICA ŠAULIĆ……………………………………….. 567

08. 11. 1931.

** na ovim izborima učestvovala samo kandidati JNS – Petra Živkovića:

1.   VOJISLAV NENADIĆ………………………… 3687

2.   ŠUKRIJA KURTOVIĆ…………………………. 2093

05. 05. 1935.

1.   VOJISLAV (VOJO) NENADIĆ (Lista B. Jeftića) .. 3680 (zamjenik: Derviš Šećerkadić)

2.   GRUBAN PETROVIĆ…………………………. 1354

3.   RADULE JAUKOVIĆ (Lista Vl. Mačeka)… 943

4.   PERIŠA CAKOVIĆ (Lista D. Ljotića)… 11

5.   JEFTO RADOVIĆ (Lista B. Maksimovića)…3

03. 12. 1937.

1.   MILE PERUNIČIĆ……………………………… 1865 udr.opozicija

2.   ŠEFKIJA SELMANOVIĆ……………………. 1722   JRZ

3.   BOGDAN NENADIĆ………………………….. 1525  JRZ

4.   JOSO MIRKOVIĆ………………………………. .1420  udr.opozcija

5.   JOVO BANJANIN………………………………. ..289  udr.opozicija

*** Na osnovu izbornog sistema za poslanike  izabran Šefkija Selmanović.

PRILOZI

1.   Dio teksta iz „Glasa naroda“ 1912. godine
2.   Pregled rezultata izbora za Ustavotvornu Skupštinu od 28. 11. 1920. godine (Petranović – Zečević)
3.   Članska karta Demokratske stranke Ljube M. Davidovića – br. 1 na ime Mihaila Dragaševića.
4.   Vizit karta Mihaila Dragaševića – narodnog poslanika
5.   Kandidatska lista za izborni srez pljevaljski za okrug prijepoljski, pljevaljski, bjelopoljski, beranski, za izbor narodnih poslanika od 18. III 1923.
6.   Propagandni letak Demokratskog kandidata M. Dragaševića za izbore od 11. 09. 1937.
7.   Plakat Programa dolaska predsednika vlade dr Milana Stojadinovića u Pljevlja 22. 09. 1935. godine
8.   Deo stenog. govora Milana Stojadinovića u Pljevljima 23. 09. 1935. godine
9.   Pregled izbornih rezultata stranaka na izborima 1920, 1923, 1925, i 1927. godine.
10.Pregled izabranih narodnih poslanika za skupštinu 5. maja 1935. godine
11.Zvanična kandidatska lista Jugoslovenske radikalne zajednice (JRZ) za izbor opštinskog odbora varoši Pljevlja
12.Fotokopija pisma Abdulaha Karahmetovića Milanu Stojadi- noviću od 19. 11. 1937. godine
13.Narodni poslanici iz pljevaljskog kraja u Skupštini Jugosla- vije (fotografija)
14.Fotokopija Naredbe Mil. P. Vujisića iz 1938. god.
15.Izborni plakat Udružene opozicije iz 1938. god.
16.Predizborni plakat – Poziv – za skup pristaša Jugoslovenske nacionalne stranke (JNS) Petra Živkovića – Pljevlja iz 1931. godine
17.Pregled izbornih rezultata u pljevaljskom kraju od 1923 – 1938. (Ukupno 16 priloga)
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 14, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Vojislav Vojkan T. Bojović: Pljevaljsko Sokolsko društvo

Članovi pljevaljskog sokolskog društva na snimku Sava J. Milića 1934. godine,
sa tehničkim načelnikom Josipom Žicom i kap. Jovanom Miloševićem. ( „Istorija Pljevalja“, 1999)

Pljevaljsko sokolsko društvo osnovano je 1924. godine, uz pomoć i angažovanje Josifa Jehličeka, načelnika i jednog od osnivača Užičke sokolske župe (osnovana 1922.), za čije se ime vezuje i osnivanje sokolskih društava u Novoj Varoši, Prijepolju, Goraždu, Čajniču, Višegradu, Priboju…

Nisam na žalost uspeo doći do podataka o tačnom datumu osnivanja pljevaljskiog sokolskog društva i njegovim prvim aktivistima, iz te daleke 1924. godine, kada je osnovano, a prema podacima uzetim iz Jugoslovenskog sokolskog kalendara za 1928. godinu njega su sačinjavali: – Starešina: Stevan Debeljević – Načelnik: Vladimir Gigantaja – Sekretar: Brane Ilić – Pročelnik: Radomir Đolević – Broj članova: 41,članica-7, vežbača-16. – Nema sokolski dom već privatnu vežbaonicu, nema zastavu.

Od 1929. do 1932. godine starešina društva je bio proto Savo T. Vukojičić, sekretar i tehnički načelnik Brane Ilić, načelnik za prosvetu „pročelnik“ Svetomir Tadić (otac glumca LJube Tadića), profesor istorije i zemljopisa u pljevaljskoj gimnaziji. Društvo je 1931. godine dobilo od svog zemljaka, patrijarha srpskog Varnave (Petra Rosića) i svoju sokolsku zastavu.

Starešinstvo ili sokolsku upravu činili su uglavnom izuzetno kreativni i obrazovani ljudi, mladići i devojke tj. sokoli i sokolice. Tehnički kadar na početku rada društva bio je obično uziman iz garnizona 48. pešadijskog puka. Dolaskom Josipa Žica u Pljevlja (1932/33.) poboljšao se kvalitet rada sa svim kategorijama članstva, pa tada nastaje period dominacije pljevaljskih sokola koji postižu zapažene rezultate na svim takmičenjima užičke župe. Društvo se finansiralo najviše od članstva, prihoda sa svojih priredbi-akademija i pomoći darodavaca kao što je bio već pomenuti Pljevljak-patrijarh Varnava, Lazar Bajić, jedan od prvih Pljevljaka koji je sokolstvo upoznao na školovanju i kasnije na službovanju u Zagrebu, Lazar Šećerović i dr.

Društvo su činili, kao što je to sokolskom organizacijom i predviđeno: – muški članovi – sokoli (stariji od 20 godina) – ženski članovi – sokolice – naraštaj – muški i ženski od 15-20 godina – podmladak – deca od navršene 7-15. godine.

Društvo je imalo i svoje čete od koje su najaktivnije i najbolje bile one na Ilinom brdu, Potpeću i Zabrđu.

Na svojim Akademijama i Javnim časovima, sokoli su prezentirali javnosti svoja umeća iz oblasti fizičke, ali i drugih vidova kulture. Jer jedna od osnovnih sokolskih sentencija bila je: „Ne snaga koja klade valja – već um i duhovna snaga. “

Svakako da bi ova mala hronika ili zapis o pljevaljskim sokolima bio potpuniji i sadržajniji, da škola na Stražici u kojoj se nalazila sokolana i koja je bila ustvari sokolski dom, nije izgorela. Tako je nestala i dokumentacija, baš kao i sokolska zastava, koja je bila izložena u zgradi Srpskog pevačkog društva „Bratstvo“. Veliki broj porodica, nekadašnjih članova ovog društva sačuvao je ipak ogroman broj fotografija i drugih dokumenata koji nam mogu verno dočarati gotovo sve aktivnosti i rad ovog društva.

Od svog osnivanja 1924. godine, pljevaljski sokoli su učestvaovali na svim sletovima svoje užičke župe kao i na pokrajinskim i saveznim sletovima. Ostalo je dokumentovano i učešće pljevaljskog sokolskog društva na sveslovenskim sletovima u Pragu – 1932. i Sofiji – 1935. godine.

Sokolski pokret bio je jedan čitav vek luča slovenstva i veliki bastion humanosti, tolerancije, međusobnog uvažavanja i očuvanja svih evropskih, civilizacijskih tekovina. Velika slovenska vojska bez oružja, sa simbolom najponosnije i najhrabrije ptice našeg neba, nestala je na žalost poslije Drugog svetskog rata i u Evropi i u Americi (Američki soko). Interesantno, da su na uništenju sokolstva i njihovih organizacija podjednako i sinhronizovano radili komunisti i fašisti u Evropi, a sokolsku organizaciju u Americi uništila je tamošnja „demokratija“. Pokušaj obnove ove organizacije i sletskih manifestacija krajem devedesetih godina prošlog veka još uvek je u fazi obnove i straha od onih koji vladaju danas svetom u kome ne postoje gotovo nikakva ozbiljna civilazacijska društva ili organizacije, osim vojnih saveza i paktova.

KO SU BILI PLJEVALJSKI SOKOLI?

O pljevaljskom sokolstvu, njegovim članovima i aktivnostima, napisano je onoliko koliko je autor mogao pronaći dokumenata i koliko je imao istraživačkog dara i umeća u svemu tome. Treba imati u vidu da pisac ovog skromnog rada o slovenskom pokretu dr Miroslava Tirša, koji je za celokupno slovensko stablo odigrao izuzetno značajnu ulogu u borbi protiv germanizacije i asimilacije, od 1862. pa sve do izbijanja Drugog svetskog rata, nije mogao da raspolaže sa izvornim dokumentima ovog društva (zgrada u kojoj se nalazio „Sokolski dom“, škola na Stražici je izgorela, baš kao i zgrada Srpskog pevačkog društva „Bratstvo“ u čijoj su se sali najviše izvodile Akademije i priredbe „Sokola“). Nestala je i čuvena sokolska zastava (posebno znamenje i simbol sokola), koju su pred rat najverovatnije ukrali i uništili komunistički aktivisti. Oni su po zadatku partije, a zbog zabrane rada svoje organizacije, bili u velikom broju ubacivani u sokolska društva, sa namerom vrbovanja članstva i propagande. Ovo pisanje je zasnovano najviše na pregledu sokolske štampe (pre svega „Sokolskog glasnika“, zvaničnog lista jugoslovenskih sokola), izuzetno velikog broja fotografija i kazivanju nekadašnjih „sokola“, tadašnjih članova „podmladka“ i „naraštaja“.

Po nacionalnoj strukturi kao i u svim „sokolskim“ društvima, bile su zastupljene sve slovenske nacije bez obzira na veroispovest. Znači Srbi i muslimani, kao i Slovenci i Hrvati i dr., koji su po službenoj dužnosti bili u to vreme u Pljevljima (Josip Žic, Vladimir Grilihez, Mato Peričević, Daniel i Olivera Skvorikov i dr.). Normalno da je najviše članova bilo Srba, ali je tehničko i organizaciono vođstvo ovog društva bilo povereno Josipu Žicu, Hrvatu češkog porekla, koji je sa mnogo znanja i entuzijazma radio sa svim članovima društva od prostih vežbi oblikovanja tela, pa preko onih animatorskih i takmičarskih, do onih sa kojima su pljevaljski „sokoli“ i „sokolice“ učestvovali na sletovima svih rangova od onih „župskih“ (Užice, Požega, Višegrad i dr.), pa pokrajinskih (Beograd, Zagreb, LJubljana, Sarajevo…), do onih svesokolskih, u Pragu 1932. i Sofiji 1935. godine. Izuzetno mesto u radu pljevaljskog sokolskog društva, zauzimaju: prota Savo T. Vukojičić, starešina društva od 1929-1932., pa ugledni trgovac i jedan od prvih pljevaljskih sokola – Lazar Bajić, Mihailo Dragašević – učitelj i narodni poslanik, Bogdan Nenadić- predsednik opštine, sveštenik Stevan T. Petrović, Muhamed Hadžismailović – direkor muslimaske kreditne banke Foča – filijala Pljevlja, Brane Ilić, koji je dugo godina obavljao funkciju načelnika i sekretara društva, Ilija Stanić – advokat, Ilija Batrićević – učitelj, Ristan Pavlović – učitelj, Ilija Preradović – učitelj, Niko Popović – geometar, Milutin Borisavljević, LJubo Aritonović, Trifun Novaković, Vojo Janjušević, Gorda Bajić, Momčilo Jestrović, Jovan Stamenić, Dragiša Rosić, Milanko Aranutović, Josif Mirković, Vojo Stevović, Mišo Golović, Dobrilo Dragašević, Momčilo Gomilanović, Vuko Lacman, Mišo Radović, Velimir Jakić, Danilo Knežević, Savo J. Milić – fotograf, Kosta Damjanović, Vito Burović, Boško Marković, Slobo Novaković… Veliki pobornici sokolstva bili su već pomenuti profesor Svetomir Tadić (otac glumca LJube Tadića) i profesor Đorđe Kiselinović, koji je za vreme svog službovanja u Pljevljima izdavao jedan izuzetan književni list „Naša iskra“, a u sokolstvu se iskazao i u vreme svog rada u Bijelom Polju (1931.) u čijem je društvu bio „pročelnik“, tj. načelnik za prosvetu.

Pisac ovih redova ostavlja još mnogo toga nenapisanog o pljevaljskim sokolima, za dalja istraživanja. Ostaje da odgonetnemo ko su bili osnivači društva 1924. godine i sl. Inače, starešina pljevaljskih sokola od 1928- 1931. bio je proto Savo Vukojičić, koga je zamenio pešadijski potpukovnik 48. puka g. Nikola S. Kocić. Od 1932-1935. starešina je Stevan Debeljević, a za starešinu pljevaljskih sokola 1935. godine dolazi učitelj Pavle Pavlović, a za načelnike: prosvete profesor gimnazije Mato Peričević, a tehnički načelnik je i dalje Josip Žic. Ovo je period kada društvo gotovo u celosti osvajaju komunistički aktivisti i SKOJ-evci kojima je ovo bilo dobro mesto za propagandu i vrbovanje članstva. U tom periodu, baš takve strukture članstva, društvo gubi na svojoj popularnosti. Direktor gimnazije, Vladislav Nešković zabranjuje zbog toga učenicima da se uključuju u sokolsko društvo, zbog čega ga prijavljuju nadležnim vlastima i sokolskoj župi Užice, pa će to najverovatnije biti uzrok i njegovog odlaska iz Pljevalja.

I u materijalnom pogledu sokolsko društvo je u sve težoj situaciji, što se vidi i iz pisma upućenog 3.08.1935. (br.372) Ministarstvu prosvete: „Naše društvo, koje se održava jedino članarinom svojih članova, toliko je siromašno da nema sredstava ni za najpotrebnije sprave, bez kojih se jedno sokolsko društvo ni zamisliti.

Pljevaljsko sokolsko društvo (kao ustalom i sva druga) raspolagalo je dosta dobrom bibliotekom, koju su pomagali svi članovi, građani, a i nadležna ministarstva. Tako je na molbu sokoslskog društva i njegovog tadašnjeg starešine g. Pavla Pavlovića, Ministarstvo prosvete poklonilo društvu u 1935. godini 20 komada knjiga.

Pažljiviji, a možda i bolji poznavaoci Pljevalja i Pljevljaka tog vremena, pronaći će na fotografijama i mnoge druge članove ovog društva, koje pisac ovih redova nije identifikovao, posebno one iz muslimanskih porodica: Lagundžija, Šabanić, Šulović, Abdićević, Nuhanović, Pelidija, Kečević. Šućrija Muzurović je od 1932. bio sekretar društva, a Ibrahim Biogradlija, novinar društva, zatim Ibrahim M. Dalagija – krojač, Alija Avdić – pekar, Omer Šahimpašić – krojač, Hajro Avdić, Šućro Pajević i dr. Šefkija Pojatić će posle Drugog svetskog rata, kako je i sam govorio, najviše zahvaljujući iskustvu i znanjima koje je stekao u sokolima, biti jedan od vodećih kreatora i scenografa sletova koji su se održavali svakog 25. maja u Beogradu povodom Dana mladosti i rođendana Josipa Broza Tita.

Zbog posebnog položaja koji je u to vreme u javnom životu imala muslimanska žena, nje nije bilo u ovom kao ni u drugim društvima. Pljevaljske „sokolice“ bile su izuzetno takmičarski obdarene i lepe i kao takve izazivale su na svim takmičenjima posebnu pažnju: Milka Krezović, Sara Borisavljević, Mila Radović (Nenadić), Nata Novaković (Šaulić), Draga Todović, Dana Rosić (Burić), Rada Šiljak, Mila Minić, Slavka Jovašević, Dragica Nestorović (Golubović), Brana Đenisijević, Mica Rosić, LJubica Stojkanović, Milojka Grujičić, Brana Đuričković (Žic), Viorka Ječmenica, Angelka Samardžić (Dosković), Cana Lazarević, Duša S. Reljić (Zečević), Nata Lisičić i posebno Mila N. Rabrenović, koja je bila idealan spoj takmičarskog talenta i devojačkog šarma. Pričalo se u to vreme, da kada pljevaljski sokoli dođu na takmičenje u neki od gradova užičke župe, prvo što bi ih domaćini i drugi takmičari pitali bilo je:

– Da li je Mila došla? Kada bi čuli potvrdan odgovor samo bi konstatovali:

– E, nema za nas prvih mesta.

Iz ovog kratkog pregleda članstva pljevaljskog sokolskog društva, koje je prema podacima iz 1930. godine (Podaci uzeti iz Jugoslovenskog sokolskog kalendara za 1931.) imalo 128 članova i 18 članica, a od toga 85 vežbača i 16 vežbačica, muškog naraštaja 32, a ženskog 32, muške dece 230 i ženske dece 150, može se videti socijalna i profesionalna struktura društva i verovatno još ponešto što može upotpuniti sliku, ne samo jednog društva, već i vremena u kome su zajedništvo, viteško sokolsko nadmetanje, slovenstvo i jugoslovenstvo bili ideal gotovo svih tadašnjih Pljevljaka. Ostale su neuništive i za sva vremena neprevaziđene sokolske poruke, koje su najbolje ocrtavale duh i smisao ove organizacije: Ustaj! Živi! Bori se! Ne kloni!

UČEŠĆE PLJEVALJSKIH SOKOLA NA SLETOVIMA

POKRAJINSKI SLETOVI

1. LJubljana – 1933. (Vidovdan – 28. 06.)

2. Sarajevo – 1934. (Vidovdan)

3. Zagreb – 1934. (Ilindan – 2. 07)
ŽUPSKI SLETOVI

1. Užice – 1929.

2. Pljevlja – 1931.

3. Požega – 27. 05. 1934.

4. Prijepolje – 12. 07. 1934.

5. Užice – 10. 11. 1934.

JUGOSLOVENSKI SVESOKOLSKI SLETOVI

1. Beograd: 26-30. 06. 1930. 2. LJubljana: 12-15. 07. 1932.

SVESOKOLSKI SLETOVI

1. Prag: 28. 06. 1932.

2. Sofija: 15.07.1935.

Verovatno da su pljevaljski sokoli učestvovali od 1924-1941. na još nekim sletovima i takmničenjima, ali to iz navedenih razloga nije navedeno. Autor je naveo samo ona takmičenja za koja poseduje dokumentaciju ili fotografije. Dalja istraživanja će sigurno to i potvrditi.

SOKOLSKA HIMNA

Poleti sivi sokole,
poleti snagom svom,
sa vrha naše Avale,
nad Jugoslavijom.
U vis, u vis,
čak pod oblak,
nek’ vije ti se let.
Jedinstvu, bratstvu, ljubavi,
sokole, vodi nas.

Zabeleženo, zahvaljujući sećanju Milenka-Miša Aritonovića, nekadašnjeg sokola, 5. avgust 2001. godine u Beogradu.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 9, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Vojkan T. Bojović: Pljevaljsko zanatstvo

Pljevlja su nekada bila grad zanata i trgovine, pogotovo u srednjem i novom vijeku. Zato su ovdje vrlo česta prezimena – Kovačevići, Zlatarići, Kujundžići, Lončari, Terzići (terzije), Mutapdžići, Kačari, Sujuldžići… Nažalost, ova tako važna ljudska djelatnost nije posebno i detaljnije istražena i izučena. Ako se tome doda naš nemar i nebriga, onda je od svega onoga od čega se nekada živjelo na ovim prostorima, ostalo tek nešto više od ništa. Malo sačuvanih dokumenata i fotografija kod porodica koje su svoj prosperitet imale dok je „zanat bio zlatan“ upotpunjuju fond skromnih izvora. Svakako da je jedan od zlatnih perioda pljevaljskog zanatsva bilo vrijeme austrougarskih trupa u Pljevljima. U jednom dokumentu iz tog vremena Stevan I. Samardžić piše: „Dok je ovde garnizovala austrijska vojska sem liferanata i mnogi drugi imali su koristi. Tolike zanatlije radile su isključivo sa austrijskom vojskom (kao kobasičari, pekari…) Ali ne treba ovo ni za časak tumačiti da svet žali za Švabom. I onaj koji nema mnogo pojma o opštim interesima, toliko je Srbin da se raduje odlasku Švabe.“

Bravarsko – limarski zanat

Lazar S. Popčetović (1892-1939) je bio jedan od prvih pravih majstora, savremenih limara. U Pljevljima je počeo da uči kovačko – kolarski zanat kod Mustafe Nahodovića, a 1908. godine bježi u Nikšić. Tu, kod nekog majstora „latina“ zajedno sa Filipom Zekovićem iz Stančana završava bravarsko- limarski zanat. Nenadmašan je bio u izradi šporeta, umivaonika, kada, oluka, raznih vrsta vaga, čeličnih kapija, limenih krovova. Za zasluge u Balkanskom i Prvom svjetskom ratu, odlikovan je više puta. Nosilac je ordena Sv.Save.

Lazar – Lazo T. Rabrenović (1901 – 1973) je pored toga što je bio dobar majstor, ostao zapamćen kod svojih Pljevljaka kao izuzetan muzičar sluhista i boem.

Jovan St. Stamenić (1904 – 1990) je zanat završio u Sarajevu, a 1930. godine je otvorio radionicu „Jovan Stamenić i brat“ u Čaršiji, naspram nekadašnje „Zelengore“ gde je radio sa bratom Dojčilom. Limarsku radnju imao je i njihov brat Diko, koji je bio i dobar kazandžija.

Jovan R. Golović (1909 – 1984) je zanat završio u Tuzli kod majstora Natana Fridmana. Jedno kratko vrijeme radi u Valjevu, a od 1930. godine čitav svoj radni i životni vijek je proveo u Pljevljima.

Pero M. Potparić (1910 – 1982) je zanat završio 1923. godine kod Laza Popčetovića, kod koga kasnije i radi sve do Lazove iznenadne smrti 1939. godine. Posle rata radi u državnim preduzećima i ustanovama.

Svetozar Sveto G. Novaković – Lički (1914 – 1999) je izučio zanat kod Jovana Stamenića, u čijoj radionici provodi petnaest godina, a pred rat prelazi na rad u radionicu „Braće Vidović“. Posle rata radi u raznim opštinskim i komunalnim preduzećima.

Od majstora ovog zanata, poznati su bili i Nikola Šljukić, Hasan Čuturić, Milan Gomilanović, Adem Čolović…

Kovački zanat

Ovo je jedan od najstarijih zanata kojim su se Pljevljaci bavili od davnina. Kovačnice su obično bile locirane na periferiji grada, a bilo ih je i po selima i duž puteva. Najpoznatiji kovači u XX vijeku bili su – Jeko Krejović, Obrad Irić, Redžo Bajramović, Mustafa Nahodović sa sinovima, Tomo Milićević, Murat Nahodović, Milan Popadić, a kasnije Alija Nuhanović, Alija i Šefkija Nahodović, Džemail Dautović, Halil Belović, Meho Pelidija, Avdo Čano, Miloš Kotlaja i drugi. Kao kovači koji su se isključivo bavili potkivačkim poslovima, tzv. nalibanti, bili su Duran Pobrić, Haso Ljumić i Alija Kurtović. Posle Drugog svjetskog rata istaknuti kovači bili su Demir Nuhanović i Ljubo Milićević, a među seoskim majstorima poznat je bio Vukoman Peruničić iz Pandurice.

Fotografi

Prvi profesionalni fotograf u Pljevljima bio je Nikola J. Nastić(1868-1928). Radnja, koju je otvorio 1892. godine u blizini logora – garnizona, bila je istovremeno i brijačnica i nju je nasledio njegov sin Ljubo. Kasnije, 1932. godine, taj posao preuzima Savo J. Milić (1907-1941) čije fotografije predstavljaju značajan dokument jednog vremena. Pored njih treba pomenuti i Radmila Mazića (iz Foče) a posle Drugog svjetskog rata – Anica Milić, supruga Savova nastavlja porodični posao, dok fotografske radnje otvaraju i Šefkija Deljković, Vlasto Sekulović, Vlado Vukanić (čija se porodica i danas bavi ovim poslom), a jedno vrijeme i Vojislav – Vojo Svrkota (popularni Vojo „Ribo“) bavio se ovim zanatom u svojoj radnji „Mladost“. Najpoznatije fotografske radnje sada u Pljevljima su: „Foto Boni“, vlasnika Ranka Jakića, „Foto Dara„, vlasnika Dare Knežević, „Foto Dodo“, vlasnici porodica Vukanić i „Foto Maz“, vlasnici porodice Ostojić.

Berberi – frizeri

Nekada su ljudi koji su se bavili ovim poslom obavljali i druge djelatnosti koje nisu ni u kakvoj sličnosti. Tako se nekada u brijačnici mogao izvaditi zub, izliječiti povrijeđeni zglob, nabaviti melem za neku ranu i sl. Prvi berberin koji se pominje u gradu je Ibrahim Čelebija. Ovaj zanat obilježili su kasnije Mile Popović, Josif Mirković, Ševko Mulović, Jusuf Čorbo, Derviš Hrastovina (čiji sinovi Remzo, Hadžo, Kemal i Hanefija i danas drže u Čaršiji popularnu brijačnicu „Sport“), porodica Pjevović, Durumbašić, Čole, Hadžagić, Sadagić, Sarvan. I u ovom zanatu bio je uspješan Brane Ilić, koji je istovri – jemeno bio i pravi majstor za ispisivanje firmi, a svoj talenat ispoljavao je u glumi i kao sportista.

Danas u Pljevljima nema mnogo klasičnih brijačnica (braća Hrastovina i Memići), a postoji više frizerskih salona za dame.

Neimari i majstori

Još od dolaska austrougarske vojske u Pljevlja, počeo se polako napuštati turski oblik gradnje, kako kuća, tako i drugih objekata – škola, radnji, hotela i sl. Kuće mnogih imućnijih pljevaljskih porodica – Živkovića i Šećerovića na Raskrsnici, Đenisijevića na Varoši, Janićijevića u Čaršiji, rađene su po austrijskim planovima. Pljevaljski majstori vrlo brzo su prihvatali sve novitete iz građevinarstva, pa između dva svjetska rata, a i prije, u Pljevljima je bilo mnogo objekata koji su ovaj grad svrstavali u srednjoevropsku varoš. Najpoznatiji majstori i neimari, koji su dali pečat ovom zanatu u Pljevljima bili su: Maksim T. Bojović (1852-1945) sin čuvenog neimara Todora iz sela Sedobra nadomak slavnog manastira Mileševe, poznat po tome što je sa još tri neimara (Radovan-Raka Varaklić, Arsenije Drobnjak iz Sedobra i Miloš Kuburović iz Babina) trideset majstora i dosta pomoćnih radnika-argata, obnovio manastir Mileševu od 1863 do 1868. godine. Posao je savladao do savršenstva, pa su ga zvali da radi ne samo na prostorima od Lima do Tare, nego i do Cetinja i Kotora. Radeći tako, uspio je da nabavi s Rakom Varaklićem i zvono za manastir Mileševu iz Kotora. Ostalo je zapisano da su ga sa Cetinja donijeli na konju (imalo je oko 70 oka). Maksim je radio sa ocem i vještine posla učio od njega. Prvi veći posao imao je sa ocem na obnovi manastira Pive (1871-1873). Kasnije na poziv vojvode Lazara Sočice sam ga je sa svojim društvom obnavljao posle turskih paljevina više puta. Radio je i na obnovi manastira Dobrilovine 1889. godine, a sa ocem je radio i u manastiru sv. Trojice posle velikog požara 1876. godine u kome su gotovo u potpunosti izgoreli konaci. Radio je Maksim sa sinovima Todorom i Ozrenom (1903-1993) i svoj posljednji neimarski rad baš u pljevaljskoj sv. Trojici 1933- godine. Tada je urađen veliki bazen za prihvat vode iz Biserke i tunel za njen odvod koji ide ispod obje porte u dužini 150 metara.

Todor M. Bojović (1900- 1987) je zanat učio od oca, a diplome tj. majstorska pisma za zidarsku, stolarsku i tesarsku struku dobio je posle položenih ispita u Kraljevini Jugoslaviji kod pljevaljskog esnafa.

Gotovo čitava Todorova graditeljska aktivnost vezana je za pljevaljski kraj, na prostoru od Tare do Lima, posebno u vrijeme obnove grada poslije Prvog i Drugog svjetskog rata. Izgradnja mostova na Ćotini („Gornji“ i „Donji“) 1924. godine, Vezičnici, Breznici 1937, zidarskih radova na parnoj pekari u Vojnom logoru, prvoj termoelektrani na Serhatu 1935. i TE „Volođa“ 1950. (ispod Pliješi), Silosa na Stražici (1940), objekata na rudniku uglja i u Šupljoj stijeni, Doma kulture (1947), zgrade Opštine (1949), fontana, i drugih javnih zgrada i objekata. Todor je za svoj rad 1947. godine proglašen za udarnika, a 1950. godine odlikovan medaljom rada.. Posebno je bio vješt u obradi drveta i kamena. Odlično je poznavao tajne betona i vezivnih materijala, što je rezultiralo da njegovi radovi imaju karakter dugovječnosti.

Arso T. Popović (1883-1951), je zanat završio u Sarajevu kod majstora Njemca, sa kojim je radio i u Beču. Arsovi stolarski radovi: ormani, kredenci, stolovi, stolice imali su umjetničku vrijednost. Bio je predsjednik zanatlijskog udruženja i Esnafa.

Između dva svjetska rata poznati stolari bili su i braća Milinko, Mihajlo i Savo Lazarević, Risto Dučić, Velimir – Veljo Samardžić, Pero Bavčić, Ilija Janjić, Ljubo Jegdić, Obrad Milić, Sveto Popović, Nedeljko Tomašević, Miro Seratlić, Husnija Arslanagić, a kasnije Hanefija Coković, Janko Bujak, Vojo Lisičić, Rade Drobnjaković, Petar Danilović, Slobo Novaković, Brane Ječmenica…

Hanefija Coković (1911-1983) je bio odličan majstor stolar. Ostao je upamćen po svom majstorstvu, a posebno kod mladih Pljevljaka, djece, kojima je pravio ligure za klizanje, orkane i bobove. Hanefija je izrađivao i nanule, karakterističan vid obuće od drveta, koji se posebno upotrebljavao kod muslimanskog življa. Za vrijeme Drugog svjetskog rata Hanefija i Todor su pravili sandale od drveta tzv. apostolke, koje su kod mladih bile vrlo popularne.

Janko Bujak (1917-1988) je zanat završio u Beogradu. Bio je jedan od prvih rukovodilaca posleratne stolarske radionice. Janko je 1947. godine konstruisao jedan cirkular za obradu drveta, čime je tadašnja proizvodnja ubrzana za 25% („Pobjeda“ 22. 11. 1947.)

Ivan Krstov Joknić (1914-1999) je od rane mladosti zavolio zanat, a Bog ga je obdario vještinom i snagom, po čemu je bio čuven nadaleko. Svoje umjeće iskazivao je uglavnom u seoskoj gradnji, pa su tragovi njegovog rada ostali najviše u selima pljevaljske i pribojske opštine. Bio je vrstan majstor u izođenju objekata tradicionalnog karaktera i to u vremenu kada je glavni građevinski materijal bilo drvo, kamen i kreč. Kao pripadnik 48. pješadijskog „gvozdenog“ puka, koji je po izbijanju Drugog svjetskog rata bio jedan od rijetkih koji je izvršio svoj zadatak u cjelosti i iskontrolisao cio ratni položaj sve do Skadra, Ivan se po obavljenom zadatku vratio pješke do Pljevalja, takoreći bos, jer za njegove noge nije bilo tada tako veliki broj obuće.

Pekarski zanat

Poznate porodice koje su se bavile ovim starim zanatom u gradu bile su – Đenisijevići, Kazaz, Obradovići, Ćulahovići, Kujundžijići, Roćeni, Latif Tifo Krajina, Mehmed i Alija Hodović, Kadrija Sokolović, Lazar Cvijetić, Vojin i Vlado Gogić, Meho Brković, Avdija Šmigović. Muho i Meho Brahić, Redžo Čole…

Latif Tifo Krajina (1865 – 1968) je imao četrnaestoro braće i svi su bili pekari. Radili su zajedno sve do 1925. godine, kada je prilikom diobe Tifo dobio tri radnje, dvije u Džematu i jednu u Moćevcu. Pri kraju radnog vijeka, prelazi da radi u novoizgrađenu parnu pekaru, a kasnije u kuhinju zanatskog preduzeća gdje je i penzionisan.1

Vojin Lazara Gogić (1909-1997) je rođen u selu Zenici kraj Pljevalja, a zanat je završio u Sarajevu 1927. godine, gde je skoro deset godina i radio. Po povratku u Pljevlja, otvara svoju pekaru u tadašnjoj Obilićevoj ulici br. 27. tj. u kući Živka Roćena. Poslije Drugog svjetskog rata bio je prinuđen da zatvori pekaru.

Vlade Lazara Gogić (1925-1997) je zanat učio kod svog starijeg brata Vojina, u čijoj radnji je radio sve do 1944. godine. Radio je u Kolašinu, Gracu, Sarajevu, a po povratku u Pljevlja držao je takođe svoju samostalnu pekarsku radnju. Godine 1959. prelazi na rad u vojnu pekaru na Dolovima. Još jednom će Vlade u kući Petra Danilovića otvoriti svoju radnju, a svoju radnu aktivnost završio je u gradskoj pekari.

Mesarski – kasapski zanat

Ovo je takođe drevni zanat, jer je ovo područje bilo i ostalo poznati stočarski kraj. On se prenosio sa koljena na koljeno i bio je u porodicama – Talovići, Abdićevići, Vlahovljaci… Između dva rata a i kasnije poznati kobasičar bio je Dragiša Rosić (1906-1994) koji je zanat učio u Sarajevu.Dugo godina u ovom poslu pomagao mu je Milovan Ćurčić. Takođe, vrstan kvalifikovan kobasičar između dva svjetska rata, bio je i Ferika Janković. Poslije Drugog svjetskog rata porodice koje su se bavile obradom mesa i njegovale ovaj zanat su porodica LJubojević u Moćevcu, kao i porodica Murata Mahmutovića – „Paše“, Vlahovnjak, Hadžalić… U preradi kože isticali su se Sulejman Čaušević, Stevo Tešović – Cuco, Meho Talović, Alija Hodović, Smajo i Derviš Čole…

Opančari i obućari

Poznati opančar bio je Uroš Aritonović, koji je u Pljevlja došao krajem XIX vjeka sa Kosova. Sa njim je radio i njegov sin Đorđo, a ovaj zanat nastaviće i Đorđovi sinovi – LJubo, Drago i Mijo. Opančari su bili i Muslići (Mustafa), Boškovići, Surulizi, Strujići… Po kazivanju Miloja R. Dragaševića, poznati obućar bio je i Stefan Kozić. Imao je kuću u Bajića sokaku do Lazara Bajića (sada umjetnička galerija prim. V. B.) i bio je član grupe Mlada Bosna. Ostao je upamćen po tome što je često govorio: „Uskoro će propast sveta, pa neka će nije šteta!“ Poznati obućari između dva svjetska rata bili su:

Božo M. Banović (1883-1944) je zanat izučio kod poznatog majstora Tadije Vukojičića. Radnju je imao u Korjenića sokaku (današnja Principova ulica). Bio je poznat po izradi muških cipela i ženskih papuča. U vrijeme velike svjetske ekonomske krize, zatvara radnju i zapšljava se u obućarskoj zadruzi „Bata“ gdje radi do 1941. godine. Za vrijeme rata radi u svojoj radnji. Umro je 1944. godine. Božo je bio aktivan u esnafu i društvenom životu grada. Član je odbora za podizanje crkve sv. Petke 1927. godine.

Svoje obućarske radnje između dva svjetska rata imali su i: braća Omer i Smajo Koštović, Omer Tataragić, Mašo Kamber, Ibro Srna, Redžep Sofović, Muharemovići, Karahmetovići, Osmo Telaćević, Arif Pijalović, Smajil Kadrić, Bosnići, Sejfo i Vehbo Katana, Šemso LJuca… Najveću radnju za izradu obuće koja je zapošljavala i najveći broj radnika imali su Pojatići. Danas u Pljevljima ima pet obućara. Mali broj pljevaljskih obućara zadržao je svoje radnje posle Drugog svetskog rata. Neki su prešli u zadruge a neki u druge djelatnosti.

Krojački zanat

U Pljevljima je oduvijek bio uvažavan i svrstavan je u gospodske zanate. Krojači – terzije su svoje radnje imali po čitavom gradu, ali najviše u Čaršiji. Između dva rata najpoznatiji su bili – Ibrahim Dalagija, Omer Šahimpašić, Olga Leovac, Milan Stojkanović, porodica Šabanić, Novak Novaković, Diko i Kosto Damjanović, Jevrem Jakić, Drago Živković, a kasnije Ivan Golubović, Milanko Aranitović, Božo Čolović, LJubo Stojkanović, Mišo Božović,Jovan Čvorović, Ramiz Lukovac… Jovo Jestrović i Savo Jevrosimović su bili krojači seoskih odijela, a od krojačica LJubica Rosić – Nenadić, Stana Nestorović, Zehra Manovović, Milja Cerović, Milena Obradović, Katarina Tomić, Milanka Kosorić,Zuhra Tatić, Muniba Drnda…

Aleksa Lekso Đ. Rosić (1875 – 1937) je učio zanat kao zarobljenik u mađarskim logorima Nežider i Boldogason, gdje je radio u pogonima za izradu vojne odjeće. Kada se 1918. godine vratio u Pljevlja, otvorio je radnju u Čaršiji, ali je posle nekoliko godina prešao da radi sa bratom Urošem trgovačke poslove.

Jovo Đ. Jestrović (1882 – 1958) je zanat učio od 1910 do 1914. godine kod svog oca Đorđa, poznatog „terzije“ pljevaljskog kraja. Zato je i Jovo bio čuven, posebno po izradi seoskog odijela. Imao je radnju u Čaršiji a poslije Drugog svjetskog rata, na Trebovini, u blizini svoje kuće, gdje se danas nalazi advokatska kancelarija njegovog unuka Josifa Mićkovića. Jovo Jestrović je radio narodna odijela iz pljevaljskog kraja za cetinjski i druge muzeje.

Mišo M. Božović (1918 – 1996) krojački zanat učio u Sarajevu, kod tada čuvenog majstora Rupnika. Poslije Drugog rata radi u pljevaljskoj krojačkoj zadruzi, gdje je dugo godina bio i upravnik. Bio je aktivan u SD Jakić i Breznik, i prvi je republički fudbalski sudija iz našeg grada.

U Pljevljima je inače između dva rata postojalo Društvo za prodaju šivaćih mašina “Vote” & So. Danas u Pljevljima ima vrlo malo krojačkih radnji: Petar Dajević, Dragan Knežević i mlade Mrhunesa Ćirlija i Mirsada Šabanić u maloj radnjici u „Bezistanu“ je gotovo sve što je ostalo od nekadašnjeg „gospodskog“ zanata.

Časovničari – sajdžije

Od majstora koji su opravljali časovnike u Pljevljima ostali su zabilježeni – Lojo Adem, Šerif Zilkić, Adem Hadžiduraković i svakako najpopularniji Alija Ičelić – Klepeša, koji je na svojoj harmonici dugmetari odsvirao mnogim Pljevljacima svadbeno kolo.

Poslastičari

Ovaj zanat se razvijao nešto kasnije od pomenutih, ali neki hroničari navode da su umjesto današnjih poslastičarnica postojale halvadžinice, nazvane po raznim vrstama halve. Između dva svjetska rata pljevaljske poslastičarnice su bile nadaleko poznate, a posebno – poslastičarnica i manja fabrika za proizvodnju rahat-lokuma „Sandžak“ Sefera Sulejmanovića (1893-1969). Poznati su bili i poslastičari – Bakija Redža, Šefkija Deljković, Arslan Čakar, Ato Mulović, Kadrija Pijuk, Mustafa Sadagić, Ibrahim Ibrahimović.

Grnčarski zanat

Grnčarski zanat je u Pljevljima živeo sve do pred Drugi svjetski rat, pa i nekoliko godina poslije njega. Zato je valjda ovdje i prisutno prezime Lončar i Lončarevići. Poznati predratni majstori ovog zanata su braća Risto i Stevo Leovac, koji su svoju robu prodavali u više okolnih mjesta i gradova. U Pljevlja su pred Drugi svjetski rat došli iz Bele Palanke Jovan i Stojan Petrović, koji su radnju imali u kući Alije Jabučara, kod džamije. Pravili su razne vrste lonaca i ćupova, saksija, vaza i sl.

Šoferi — mehaničari

Šoferi – mehaničari su jedna od najmlađih vrsta znatlija, koja se pojavila u Pljevljima poslije Prvog svjetskog rata, kada su i prvi automobili došli u stari grad na Breznici. Gotovo sa sigurnošću, može se reći da je Uroš S. Bajić (1896-1970) prvi pravi kvalifikovani vozač, šofer ili kako se to tada zvalo „šloser“. Uroš je iz poznate pljevaljske porodice Bajić, jedne od tvoraca ovog grada. Otac Spasoje i majka Olga Grujičić, šalju ga u Peštu 1914. godine, gdje uči tajne automobila i vožnje. Sa šloserskom diplomom, vraća se 1924.godine u Beograd i polaže ispit za dobijanje dozvole „da može upravljati i voziti sve vrste automobila“. Radi prvo kod Alekse Mihailovića, a onda kod Ministarstva inostranih dela. Po povratku u Pljevlja 1928. godine, sa svojim čuvenim „ševroletom“ obavlja poslove autoprevoznika. Stariji Pljevljaci znaju da je Uroš Bajić – Baći vozio svojim luksuznim automobilima (Kabriolet -citroen) sve do Carigrada, gdje su Korjenići imali fabriku šećera.

Od ostalih vozača – šofera između dva rata, poznati su bili i Mišo B. Dajević Ćopo, Sadija Sukić, Mišo Radović, Hajro Jašarbašić…

Vodeničari

Pljevlja su sve do sredine XX vijeka svoje potrebe u žitaricama gotovo isključivo obezbjeđivala u svom polju i okolnim selima. Samo manje količine brašna i kukuruza dovožene su sa strane, navodi u svom feljtonu R. Popčetović2 što znači da su se sve te količine žitarica za ljudsku i stočnu hranu, mljele u vodenicama koje su bile locirane na Breznici, Ćotini, Skakavcu, Prkosu, Tari, Lјutici, Vezičnici, Voloderu, Dragi, Kozičkoj rijeci, Poblaćnici i velikom broju potoka, pa otuda u narodu za te mlinove kažu vodenice-potočare. Veliki broj njih radio je tokom cijele godine, sem kad su suše. Obično je rađeno više na jednoj rijeci ili potoku, a razmak između njih bio je oko 100.m.

U navedenom feljtonu Popčetović smatra da je najstarija vodenica bila na potoku Skakavcu, na izlazu vode iz pećine u blizini samog manastira i da je podignuta verovatno kad i manastir sv. Trojice. Predanje kaže da je ta mala vodenica sa jednim vitlom, nestala u požaru krajem XIX veka, a posle ubistva u njoj.

Sasvim pouzdano se zna da je u gornjem toku rijeke Breznice postajalo pet vodenica.

Prva se nalazila na izvorištu Breznice, kod današnje vodovodne stanice i bila je prvobitno vlasništvo porodice Selmanović, koja je kasnije prodala Hodžićima. Tu je bila smještena i prva vunovlačara u našem kraju. U njoj je dugo godina vodeničar bio Jupo Strujić. Porušena je kada je rađena rekonstrukcija vodovoda.

Druga, Drndina vodenica, bila je odmah ispod ove, i kasnije je prešla u vlasništvo braće Spasa i Pavla DŽuvera. Dugo je bila napuštena i negde 1972. porušena.

Treća, kamena vodenica na Breznici, ispod izvora, bila je manastirska i imala je četiri vitla, dok su ostale na Breznici imale po tri izuzev Gerinske. U ovoj vodenici dugo godina je radio Rasim Čengić. Najviše zahvaljujući Canu Janićijeviću ostala je jedina sačuvana bar kao objekat.

Četvrta vodenica na Breznici bila je od drveta i takođe vlasništvo Manastira sv. Trojice. Nalazila se na mjestu današnjeg ribnjaka, a srušena je krajem pedesetih godina. Posljednji vodeničar u njoj bio je Miloš Vukojičić.

Peta vodenica na Trebovini, bila je vlasništvo porodice Bajrović. Urađena je od kamena trudom neimara Maksima T. Bojovića i njegovih sinova Todora i Ozrena, koji su inače bili izvođači gotovo svih radova koje je ova ugledna porodica gradila. Ova vodenica radila je najduže i tek je početkom osamdesetih, zaustavila svoj točak. Sada je u njoj ribnjak.

Na današnjoj pijaci, nalazila se vodenica Mehmed-paše Bajrovića, koju su takođe radili Bojovići. Prvobitno je radila uz pomoć velikog drvenog točka koga je pokretala voda sa Breznice. Radila je na pet vitlova. Iz jaza je voda sprovedena debelim lučevim badnjevima dužine devet metara. Vitlovi su pokretani preko prenosnika.3 Kasnije, mlin je imao i rezervni motor na naftu od 24 KS. Radio je gotovo isključivo za austrougarski garnizon u Pljevljima i okolnim mestima. R. Popčetović navodi da joj je kapacitet meljave bio oko 4000 kg pšenice za 24 časa. Mlin je imao dva francuska kamena, jedan peštanski i dva kosovska. Ovaj mlin imao je trijer za žito i razne vrsta sita. Tu se proizvodilo nekoliko tipova brašna, a pšenica je dovožena iz doline Lima, Čačka i Kraljeva. Uz ovaj pašin mlin nalazila se i manja strugara sa jednim gaterom i kružnom testerom. U ovoj zgradi posle Drugog rata je bio smješten jedno vrijeme električni mlin, ali je radio vrlo kratko. Regulisanjem Breznice, porušen je jaz i onemogućen dalji rad ovog mlina. Sada je to zgrada administarcije.

Na Musluku, R. Popčetović u navedenom tekstu, kaže da je postojala Gerinska vodenica, koja je podignuta najverovatnije po dolasku Turaka ili u vrijeme gradnje Husein-pašine džamije i hana koji je bio naspram nje. I ova vodenica je srušena kada je regulisan tok Breznice. U njoj je dugo godina radio poznati vodeničar Ibrahim – Ibro Gerina.

Kao i prva, i poslednja vodenica na Breznici bila je vlasništvo porodice Selmanović. Dugogodišnji i posljednji vodeničar u njoj bio je Elmas Bošković. I ona je regulisanjem toka Breznice prestala sa radom, a onda služila dugo godina kao Otkupna stanica.

Na potoku Tvrdašu „čeketale“ su dvije potočare: najstarija je bila Josifa Bajića koji je prodao Sadagićima – redovnička, a ovi kasnije prodali Jovanu Šljuki i nizvodno u Bajevici (po Bajićima, prim. VB.) Drndina (takođe kupljena od Bajića) koja je spaljena u toku Drugog rata.

Sve navedene vodenice radile su na jednostavnom principu, tako što je voda kroz badnjeve padala na točak i pokretala ga.

Savo Žugić (1868) je podigao vodenicu pregra- đivanjem Ćotine 1919. (tako je nastao „Savov jaz“) i ona je radila na drugačijem principu od napred navedenih. Imao je veliki drveni točak koji je pomoću zupčanika pokretao dva kamena. To je bio mlin koji je mogao samljeti najviše žita u toku dana, a uz vodenicu radila je i valjarica za sukno i stupa za tučenje ječma. Istovremeno, Savo je uz pomoć lakomica, navodnjavao čitavo svoje imanje. Radila je do 1976. godine.

Pejanovići su svoju vodenicu podigli na Prkosu. Oni su vodu sa izvora Prkosa uz pomoć drvenih „lakomica“ podignutih na stubove preveli preko puta za Gradac, tako da se ona sa visine od preko četiri metra obrušavala vertikalno na badnjeve vodenice koja je bila ispod puta i tako pokretala vodenički kamen i stupu za sukno.

U Adresaru za 1934/35. godinu, izdanje Ministarstva trgovine i industrije evidentirani su sledeći mlinari – vodeničari: Elmas Bošković, Nazif Čolović, Tahir Drnda, Latif Hadžić, Mule Redžović, Šaban Stupar, Mehmed Tašaković, Tufo Vajzović.

Stariji Pljevljaci se sećaju da je u toku Drugog svjetskog rata Jovan St. Stamenić na Varoši podigao manji mlin sa jednim kamenom koji je pokretao elektro-motor.

Dosta vodenica bilo je i u okolini Pljevalja, i bez njih kao i bez njihovih voda nije se mogao ni zamisliti život na selu. Gotovo sve bile su redovničke (gradili su ih seljaci redovnici i uvijek se znalo ko i kada od domaćina i porodica donosi žito na mljevenje- prim V.B). Vlasničke vodenice pravili su sami vlasnici ako su znali, ili su uzimali majstore da im ih prave.

Vode ovih rijeka, riječica i potoka, pokretale su mlinove, valjarice i stupe. Tako je šezdesetih godina bilo na Jugoštici pet a Gotovuškoj rijeci deset vodenica. Sve su bile dvovitlaši i svaka od njih imala je dnevnu normu metar, dva ili tre žita, a i prva sijalica na ovom području bljesnula je iz mlina „mini hidroelektrane“ mlinara iz Gotovuše Jevta Vraneša kasnije inženjera.

O seoskim vodenicama i vodeničarima moglo bi se pisati i nabrajati daleko više od napisanog, što će svakako biti zadatak i tema nekog drugog hroničara.

Tako će bar od zaborava biti sačuvane mnoge vrijedne ruke mlinara, čijim se radom i vještinom seljakova sjetva i žetva pretvarala u divni hljeb kao što je bio onaj ražani. Novo vrijeme i način življenja izmenio je iz korena i selo. Malo ko sada i tamo zna za riječi: bent, lakomica, badanj, čeketalo, mučnjak, okoliš, riječi bez kojih, kako napisa M. Marić, naše selo nekada nije moglo ni jedan jedini dan. Sjetiće se jednom neko i toga, a možda će opet proraditi i neka od vodenica na Jugoštici, Voloderu ili Vezičnici. Neka, kao što je bila čuvena vodenica na Vezičnici Đola Džogaza, Radoja Tošića na Hoćevinskoj reci, Rondovića, Vukovića, Novovića na Premćanskoj rijeci… U Bitinama je bila samo jedna vodenica a u Leverima od Točila do Tare – jedanaest! U pomenutom tekstu Radovan Vujadinović piše o vodenicama u Leverima:

„Od turskog zemana do danas ko zna koliko su vlasnika promjenile. A uoči Drugog rata, prva je gore u vrhu sela bila redovnička vodenica porodice Aljićević sa šesnaest redovnika. Ispod nje imao je Sabit Stupar dvije,gornju i donju. Radoman Roćen, Jagoš Roćen, Alija Šabanović, Milan Ćosović i Đule Bećović po jednu, Hamid Šabanović takođe dvije i Neđeljko Žugić jednu. NJegova je bila dolje pored Luke, iznad same Tare, najdonja. Između prve i poslednje – pet stotina nadmorske visine. Na svaka tri metra – metar pada! Leveri su bili centar svijeta, govorio je stari Ferid Šabanović. NJegovi ljudi su življeli, i to bogato. Od ujma, nego šta! Od svako sto kila dobiješ pet kila. Samelješ sto kila pšenice, uzmeš pet kila nimeta, ko duša.“

Svaka od ovih vodenica mogla je, ako je imala dobrog vodeničara, da za 24 sata samelje i po deset metara žita najmanje. Stari ljudi su govorili da se u leverskim vodenicama „žito dogonilo od svakle“: Bobova, Ograđenice, Glibaća, Kosanice, Pušanjskog Dola, Krupica,Vaškova, Premćana sve do Đurđevića Tare. Čak i oni „preko Tare“ iz Šarana, Brajkovače, Aluga, NJegovuđe, Žugića Bara, Motičkog gaja, sve do Žabljaka, sve je to nekada mljelo u Leverima.

Do prije dvadestak godina i u bobovskom kraju je na Dragi bilo dosta vodenica. Draga ima kratak tok, veliku visinsku razliku i bogatija je vodom u gornjem nego u donjem toku. Stoga su između Bobovaca često nastajali nesporazumi, čarke, svađe i sporenja. Sporila su se bratstva, sela i zaseoci, a daleke 1909. godine, kažu Bobovci, pala je i glava. U svađi je prethodno ranjen od Svrkota Filip Jelovac, koji je tada živio u Višnjici, ubio je Radovana Svrkotu iz Morajica, a na Vaskrs 1967. godine, noću su zapaljene tri vodenice.

Na maloj Dragi su se nalazile Jelovačka, Starčevića i Andrina vodenica u kojoj su redove imali i pojedini Božovići, Slatinci, Meštrevčani. Vranovci su iskoristili vrlo jak izvor ispod Nabojine i gornjem toku Drage, a u donjem toku još tri koje su s vremena na vrijeme održavane. Na Dragi je imao i stupu (valjaricu) Iko Tešović, povratnik iz Amerike, koja je radila vrlo kratko.

Prema pisanju M. Vukovića, u Kaludri podno Donje stubice bilo je niz bobovskih vodenica, ukupno sedam. Radile su uvijek kada je imalo žita i dovoljno vode da pokreće teško vodeničko kamenje koje je dobavljano čak sa Kosova. Sijalo se tada dosta ječma, krupnika, raži…

Vojkan T. BOJOVIĆ

(Istorija Pljevalja, Opština Pljevlja 2009, str 555-571)

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 25, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Vojkan T. Bojović: Pljevaljski hanovi, kafane i hoteli

 

 

KAFANE

Teško je sa sigurnošću govoriti kada su se u Pljevljima pojavile prve prave kafane, ali svakako da je jedan njihov vid već postojao u hanovima, kojih je bilo na gotovo svim putevima, raskršćima, po okolnim selima,  još  u  srednjem  vijeku.  Oni  koji  su pisali o ovoj i do danas specifičnoj „institituciji“ koja  je odigrala važnu ulogu i u životu Pljevljaka, obično polaze od druge polovine XIX vijeka i dolaska austrougarskog okupatora u Pljevlja 1879. godine, mada je sasvim sigurno da su kafane i „kahve“ postojale u Pljevljima i mnogo pre toga. Tako putopisac Le Fevr, pominje kafane u Pljevljima 1611. godine. Kaže, da su ga neki mještani koji su sjedeli ispred kafane ponudili pićem i kafom, i da je on to iz učitivosti prihvatio. Dr Vidoje Golubović, autor knjige „Stare kafane Beograda“ (Beograd, 2005) navodi da je prva kafana u Evropi bila u Beogradu 1522. godine, a London je tek na trećem mjestu po otvaranju ovog zdanja. Kafane se javljaju u Francuskoj 1654. godine.

Svakako da je i na ovaj važan segment čovjekovog života u Pljevljima uticalo niz događaja, kao što su: pad Dubrovačke republike, ukidanje sjedišta hercegovačkog sandžakata u Pljevljima 1833. godine, velike epidemije kuge i kolere, od kojih je najžešća bila ona 1863. godine, veliki požar koji je uništio najveći deo čaršije, bune i ratovi… Dolaskom Austro-Ugarske, otvaranjem velikog vojnog logora na Dolovima, Metaljci i drugim okolnim mjestima (Boljanići, Jabuka…) oživjele su i kafane. Tako Milka Bajić Poderegin u romanu „Svitanje“ gde se radnja događa na kraju XIX i početkom XX vijeka, piše da u očekivanju „švabske“ vojske iz Bosne Kojići (Bajići, prim. V.B) šalju u svoju mehanu na Metaljci „… u tovarima pivu, rum, mastiku, sinalko i zapečaćena vina…“1

Dolaskom austrougarskih trupa u Pljevlja, izmenjen je gotovo cjelokupni način življenja, rada i ponašanja pljevaljskog stanovništva, pogotovo pravoslavnih Srba. Običaj da se ljudi sastaju gotovo isključivo po kućama, o praznicima ili u dugim zimskim večerima, počinje se sada sve više zamjenjivati izlascima i sastajanjem na javnim mjestima, tj. kafanama, ili novosagrađenim hotelima, baštama… Švapski oficiri, vojnici i drugo njihovo prateće osoblje, donelo je i u Pljevlja dosta evropskih manira, koje su Pljevljaci prihvatali u gotovo svim vidovima života i rada.

Prisustvo vojske dvije carevine, omogućilo je tako mnogim Pljevljacima da svoje umjeće iskažu u već ovladanim trgovačkim vještinama, ali i u uslužnim djelatnostima kakve su bile one vezane za držanje hanova, kafana, aščinica, pa i hotela koji su sve više preuzimali poslove nekadašnjih handžija.

Ipak, dokumentovano pisati o pljevaljskim kafanama i kafedžijama, može se početi tek sa kraja XIX i početkom XX vijeka, zahvaljujući prije svega sačuvanim porodičnim dokumentima, zapisima putopisaca kao što je bio Jevto Dedijer, i lokalnih hroničara kakav je bio Rodoljub Rodo L. Popčetović, i svakako izvorima kao što su adresari, kalendari, almanasi banovina i sl. publikacije koje su izlazile između dva svjetska rata.

Kafane u Moćevcu

Moćevac sa svojim mahalama: Donji i Gornji, Karamula, Borak, Moćevčić sa sokacima i cvjetnim avlijama, nije bez razloga opjevan kao „Mali Carigrad“. Izgleda da je oduvijek ovaj dio grada imao nešto što ga je činilo drugačijim, voljenijim… Možda su to bile djevojke, poput Ćirkovića Magde, čija ljepota još ne prolazi niti se zaboravlja, ljubav koju je još samo kafana mogla primiriti, brda sa kojih se vidi sve do crkve na Ilinom Brdu ili Breznica-rijeka mala koja je jedina znala sve tajne života. Zato su vjerovatno i kafane u Moćevcu bile drugačije od onih u Čaršiji, Varoši, Ševarima, Žabnjaku…Neki hroničari navode da ih je čak početkom XX vijeka bilo tridesetak. Poznati kafedžija iz tog vremena bio je Todor Todo Nedić, jedan od uglednijih Pljevljaka,član crkveno- školskog odbora za podizanje  crkve Sv. Petke 1927. godine. NJegova kafana Užice bila je omiljeno sastajalište poznatih i uglednih Pljevljaka.

Kafane na Raskrsnici

Najbolje i najpoznatije kafane u Pljevljima sa kraja XIX i početkom XX vijeka, nalazile su se na Raskrsnici, koja je bila centar srpskog dijela grada i gdje se ukršta šest ulica. Putopisac Jevto Dedijer zabilježio je da su tu: najbolje kafane Živkovića i Manastira Sv. Trojice.2

Tu su najviše dolazili austrijski, ali i turski oficiri i gospoda. Braća Jovo, Gavro i Mile Živković držali su visok stepen otmenosti svojih kafana i jedni od prvih imali su u njima i bilijarski sto, što je bila svojevrsna atrakcija tog vremena. Zahvaljujući pljevaljskim trgovcima, ove kafane imale su sve vrste alkoholnih pića, posebno vina, koje su nabavljali iz Beča i Pešte, a od 1898. kada su Šećerovići, Veseličići i Čeh Vindaček otvorili pivaru, služilo se zahvaljujući odličnom ječmu i vodi, prvoklasno pivo sa viršlama. Kada se sa srpskom vojskom, koja je 1912. godine ušla u Pljevlja, vratio sa Metaljke, siguran da Turaka više nema, mladi oficir Ivan M. Tanazević (1878-1956. kasnije general i zet Đoka R. Šećerovića) bio je iznenađen što je poslužen u jednoj od kafana na Raskrsnici pivom, koje od Beograda godinama nigde nije ni vidio! O ovome je ovaj pljevaljski zet često sa zadovoljstvom pričao.

Na Raskrsnici je u manastirskoj zgradi, držao kafanu i Đorđe Bogićević i u njoj je, pored kafe i rakije, služen i roštilj. Gosti su bili uglavnom mještani pravoslavci. Po pričanju starih Pljevljaka, u ovoj kafani povremeno su dolazili i svirači, Slavonci ili Mađari. Kasnije se i u njoj igrao bilijar.

Pamte se na Raskrsnici i kafane čiji su vlasnici bili Risto Marjanović, Jovan Joco Popović i Diko Krsmanović.

Kafane  u  ulici Vuka Karadžića

U ulici V. Karadžića, najpoznatija kafana je bila Kantina Mila Debeljevića u kojoj su služena razna pića i mezetluci i u njoj su najčešći gosti bili austrijski oficiri i vojnici.

Drugu kafanu držao je Jako Bogićević i nalazila se preko puta današnje škole „Ristan Pavlović“ u blizini austrijske vojne postaje na Čitluku, pa su i njeni gosti najviše bili vojnici i oficiri.

Da su Pljevljaci voljeli kafane, govori i podatak iz zapisnika pljevaljske opštine iz 1918. godine o izdatim dozvolama za otvaranje ove vrste djelatnosti. Tako su, uz taksu od 5 do 50 dinara, dobili dozvole za otvaranje kafana: Pašo Mulapašović, Meho Sofović, Ramiz Pelidija, Stevan Radičević, Diko Stamenić, Savo Bavčić, Savo Damjanović, Sulejman-beg Selmanović, Ibrahim Duraković, Milja Đurišić, Jana Taušan, Todo Bajčetić,  Saveta  Mazalica,  Janja  udova  Bojović  iz Šarana, Mileva Zarubica, Mijat Tomić, LJubo Antonić (hotelska radnja).3Veća taksa plaćala se ukoliko je kafedžija uz kafu prodavao i rakiju.

Kafane u Čaršiji

Normalno, baš kao i danas, najveći broj kafana je bio lociran u srcu grada, tj. Čaršiji. Nekada je pravo bogatstvo bilo imati dućan, radnju, kafanu ili neki drugi objekat slične namjene u glavnoj gradskoj ulici. Te kafane ili kako su se po zvaničnoj statističkoj nomenklaturi tog vremena zvale gostionice (Gasthauser) bile su ne samo ugostiteljski objekti, već i mjesta gde se odvijao veliki deo političkog, privrednog pa i kulturnog života grada. Prema podacima iz službenog adresara Kraljevine SHS za industriju, obrt i trgovinu iz 1928. godine, zakonski protokolisane gostionice su: Balkan – Sava Đurovića, Velika Srbija – Rada Vraneša (sada kuća Vujačića u ul. M. Tošića br. 6), Evropa – Toda Preradovića, Rusija – Marka Vučetića, Šumadija Voja Obradovića, Kod seljaka – Sava Topalovića.4

Između dva svjetska rata, u Čaršiji su držali kafane i: Jovan i Stefa Janićijević, Đorđo i Danka Popović, Vuko i Borka Đenisijević, Niko Rabrenović, Janićije Janićijević, Aneta Vraneš, Strajin Bajić, Savo Đurović, Stefa Kijanović, Rašo Pašović, Hadžo Čaušević. U prizemlju kuće Uroša Bajića kafanu je držao Obrad Obradović. U hotelu „Srpski kralj“ vlasništvo manastira Sv. Trojice, kafanu „Ankara“ je držo Vehbo Dizdar i Zuhra Mršić. Preko puta „Srpskog kralja“ bile su kafane: Beograd Sava Đurovića, Rista Rosića, kafe-čajdžinica Vidaka Jovaševića i Krčma Milana Brašanca (1889-1951). U Širokoj čaršiji je bila i kafana Lala Pašića. Poznata kafana u tom dijelu Čaršije bila je kafana Korzo koju je držao poznati kafedžija Todo Topalović. U „Širokoj čaršiji“ držao je jedno vrijeme kafanu i Lazar Cvijetić, trgovac. U hotelu Slavija takođe je bila gostionica Vidoja Jaukovića. Na uglu ulice Princa Đorđa (danas Tršova) i Čaršije do kuće Janićijevića bila je kafana „Borovac“ braće patrijarha Varnave Uroša i Alekse Leksa Rosića, u kojoj se nalazila „živa voda“ tj. izvor sa vodom za piće. Kasnije je tu držao fotografsku radnju Savo J. Milić.

U ovoj kafani će započeti svoj ugostiteljski rad Savo M. Jestrović (1911-1994). On je prvo počeo da radi kod Janićija P. Janićijevića, a kasnije se osamostalio i 1939. godine uzima od Milice Rosić lokal u zakup. I poslije 1945. godine Savo gotovo čitav svoj radni vijek provodi u vođenju poslova vezanih za ugostiteljsku djelatnost. U „Tijesnoj čaršiji“ kafanu je držao Sretko Stanimirović, a kafanu Pokret muslimanskog kulturnog društva držao je Haso Bajrović. Limo DŽebhanić je držao kafanu u hanu u „tijesnoj čaršiji“ (kasnije Mulov han po njegovom poslednjem vlasniku Mulu Bamburu). U to vrijeme, u „tijesnoj“ čaršiji bila je vrlo popularna kafana Carigrad koju je držao Diko Bajčetić –Grkić.

Kafane na Varoši

Varoš je nakada bila centar srpskog dijela grada. Tu se nalazilo i korzo. Od kafana su bile poznate one koje su držali: Bavčići, Leovci, Gospići, Tomići, Aćim i Luka Čović. Živko Roćen je kafanu držao u svojoj kući kao i Vukašin i Marija Žugić kafanu Zlatibor koja se nalazila na uglu ulica Kralja Aleksandra (sada V.Jakića) i Kralja Petra.

Poslije Drugog svjetskog rata, dugo godina nije bilo privatnih kafana.Na Varoši je tada izgrađen hotel Tara, a krajem sedamdesetih na mjestu nekadašnje Slavije hotel Pljevlja. Umjesto nekadašnjih kafana, u XXI vijek i Pljevljaci su ušli sa bezbroj kafića, u gotovo svim dijelovima grada…

Ostale kafane

Kafane koje su bile uvrštene u djelatnosti privrednih aktivnosti, i kao takve ostale zapisane u raznim privrednim i statističkim publikacijama tog vremena, sačuvane su od zaborava. Ali, bilo je i onih koji su povremeno držali kafane i čajdžinice, kao i onih kojima je ona bila kao sporedna ili prateća djelatnost u poslovanju, posebno trgovcima (Janićijevići, Bajići, Niko Rabrenović, Lazar Cvijetić…).

Janićije P. Janićijević (1888- 1981), je bio poznati trgovac, ali je takođe u sklopu tog posla imao u prizemlju svoje kuće na uglu nekadašnje ulice princa Đorđa (sada Tršova) i Čaršije podrum pića i kafanu.

Strajin S. Bajić (1896-1975) – Čiča, preuzeo je posle smrti brata Laza, poslove oko ugostiteljstva i trgovine sa najmlađim Gordislavom. Imali su kafanu sa prelijepom baštom u samom srcu Čaršije. Posle rata je nacionalizovana, a do rušenja jedno vrijeme u njoj je tu djelatnost obavljao FK Rudar.

Niko G. Rabrenović (1888 – 1963) je kao mlad otišao u Ameriku na rad sa svojom sestrom Labudom Lakom. Najviše je radio u okolini Čikaga. Kada su izbili balkanski ratovi, on se kao dobrovoljac vraća u domovinu. Učestvuje u borbama na Skadru i Bregalnici, gde je bio i ranjavan. Nosilac je više ratnih odlikovanja. Poslije završetka ratova Niko se počinje baviti trgovinom. Bio je prvi Pljevljak koji je u ovu izazovnu ljudsku djelatnost unio dosta novih metoda viđenih u Americi, prilagodivši ih mjestu i uslovima življenja koji su tada bili u Pljevljima. Godine 1931. podigao je jednu od najmodernijih kuća u Čaršiji. U prizemlju se nalazila kafana – krčma i dućan – trgovina. Posle Drugog rata nova vlast je te objekte uzela u svoju namjenu.

Šućro   Rašinlić   Raša   u   svojim   beleškama „Čaršija od Jalije do Cerovića hana“ navodi: Đorđa i Marta Jovaševića, Sava i Jefta Antonijević, Rada Markovića, Hajra Hodžića, Hadžović Hasa „Peco“, Zajima Boškovića, Đorđa Debeljević, Avda Bosovića.Milivoj Tomić je držao kafe-čajdžinicu u „starom“ sreskom, Hafizagić Kasim u „Gajretu“, Sadagić Zećir, Kečević Smajo, Mulović Alija, Lalović Jusuf, Brković Abid, Selmanović Osmo.5 Između dva svjetska rata držao je kod gornjeg mosta na Ćotini kafanu Singapur Jusuf Manovović, a stotinak metara nizvodno preko puta Rasadničkog imanja bila je kafana Vukašina Žugića.6

Poslije Drugog svjetskog rata gotovo da su nestale, tj. ukinute su privatne kafane u Pljevljima. Ostalo je svega nekoliko i to u samoj Čaršiji. Novoizgrađeni hotel Tara bio je mjesto za novi otmeniji svijet „drugova i drugarica“. Nekadašnji Srpski kralj je ostao, s tim što je sada radio pod imenom Zelengora, pod kojim je i nestao. I nekadašnja gostionica Vidoja Jaukovića, popularna Slavija nastavila je svoju djelatnost, kao i nekadašnji Korzo. I na Jaliji, u kući Bezarevića, radila je čuvena Koreja, kasnije Šuplja stijena a danas bife Beograd… Sve je to bilo u sklopu gradskog ugostiteljskog preduzeća.

Sredinom šezdesetih počinju se otvarati nove kafane, neke sa namjenom finansiranja lokalnog fudbalskog kluba. Tako je u Bajića kafani u Čaršiji bila vrlo popularna kafana sa restoranom i baštom „Košuta“ ili tzv. Vijetnam a na Jaliji, kraj Breznice Dva jelena. Na Stadionu je takođe bila kafana ili tada popularno „bife“. Bilo je i kafana u kojima se pilo s nogu, zvanih navrat-nanos. U svim ovim kafanama je, pored kafe i pića, bilo i jela sa roštilja, prije svega ćevapčića. Evo kako je atmosferu iz jednog „bifea“ iz daleke 1971. godine, opisao prof. Radivoje Ostojić:

„Vrata stadiona su širom otvorena, a iz bifea dopiru različite melodije zagrijanih posjetilaca. Kad otvorite vrata bifea, dim pokulja kao da je sve do tada sputavan da se komotno razaspe i izgubi u pošumljenu Golubinju. Na zidovima ovog novog „Rudarevog“ objekta nalazi se samo cjenovnik sa brižljivo i krupno ispisanim ciframa. Uprava nije imala vremena da stavi i poneku fotografiju tima ili pojedinih igrača. Ovdje se uglavnom razgovara o sportu. Pjevalo se. Kurbeg je započeo nekadašnju himnu „Jakića“ prilagođenu sadašnjem timu „Tres, tres, trese se, ko Rudara dirne, lopte će gutati…“ DŽemko je pjevao „Moj dilbere“. Nešto kasnije svaki je sto imao svoju pjesmu.“

 Sredinom šezdesetih godina prošlog vijeka izgrađen je na ušću Skakavca u Breznicu motel „Vodice“, a zahvaljujući Milenku Bezareviću, početkom osamdesetih, oživjela je i Milet-bašta u sklopu Đačke zadruge.

HANOVI

Hanovi su u stvari bili objekti za prenoćišta, koji su pored soba za spavanje imali i magaze za smještaj i čuvanje robe i konjušnice za stoku koja je duga vremena bila glavna i jedina prevozna snaga i sredstvo. Hanovi su se obično nalazili na raskršću puteva, ulasku u grad, ali i u samom gradu.

Zapisi Evlije Čelebije iz 1663. godine svjedoče o postojanju tri hana (prenoćišta) u Pljevljima. Svakako da je najstariji han karavansaraj, koji se nalazio na današnjem trgu „13. jul“, ispred Doma kulture. Ova građevina bila je odavno propala, a njene zidine stajale su sve do izgradnje Doma kulture 1947. godine. Stariji Pljevljaci pamte ga, valjda po imenu poslednjeg vlasnika – Duranov han ! Inače, hanovi su i dobijali imena po vlasniku  ili  zakupcu.  Tako  je  jedan  od  posljednjih pravih hanova koji se nalazio u tzv.“Tijesnoj Čaršiji“ i koji je srušen 1960. godine nosio ime po Mulu Bamburu Mulov han. Da se „poslednja“ najviše pamti svjedoči i han na Varoši, na ulazu sa Trlice Cerovića han jer mu je poslednji vlasnik bio Vojin Cerović. Dugo godina ovaj han poznatiji po imenom Šareni han, držao je u zakup Huso Gotovuša. Na Varoši je kod groblja bio i han Murata Vajzovića, koji je kasnije kupio Timotije Bavčić.8 Timotije je han porušio i napravio porodičnu kuću. Na varoši se nalazio i han Mehmed-bega Selmanovića u kome su radili Jovan Sjeničak i Nazif Hadžalić. Zvali su ga dugo Nazifov han, iako je izgoreo u požaru 1922. godine.

Hanovi u Čaršiji

Hanovi na Varoši su bili savim logično i dobro locirani, kraj puteva za Srbiju i Crnu Goru, na ulazu u grad, imali su oko sebe livade gde je stoka mogla da se hrani i odmara i niz drugih pogodnosti. Ipak najviše hanova bilo je u Čaršiji. Hroničari grada bilježe, da je najveći bio na mestu današnje zgrade Skupštine opštine, vlasništvo mjesnog Vakufa i novijeg datuma gradnje. Pred rušenje, poslednji zakupac bio je Mule Bambur, a prije njega to su bili Mahmut Hodžić (Mahmutov han), i Huso Kadribašić.

U „tijesnoj“ Čaršiji, pored Breznice, bio je han koga i danas pamti veliki broj Pljevljaka. Izgrađen je krajem XIX vijeka i promijenio je više vlasnika: Ešrefa Selmanovića, Mahmuta Hodžića, Rasima Agića, Lima DŽebhanića i poslednjeg Mula Bambura, pod čijim je imenom i srušen 1960. godine.

Na Jaliji je sve do sredine pedesetih godina godina bila ruinirana zgrada nekadašnjeg Hadžišaćirovića hana, u kome su radili Huso Gotovuša i Murat Hadžalić. U blizini je bio i Šabanića han, a u „Cigan mahali“ se nalazio Mulovića han.9 Poslednji Pljevljak koji se bavio poslom handžija – prenoćišta bio je Redžo Sofović, koji je izdavao sobe za spavanje u svojoj kući u ulici Narodne revolucije kod starog sreskog.

U Gornjoj ili „širokoj“ Čaršiji, više kafane „Srpski kralj“ (Zelengora) bio je Zečevića han, a jedno vrijeme prenoćište je držao i Joko Bajić, koji je imao i kafanu u današnjoj ulici M. Tošića.

Bilo je i nekoliko hanova u neposrednoj blizini, tj. pri ulazu u grad. Njpoznatiji je bio onaj iz pravca Čajniča, na raskršću kod „devete“, Dajevića han, a iz pravca Žabljaka i Nikšića bio je na Doganjama Šećerkadića han. U ovim hanovima odsjedali su obično oni koji su tu vršili pripremu za ulazak grad (pranje, čišćenje, presvlačenje…) Na Lever Tari han je početkom XX vijeka držao Mile J. Radović, koga su tu Turci i ubili. Na Boljanićima je poslije Prvog svjetskog rata han držao Jefto Nenadić (otac Branov). Na Metaljci je takođe uvijek bilo po nekoliko hanova sa kafanom, aščinicom i prostorijama gdje su kiridžije ostavljale robu. Iz tog pravca, bio je poznat Han Selmanovića, koga navodi i Imre Varadi u svojoj knjizi iz 1905. godine. U sklopu hanova obavezno su bile i konjušnice.

HOTELI

Krajem XIX i početkom XX vijeka, hanove počinju zamjenjivati hoteli, tj. objekti koji su pravljeni po planovima i potrebama austrougarskog okupatora, i koji su se izgledom, funkcionalnošću i materijalom od koga su pravljeni u potpunosti razlikovali od zgrada slične namjene koje su pravljene do tada na prostorima Pljevalja.

Hroničar i putopisac Jevto Dedijer, koji je posle oslobođenja 1912. godine posjetio Pljevlja, zapisaće u svojoj „Novoj Srbiji“: „Varoš je sasvim čista i lepa, što je čini najboljom varoši u Sandžaku. Ipak, i pored mnogih orijentalnih osobina (dućani s ćepencima, turske kafane, nekoliko hanova) ona ima izgled srednjoevropske varoši u kojoj se pored gore nabrojanih građevina mogu videti i moderne  radnje,  bolje  kafane  i  hoteli (Živkovića, Manastirska, Bajića, hoteli i gostionice, Milet bašta) i mnogo lepih privatnih zgrada.“10

Kako je J. Dedijer zapisao, početkom XX vijeka, najveći i najljepši bio je Bajića hotel. Nalazio se više bašte nekadašnjeg Srpskog kralja (Zelengore). Zgrada je bila masivna. Imao je kafanu, restoran, separe i sobe na spratu i u potkrovlju. Za vrijeme austrougarske vojne vlasti zvao se Bosna, a posle oslobođenja Beograd. Ova zgrada je izgorela u požaru tridesetih godina prošlog vijeka.11

Hotel „Lovćen“ se nalazio na mjestu današnje zgrade suda i samoposluge u ul. Princa Đorđa (sada Tršova). Zgradu je podigla austrougarska posada krajem XIX vijeka. Poslije oslobođenja kupili su je Šećerovići i u njoj držali svoju trgovinu i magacine. Kasnije su ga u zakup  uzeli  poznate  kafedžije  braća  Topalovići  i pretvorili u hotel. Poslije Drugog rata u njemu su bili magacini i stanovi za sirotinju. Srušen je 1958. godine.

Hotel „Nikšić“ nalazio se u kući Laza Živkovića (ul. Kralja Petra više Zelengore) i srušen je 1944. godine američkim bombardovanjem, kao i čitav kompleks srpskih kuća u tom dijelu grada. Ispod njega u manastir- skoj zgradi bio je hotel „Bristol“.

Hotel „Trlica“ nalazio se u nekadašnjem „Cerovića (Šarenom) hanu“ a vlasnik mu je bio Vojin Cerović. Pred Drugi svjetski rat, sagrađena su dva hotela: „Srpski kralj“ vlasništvo manastira sv. Trojice (kasnije „Zelengora“) čiji je prvi zakupac bio Vehbija Dizdar i hotel „Beograd“ vlasništvo Sava Đurovića. Hotel „Jadran“ je držao Dragoslav Dragi Stojanović – Srbijanac. Ostao je u trajnom sjećanju Pljevljaka po kraljici sevdaha Vuki Šeherović koja je tu počinjala svoju veliku pjevačku karijeru. U Pljevljima se Vuka prvi put zaljubila, i to baš u Dragog i posvetila mu svoju najbolju pjesmu: Gde si dragi živa željo moja.

 

1 M. Bajić Poderegin, Svitanje, Beograd 1987.
2 J. Dedijer, Nova Srbija, Beograd 1913, 300.
3 Zapisnik sa sednica opštinskog odbora Pljevlja 1918, (lična dokumentacija).
4 Adresar Kraljevine SHS, za industr.obrt i trgov. 1928, 772.
5 Š. Rašinlić- Raša, Pljevaljska čaršija 1934 – 1945. Ugostiteljske radnje (rukopis).
6 M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, Sarajevo 1997, 40.
7 Radivoje Ostojić, Ko Rudara dirne… „Pljevaljske novine“ 1. jul 1971.
8 M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, 55.
9 M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, 55.
10  Jevto Dedijer, Nova Srbija, Beograd 1913.
11 R. Popčetović, Stare pljevaljske kafane i hoteli, „Pljevaljske novine“ 1976.
Izvori i literatura:
-Privatna arhivska zbirka autora.
-Rodoljub L. Popčetović, Stare pljevaljske kafane i hoteli, Pljevaljske novine, 15. 11. 1976. godine.
-M. Hadžiatlagić, Stare kafane, Pljevaljske novine, 1969.
-Adresar Kraljevine  SHS  za industriju, obrt, trg. poljoprivr.  Za  1928. god. Jevto Dedijer, Nova Srbija, Beograd 1913
-Š. Rašinlić- Raša, Pljevaljska čaršija 1934 – 1945. Ugostiteljske radnje, rukopis.
-Uzeir Bećović, Pljevlja tragom vremena, Pljevlja 1992.
-M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, Sarajevo 1997.
-Kazivanje, prof. Ksenije Rosić Martinović, Beograd mart 2004. Dokumentacija  porodica:  Rabrenović,  Bajić,  Janićijević,  Jestrović, Brašanac.
-Milka Bajić-Poderegin, Svitanje, Beograd 1987.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 23, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,