RSS

Arhive oznaka: Sandzak

Ljubomir Gigović – Geopolitički i geostrateški značaj Raške oblasti (Vojno delo, proleće 2010.)

Uvod

Raška oblast je složen i veoma značajan prostor sa istorijskog, geografskog, geopolitičkog, geostrategijskog i vojnog stanovišta. To je teritorija koja u jedinstvenu celinu povezuje glavne delove srpskog etničkog prostora: Srbiju i Crnu Goru, kao i Republiku Srpsku sa Kosovom i Metohijom. Iz tih razloga, Raška oblast ima neprocenjiv značaj, kako sa vojnogeografskog i demografskog stanovišta, tako i sa geopolitičkog i bezbednosnog. Iako pitanje Raške oblasti, u novije vreme, predstavlja samo jednu alku u ogromnom lancu geopolitičkih pretenzija, ono ima svoj istorijski kontinuitet. Istorija Raške oblasti počinje od srednjovekovne srpske države, preko Osmanlijskog carstva, Austrougarskih pretenzija za prodiranje na jugoistok, do današnjih dana kada se na prostoru Raške oblasti prepliću različiti geopolitički interesi. U vezi s tim, Raška oblast za Srbiju ima obnovljeni geopolitički, geostrategijski, bezbednosni i integracioni značaj, pre svega u geografskom i regionalno-političkom povezivanju srpskih etničkih prostora kroz evropske institucionalne okvire.

Teritorija i ime Raške oblasti

Teritorijalno određenje Raške oblasti predstavlja kompleksan naučni problem. Naime, neosporna je istorijska činjenica da Raška oblast predstavlja srednjovekovno srpsko teritorijalno državotvorno jezgro (iz kojega se srpska država širila prema okolnim zemljama), koje se ne može uokviriti u određenu geografsku, etničku, političku ili drugu celinu. Iz takvog nejedinstva, u brojnim naučnim radovima susrećemo se sa mnoštvom olako prihvaćenih naziva ili politički nametnutih naziva kao što su: Sandžak, Novopazarski Sandžak, Raška regija i drugi. U svakoj od tih studija ne postoji jedinstven stav o teritorijalnom definisanju tog dela prostora, bez obzira na to kako se on zove. Pri opisivanju teritorije Raške, različiti autori su je različito teritorijalno određivali. Raškom oblašću se podrazumevala teritorija sa nejednako određenim granicama, od užeg shvatanja po kojima je obuhvatala samo naselja u dolini reke Raške i naselja kojim je stalno privredno i kulturno-prosvetno središte u Novom Pazaru, [1] pa do šireg shvatanja, po kojima se ta oblast ograničavala na prostor između Durmitora i Sinjaevine na zapadu, Komova i Prokletija na jugu, Kopaonik do Kosovske Mitrovice na istoku i Moravske Srbije na severu. [2]

Pored toga, veliki broj autora sa stanovišta političkih opredeljenja, u javnom i naučnom istupanju, Rašku oblast nazivaju „Sandžak“ pod čijim pojmom najčešće označavaju teritoriju koja je od 1864. do 1880. godine pripadala tadašnjoj administrativnoj jedinici – Novopazarskom sandžaku. [3] Kako se tom pojmu pridavao, a i danas pridaje, značaj geografske, etničke i političke celine, potrebno ga je bliže definisati. Pojam „Sandžak“ je predstavljao osnovnu administrativno-teritorijalnu jedinicu u Osmanlijskom carstvu, čija reč na turskom znači zastava. Za vreme viševekovne turske vlasti na našim prostorima bilo je dvadeset pet sandžaka, u evropskom delu sedamdeset sedam, a početkom 19. veka bilo je dve stotine devedeset sandžaka u celom Osmanlijskom carstvu. [4] Naziv „Sandžak“ za administrativno-upravne jedinice u Turskoj ukinut je 1921. godine, stoga ne postoji nijedan razuman osnov korišćenja tog pojma u političkom smislu, a, posebno, u geografskom. Naročiti doprinos u razjašnjenju tog pojma dao je i francuski antropogeograf Gaston Gravje, koji u poznatoj regionalno-geografskoj studiji Novopazarski sandžak (1912) navodi:

„Što se tiče samog izraza Novopazarski sandžak, ovo takođe administrativno značenje je ušlo u tekući jezik diplomata, pa čak i geografa, prestalo je da ima ikakav smisao, jer nema više Sandžaka Novog Pazara… “[5] Stoga, prema istoričaru Terziću, jedino prihvaljiv naziv za tu oblast je Raška, ne samo iz razloga što takav naziv predstavlja segment ukorenjen u srpskoj tradiciji i prošlosti, već i zato što ukazuje na kontinuitet između srpske državnost pre Osmanske vladavine i posle nje. Prema njemu, za nametanje termina „Sandžak“, koji se sve do danas zadržao u političko- geografskoj terminologiji određenih geopolitičkih krugova, najzaslužniji su bili Austrougarska diplomatija, koja je umesto istorijskog naziva oblasti „Raška“, lansirala pojam „Sandžak“, kao KPJ.[6] Naime, u toku Narodnooslobodilačkog rata (NOR) rukovodstvo Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) i Narodnooslobodilačkog pokreta reafirmisalo je pojam „Sandžak“, koji u Kraljevini SHS i Jugoslaviji nije postojao. Najznačajniji događaj u tom pravcu bilo je proglašenje partizanske autonomne oblasti Sandžaka 1943, koja je obuhvatala teritoriju osam starih srezova: Bjelopoljskog, Pljevaljskog, Pribojskog, Mileševskog (Prijepolje), Novovaroškog, Sjeničkog, Deževskog (Novi Pazar) i Štavičkog (Tutin).

Nad ovim prostorom vlast je imalo Zemaljsko antifašističko veće narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS), kao najviše političko zakonodavno i izvršno telo narodne vlasti u Raškoj oblasti. Posle oslobođenja (mart 1945), doneta je odluka da se ZAVNOS raspusti i da se srezovi: Pribojski, Mileševski, Novovaroški, Sjenički, Deževski i Štavički pripoje Srbiji, a Pljevaljski i Bjelopoljski, Crnoj Gori. Time se teritorija Raške oblasti našla u njenim istorijskim granicama iz 1912. godine – od tada de fakto i de jure „Sandžak“ ne postoji. On danas ne postoji, ni kao geografski, niti političko-teritorijalni pojam ili oblik društvenog uređenja, niti Republike Srbije, niti Republike Crne Gore.

S obzirom na iznete stavove o prostiranju Raške oblasti, a prema naučnim proučavanjima novijeg datuma, [7] Raška oblast se teritorijalno može odrediti u granicama šest opština jugozapadne Srbije i četiri opštine severne Crne Gore. Ima površinu od 7. 929 km2 i u 788 naselja (sa naseljem Međurečje – opština Rudo[8]), prema poslednjem sprovedenom popisu, živelo je 379. 418 stanovnika.

Geografski položaj Raške oblasti

Geografski položaj predstavlja onaj činilac koji u teoriji geografije, ima veliku geopolitičku i geostrategijsku važnost. Značaj geografskog položaja slikovito je izrekao Napoleon: „Dajte mi geografski položaj jedne zemlje, i ja ću vam reći kakav je i kakva će ubuduće biti njena spoljna politika.“[9] Zbog toga je geografski položaj nezaobilazan predmet analize svih koji kompleksno tretiraju odnos geografskog prostora i političko- istorijskih zbivanja.

Posmatrano globalno, Raška oblast se nalazi na severnoj i istočnoj hemisferi Zemlje, Južnoj Evropi, centralnom delu Balkanskog poluostrva, jugozapadu Srbije i severu Crne Gore. Regionalno-politički je podeljena između dve samostalne države – Srbije i Crne Gore. Raška oblast predstavlja svojevrsni prirodni spoj tih država i obuhvata delove jugozapadne Srbije i severne Crne Gore. Sa stanovišta fizičko-geografskog položaja, Raška oblast je u osnovi prostrana brdsko-planinska zaravan koja leži na jugoistočnom obodu Dinarskog planinskog sistema. Prema Cvijiću, to je najzgodnija centralna oblast visokih i šumovitih krajevi između Tare i Zapadne Morave.[10] Spada u najkrševitije predele Balkanskog poluostrva. To su najviše zaravni Dinarskog sistema, od Kopaonika i Rogozne na istoku do Durmitora, Komova, Sinjaevine, Bjelasice i reke Tare na zapadu, koje mahom dubokim i uskim dolinama prosecaju reke: Lim, Ibar, Ljubovađa, Bistrica, Čeotina, Raška, Uvac i druge, obrazujući manja ili veća proširenja u obliku plodnih kotlina. Gledano u celini to je planinska tvrđava, ali i raskrsnica sa koje vode putevi, poznati još od rimskog vremena, prema Moravi, Jadranskom moru i Vardaru.[11] Takvim reljefnim sklopom Raška oblast je geografski zatvorena. Manjim prirodnim otvorima gravitira prema jugoistoku gde je od Prednje Azije udaljena oko 600 km, u odnosu na jug i Jadransko more ima oko 100 km rastojanja, zatim u pravcu zapada od Sarajeva se nalazi na rastojanju od 50 km i prema severu od političkog i ekonomskog središta Srbije – Beograda, udaljena je oko 150 km vazdušne linije. Pomenuta zapažanja o geografskim osobinama Raške oblasti ukazuju na njen središnji položaj u odnosu na susedne predele. Takav položaj i ostale geografske osobine uslovile su da je, od srednjeg veka do današnjih dana to područje, u određenim istorijskim uslovima, imalo značajnu geopolitičku ulogu.

Saobraćajni položaj Raške oblasti

Geoprostor Raške oblasti ima značajnu saobraćajnu funkciju. U tom smislu, Cvijić je isticao njene plastične i komunikacione osobine kao i tranzitni značaj između Bosne i Hercegovine, Kosova i Metohije, Skoplja, zatim između Srbije i Crne Gore. [12] Preko prostora Raške oblasti vodili su važni strategijski pravci koji su bili uslovljeni smerom protezanja planinskih venaca i rečnih dolina. Najznačajniji je svakako bio „Bosanski put“, koji je povezivao Skoplje i basene Kosova i Metohije sa Sarajevom. Značaj Bosanskog puta bio je pojačan transverzalnim putevima od Jadranskog mora: „Dubrovački put“ iz Dubrovnika za Niš, Skoplje i Carigrad „Via Drina“ preko Trebinja, Bileća, Gacka i Srbinja uz Ćehotinu do Pljevalja, a odatle drugi put za Lim i Polimlje, i „Zetski put“ koji se spuštao sa visokih površi Raške oblasti, dolinom Drima prema Skadru i Liješu.

U novije vreme, na osnovu valorizacije svog tranzitno-geografskog položaja, Raška oblast je dobila veće saobraćajno značenje. Reljef Raške oblasti uslovio je najvažnije saobraćajne pravce koji su grupisani prema pružanju planinskih venaca i rečnih dolina. Najvažniji komunikacijski pravci su: Jadranska magistrala koja se pruža pravcem zapad-istok. To je magistralni put šireg regionalnog značaja, koji čini izlaz prema Srbiji, Kosovu i Maloj Aziji; Polimska magistrala koja se meridijanski pruža Limskom dolinom od Berana, preko Bijelog Polja i Prijepolja do Uvca (kod Priboja); Zlatiborska magistrala koja se oslanja na Polimsku magistralu kod Bistrice i pruža gotovo meridijanski do Kokin Broda. Pored navedenih putnih pravaca, prvorazredan geostrateški i saobraćajni značaj za Srbiju ima pružni pravac Beograd – Bar, na koju je orijentisan značajan privredni potencijal Srbije.

Vojnostrategijski značaj Raške oblasti

Posmatrano iz vojnostrategijskog aspekta, Raška oblast u okviru ratišta Srbije ima neprocenjiv značaj. To je deo državnog prostora koji pokriva celu dužinu državne granice Srbije prema Crnoj Gori i osetljivi deo granice prema Bosni i Hercegovini. Raška oblast obuhvata oko 120 km strategijske dubine Srbije po uporedničkoj osi, i oko 60 km po meridijanskoj osi. Ako bi se (u perspektivi i najnepovoljnijoj varijanti) taj prostor našao izvan granica državnog prostora Srbije, njena strategijska dubina svela bi se na približno 150 kilometara. Svođenje strategijske dubine države na tako beznačajne dimenzije učinilo bi veoma nepovoljnim njen ukupni vojnostrategijski položaj.

Značaj vojnostrategijskog položaja Raške oblasti, određen je i njenim geografskim odnosima prema Jadranskom i Egejskom moru. Ona je prirodno predodređena da bude spona između Srbije i Crne Gore, odnosno Pomoravlja, Podrinja i Podunavlja, sa dolinom Zete i Crnogorskim primorjem. To je prostor prema kome vode više strategijskih pravaca na Balkanu i na kome se oni završavaju, i uže na teritoriji Srbije, ali samim tim i prostor sa koga polaze ti isti pravci koji izbijaju u doline Ibra i Lima. Svi glavni strategijski pravci ratišta Srbije uviru u taj prostor, čime on u strategijskom smislu, predstavlja jedinstvenu prostorno-geografsku celinu. Naime, na Balkanskom poluostrvu se mogu izdvojiti tri značajnija strategijska pravaca: Panonsko-moravski, Balkanski i Jadransko-crnogorski .Od navedenih pravaca, geoprostor Raške oblasti se nalazi neposredno u zoni Jadransko-crnogorskog strategijskog pravca, dok je preko dolina Lima, Ibra, Zapadne Morave i Kosova i Metohije u posrednoj prirodnoj vezi sa ostalim strategijskim pravcima. Stoga, vojnom kontrolom tog prostora, omogućava se strategijski manevar snaga i njihovo „prelivanje“ sa jednog pravca na drugi pravac, za dejstva prema Kosovu i Metohiji, Zapadnoj Moravi, Crnoj Gori i Bosni i Hercegovini.

Na osnovu uopštene analize vojnostrategijskog značaja Raške oblasti može se zaključiti, da ona sa pozicije Srbije, poseduje najviši vojnostrategijski nivo za strategiju odbrane državnog prostora Srbije. Geoprostor Raške oblasti predstavlja prostrano strategijsko težište ratišta Srbije koje u jednu celinu objedinjuje kontaktne prostore koji vode prema severu, istoku i jugoistoku. Eventualnim gubitkom tog dela, kompromitovala bi se strategijska dubina ratišta Srbije, a snage bezbednosti bi na jugozapadnom delu imale strategijski vakuum i, izvesno, nerešive vojnostrategijske probleme.

Geopolitički položaj Raške oblasti

Geopolitički položaj države ili regiona prožima u sebi kompleksnu ocenu prirodnog potencijala, geodemografskih procesa i savremene kulturno-političke realnosti.[13] Teritorija Raške oblasti oduvek je bila poseban, istovremeno veoma složen problem balkanske i evropske geopolitike u celini. Na njoj su se vekovima ukrštali putevi koji su povezivali istočni i jugoistočni deo Balkanskog poluostrva sa zemljama zapadne Evrope. Stoga su pohodi sa jugoistoka ka severozapadu, i obratno, imali tačku preseka na tom geopolitičkom prostoru. Na teritoriji Raške oblasti ukrštali su se suprotni interesi i uticaji velikih evropskih i svetskih sila. Najpre, interesi srednjovekovne srpske države, zatim Osmanlijskog carstva, kasnije Austrougarske, u balkanskim ratovima Kraljevine Srbije i Crne Gore, sve do danas, kada se na tom prostoru prepliću interesi modernih geopolitičkih tvorevina atlantizma, Srednje Evrope i islamskog sveta. Da bi bolje shvatili mnoge događaje koji su u vezi sa prostorom Raške oblasti, neophodno je istorijski elaborirati njenu političko-geografsku ulogu.

Istorijski aspekt geopolitičkih funkcija Raške oblasti

Prva srpska država se prvobitno formirala na području koje je obuhvatalo doline reka Raške i Studenice, Peštersku visoravan i Polimlje. Na zapadu su je uvek nazivali Raškom (,, Rassa“, „Rascia“, „Regnum Rasciae“), a na istoku Srbijom. O Srbima u Raškoj oblasti Jiriček ističe „U unutrašnjosti planinske zemlje od mora do Dunava, prostire se oblast prvobitnih, pravih Srba koja je ime svog malog plemena dala celom okolnom području“. [14] Na tom prostoru formiran je prvi srpski plemenski savez, kasnije Raška župa, iz koje je u 12. veku konstituisana srednjovekovna nezavisna država Raška.

Za vreme Nemanjića, Raška oblast, kao centralno jezgro srednjovekovne srpske države, dobija veliki značaj za Srbe i postaje geopolitički nukleus i makrotvrđava srpske srednjovekovne države, odakle je počelo njeno širenje radi okupljanja srpskih zemalja na jugoistok prema Kosovu, na sever prema Dunavu, na zapad prema Bosni i preko Zahumlja i Zete prema Jadranskom moru i Dalmaciji. Zahvaljujući pogodnom geografskom položaju i sklopu zemljišta, Raška oblast u tom periodu pružala je povoljne uslove – kako za geopolitičko širenje srpske državne vlasti na susedne srpske zemlje u vizantijskom posedu, tako i za odbranu protiv udara i provala Vizantije, Mađara i Bugara na slobodnu srpsku teritoriju, kao i za razvoj autohtone kulture i duhovnog života. Geopolitičku prekretnicu u razvitku srpske srednjovekovne države predstavljao je Deževski sabor (1282), kada su srpska vlastela geopolitičko težište države pomerili iz Raške oblasti na jug. Raška oblast se tada našla u središtu države, gde se odvijao bogat duhovni život, dok je njen geopolitički i vojnostrategijski značaj bio u drugom planu.

Prodorom Turaka promenio se i geopolitički položaj Raške oblasti. Do tada periferna oblast, ona je postala „hodnik“ kojim su se kretali Turci prema Bosni i dalje na zapad. [15] Posle Kosovske bitke, krajem 14. veka, najveći deo teritorije Raške oblasti pripadao je Oblasti Brankovića, koja je s obzirom na izvanredan strategijski značaj za dalja turska prodiranja predstavljala objekat stalnih turskih napada. Turci su, konačno, zauzeli Rašku 1455. godine, kada se završilo njeno srednjovekovno razdoblje. Turskim osvajanjem Srbije i Bosne, ta oblast je imala prvorazredni geopolitički značaj kao centralna zona na „bosanskom putu“, jer su Osmanlije preko koridora Raške oblasti održavale vezu između centralne vlasti Otomanske imperije i Bosne, na zapadu Carstva, i preko Bosne sa susednim oblastima preko Une i Save.

Od Berlinskog kongresa Raška oblast je dobila svoj pun geopolitički značaj, kojim je okončana Velika istočna kriza (1875-1878), i od tada predstavlja važan geopolitički čvor na Balkanskom poluostrvu. U njenom geopolitičkom životu toga vremena značajnu ulogu imali su, pre svega, Austrougarska, Turska, Srbija i Crna Gora. Za Austrougarsku strategijski koridor preko Raške oblasti predstavljao je realnu mogućnost da na najpogodniji način ostvari svoju geopolitičku konstantu prodora na Istok, da preko nje pod svoj uticaj stavi celi prostor Stare Srbije, ovlada Kosovom, vardarskom dolinom i Solunom. Iz tih razloga ona je na Berlinskom kongresu (1878) pokrenula takozvano „Sandžačko pitanje“. Zbog toga se u bečkim krugovima govorilo da je Sandžak za Bosnu, isto što i Bosfor za Crno more, jer se jedino preko te oblasti Austrougarska mogla probiti na Istok. Sa stanovišta interesa Turske, teritorija Raške oblasti bila je njeno poslednje geopolitičko uporište čijim bi gubitkom ona bila izbačena iz središnjeg dela Balkana. Stoga je bilo razumljivo njeno nastojanje da dokaže „turska istorijska prava“ na tu oblast činjenicom da je njome ovladala još od polovine 15. veka i da je preko nje vodio najkraći put do njene najzapadnije provincije Bosne i Hercegovine, nad kojom je sve do 1908. godine imala nominalni suverenitet. Formiranjem dva srpska državotvorna i oslobodilačka jezgra, u Šumadiji i u Crnoj Gori, Raška oblast je imala nov nacionalni značaj u geografskom i geopolitičkom povezivanju Srbije i Crne Gore, a šire i ostalih srpskih zemalja. Ona je predstavljala „kopču“ srpskih zemalja sa koje se moglo sigurno i blagotvorno uticati na sve strane, a noročito na jug i sever. Stoga se smatralo da Raška oblast predstavlja životno pitanje srpskoga naroda kome je Berlinski kongres odlukom o formiranju Novopazarskog sandžaka, – između Srbije i Crne Gore, raspolutivši ga na dva dela, izrekao strašnu kaznu. [16]

Nakon uspešno završenog Prvog balkanskog rata 1912. godine, i likvidacije turske vlasti, Raška oblast je ušla u sastav suverenih država Srbije i Crne Gore. Cvijić ističe da je tada nestala oblast koja je predstavljala simbol balkanske političke nesigurnosti, odnosno „politička zemljouzina“ nazivana Novopazarskim sandžakom. Time je Srbija dobila učvršćen geografski položaj i određenu geografsku sliku. [17] Međutim, Prvi svetski rat 1914. godine, onemogućio je geopolitičku stabilnost Raške oblasti. Austrougarske snage su nastojale da ponovno iskoriste raške muslimane radi ostvarenja svojih ekspanzionističkih interesa. U vezi s tim, Austrougarska je zaoštravanjem odnosa između Srba i muslimana u Sjenici (1917) organizovala konferenciju svih muslimanskih predsednika opština na kojoj je doneta Rezolucija kojom se traži odvajanje bivše turske administrativno-teritorijalne celine Novopazarskog sandžaka od Srbije i Crne Gore i njeno trajno pripajanje Bosni i Hercegovini, a ukoliko se to ne može ostvariti, onda se moli austrougarska vlada za autonomni status. Do realizacije te separatističke ideje nije došlo jer je 1918. godine pobednička vojska Kraljevine Srbije ponovo oslobodila prostor Raške oblasti.

Po završetku Prvog svetskog rata, Raška oblast je u novu državnu zajednicu jugoslovenskih naroda ušla kao zaostalo i siromašno područje. U takvom stanju dočekan je Drugi svetski rat. Od aprilskog rata 1941. godine do konačnog oslobođenja Jugoslavije, Raška oblast je bila trajno ratno žarište. Zbog njenog geopolitičkog položaja, na tom prostoru došlo je do sukoba nemačkih, italijanskih, kvislinških i komunističkih interesa. Svi oni su težili da Rašku oblast zadrže pod svojom dominacijom. U toku NOR-a rukovodstvo KPJ je reafirmisalo pojam „Sandžak“ proglašenjem Zemaljskog antifašističkog veća narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS), koje je obrazovalo skupštinske i izvršne organe vlasti, čime je ta oblast stekla preduslove za priznavanje posebne administrativne celine u novoj Jugoslaviji. Njegova funkcija u toku rata, najverovatnije je proistekla iz potrebe za čvršćim, kompaktnijim, operativnijim načinom partizanskog rukovođenja na tom prostoru radi prevazilaženja lošijih međunacionalnih odnosa izazvanih jačanjem muslimanske milicije – s jedne strane, i četničkog pokreta – s druge. Prevazilaženjem tog problema u komunističkoj Jugoslaviji, nestalo je potrebe i za tim konceptom autonomnosti, pa je ZAVNOS raspušten, već 1945. godine.

Savremeni geopolitički položaj Raške oblasti

Razvoj novijih istorijskih i geopolitičkih događaja učinili su da Raška oblast i danas bude jedan od najvažnijih geopolitičkih čvorova na Balkanskom poluostrvu u kojoj se prepliću najmanje četiri geopolitičke sfere interesa:

američka sfera interesa – od devedesetih godina prošlog veka došlo je do bitnih izmena poretka uticaja velikih sila na Balkanu, kao uostalom i u čitavom svetu, u kojem je počela da dominira jedina preostala svetska sila, Sjedinjene Američke Države, koje u tradicionalnom geopolitičkom odnosu predstavljaju pomorsku, atlantističku silu. Za atlantiste, shodno svojim geopolitičkim interesima utemeljenim na pomorskoj moći, saveznici su identifikovani u onima koji im posredstvom svoje gravitacije moru mogu omogućiti prodor u balkanski prostor (Hartland – kopnenu unutrašnjost), odnosno u prostor od prvorazrednog značaja za kontrolu evroazijskog oboda. To su (pre svih): Turska, Albanija zajedno sa kosovsko-metohijskim Albancima, južnoslovenski muslimani i drugi. Na taj način, SAD su svoje prisustvo u Sredozemlju i priobalnim prostorima proširile uspostavljanjem „vojne i druge saradnje“ sa Turskom, Albanijom, Makedonijom, kao i svojom ulogom ključnog faktora „jugoslovenske krize“ stajanjem iza muslimanskih interesa u Bosni i Hercegovini i albanskih interesa na prostoru Kosova i Metohije.

nemačka sfera interesa – kao kopnena sila i protivteža atlantizmu Nemačka konstantno teži ka izgradnji evropske dijagonale čiji je vektor usmeren prema Balkanu, Maloj Aziji i Bliskom istoku (Drang nach Osten). Ona se pravcem severozapad-jugoistok nakon devedesetih godina prošlog veka politički i ekonomski vratila na Balkan, potvrđujući time tradicionalni kontinuitet njenih interesa i politike na Balkanu. Glavni instrument u modernoj nemačkoj geopolitici prema dijagonalama jeste njena spoljna ekonomska aktivnost. U vezi s tim, ona koristi društveno-ekonomske transformacije u Istočnoj Evropi i vraća svoje ekonomske pozicije u regionu. Zbog svojih dugoročnih interesa – od prodora na jugoistok, što bliže naftnim izvorima do sve naglašenijeg prisustva na tim prostorima, Nemačka pokušava da ugrozi američku dominaciju na Balkanu, Sredozemlju i Bliskom istoku. Radi svojih interesa Nemačka održava tradicionalno dobre odnose, ne samo sa Turskom, već i sa islamskim svetom uopšte. Ipak, zbog visokog stepena amerikanizacije Turske, ima uzdržan stav na moguće Tursko prodiranje u dubinu Balkana, bliže Srednjoj Evropi i njeno priključenje Evropskoj uniji.

 turska sfera interesa – U simbiozi zajedničkih interesa sa SAD, ogleda se i geopolitički nastup Turske kao regionalne sile. Reč je o konceptu, u kome Turska kao novi strateški oslonac Amerike u islamskom svetu, igra višestruku ulogu: posreduje američke strateške interese među islamskim državama, omogućava američko prisustvo na balkanskom prostoru (Hartlandu) i predstavlja američku protivtežu Nemačkoj prevlasti u centralnoj Evropi i na Balkanu, u onemogućavanju reafirmacije njenog geopolitičkog sna o ovladavanju Malom Azijom, i širim basenom Crnog mora i Kaspijaskog mora. Pored toga, Turska se kao svojevrsno otelovljenje svojih interesa i interesa islamskog sveta, pojavila kao legitimni zastupnik muslimanskog stanovništva na Balkanu. Geopolitičke akcije Turske poslednjih decenija usmerene su na oživljavanje „Otomanskog“ uticaja, i otvorenom podrškom „svim balkanskim muslimanima“. Izjava (pokojnog turskog predsednika) Turguta Ozala: „Naš je cilj, ekonomsko-političko i vojno opkoljavanje Srbije, kao jedan od prvih koraka ka obnavljanju turske Imperije od Jadrana do Kineskog zida“, jasno potvrđuje ideju o muslimanskoj transverzali, od Dalekog istoka preko Srednjeg istoka i Bliskog istoka do Jadrana. U okviru tog geopolitičkog projekta moguće je uvideti i geostartegijski značaj balkanske muslimanske dijagonale, odnosno preševsko-kumanovskog, raškog i goraždanskog mostobrana. Muslimanska dijagonala ili pravac poznatiji kao „zelena transverzala“ prostire se od Male Azije, Trakije, Makedonije, Kosova i Metohije, Raške oblasti, Bosne i Hercegovine do Cazinske krajine, kao najisturenije islamske tačke u Evropi. To je veoma važna kopnena veza koju muslimani pokušavaju da demografski i politički kontrolišu kako bi je učinili potpuno prohodnom za islamski uticaj ka Srednjoj Evropi. Od Jedrena, odnosno turske granice u Evropi, preko južne Bugarske i Makedonije do Cazinske krajine, Raška oblast predstavlja najznačajniju kariku u lancu islamske balkanske transverzale. Njen značaj sa stanovišta turskih interesa je višestruk. Prvo, Raška oblast je prostor u kome je proces islamizacije polovično završen, za razliku od (neposredno) okolnih prostora Bosne, Kosova i Metohije i Albanije, gde je taj proces skoro doveden do kraja.

Drugo, islamska transverzapa nije neprekidni pojas teritorije iste širine na celoj svojoj dužini. Za razliku od prostora Kosova i Metohije, gde je najšira, jer u sebe uključuje i Albaniju, na depu Raške obpasti najuža je, a time i geopolitički najosetljivija. Takođe, Raška oblast se nalazi na samom evropskom središtu islamske dijagonale, bez koje bi ona bila presečena na približno 120 km i bez ozbiljnijih mogućnosti da se obezbedi siguran dvosmerni islamski uticaj na Balkanu.

Iz navedenog, jasne su geopolitičke akcije Turske koja posredno, preko aktivnosti lokalnih muslimanskih političkih organizacija sa prostora Raške oblasti, nastoji da od Raške oblasti oformi jedinstveni politički prostor. Muslimansko nacionalno veće Sandžaka usvojilo je 1993. godine, tzv. Memorandum o uspostavljanju specijalnog statusa za Sandžak, dokument koji razrađuje elemente državnosti, autonomije, decentralizacije i regionalne organizacije. Taj dokument je i dalje zvanična platforma MNVS-a, koji je 1993. godine promenio ime u Bošnjačko nacionalno veće Sandžaka (BNVS). Ta teza koja je, uz manje modifikacije, zastupljena više od jedne i po decenije, s obzirom na poznata istorijska iskustva značajno opterećuje međuetničke odnose u Raškoj oblasti, što svakako ima negativne geopolitičke i bezbednosne implikacije.

srpska sfera interesa – u uslovima procesa geopolitičke dezintegracije srpskih etničkih prostora od Krajine, Bosne, razdvajanja Srbije i Crne Gore, i najnovije separacije Kosova i Metohije, Raška oblast je postala prostor od posebnog egzistencijalnog značaja za Srbiju. Ona, geopolitički rečeno, jeste „meki trbuh“ srpskog etničkog prostora i Srbije kao njegove matice. Eventualni gubitak Raške oblasti stvorio bi „srpsku geopolitičku rupu“ na osetljivom delu prostora, gde postoji muslimansko stanovništvo, što bi osnažilo islamski klin uvučen u teritoriju Srbije. Na taj način, ona bi poprimila islamski karakter i imala bi višestruku geopolitičku ulogu. S jedne strane, predstavljala bi svojevrsni geopolitički oslonac za dalje širenje islama na okolne prostore, dok bi s druge strane, vezivanje Raške oblasti sa teritorijama pod muslimanskom dominacijom (BiH, Kosovo i Metohija) podstaklo dalju dezintegraciju srpskog etničkog prostora u svim pravcima: zapad, sever, severozapad i istok. Na taj način, Srbija bi u perspektivi postala svojevrstan „geopolitički bogalj“, što bi dovelo do minimiziranja značaja geografskog položaja Srbije i srpskog naroda na Balkanu.

Na osnovu analize države kao živog organizma i „zakona rasta države“, po kome ona nije nastala odjednom, već se u svojoj evoluciji postepeno teritorijalizovala, Racel je za taj proces, istakao značaj centralnog jezgra (kolevke), oko kojeg je širenjem evoluirala državna teritorija. Ako taj model primenimo na srpskoj državi, Raška oblast, nesumnjivo, predstavlja njeno centralno jezgro. To je prostor na kome je srpska srednjovekovna državna ideja dobila svoju početnu formu. Ona predstavlja srpsku geopolitičku makrotvrđavu, njen balkanski Hartland, ili državnu osovinu, odakle je vršena njena ekspanzija u dubinu Balkanskog poluostrva. U procesu teritorijalne evolucije moderne Srbije formirano je više različitih centralnih jezgara (Šumadija, Beograd) pa Raška oblast nije izgubila svoj centralni srpski kohezioni, integrativni i državni značaj. Ona i dalje predstavlja njeno originalno istorijsko centralno jezgro. Stoga, njeno očuvanje unutar državnog prostora Srbije zauzima posebno mesto u sferi srpskih geopolitičkih interesa.

Najnoviji geopolitički procesi na Balkanu, rezultirali su sužavanjem i separacijom srpskog etničkog prostora do nivoa koji skoro da isključuje njihovu značajniju ulogu i uticaj na balkanske tokove i procese. Poseban značaj u strategiji razbijanja srpskih etničkih prostora ima i proglašenje nezavisnosti Kosova i Metohije, koje je dovelo do ozbiljnog slabljenja srpskog činioca u regionu, koji je već raspolućen prema Republici Srpskoj i Crnoj Gori. U takvim geopolitičkim okolnostima Raška oblast se iz središnjeg geografskog položaja našla na njenoj periferiji. Savremeni pokušaji da se Raška oblast transformiše u teritorijalnu i etničku periferiju, marginalizuje u srpskoj kolektivnoj svesti, kao i pokušaj obezvređivanja njenog egzistencijalnog značaja (za Srbiju) imaju za cilj njenu državnu dezintegraciju. Racel je davno uočio pravilo istorijskog iskustva da se država stvara na obodima etničkih krugova, dakle tamo gde izazovi neprijateljstava iziskuju državu kao najpotpuniji i najčvršći oblik odbrane zajednice. Budući da Raška oblast vekovima predstavlja prostor kontaktne zone, koji prima udare najsnažnijih etnokonfesionalnih i geopolitičkih potresa – može da se zaključi o veličini geopolitičkog značaja Raške oblasti za Srbiju i o njenim srpskim egzistencijalnim interesima koji su u vezi sa tim delom njene teritorije.

Pored državotvornog i centralno integrativnog karaktera za Srbiju, Raška oblast predstavlja i sakralno-geografsko središte srpske države i kulturno-civilizacijskog identiteta srpskog naroda. U njoj su razmešteni mnogobrojni znakovi srpskog nacionalnog i civilizacijskog identiteta. Tu je ponikla srpska pismenost i književnost (u Bijelom Polju je napisano Miroslavljevo jevanđelje, a u Rasu, Vukanovo), tu su rođeni, živeli i stvarali i prvi pisci biografske književnosti (Sveti Sava, Stefan Prvovenčani), fresko-slikari i drugi stvaraoci srpske srednjovekovne civilizacije i kulture. U dolinama Raške, Lima i Ibra formirana je i autohtona graditeljska škola poznata u istoriji umetnosti kao raška škola, koja je svojim visokim dometima prevazilazila nacionalne granice. Monumentalni spomenici te škole: Studenica, Sopoćani, Đurđevi stupovi, Mileševa, Crna Reka, kao i brojne crkve i manastiri na „svetim vodama Lima“, danas svedoče o jednoj velikoj civilizaciji i razvijenoj kulturi Srba u srednjem veku na tom prostoru. Svi ti monumentalni kulturni spomenici, prestoni gradovi, sakralni objekti i druga kultna mesta sa veoma razvijenim duhovnim životom i danas čine jednu homogenu, bogatu nacionalnu kulturnu baštinu. [19]

Raška oblast ima posebno mesto u sklopu celokupnog srpskog bića i u duhovnom i kulturnom pogledu može joj se dati epitet Srpske Svete Gore. Stoga, sakralno-geografski aspekt eventualnog gubitka te teritorije, ne bi bio samo materijalan i ne bi mogao do kraja da se sagleda.

Teritorija sa takvim državotvornim i etničkim identitetom od neprocenjivog je značaja za opstanak, funkcionisanje i suverenitet srpske države i njenog naroda, i otuda proističe njen egzistencijalni geopolitički značaj za Srbiju i srpski narod. To nije samo obična teritorija, koju zahvata država Srbija, već i organski deo njenog bića (Kjelen)[20], sa kojim je vezana bezbrojnim uzajamnim vezama. Stoga, hipotetičkim gubitkom tog dela Srbije, bila bi poništena dimenzija istorije, nastanka i opstanka srpske države. Istovremeno, to bi značilo i gubitak kulturnih i civilizacijskih repera (u duhovnom i materijalnom smislu), etničkih i religijskih korena, demografskih potencijala, kao i srpskog državotvornog nasleđa – što bi vodilo njenom državnom propašću.

Geopolitička determinisanost geokulturnih elemenata Raške oblasti

Kultura i civilizacija kao osnovni faktori i determinante savremenih geopolitičkih procesa zastupljene su pre svega u koncepcijama kulturne ikonografije Gotmana, pedesetih godina prošlog veka, i ideji o sukobu civilizacija harvardskog profesora Hantigtona krajem prošlog veka. [21] Prema tim teorijama najveći bezbednosni rizici javljaju se na mestima susreta različitih civilizacija i kultura. Na osnovu takvih shvatanja, razlike u religijskim kulturama instrumentalizuju se za podsticanje sukoba od strane geopolitičkih centara moći i za dovođenje datog prostora u njihovu političku i ekonomsku zavisnost.

Sa navedenog stanovišta, Raška oblast predstavlja jedan od kompleksnijih regiona Balkana i Evrope. Kao rezultat geokulturne istorije, stanovništvo Raške oblasti je podeljeno na dva velika civilizacijska, kulturna i religijska sistema: pravoslavno-hrišćanski i islamski. Stoga, Raška oblast ne predstavlja samo geopolitički čvor, već granični pojas religija i duhovno razmeđe na kome se ukrštaju i seku lukovi pravoslavlja i islama. Zbog postojanja „etničkog koktela“ (Bžežinski) i „nesavršenih političkih granica“ (Hantignton), religijske podele ostavile su neizbrisive tragove na njenu geoistoriju i geokulturu, na odnose saradnje i sukoba između naroda i kultura. Takva verska izmešanost u periodima geopolitičke stabilizacije vodila je multikonfesionalnoj kohabitaciji, dok je više puta instrumentalizovana za širenje sukoba. U oba slučaja religija je predstavljala oblik geopolitičke komunikacije između naroda i njihovih upravljača, u prvom slučaju dragocen oblik komunikacije, a u drugom razoran. Složenost i dinamika je stoga glavna crta uzajamnih odnosa religije i geopolitike koja se vodila na tom prostoru. Najveći upliv u polje geopolitičkog, na prostoru Raške oblasti doživela je religija kroz proces islamizacije, koji se nejednakim intezitetom sprovodio nad pravoslavnim stanovništvom gotovo pet vekova, zatim u periodu rešavanja „Istočnog pitanja“ i poslednjoj deceniji prošlog veka.

Pored multikonfesionalne i multikulturalne determinisanosti, geokulturnu istoriju Raške oblasti karakterišu i specifični etnokulturalni procesi koji su obeleženi pre svega kontinuiranim etničkim razjedinjavanjem jedinstvenog srpskog etnosa koji na tom prostoru egzistira od 12. veka. Razlike između dominantnih etničkih zajednica i etnodemografskih sistema u Raškoj oblasti, Srba i Crnogoraca s jedne strane, i Bošnjaka i Muslimana s druge, rezultat su složenih geopolitičkih i religijskih procesa u kojima etničnost nije bila primarni model za formiranje njihovog nacionalnog identiteta. Naime, na delu je bila dvostruka etnička separacija srpskog etnosa. Prva, na osnovama religijskog izdvajanja iz srpskog etničkog korpusa – slučaj stvaranja Muslimanske (Bošnjačke) nacije, i druga na političko-državnim osnovama – stvaranje Crnogorske nacije. Na tom principu stvaranja nacija nastale su mnoge protivrečnosti između tzv. objektivnih karakteristika i samoidentifikacije etničke pripadnosti, između istorijskog „rodovskog korena“ i samosaznanja. Stoga se može reći da je formiranje etničkih i nacionalnih grupa u Raškoj oblasti upravo rezultat procesa akulturacije, asimilacije i geopolitičke manipulacije. Stvorena verska, etnička i kulturna složenost stanovništva Raške oblasti predstavlja potencijalnu platformu za ostvarivanje geopolitičkih interesa velikih sila, jer preplitanje istorijskog i aktuelnog, mešanje prošlosti i sadašnjosti, neminovno vodi zaoštravanju suprotnosti i konflikta među pripadnicima različitih etničkih i religijskih grupa. Kroz istoriju, na tom prostoru, kao i na čitavom Balkanu, verske i etničke [22] posebnosti stanovništva upotrebljavale su se radi ostvarivanja interesa geopolitičkih centara moći. Međutim, i pored konflikata u dramatičnim istorijskim okolnostima, zajedničko slovensko poreklo, bliskost jezika, tradicionalni patrijarhalan način života, uslovili su da taj prostor do danas očuva svoju multikonfesionalnu i multietničku prirodu. Dokaz toj tvrdnji jeste očuvana kulturna baština, u kojoj su zastupljene tekovine hrišćanske, ali i islamske kulture.

Geopolitički aspekt etnodemografskih procesa u Raškoj oblasti

Raška oblast je prostor sa najsloženijom etnodemografskom strukturom i njenim razvojem. Savremena etnodemografska kompozicija Raške oblasti rezultat je njenog geografskog položaja, istorijskih, kulturoloških događanja i različitih geopolitičkih interesa, od egzistencijalnih (srpskih) do ekspanzionističkih, koji su rezultirali etničkom različitošću stanovništva. Na tom prostoru su još od sredine 15. veka, a naročito skraja 17. i početka 18. veka, stvorena dva etnodemografska sistema (hrišćansko-pravoslavni i islamski), koji se danas indetifikuju preko različitih kulturoloških, socioloških i reproduktivnih osobina. Između ta dva sistema, pored istorijskih i antropogeografski uslovljenih etnonacionalnih i kulturoloških razlika, izražene su i značajne razlike u biološkoj reprodukciji, starosnoj strukturi i migracionoj mobilnosti. Takva asimetrija može se definisati i kao svojevrsna demopolitika, čijom se realizacijom mogu ostvarivati određeni geopolitički ciljevi što predstavlja poseban geopolitički značaj etnodemografskih procesa u Raškoj oblasti.

Etnički procesi, etnički sastav i populaciona dinamika etničkih zajednica Raške oblasti, u drugoj polovini 20. veka, može se sagledati na osnovu podataka sedam posleratnih popisa stanovništva, od 1948. do 2002/3. godine. Međutim, svaki popis je u određenoj meri bio odraz političke klime koja je uticala na izjašnjavanje građana o nacionalnoj pripadnosti. Partijsko-politički uticaj jeste najočiglednije metodološki implementiran stvaranjem Muslimanske nacije, kao jedinstvenog svetskog fenomena potpune identifikacije konfesionalnog i nacionalnog. [23] Stoga, metodološka nedoslednost u popisima posle Drugog svetskog rata najviše se odnosi na stanovništvo južnoslovenskog etničkog porekla koje pripada islamskom kulturno-civilizacijskom krugu. Naime, muslimani jugoslovenskog etničkog porekla mogli su se u popisu 1948. godine deklarisati kao, ,Srbin-musliman“, „Hrvat-musliman“, „Makedonac-musliman“ ili „neopredeljen-musliman“, s tim što su samo neopredeljeni muslimani iskazivani posebno, dok su preostali uključivani u odgovarajuću nacionalnost. U 1953. godini, lica koja su izjavila da su muslimani, kao i ostala lica jugoslovenskog porekla, koja se nisu bliže nacionalno opredelila – svrstavana su u grupu „Jugosloveni neopredeljeni“, dok je za nacionalno neopredeljena lica koja nisu bila jugoslovenskog porekla upisivan odgovor „nacionalno neopredeljen“. U popisu 1961. godine došlo je do nove modifikacije grupe muslimana jugoslovenskog porekla i, shodno tome, izvršena je i promena u klasifikaciji nacionalne pripadnosti. Prema metodološkim uputstvima 1961. godine „Musliman“ označava etničku, a ne versku pripadnost i taj odgovor su mogla upisivati sva lica jugoslovenskog porekla bez obzira na versku pripadnost, ako smatraju da pripadaju toj etničkoj grupi. Na osnovu popisa iz 1971. godine, muslimani su iskazani kao „Muslimani“ u smislu narodnosti, dok su u popisima 1981. i 1991. godine Muslimani iskazivani kao jedan od jugoslovenskih naroda.

U popisu 2002. godine (odnosno 2003. za prostor Crne Gore), ta klasifikacija ima dva modaliteta: Musliman i Bošnjak. Poznato je da je proces sazrevanja bošnjačke nacije, odnosno preimenovanja nacionalnog imena Muslimana u Bošnjake politički artikulisan u poslednjoj deceniji prošlog veka. Međutim, deo te etničke zajednice (naročito u Crnoj Gori) još nije prihvatio tu odluku, već i dalje svoj identitet određuje na osnovu konfesionalne pripadnosti. U vezi s tim, ukupan etnodemografski razvoj Raške oblasti značajno je uslovljen i političkim faktorima, koji za razliku od demografskih, nisu uticali na ukupan demografski razvoj populacije Raške oblasti, ali su zato značajno uticali na redistribuciju između pojedinih etničkih grupa. [24]

Pouzdana slika o smeru i intenzitetu etnodemografskih procesa u Raškoj oblasti (koja je zasnovana na demografskim faktorima), može da se dobije praćenjem demografskog razvoja postojećih etnodemografskih sistema, koji su se jasno izdiferencirali od šezdesetih godina prošlog veka. Etnički procesi, koji su se odvijali na prostoru Raške oblasti, odlikovali su se dvosmernim demografskim razvojem karakterističnim za odvojene etnodemo-grafske sisteme, koji su za posledicu imali, u svim međupopisnim periodima, kontinuirano smanjivanje, kako apsolutnog broja, tako i relativnog udela u populaciji Raške oblasti, pravoslavno-hrišćanskog religijskog korpusa (Srbi i Crnogorci) i konstantan rast muslimanskog religijskog korpusa (Albanci, Turci, Muslimani, Bošnjaci). Tako je 2002/3. godine udeo prvih (pravoslavno-hrišćanskog religijskog korpusa), u odnosu na 1961. godinu, smanjen za 20, 2%, uz istovremeno povećanje udela drugih (muslimanskog religijskog korpusa) za 19, 7 odsto. Takođe, muslimanski religijski korpus je u svim međupopisnim periodima beležio pozitivne stope rasta, za razliku od pravoslavno-hrišćanskog kontingenta,  za koji su svojstvene negativne vrednosti navedenih obeležja. Najveći debalans (izuzimajući period do 1961. godine, kada je izvršena etnička konsolidacija Muslimana) u pogledu porasta muslimana i smanjenja pravoslavnih zabeležen je od 196l. do 1971. godine, u kojoj su muslimani populaciono doživeli rast svog korpusa po godišnjoj stopi od 30, 5%o, za razliku od srpsko-crnogorskog korpusa, koji se smanjivao po prosečnoj stopi od 7, 7%. Međutim, dinamika povećanja muslimana i smanjenja pravoslavnih u poslednje dve decenije tekla je manjim intenzitetom, tako da je u poslednjoj popisnoj dekadi (1991-2002/3) došlo do relativnog smanjenja disproporcije u pogledu njihovog populacionog razvitka. Pravoslavni su, u odnosu na prethodne međupopisne periode, zabeležili smanjenje svoje populacije i relativnog učešća manjeg intenziteta, po prosečnoj godišnjoj stopi od -0, 5%, dok se muslimanski etnodemografski kontingent, iako sa međupopisno najmanje zabeleženim porastom po prosečnoj godišnjoj stopi od 5, 4%, i dalje razvijao intenzivnije u odnosu na ukupnu populaciju Raške oblasti (2, 8%), čime su povećali svoje učešće za 2, 3 procentna poena (grafikon 1).

Prema poslednjim popisima stanovništva 2002/3. godine u etničkoj strukturi Raške oblasti, najbrojniju etničku grupu sa 171. 660 lica ili 45, 2% populacije činili su Bošnjaci. Po brojnosti, sledili su: Srbi, sa 148. 406 lica ili 39, 1%; Crnogorci sa 26. 958 ili 7, 1% i Muslimani sa 22. 882 lica, odnosno 6, 0% populacije Raške oblasti. Interesantno je da je zabeležen zavidan broj od 4. 154 lica (1, 1%) koji su bili nacionalno neopredeljeni. Od ostalih lica, brojniji su bili: Albanci (1. 254 lica ili 0, 3% stanovništva), Jugosloveni (632 lica ili 1, 1% stanovništva) i Romi (489 lica ili 0, 1% stanovništva. Pored navedenih lica, nepoznato je bilo 2. 070 popisanih stanovnika, tako da su ostale etničke grupe brojale ukupno 923 lica i to: Hrvati – 204 lica, Makedonci – 99 lica, Slovenci – 37 lica, Rusi – 51 lice, Mađari 41 lice i drugi.

Na osnovu analize etničke strukture stanovništva Raške oblasti po opštinama uočava se da su Srbi imali apsolutnu većinu u četri opštine: Nova Varoš (90, 1%), Priboj (74, 1%), Pljevlja (60, 1%) i Prijepolje (56, 8%), i relativnu većinu u dve opštine: Berane (46, 5%) i Bijelo Polje (40, 3%). Pored toga, najmanje Srba je zabeleženo u opštini Rožaje, u kojoj je popisano 904 lica srpske nacionalnosti, što je činilo 4, 0% opštinske populacije. Za razliku od Srba, Crnogorci nisu predstavljali etničku većinu ni u jednoj opštini obuhvaćenoj prostorom Raške oblasti. Veće prisustvo su zabeležili u opštinama Berane (25, 5%) i Pljevlja (21, 5%). Bošnjaci su činili apsolutnu većinu u četri opštine: Tutin (94, 2%), Rožaje (82, 1%), Novi Pazar (76, 3%) i Sjenica (73, 3%). Najmanji kontingent Bošnjaka je u opštinama: Nova Varoš (5, 1%) i Pljevlja (5, 2%).

Stanovništvo Muslimanske nacionalne pripadnosti, imalo je najveće učešće u opštini Bijelo Polje (15, 8%). Pored navedene opštine, sa udelom od 4, 7 do 9, 3% Muslimana karakterisale su se opštine: Priboj (4, 7%), Berane (6, 6%), Rožaje (6, 7%), Pljevlja (8, 1%) i Prijepolje (9, 3%), dok su opštine sa najmanjim udelom Muslimana: Nova Varoš (2, 5%), Novi Pazar (1, 9%) i Tutin (0, 7%). U vezi s tim, brojčano su se isticala i lica koja se nisu nacionalno izjasnila. Udeo neizjašnjenih bio je relativno ujednačen u svim opštinama Raške oblasti. Najveći je zabeležen u opštini: Berane (1, 8%) i Bijelo Polje (1, 8%), a najmanji u opštini: Tutin (0, 6%), Sjenica (0, 6%) i Rožaje (0, 7%) (karta 2).

Potencijal stanovništva ne meri se samo brojem stanovnika, već i drugim obeležjima: naseljima, teritorijom i ostalim. U tom pogledu, analiza praćenja promena u obimu teritorijalne obuhvaćenosti prostora na kojem je neka etnička grupa ostvarivala većinu, ukazuje da su polovinom prošlog veka, Srbi i Crnogorci imali apsolutnu etničku dominaciju nad celokupnom teritorijom Raške oblasti. Međutim, uporedo sa iznetim  etnopopulacionim tokovima, i prostor na kojem su etničku većinu činili Srbi i Crnogorci kontinuirano se smanjivao, tako da je devedesetih godina iznosio 5. 183 km2 ili 65, 4%, da bi početkom ovog veka neznatno bio povećan na 5. 338 km2 ili 67, 3%,.

Na osnovu etnoprostornih pokazatelja, Srbi su predstavljali većinsku nacionalnu grupu na 5. 211 km2 ili skoro 2/3 teritorije Raške oblasti, što je znatno više nego njihovo učešće u ukupnoj populaciji. Kao većinski narod, Srbi su obuhvatali najveći deo teritorije sedam opština: Nova Varoš (100, 0%), Priboj (96, 6%), Pljevlja (93, 5%), Prijepolje (82, 6%), Bijelo Polje (69, 4%), Berane (66, 4%) i Novi Pazar (62, 2%) i manji deo teritorije opštine: Sjenica (43, 2%), Tutin (10, 8%) i Rožaje (7, 9%). Prema tom pokazatelju najveći deo Raške oblasti 2002/3. godine obuhvatala su većinska srpska naselja, čime su Srbi bili prostorno najdisperzivniji narod u Raškoj oblasti. Crnogorci su činili etničku većinu na 127 km2 ili 1, 6% njene teritorije. Na taj način tu etničku grupu odlikovala je veoma slaba prostorna homogenizacija. Uočava se da su po opštinama prostorno ostvarivali većinu na manjim delovima teritorije opštine: Berane (7, 8%), Bijelo Polje (5, 3%) i Pljevlja (1, 6%). U teritorijalnom pogledu, Bošnjaci su ostvarivali etničku većinu na 2. 322 km2 ili 29, 3% prostora Raške oblasti. Oni su imali etničku većinu na najvećem delu teritorije opštine: Tutin (75, 4%), Rožaje (89, 2%) i Sjenica (55, 3%) i manjem delu opštine: Novi Pazar (37, 8%), Berane (23, 4%), Bijelo Polje (17, 4%), Prijepolje (20, 8%) i Priboj (3, 4%). Pored Bošnjaka, Muslimani su predstavljali većinsku etničku grupu na manjim delovima teritorije opštine: Bijelo Polje (7, 9%), Pljevlja (3, 6%), Prijepolje (3, 0%), Berane (1, 8%) i Sjenica (1, 5%), odnosno na 176 km2 ili 2, 2% teritorije Raške oblasti. Pored nabrojanih etničkih grupa, još su Albanci imali etničku dominaciju na 72 km2, odnosno 0, 9% Raške oblasti, sa izraženim težištem na 16, 7% teritorije jugozapadnog dela opštine Rožaje (karta 3).

Na osnovu predvidivih etnodemografskih procesa, u narednim decenijama Rašku oblast karakterisaće procesi etničke homogenizacije koji će biti okončani u opštinama Tutin i Rožaje, dok će u završnu fazu ući u opštinama: Sjenica, Novi Pazar, Nova Varoš, Pljevlja i Priboj. Pored navedenih procesa, u opštinama Prijepolje, Berane i Bijelo Polje, do početka četvrte decenije ovog veka zadržaće se heterogena etnička struktura stanovništva, ali sa diferencijalnim smerovima demografskog razvoja u korist muslimanskog etnodemografskog kontingenta. Shodno iznetim predviđanjima, Raška oblast, u prostornom smislu, biće izrazito izdeferencirana na dva dela: istočni – muslimaski, i zapadni-pravoslavni. Prelaznu zonu ili središnji kontaktni deo, između navedenih etnoprostornih celina Raške oblasti, činiće teritorije opština Prijepolje, Bijelo Polje i Berane, sa dugoročnom tendencijom demografskog pripajanja istočnom etnoprostornom sklopu. S obzirom na geopolitički i strategijski značaj Raške oblasti za Srbiju i međunarodne centre moći, ovi procesi mogu učiniti taj prostor bezbednosno još osetljivijim.

Zaključak

Raška oblast je veoma složena regija, kako sa geografskog, tako i sa istorijskog, kulturnog, geopolitičkog i bezbednosnog stanovišta. S jedne strane, predstavlja svojevrsnu geografsku vezu matičnih zemalja srpskog istorijskog prostora, istorijsko središte i srpsko srednjovekovno državotvorno i kulturno jezgro, odakle je Srbija vekovima proširivala svoj uticaj na Balkanskom poluostrvu. Iz takve uloge proistekao je njen egzistencijalno-geopolitički i geostrategijski značaj za Srbiju. S druge strane, Raška oblast je i za sve koji su težili da ostvare svoje interese na Balkanskom poluostrvu i šire imala značajnu geopolitičku ulogu od najranijih vremena do danas. Savremena geopolitička situacija pokazuje da se u Raškoj oblasti, u režiji novih geopolitičkih aktera, i dalje prepliću raznorodni geopolitički interesi. Ona je danas razapeta između geopolitičkih uticaja Nemačke i njene poznate geopolitičke konstante prodora na Istok, tursko-proameričke težnje širenja islama što dublje u Evropu i egzistencijalnih srpskih državotvornih i nacionalnih interesa.

Geopolitička determinisanot Raške oblasti u značajnoj meri implicirala je etnodemografske procese koji su rezultirali specifičnim demografskim i civilizacijskim kretanjima. Kao rezultat etnodemografskih tokova, s jedne strane, prisutan je proces koncentracije i jačanja nacionalne homogenizacije muslimana, dok je s druge strane, prisutan proces prostorne disperzivnosti karakterističan za pravoslavne, čime je izvršena značajna transformacija savremene etničke i etnoprostorne strukture u korist muslimanskog etnodemografskog sistema, na račun pravoslavnog. Takvi diferencijalni etnodemografski procesi jesu od posebnog geopolitičkog značaja i važna su pretpostavka geopolitičke ravnoteže Raške oblasti i njenog sveukupnog društvenog razvoja. Disharmoniji etnodemografskog razvoja Raške oblasti mora se posvetiti veća pažnja, jer će zanemarivanje etnogeografije i etnodemografije, na tom geoprostoru opterećenom suprotnostima iz prošlosti i različitih geopolitičkih uticaja još više usložiti njenu ukupnu društveno-političku situaciju.

Ideja regionalnog razvoja veoma je prisutna u različitim projektima širom Evropske unije. U tom smislu, mesto Raške oblasti jeste u modernoj Srbiji zasnovanoj na načelima regionalizacije, uključenoj u evropske tokove u kojoj će se harmonizovati društveni, politički, ekonomski i pravni sistem sa evropskim standardima i normama. U vezi s tim, u Srbiji će se poštovati osnovne evropske vrednosti: mirno rešavanje sporova, konstruktivna međunarodna saradnja što će predstavljati doprinos evropskoj bezbednosti i saradnji. Samo se na taj način mogu prevazići postojeći politički, ekonomski i međuetnički problemi i obezbediti da ta oblast, od nacionalnog značaja, postane snažan integracioni faktor u regionu. Svako drugo rešenje, neminovno bi vodilo geopolitičkoj instrumentalizaciji međuetničkih odnosa i dezintegraciji tog prostora.

Literatura

  1. Dašić, M.: Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške u doba turske vladavine i nastanak imena Sandžak, Oblasti Stare Raške krajem XIX veka i početkom XX veka, Prijepolje, 1994
  2. Gigović, LJ.: Etnodemografski procesi u Raškoj oblasti u drugoj polovini 20. veka i njihov geopolitički značaj, doktorski rad, Geografski fakultet, Beograd, 2008.
  3. Gigović, LJ.: Etički sastav stanovništva Raške oblasti, Globus, Srpsko geografsko društvo, Beograd, 2008.
  4. Gravje, G.: Novopazarski sandžak, Srpski književni glasnik, Nova štamparija Davidović, Beograd, 1913.
  5. Grčić, M.: Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000.
  6. Lutovac, M.: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Otisak iz Glasa CCCVII, SANU, knj. 20, Beograd, 1978.
  7. Jiriček, J. K.: Istorija Srba I, Biblioteka fototipskih izdanja, Zmaj, Beograd, 1990.
  8. Lutovac, M: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Glas CCCVII SANU, Odeljenje društvenih nauka, knj. 20, Beograd, 1978.
  9. Miletić, A.: Iskušenja geopolitičkog zemljotresa, Tajna Balkana, SKC, Beograd, 1995
  10. Petrović, P.: Raška, antropogeografska proučavanja, Etnografski institut, SANU, Beograd, 1984.
  11. Radovanović, S.: „Mogućnost korišćenja statističke građe za analizu etnografskih i etnodemografskih procesa“, Zbornik radova, Geografski institut, SANU, Beograd, 1996.
  12. Ratzel, F.: Antropogeographie, Die geographische Verbreitung des Menschen, 2 izdanje, J. Engelhorn, Stuttgart, 1912.
  13. Selimović, S.: Raška oblast i političke manipulacije oko tog prostora, Breznički zapisi, Pljevlja, 1998. str. 23.
  14. Terzić, S.: „Upotreba islamskog faktora u balkanskoj strategiji velikih sila: Raška i Sandžačko pitanje“, Nastava istorije, 5, Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad, 1997.
  15. Terzić, S.: „Raška ili Sandžak (o sudbini oblasnog istorijskog imena Raška), Mileševski zapisi, 2, Dom kulture, Prijepolje, 1996.
  16. Hantigton, S.: Sukob civilizacija i preoblikivanje svetskog poretka, CID, Podgorica, 1998
  17. Cvijić, J.: Politički značaj Novopazarskog sandžaka, govori i članci, sabrana dela, knj. 3, SANU, Beograd, 1987.
  18. Cvijić, J.: Prirodne oblasti, Balkansko Poluostrvo, sabrana dela, knj. 2, SANU, Beograd, 1991, str. 68.
  19. Konačni rezultati popisa stanovništva od 15 marta 1948. godine, SZS, knjiga IX, stanovništvo po narodnosti, FNRJ. Beograd, 1954.
  20. Popis stanovništva 1953, SZS FNRJ, knjiga XI, Starost, pismenost i narodnost, podaci za opštine prema upravnoj podeli u 1953 godini, Savezni zavod za statistiku. Beograd, 1994
  21. Nacionalni sastav stanovništva SFRJ po naseljima i opštinama, SZS, knjiga III, Beograd, 1994; Nacionalni sastav stanovništva SFRJ po naseljima i opštinama, knjiga II, Beograd, 1994.
  22. Nacionalni sastav stanovništva SFRJ po naseljima i opštinama, SZS, knjiga I. Beograd, 1991
  23. Popis stanovništva i domaćinstva SR Jugoslavije 1991. godine, SZS, Detaljna kpasifikacija stanovništva po nacionalnosti, knjiga III, Beograd, 1993.
  24. Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2002, RZS, Stanovništvo nacionapna ipi etnička pripadnost, knjiga I, Beograd, 2003.
  25. Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2003, ZSCG, Stanovništvo nacionapna ipi etnička pripadnost, knjiga I, Podgorica, 2004.

[1]Petrović, P.: Raška, antropogeografska proučavanja, Etnografski institut, SANU, Beograd, 1984, str. 11.

[2] Lutovac, M.: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Otisak iz Glasa CCCVII, SANU, knj. 20, Beograd, 1978, str. 230.

[3]Dašić, M.: „Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške u doba turske vladavine i nastanak imena Sandžak“, Zbornik radova, Prijepolje, 1994, str. 22.

[4]Terzić, S.: „Upotreba islamskog faktora u balkanskoj strategiji velikih sila: Raška i Sandžačko pitanje“, Nastava istorije, br. 5, Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad, 1997, str. 78.

[5]Gravje, G.: Novopazarski sandžak, Srpski književni glasnik, Beograd, 1913, str. 26-27.

[6] Terzić, S.: „Raška ili Sandžak (o sudbini oblasnog istorijskog imena Raška)“, Mileševski zapisi, br. 2, Prijepolje, 1996, str. 207.

[7] Gigović, LJ.: Etnodemografski procesi u Raškoj oblasti u drugoj polovini 20. veka i njihov geopolitički značaj, doktorski rad, Geografski fakultet, Beograd, 2008, str. 23.

[8] Takozvano Bosansko ostrvo, zahvata površinu od 3, 96 km2 i administrativno-politički pripada Republici Srpskoj (Bosna i Hercegovina), odnosno opštini Rudo.

[9] Miletić, A.: Iskušenja geopolitičkog zemljotresa, Tajna Balkana, SKC, Beograd, 1995, str.153.

[10] Cvijić, J.: Politički značaj Novopazarskog sandžaka, Sabrana dela, knj. 3, SANU, Beograd,1987, str. 119

[11] Cvijić, J.: Prirodne oblasti, Balkansko poluostrvo, Sabrana dela, knj. 2, SANU, Beograd,1991, str. 68.

[12] Cvijić, J.: Politički značaj Novopazarskog sandžaka, Sabrana dela, knj. 3, SANU, Beograd,
1987, str. 119.

[13] Grčić, M.:Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000, str. 181.

[14] Jiriček, J. K.: Istorija Srba I, Biblioteka fototipskih izdanja, Zmaj, Beograd, 1990, str. 124.

[15] Lutovac, M.: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Glas CCCVII SANU, Odeljenje društvenih nauka, knj. 20, Beograd, 1978, str. 207.

[16] Vojvodić, M. Međunarodni položaj Srbije u vreme oslobodilačkih ratova od 1876. do 1878. godine, Narodni muzej, Čačak, 1997, str. 42.

[17]Cvijić, J.: Antropogeografski i etnografski spisi, SANU, Beograd, 1987, str. 233.

[18] Grčić, M.: Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000, str. 115.

[19] Dašić, M.: Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške … i nastanak imena Sandžak, Oblasti Stare Raške krajem XIX veka i početkom XX veka, Prijepolje, 1994, str. 24.

[20]Grčić, M.: Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000, str. 112.

[21] Hantigton, S.: Sukob civilizacija i preoblikivanje svetskog poretka, CID, Podgorica, 1998.

[22] Gigović, LJ.: Etnodemografski procesi u Raškoj oblasti u drugoj polovini 20. veka i njihov geopolitički značaj, doktorski rad, Geografski fakultet, Beograd, 2008, str. 79.

[23] Radovanović, S.: „Mogućnost korišćenja statističke građe za analizu etnografskih i etno-
demografskih procesa“, Zbornik radova, Geografski institut, SANU, Beograd, 1996, str. 266.

[24] Gigović, LJ.: Etnički sastav stanovništva Raške oblasti, Globus, SGD, Beograd, 2008, str. 114.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na septembar 22, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Dobrilo Aranitović – Zavičajni zapisi Obrada Leovca

„Breznički zapisi“ br. 13-14, Pljevlja 2001, 144

PO  SANDžAKU

 Pljevlja

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku.Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1933, 8, 192-196.)      

Ona visoka oblast koja čini sastavni deo dinarskih planina a nalazi se na njihovoj istočnoj strani, ograđena odasvuda visokim planinama (Ljubišna, Kovač, Vučevica na zapadu, Rogozna i Žljeb na istoku), užljebljena dolinama Ibra, Uvca i Tare uobičajeno je u novije vreme da se zove imenom Novopazarski Sandžak. Ova oblast je velika površ ispresecana često puta planinskim grebenima na manje površi sa mestimičnom visinom do 1400 m a nikada manjom od 700 m. Posmatrana s visokih pograničnih crnogorskih i srbijanskih planinskih oblasti, Sandžak nam ipak izgleda kao jedna spuštena oblast. Njene visoke pogranične planine činile su da je ova oblast uvek bila van domašaja modernih kulturnih uticaja, a doskora su i političke prilike bile uzrok da je Sandžak ostao usamljen. Polazeći od Rudog, najbliže željezničke stanice, za Pljevlja prolazi se preko Ustibra, čija je dolina pitoma i bogata šumom, prilično gusto naseljena, pa kroz klisuru Sućeske izbija se na planinu Čemerno. Levo od Čemerna pokazuje nam se nov kraj – Babine – sličan Hercegovini, jednolik po izgledu, stenovit bez dolina i ulegnuća, bogat u vrtačama, često u nizovima poređanim. Ova oblast izgleda skoro pusta, jer se niske drvene kuće, u većini slučajeva naročito starije pokrivene slamom, nalaze po većim i manjim vrtačama.

Pošto se ostavi ovi goli, stenoviti, krečnjački kraj, na jugu se ukazuje uska i stešnjena dolina koja u jednom svom delu prelazi u polje dugačko 8-9 km a široko 5-6 km. To je pljevaljsko polje najveće i najniže u oblasti zapadno od Lima. Dno polja nije ravno već talasasto, a na sredini njegovoj nalazi se brdo Pliješ visoko oko 150 m iznad dna polja. Polje je vrlo bogato tekućim vodama: Breznica, Tvrdaš, Vezičnica i sve idu prema glavnoj reci Ćotini, koje sa mnogo svojih krivina daju čaroban izgled samom polju. Planine oko polja, krečnjačkog sastava, gole i stenovite imaju dosta gusta naselja. Skoro na celom toku reke Breznice, i s jedne i s druge strane, prostiru se Pljevlja. Niže Pljevalja, na ušću Vezičnice u Ćotinu, nalaze se ostaci starorimskog naselja sa mnogo zavetnih i nadgrobnih spomenika, stubova i drugih građevinskih ukrasa, koji su velikim delom preneti u Pljevlja i uzidati u građevine. Po mnogobrojnosti ostataka rimske kulture zaključuje se da se ovde nalazilo veće rimsko naselje, čije se ime nije moglo utvrditi. Pljevlja nisu imala nikakvu značajniju ulogu u našem srednjem veku, već je bilo malo mesto-naselje pod imenom Vrhobreznice na putu od Novog Pazara za Dubrovnik. Pored Ćotine nalaze se zidine starog letovališta Hercega Stjepanova grada Kukanja, udaljenog od Pljevalja na zapad oko 10 km. U pljevaljskom polju, pored Vrhrbreznice stari je Herceg Stjepan delio i megdan s Turcima. Tu se odigrao i jedan od najvećih hercegovih bojeva protiv Turaka. Za vreme turske vladavine Pljevlja se počinju nazivati i Tašlidža, a kasnije postaje sedište hercegovačkih paša. I pored svog sredašnjeg položaja u oblasti zapadno od Lima, ipak Pljevlja nisu dobila neku značajniju važnost sve do XIX veka, iako su bila uvek u vrlo živim trgovačkim vezama s Dubrovnikom, pa čak i u novom veku, sve do pada ove naše malene primorske republike. Posle vojničke okupacije Pljevalja od strane Austrije (1878-1908) ona su dobila austrijsku vojsku što je ipak mnogo doprinelo življoj trgovini. Sa osnivanjem srpske gimnazije, početkom dvadesetog veka (jednom od vrlo retkih i najstarijih u našim krajevima pod Turcima), Pljevlja postaju neko manje kulturno središte za hrišćane.

Pljevlja se ne razlikuju od ostalih naših varoši u Sandžaku. Sastoje se u glavnom iz jedne glavne ulice – čaršije, kaldrmisane i vrlo široke, oivičene i s jedne i s druge strane nizom malih dućančića sa ćepencima, vrlo istaknutih i zbijenih streha što sve daje vrlo zanimljiv izgled. U čaršiji se može videti i poneka moderna kuća, koja svojim oblikom i veličinom čini pravu suprotnost okolini.

Oko čaršije, glavnog i najstarijeg začetka Pljevalja, razvijali su se ostali delovi grada ili m a h a l e, kojih ima više, a odvajaju se jedna od druge: ulicama, livadama i njivama ili tržištima. U blizini glavne ulice ili čaršije ranije su stanovale isključivo muslimanske porodice a hrišćani na kraju varoši. Danas se to izmenilo u toliko, što i u muslimanskim mahalama stanuju hrišćani. Kroz mahale se pružaju krivudave ulice, često puta između dva reda visokih taraba ili zidova od ćerpića iza kojih se kriju niske daščare ili kuće orientalnog tipa pokrivene ćeramidom. Retko je sada naći neku bogatiju muslimansku kuću koja je zadržala onaj svoj stari raspored zgrada selamluk (odeljenja gde su se nalazili i primali muškarci) i  haremluk (odeljenja gde su se nalazile žene), kako se to moglo ranije videti, niti onih visokih zidova između njih. To je vrlo brzo iščezlo, isto onako kao što brzo iščezava uopšte uticaj stare muhamedanske kulture. Sve se prepravilo i prepravlja prema stvarnim potrebama.

Do austriske vojne okupacije Pljevlja nisu imala neki naročiti blagotvorni uticaj na okolinu, već su služila samo kao mesto gde su se menjali zemljoradnički i stočarski proizvodi za stranu robu. Primicanjem crnogorske i srbijanske granice prema Sandžaku i okupacijom Bosne i Hercegovine do Metljike od strane Austrije učinilo je da su se osećali vrlo moćni uticaji ovih država kao i Turske koja je imala Pljevlja u svom posedu. Položaj Pljevlja između četiri različita politička uticaja pre oslobođenja uticao je često puta loše na međusobne odnose stanovnika. Inače je nacionalna svest i rodoljublje kod Pljevljaka vrlo razvijeno. Kako su Pljevlja bila naseljena skoro isključivo muslimanskim življem u njima doskora nije bilo nijedne hrišćanske crkve. Tek u najnovije vreme podigla se pravoslavna crkvica koja se svojom veličinom, bogatstvom i ukrasima ne može uporediti sa crkvama u okolini.

Na severoistočnoj strani Pljevalja nalazi se stari čuveni Vrhobreznički manastir u narodu poznat pod imenom Sv. Trojica, koji svojom bibliotekom starijih naših rukopisa istoriske sadržine dolazi posle Sv. Gore i Dubrovnika na prvo mesto. Stari naši rukopisi nisu sistematski proučeni, te se mogu često puta naći stvari dodanas nepoznate. Manastir je bio srećniji od svih naših većih starijih manastira, pa nije nikad rušen ni paljen.

Međutim, elementarne nesreće često su ga puta snalazile (slučajan požar i poplava). Imanja manastirska bila su i ranije kao i sada vrlo velika, jer su ih zaveštavali pobožni hrišćani; ali nasilno otimanje od strane Turaka pre oslobođenja i sprovođenja agrarne reforme posle oslobođenja manastir su prilično oštetili, no ipak je vrlo bogat i bogatstvo mu se sastoji u velikom broju zgrada u Pljevljima, Prijepolju i okolini. U manastiru se nalazi štap i ćivot sv. Save.

Putopisne beleške

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku.Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1933, 10, 235-258.)    

 Ako se pođe od Pljevalja preko Ćotine na jugozapad i dalje preko Pljevaljskoga Polja, dolazi se u najviši predeo celoga Sandžaka, gde se nalaze planine: Ljubišnja, Kraljeva Gora i Lisac sa svojim pošumljenim vrhovima i bogatim pašnjacima. Ovaj je kraj vrlo visok, sa malim ulegnućima uglavljenim između viših delova, te obrazuju prilično velika, po prirodi karstna, često puta zatvorena polja, stepenasto poređana. Visoravan je prilično suva, jer se voda upija u krečne stene, a pojavljuje se u nižim predelima, često, u obliku vrlo jakih izvora. Nikakvih boljih puteva nema preko ove oblasti, te se može reći da njom ne struji trgovački, kulturni i prosvetni život. Jedna uska, vrlo rđava, skoro neupotrebljiva staza jedino je saobraćajno sredstvo koje prolazi preko ove visoravni i spaja Jezera sa Pljevljima i drugim kulturnim središtima. U ovoj visoravni pružaju se od severoistoka ka jugoistoku nekoliko polja i to: Ograđenica, Bobova, Bitine i Krupice. Ograđenica i Bobovo su najviše oblasti, sačinjavaju neke male celine, vrlo siromašne, upravo najsiromašnije vodom. Naročiti položaj, usamljenost i odvojenost od ostalog Sandžaka, a s druge strane blizina Crne Gore, učinila je da je ova visoravan naseljena samo hrišćanskim življem. Stanovništvo je u ovom kraju uvek bilo u izuzetnom i vrlo nezavisnom položaju prema truskim vlastima, čime se ponosilo i ljubomorno čuvalo svoja prava. Svaki pokret u Hrecegovini i Crnoj Gori imao je svoga odjeka u ovom kraju. Takvih je slučajeva dosta bilo u toku šesnaestog, sedamnaestog i osamnaestog veka, a naročito pedesetih i šezdesetih godina prošlog veka, za vreme ustanaka Luke Vukalovića, kada se mnogi ugledni ljudi iz ovih krajeva prebaciše preko Tare, te pod vođstvom Mića Gluščevića i drugih ranije poznatih ajdučkih arambaša razbiše 1862 god. na Šarancima Turke iz Pljevalja, gde i njihov osioni vođa Beg Drnda plati glavom. Poraz Pljevljaka bio je na Tari tako strašan da ih je više izgubilo glavu u vodi nego od oružja, a mnogi savremenici pričaju da se Tara tada mogla preći preko mrtvih lešina, a ”da se opanak ne pokvasi”. Najjačeg odjeka našao je veliki hercegovački ustanak 1875. g. kada je ceo Sandžak bio u plamenu, a događaj je poznat pod imenom ”babinske bune”.

Za razliku od Bobova i Ograđenice – Krupice i Bitine se nazivaju jednim imenom K r i č a k. Ime je stranog i vrlo starog porekla, jer dolazi do imena jednog ilirskog plemena koje je pre našeg doseljavanja živelo u ovom kraju. Krupice i Bitine su polja jajastog oblika, dosta dugačka i široka, okružena brdima punim vrtača. Na suprot Bobovu i Ograđenici ova je oblast ranije nosila čisto muslimansko obeležje, gde su se bile naselile muslimanske porodice prognane iz Crne Gore. Uopšte se može uzeti da je Sandžak kao stanica, gde se stanovništvo iz visokih dinarskih predela privremeno zadržava u svom seljenju u ravnije krajeve. Ovde se ne mogu naći starije porodice, izuzev Ograđenice, sa predanjem i spomenom o pojedinim događajima.

Ova je oblast pre svega oblast trava. Zime su vrlo duge i oštre; leta sveža. Iako je klima vrlo oštra, ipak i ono vodenog taloga što padne tako je raspoređeno da nema meseca bez kiša. Nadmorska visina i nedovoljna vlažnost, skoro ceo Sandžak, a naročito ovu oblast čine vrlo nezgodnom za uspevanje kulturnih biljaka, te se ovde ne mogu očekivati ni naročito velike šume, već više travne stepe. Trava i stoka jedino su bogatstvo ovoga kraja i sav privredni život u velikoj je zavisnosti od stoke. Različito od ostalih naših susednih krajeva ovde su retke ”bačije”, i stoka se ne isteriva za vreme leta na visoke planine kao u Hrecegovini. Ovakav način stočarstva došao je zbog osobina samog zemljišta, visine i klime.

Nekada je Sandžak bio središnja oblast našeg političkog i kulturnog života; ali za vreme turske vladavine sve do oslobođenja, može se reći, išlo se u kulturnom pogledu unazad. Jedan od glavnih uzroka su, pored geografske usamljenosti, i političke prilike. Sa menjanjem političke vlasti i rešenjem agrarnog pitanja u korist seljaka, učinilo je da se prekinulo lutanje pojedinih porodica od čitluka do čitluka, te se može misliti i raditi da se podigne način života ovoga stanovništva.

Ranije su bile retke inokosne porodice, već zadružne, koje su imale po nekolike desetine članova, pokoravale se jednom starešini, stanovale u jednom selu, te u svakom pogledu sačinjavale jednu celinu. Vrlo često su i sela dobijala svoja imena po imenima takvih porodica. Sela su razbijenog oblika, veća ili manja po broju kuća. Nisu retki slučajevi da se i pojedine kuće, okružene svojim sporednim zgradama, nazivaju selom. Da se na jednom mestu osnuje novo naselje potrebno je da ima vode i trave. Naselja su razmaknuta po 200 i 300 metara.

Nesigurnost, da će se jedna porodica zadržati duže vremena na aginskom čitluku, bila je glavni razlog da su se ranije kuće pravile od naslaganih greda i sastojale se iz: k u ć e, sa dvoja vrata jedna prema drugim, bez prozora, sa badžom, nepatosane, sa ognjištem u sredini iskopanim u zemlji, više koga vise o gredi verige i, s o b e, vrlo niske sa jednim ili dva prozora, bez okana. Danas se više vodi računa o zdravlju, pa se i kuće prave udobnije sa više odeljenja, okrečene i patosane, u kojima se može naći i nešto nameštaja, istina primitivno načinjenog.

Hrana stanovništva je u velikoj zavisnosti od stočarstva. Glavni su stočarski proizvodi: vuna, kajmak – skorup, maslo i sir koji se dosta primitivno spravlja; od zemljoradničkih proizvoda: žito, pasulj, krompir i kupus. Na vrlo velikoj je ceni u ovim krajevima jelo c i c v a r a, spravljena, za naročito cenjene goste, na kajmaku od kukuruzna brašna.

Bogatstvo vune razlog je: da se stanovništvo odeva suknenim odelom. Konoplju seje svaka porodica i od nje se tka rublje. Uticaj limske doline i Crne Gore poslednjih godina na kraj odela sve je veći. Ranije žensko odelo vrlo se retko može videti, a sastojalo se od duge bele košulje sa nabranom oprežinom dugom 25 do 30 santimetara po ivici izvezenom narodnim vezom. Gornji deo odela: suknen gunj bez rukava ili s rukavima, izvezen čohom, svilenim i zlatnim gajtanima i sitnijim vezom. Na glavi se nosi bela marama. Sada se više kroje vunene suknje u zatvoreno plavoj boji sa nešto veza pri dnu i, kaput. U kraju bližem Crnoj Gori žensko se odelo kroji od fabrične pamučne materije i čohe (naročito zubuni ukrašeni po ivicama zlatnim gajtanom) a kao ukras od srebrne pafte i velika srebrna puceta na jelecima. Muško se odelo u glavnom sastoji kao kod Hercegovaca iz ”šalvara i tozluka”, koporana. Kod bogatijih seljaka može se videti o velikim praznicima (kao što su sv. Trojica u Plevljima) koporan i fermen od čohe ukrašen velikim srebrnim tokama, a u kožnom pasu revolver srebrom i zlatom ukrašen.

 Privreda

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku. Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1934, 10, 82-85.)       

U privrednom pogledu Sandžak je jako zaostao iza drugih naših pokrajina. Zemljoradnja sa drugim privrednim granama nije zaostala samo zbog neracionalnog obrađivanja, već i u pogledu rasprostranjenosti oseća se velika zaostalost, čemu je opet uzrok doskorašnji feudalni poredak i nesigurne političke prilike. Nigde primitivna ralica nije našla svoju veću primenu nego u Sandžaku i to kako u brdskim – planinskim predelima tako i u ravnicama, kotlinama i rečnim dolinama. Plug je vrlo redak. On se često, a naročito oko Sjenice, pravi od drveta, a samo je raonik gvozden. Rastresitog zemljišta u Sandžaku ima vrlo malo i to ograničeno na uske rečne doline – dolinu Lima i dolinu reke Raške, a ostalo je polukarstno zemljište i smonica. Tradicija ima prilično uticaja i na razvitak privrede kao i uopšte na način života. A opet odvojenost Sandžaka, od ostalih u privrednom pogledu naprednijih krajeva, ne dozvoljava da se njegova privreda ugleda na druge. Poljoprivrednih ili ma kakvih drugih škola, u kojima bi se omladina poučavala da racionalnije obrađuje zemlju, ili da se poučava drugim privrednim granama, nema, te je zemljoradnja po načinu obrađivanja vrlo primitivna. Ali i u ovom malom kutu naše otadžbine, koji je ispunjen planinskim vencima, ispresecan dolinama reke Raške, Lima i Ćotine, zemljoradnja nije podjednako rasprostranjena. Rečne doline, naročito duga dolina Lima i reke Raške, sa svojom umerenom i blagom kotlinskom klimom, prava su suprotnost okolnom zemljištu, jer rečne ravnice sa plodnim nanosima su neobično podesne za zemljoradnju. Ali ovakvog je zemljišta malo, ograničeno je na mestimična proširenja Limske rečne doline i na Novopazarsku kotlinu, naročito onaj deo kotline koji se nalazi uza samu reku Rašku. Ostali i najveći deo je nepodesan za zemljoradnju, divljačan, obrastao šumom ili pod velikim pašnjacima i livadama, izložen hladnim strujama. No bogatstvo u lepim i bujnim pašnjacima čine Sandžak neobično podesnim za stočarstvo. Ove su dve privredne grane najvažnije, a ostale dve jedva da mogu doći u obzir. Sandžak nema nekih svojih naročitih odlika u privrednom pogledu velike zaostalosti u privrednom a tako isto i u kulturnom pogledu i neprosvećenosti. Zemljoradnički proizvodi jedva podmiruju domaće potrebe, a kad su godine najrodnije malo što pretekne da se proda. Po rečnim dolinama uspeva pšenica, kukuruz, raž, ječam, a isto tako uspevaju variva i povrtarstvo, a naročito oko Prije- polja i Novog Pazara. Povrtarstvo je vrlo razvijeno i rasprostranjeno oko Novog Pazara i odlično uspevaju: lubenice, kupus, luk, dinje, paprike i pasulj naročite vrste, a isti tako, samo u manjem obimu, uspevaju i oko Prijepolja. Iz Novog Pazara i Prijepolja se povrće i varivo nosi u više planinske predele, u kojima uspeva jedino ovas sa nešto malo ječma. Rečne su doline s obzirom na njihovu veličinu i plodnost prenaseljene. U njima se mogu videti lepi voćnjaci oko i izvan kuća.

Šljive su najrasprostranjenije u Novopazarskoj kotlini i Limskoj dolini oko Prijepolja, Brodareva i Bijelog Polja i upotrebljavaju se sirove ili suve, ili se od njih spravlja pekmez i rakija. Pored šljiva ima dosta jabuka ne naročitog kvaliteta, ali ih u okolini Novog Pazara ima vrlo dobrog kvaliteta. Od krušaka se naročito cene jerbasme. Doline su bogate i orasima, a od ostalog voća mogu se pomenuti trešnje i višnje.

Vinogradarstvo je u Sandžaku radi klime onemogućeno pa čak i u Novopazarskoj kotlini. Istina, nešto malo vinograda ima, ali oni vrlo slabo uspevaju zbog nedovoljne količine sunčeve toplote. Po Sandžaku ima vrlo dobrih šuma, pa svojim zelenilom liči na Bosnu. Ali od tih je šuma vrlo malo koristi, jer se drvo upotrebljava jedino za gorivo i građu za lokalne potrebe i nema ni jedne strugare pa i najmanjeg kapaciteta. U višim predelima, gde je manje kiše, preovlađuju četinari, ponajviše smrča i jela dok je bor vrlo redak, a u rečnim dolinama i mestima bogatijim kišom preovlađuje listopadna šuma: hrast, bukva, grab i lipa. Oko sela i varoši preovlađuje sitnogorica – hrastilak. Šume su ponajviše državne, a vrlo malo ima privatne svojine. Iako u Sandžaku ima nekoliko čuvenih manastira, ipak su oni svoje posede izgubili, pa i šumu. Gajeva ima vrlo lepih i oni su svojina pojedinih sela ili bogatijih ljudi.

Stočarstvo je vrlo razvijeno u celom Sandžaku, ali se od stoke po kvalitetu naročito ističu ovce sa sjeničke i pešterske površi. Ova je privredna grana neobično omiljena i ima za stanovništvo mnogo većeg značaja od ostalih privrednih grana, jer su stočarski proizvodi i stoka-ovce i danas na relativno visokoj ceni. Stoka i stočni proizvodi daju seljacima mogućnost da kolonijalnu robu i fabrikate u koliko im je to potrebno nabavljaju. Svake godine u Sandžaku se proda po nekoliko desetina hiljada jagnjadi, a ponekad se preko- rači stotina hiljada. Stoka se iz Sandžaka najviše izvozi u Solun, a glavna su mesta gde se stoka prodaje: Pljevlje, Sjenica i Novi Pazar. U ovim mestima naročito su veliki pazarni dani u jesen, kada se doteriva sa sela sve što je dobro hranjeno. Najveći se deo stanovništva bavi stočarstvom što mu omogućavaju odlični pašnjaci. I danas je broj stoke kod imućnijih ljudi znatan, a ranije se dešavalo da su veće seoske porodične zadruge imale preko hiljadu grla iako se viđaju velike ergele konja, oni nisu dobre pasmine, već obični bosanski mali konji. Goveda su isto tako sitna.

Domaća radinost je u Sandžaku vrlo razvijena i ogromna većina stanovništva podmiruje svoje potrebe ponajviše domaćom radinošću. Od domaće radinosti slabo se može što unovčiti, a od tih proizvoda retko koji da ima neko posebno sandžačko obeležje. Bogatstvo u stoci, naročito oko Sjenice, sa ovcama mekog i lepog runa uslovljavalo je da se razvije ćilimarstvo. Lepotom, postojanošću i slaganjem boja odavno su poznati sjenički ćilimovi, a ćilimarske škole postoje i u drugim većim sandžačkim mestima. Novopazarska ćilimarska škola odlikuje se time što, mesto uobičajenih šara, ima kao motive naše manastire ili njihove ruševine kao na pr. manastir Sopoćani, Đurđevi Stubovi i dr. Fabrikati se u mnogo manjoj količini troše nego u ma kojoj drugoj oblasti naše države. Svakako da Sandžaklije nisu u tolikoj meri konzervativne, te da lako ne napuštaju sve poljoprivredne sprave i alatke, nego je razlog i to što ova siromašna oblast ne može da dade mogućnosti da se modernije sprave nabave. U mnogim selima najobičniji plug nije poznat, već ga zamenjuje drvena ralica, a da ne govorimo o drugim spravama, kojih uopšte u Sandžaku nema. Pored stočarstva prilično je razvijeno živinarstvo, iako mu se ne poklanja naročita pažnja. Oko Novog Pazara ima mnogo gusaka odličnog i poznatog kvaliteta. Kokoške su obične, ne naročite pasmine, a jaja nisu krupna i u velikoj se količini izvoze u Srbiju, a iz zapadnog Sandžaka u Sarajevo.

Sandžak nije bogat rudama ili bolje reći nije dovoljno ispitan u tom pogledu. U Pljevaljskom Polju, koje je u ranijim vekovima bilo pokriveno vodom, ima dovoljno uglja ali mlađeg postanka. Oko Novog Pazara poznata su mesta Gluha Ves – Gluhovica, nedaleko od Staroga Rasa, i Janjevo gde se u starom i srednjem veku kopalo gvožđe i srebro. Novopazarska kotlina sa okolnim brdima puna je ostataka nekadašnjih vulkanskih erupcija, pa i danas ima pukotina u zemljinoj kori iz kojih izbija topla sumporovita voda. Takvih toplih izvora ima nekoliko na istočnoj strani od Novog Pazara, a samo se jedan iskorišćava. To je Novopazarska Banja, vrlo primitivno uređena, bez ikakvih udobnosti, ali zato vrlo lekovita za reumatičare. Takva banja nalazi se i blizu Priboja, gde se nalazi i čuveni manastir sv. Nikole – bolje poznat manastir Banja – sedište nekadašnjih dabarskih episkopa. Ova isto tako lekovita voda ima nešto udobnije stanove, više je posećena, bolje poznata, te na suprot Novopazarskoj Banji doprinosi više koristi okolnom stanovništvu za vreme leta – sezone kupanja.

Sandžački odmetnici

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku. Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1934, 5, 106-109.)     

 U toku celoga XIX veka narod se u Sandžaku nije smirivao, već su šume uvek bile pune odmetnika – osvetnika i zaštitinika našeg življa protiv siledžija i zulumćara. Iako je reč 3 a t a r a c označavala Sandžakliju vrednog, mirnog koji vodi brigu samo o tome kako će ishraniti čeljad i platiti porez turskom caru, ipak se taj 3 a t a r a c često puta bunio protiv nepravde koja se svakog dana pričinjavala našem življu bilo u Sandžaku, Bosni ili Hercegovini. Nikada k nijedan narodni pokret u blizini Sandžaka nije se desio a da svoga jakog odjeka nije imao u Sandžaku. Čuveni sandžački junaci Mića Gluščević, Marinko Leovac i Ristan Šarac naročito se ističu za vreme hercegovačkog pokreta pod vođstvom proslavljenog junaka Luke Vukalovića, čija puška ima odjeka i na Tari prema Sandžaku, te Turci pretrpeše strašan poraz na Šarancima 1862 god. Narodni ustanak u Hercegovini 1875 god. takođe privlači Sandžaklije, a veliki ih broj ide na Javor u  dobrovoljački k o r čiji zapovednik bejaše arhimandrit Nikifor Dučić. A kada na berlinskom kongresu Austrija dobi mandat da u Bosni i Hercegovini zavede ”pravičniju” upravu i ”reši” socijalno pitanje, u Hadžilojinoj buni se vidno ističu i muslimani iz Pljevalja, a naročito pljevaljski muftija. Pa i ustanak u fočanskom kraju koji se dogodi krajem 1881 i početkom 1882 god. nije prošao bez učešća Sandžaklija. Od Sandžaklija, učesnika u fočanskoj buni, retko se koji nalazi u životu. O pokretu i učešću sandžačkih odmetnika i učešću ostalog našeg življa iz ovoga kraja dao mi je nekoliko podataka Petar Tošić, čiju glavu austrijske vlasti u ono vreme behu ucenile sa 150 dukata, a sa toliko isto novca beše ucenjena i glava Stojana Kovačevića kao i Drage Ćosovića rodom iz Kosenice. Kao i svake godine tako i 1881 u jesen odmetnici su se pripremali za zimnicu; ali pre nego što su doneli odluku gde će zimovati, oni se obrate za savet vojvodi Lazaru Sočici, šta da rade i gde da se smeste. Oni su uvek u vrlo prisnim vezama bili sa Sočicom. Vojvoda, uviđajući rovito stanje u Boki, Bosni i Hercegovini zbog odluke Beča da se iz ovih krajeva regrutuju mladići i očekujući svakog momenta da će planuti ustanak, preporučio je da se odmetnici sklone na tursko zemljište i da tamo prezime, ali u blizini austrijske granice. Kao najzgodnije mesto odmetnici su izabrali Vranovinu i TU U jednoj pećini zazimili. Obaveštene austrijske vlasti da se u blizini njene granice nalaze odmetnici, a verujući da će se u zgodnom momentu prebaciti u Bosnu i Hercegovinu, pođu jednog dana put Vranovine, napadnu odmetnike na turskom zemljištu, te se ovi delom prebace u Crnu Goru a delom dublje u Sandžak. Izvešteni o austrijskim optužbama protiv Crne Gore da ih potpomaže, odmetnici se sastanu u Sandžaku, a već pozvani na dogovor i pomoć od fočanskih pobunjenika preko brata Muhameda Hocića iz Grdijevića, napadnu na austrisku pograničnu karaulu na Meštrevcu, razagnaju austrijske pandure, a karaulu zapale. U toj borbi je poginuo Simo Davidović boreći se protiv pobunjenika, ali su ga odmetnici i pobunjenici jako žalili. U ovom narodnom pokretu protiv tuđinske vladavine nisu došli u pomoć pobunjenicima samo odmetnici-hajduci već su uza njih pristali i drugi ugledni ljudi obe vere iz Sancaka. I čudna stvar ali lep primer, da su i ti neprosvećeni ljudi iz našega kraja uviđali da su njihovi zajednički interesi ugroženi od tuđina. Vođe pravoslavnih behu Tošići: Mitar, Petar i Miladin, Drago Ćosović i Mališa Mršović iz Kalušića pored Pljevalja, dok je muslimane predvodio Derviš Ljuar. Bez nekog modernijeg naoružanja, bez potpore ekonomski jačih veliki deo stanovništva iz okoline Pljevalja predvođen odmetnicima od turskih vlasti i turskim pandurima, kao što je bio i Derviš Ljuar, pohitao je da goloruk pritekne pobunjenoj braći u pomoć. Nekog vrenja bilo je u okolini Foče još u jesen 1881 god., a sandžački odmetnici su prešli u Bosnu još pre Božića. Oni su za svo vreme trajanja ustanka operisali oko Foče, dok je Stojan Kovačević došao ustanicima u pomoć tek oko Božića. Stojanov dolazak je okuražio mnoge ustanike i ustanak uzima sve većeg maha, a neznatna austrijska vojska se počela sve više povlačiti ispred ustanika. Ustanici su napredovali u svim pravcima naročito početkom 1882 god. pa su spalili mnogo austrijskih karaula, pa i na Čelebiću, koji od tada postade centar pobunjenika. Stojan se nije dugo zadržavao u fočanskom kraju, već je po celoj Hercegovini vodio četničko ratovanje i napadao austrijsku poštu, vojsku, a s vremena na vreme navraćao se u fočanski kraj. Žene i deca iz pobunjenih se la bili su sklonjeni u Borje kod Ostojića kuća, a jednim i to većim delom bili su prebegli u Sandžak. Po Veleniću i Borju vođene su i borbe s Austrijancima, a na Hisaru između Foče i Goražda zarobili su i nekoliko austrijskih vojnika.

Fočanska buna je naišla na vrlo lep prijem u Rusiji kod slavenofila, pa se tamo obrazovaše čak i čete koje su trebale da preko Srbije priteknu u pomoć pobunjenicima. Ove su čete bile organizovane inicijativom velikog i poznatog slovenofila, ruskog đenerala Skobeljeva. Ali kada su ruski dobrovoljci bili došli u Čačak, srpske ih vlasti razagnaju, ali ipak oko 30 ljudi pod vođstvom Stevana Ivanovića, sa dve ili tri puške preko ramena, jer su znali da ustaši nemaju oružja, tajno pređu preko Javora (tadašnje srpsko- truske granice), prevezu se u Bistrici preko ima na njegovu levu obalu, pa preko golih Babina i venaca Kovača i Ljubišnje dođu ustanicima u pomoć u toku meseca marta. Kasnije su, po pričanju Petrovu, pobunjenici bili potisnuti od Austrijanaca, a smrću đenerala Skobeljeva, ustanici su izgubili najveću potporu, pa je i pobunjenicima, a naročito odmetnicima preporučivao Stevan Ivanović, da se presele u Rusiju. Nikako im nije predlagao, pa ih je čak i savetovao da ne ostanu u Crnoj Gori, jer je računao da će odmetnici biti progonjeni od crnogorskih vlasti, a tu njegovu sumnju opravdalo je držanje tadašnjeg crnogorskog kneza Nikole, dok su opet od strane susednih crnogorskih plemena i vojvode Lazara Sočice bile u najvećoj meri potpomagani. Srbija je godinu dana ranije bila sklopila s Austrijom tajnu vojnu konvenciju i obavezala se jednim međunarodnim ugovorom, da na teritoriji Novopazarskog Sandžaka neće trpeti niti pomagati ma kakvo tajno udruženje ili pojedine ličnosti, koje će raditi protiv austrijskih interesa. Iako su sandžački odmetnici uviđali da se nalaze u vrlo teškom položaju, jer su istovremeno bili proganjani od turskih i austrijskih vlasti, a kod crnogorskih i srbijanskih vlasti nisu nalazili dovoljno potpore, ipak računajući na predusretljivost našeg življa s obe strane reke Tare, a svesni da porobljenom našem življu ne mogu iz Rusije toliko pomoći, niti se otud svetiti zulumćarima i ugnjetačima našeg naroda, odbiju predlog Ivanovića i ostanu u Sandžaku skrivani od pojedinih uglednijih ljudi preko zime, dok su preko leta sve do 1895 godine prelazili u Bosnu i svojim četovanjem uznemiravali austrijske vlasti. Ivanović je preko Crne Gore otišao u Rusiju, a mnogi pobunjenici, naročito muslimani, prebegli su u Sandžak, od turskih vlasti lepo primljeni, naseljeni po selima na dotada još nenaseljenom zemljištu, a njihove vođe kao Ibrahim Tanević i drugi dobili su čak i turske vojne činove. Tanević, koji je posle ugušenja bune dobio od Turaka čin juzbaše i dobio za komandira karaule u Kričaku prema Crnoj Gori, uvek je bio u odličnim vezama sa sandžačkim odmetnicima, cenio nekadašnju njihovu pomoć, a sa njima se sastajao. Petar se seća mnogih pobunjenika kao Salka Forte, Ibra Kutahije (kasnije preseljen u Novi Pazar), Jusa Vreva a iznad svih hvali Muhameda Hadžića, kome pripisuje najlepša svojstva moralnog čoveka; poštenje, nesebičnost, požrtvovanost, iskrenost i veliku nacionalnost.

 
1 komentar

Objavljeno od strane na novembar 16, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Milutin Živković: Dešavanja u Sandžaku od julskog ustanka do kraja 1941. godine

 

„Baština“, Institut za srpsku kulturu Priština – Leposavić, 2011,br. 31, str. 247-272

Zbog svog geostrateškog i geopolitičkog značaja, područje Sandžaka je tokom prve ratne godine u Jugoslaviji imalo izuzetnu važnost za sve sukobljene strane.1 Sandžak je bio prostor na kome su se preplitali imperijalistički, ali i usko nacionalistički interesi okupacionih država. Nemačka je pre svega bila zainteresovana za eksploataciju rudnika Trepča i obraćala je više pažnje na istočne delove ove oblasti, odnosno deževski, štavički i sjenički srez. Italija, koja je kontrolisala najveći deo Sandžaka, pokušavala je da preko njega prodre dublje u Balkansko poluostrvo i proširi svoj uticaj na Podunavlje. Ove italijanske pretenzije su se neminovno kosile sa dominantnim položajem Nemačke na Balkanu. S druge strane, Nezavisna Država Hrvatska (NDH) je videla mogućnost svog širenja na prostor Sandžaka preko domicijalnog muslimanskog stanovništva, koje je posmatrala kao islamizovane Hrvate. Pošto su ambicije ustaškog režima dosezale sve do Novog Pazara, one su se poklopile sa interesima još jedne kvinslinške tvorevine, Velike Albanije. Ista je pokušavala da preko Kosova i Metohije i muslimanskog življa proširi svoje granice na istočne delove Sandžaka. U tome je imala svesrdnu pomoć Italije, koja je u njenom širenju videla jačanje sopstvenog uticaja. Interesi okupatorskih država će se do kraja rata, s izuzetkom NDH koja je „izbačena“ iz Sandžaka u septembru 1941. godine, gložiti oko ovog prostora.

Oblast Sandžaka je imala još veći značaj za antifašističke pokrete koji su se sredinom 1941. godine pojavili na prostoru Jugoslavije. Naime, kada je buknuo julski ustanak, ovaj prostor postaje svoje- vrsni koridor koji spaja dva glavna žarišta otpora, Srbiju i Crnu Goru. Takođe, Sandžak je bio i raskrsnica puteva koja je povezivala Kosovo i Metohiju, Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru i Srbiju. Kako se pokazalo, Sandžak je predstavljao i utočište za komunističke trupe posle nemačke ofanzive krajem godine u zapadnoj Srbiji, jer nemačka vojska nije nastavila progon glavnine partizanskih snaga u italijansku zonu.[2] Sa povlačenjem Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije (VŠJ) i Centralnog komiteta (CK) KPJ u severne delove Sandžaka, centar ustanka se u decembru 1941. godine preneo na novu slobodnu teritoriju sa centrom u Novoj Varoši. Pošto je Josip Broz nameravao da se na proleće 1942. godine vrati u Srbiju, Sandžak je postao i neka vrsta baze za ovu akciju, a tu će ulogu u planovima vrhovnog komandanta zadržati do kraja rata. Ovaj prostor je bio i poprište velikih i specifičnih sukoba i borbi. Bitka za Pljevlja početkom decembra je najveća akcija i najveći poraz koji su partizani pretrpeli u prvoj godini rata. Napad na Sjenicu je opet, specifičan po tome što su grad od partizana branile udružene snage muslimana i Srba.[3] U etničkim sukobima u deževskom srezu tokom novembra 1941. godine albanske trupe sa Kosova i Metohije su pokušale da prodru u centralnu Srbiju preko Raške i ibarske doline.

Zbog svega navedenog, za KPJ se još od početka ustanka nametala potreba da se ovaj složeni prostor stavi pod političku i vojnu kontrolu i tako spreči njegovo cepanje od strane okupatorskih sila. Stoga je krajem septembra osnovan Oblasni komitet za Sandžak (OKS) koji je bio direktno vezan za CK KPJ.

Istovremeno je osnovan i Glavni štab Sandžaka.[4] Otvaranje pitanja posebnog statusa Sandžaka tokom Drugog svetskog rata je do danas ostalo predmet mnogih naučnih rasprava.

Nasuprot interesima osovinskih sila i aspiracija domaćih antifašističkih pokreta, stajala je jedna izrazito siromašna, privredno-ekonomski i kulturno zaostala oblast Sandžaka. U Sandžaku je 1941. godine živelo oko 254.000 stanovnika. Od toga su Srbi i Crnogorci činili 57% stanovništva a muslimani 43%.[5] Tokom međuratnog perioda država je u ovaj kraj uložila 80 puta manje sredstava negoli, na primer, u Sloveniju.[6] Nepismenost je bila ogromna, čak 76% od ukupnog broja stanovnika. Muslimansko stanovništvo je prednjačilo po neobrazovanosti. Tako je jedan fakultetski obrazovan musliman dolazio na 1.500 žitelja islamske vere, a kuriozitet predstavlja podatak da je samo jedna muslimanka tokom međuratnog perioda završila četiri razreda gimnazije.[7] Zdravstvena slika stanovništva je bila još gora. Godine 1931. u Sandžaku je živelo oko 220.000 ljudi, a na raspolaganju je bilo samo 7 lekara i 171 bolesnički krevet.[8] U Sandžaku je bila najveća smrtnost novorođenčadi u Kraljevini Jugoslaviji, jer su na 1.000 novorođenih umirala čak 142 deteta.[9] Uz sve navedeno, Sandžak je bio jedna multietnička, multikonfesionalna i multikulturalna sredina opterećena nasleđenim sukobima iz prošlosti. Naime, četovanja i međusobna ubijanja Srba i muslimana prestala su tek 1929. godine, kada je poslednja banda proterana iz ovog dela Srbije, ali su se sporadični slučajevi pljačke dešavali sve do početka rata.[10]

Okupacija i ustanak (april-septembar 1941. godine)

Nemačke vojne jedinice nanele su težak poraz jugoslovenskoj vojsci u Aprilskom ratu i brzo okupirale celu zemlju. Iako su Nemci zauzeli gotovo ceo Sandžak, posle uspostavljanja demarkacione linije sa Italijom 6. maja, Nemačka je Italiji ustupila Štavički (Tutinski), Belopoljski i Pljevaljski srez. Pritom je zadržala Pribojski, Novovaroški, Mileševski, Sjenički i Deževski srez.[11] Pošto je nemački interes bio prevashodno vezan za Trepču, odnosno za Deževski srez kao tampon zonu prema ovom rudniku, otvorio se prostor za teritorijalno širenje NDH, pre svega na zapadne srezove Sandžaka.[12] Za samo nekoliko dana od 29. aprila do 5. maja 1941. godine, trupe NDH su zaposele Pribojski, Novovaroški, Pljevaljski i Prijepoljski srez, ali su, naravno, ove oblasti i dalje ostale pod nemačkim protektoratom. Prepuštanje jednog dela Sandžaka Hrvatskoj naišlo je na odobravanje velikog broja predstavnika muslimanske elite u Sandžaku. Naime, prisustvo NDH podgrejalo je ideje i pretenzije muslimanske elite za priključenje ove obla- sti Bosni i Hercegovini, koja je tada bila u sastavu ustaške države.[13]

Susret ustaških, Italijansih i Njemačkih oficira (foto,Istorija Pljevalja,str 422)

Viđeniji predstavnici muslimana iz Sandžaka, bez predstavnika Štavičkog i Deževskog sreza, 6. maja su se jednom deklaracijom obratili poglavniku tražeći da ceo Sandžak pripoji svojoj državi. Pisma sa sličnim molbama su upućena i Hitleru i Musoliniju.[14]

U prilog popularnosti ustaškog režima među muslimanima išla je i činjenica da je odmah po zaposedanju sandžačkih srezova izvršena potpuna lustracija srpskih kadrova u administrativno-upravnom sistemu, na čija mesta su došli muslimani (sreska i opštinska načelništva, komande žandarmerije itd.). Potpuno suprotno zahtevima muslimana, Srbi su u onoj meri koliko je to bilo moguće, težili da Sandžak potpadne pod italijansku okupacionu vlast. O raspoloženje muslimana prema ideji sjedinjenja Sandžaka i NDH govori i interesantan događaj koji se zbio u Sjenici 15. juna 1941. godine. Tada je proustaška struja, koristeći odsustvo Nemaca, izvela puč i skinula sa vlasti proalbanskog sreskog načelnika.[15] Odmah potom usledilo je pismo jednog dela novopazarskih muslimana koji su tražili da se i Deževski srez pripoji ustaškoj državi. Uticaj NDH na teritoriji Sandžaka tada je dostigao svoj zenit.

S druge strane, Nemci su još 20. aprila na sastanku sa albanskim prvacima sa Kosova i Metohije, ali i iz Deževskog, Štavičkog i Sjeničkog sreza, obećali stvaranje tzv. „Male Albanije“ kao protivteže Velikoj Albaniji, koja je bila u uniji sa Italijom. Ta tvorevina je trebalo da obuhvata tri pomenuta sreza sa teritorije Sandžaka i neke delove Ko- sova i Metohije.[16] Albanci su do kraja aprila preuzeli vlast u sva tri sreza. Međutim, ubrzo je taj akt ukinut i Kosovskomitrovački okrug je zajedno sa Deževskim i Sjeničkim srezom ostao u Srbiji iako su Albanci zadržali vlast. Štavički srez je pripojen Velikoj Albaniji. Posle toga albanske teritorijalne aspiracije je podržavala uglavnom Italija, obećavajući proširenje albanske vlasti van Štavičkog, Deževskog i Sjeničkog sreza na mileševski i čak na delove Kraljevačkog okruga.[17] Međutim, albanska vlast se nikada nije proširila dalje od Štavičkog i Deževskog sreza dok je, kao što je već navedeno, ukinuta polovinom juna i na prostoru Sjeničkog sreza. Stoga su Albanci sa Kosova i Metohije silom pokušali da ostvare svoje teritorijalne pretenzije, pogotovo one na prostoru ibarske doline. Iako je albanska kvinslinška vlast na teritoriji Deževskog i Štavičkog sreza sprovela potpunu promenu kadrova i vratila feudalne odnose iz vremena pre 1912. godine, ipak nije stekla potpunu odanost muslimanskog življa. Glavni razlog tome bilo je sprovođenje agresivne politike albanizacije muslimana, koji su shvatani kao posrbljeni Albanci.[18] Takođe, muslimanima tradicionalno vezanim za Bosnu i Hercegovinu nije odgovaralo ujedinjenje sa Albanijom, pogotovo ne pod italijanskim protektoratom.

Širenje Velike Albanije i pogotovo NDH na teritoriju Sandžaka izazivalo je podozrenje Italije, koja je ovaj prostor posmatrala kao koridor za širenje svog uticaja ka Srbiji. Na prisustvo oružanih snaga NDH u severnosandžačkim srezovima iz Rima se gledalo kao na akt otvorenog neprijateljstva. Stoga su italijanske okupacione vlasti zatražile nove pregovore sa predstavnicima Rajha u Srbiji, koji su održani u Beogradu početkom jula 1941. godine. Po tom ugovoru italijanska vlast je preuzela upravu nad Novovaroškim, Prijepoljskim, Pribojskim i Sjeničkim srezom, dok su Nemci zadržali samo Deževski srez sa Novim Pazarom.[19] Hrvatske trupe su prema tome morale da se evakuišu iz Sandžaka, što su i učinile do 5. Septembra 1941. godine kada je italijanska vojska konačno okupirala ove predele.[20] Sve do kapitulacije Italije 1943. godine neće biti bitnijih teritorijalnih izmena na prostoru Sandžaka.

Ustanak protiv okupacionih sila u Sandžaku je počeo 14. jula 1941. godine napadom na Mojkovac. On se odvijao pod uticajem snažnog ustanka na teritoriji Crne Gore, čija je masovnost i energija iznenadila ne samo Italijane već i KPJ.[21] Za samo nekoliko dana, tačnije do 22. jula 1941. godine, ustanici su oslobodili Kolašin, Andrijevicu, Berane, Bijelo Polje i Mojkovac, dok su Pljevlja i Prijepolje bili pod blokadom. Centar ove oslobođene teritorije bilo je Bijelo Polje. Ubrzo se pristupilo organizaciji vlasti, odnosno uvođenju narodnooslobodilačkih odbora. T ada dolazi do prvih raslojavanja među ustanicima jer su mnogi oficiri i predstavnici predratne vlasti u ovome prepoznali prvu fazu revolucije. Posle prvobitne iznenađenosti i nespremnosti, Italija je reagovala brzo i efikasno. Budući guverner Crne Gore, general Pircio Biroli, je zahtevao striktnu i surovu odmazdu nad stanovništvom i ustaničkim snagama.[22] Superiorno naoružane i vojno bolje organizovane od ustaničke vojske, italijanske trupe su lako skršile otpor i već 10. avgusta preokupirale celu slobodnu teritoriju, ostavljajući za sobom „krvave tragove“. Konačno 5. septembra Italijani su ušli u Novu Varoš, koju su tog jutra zauzele ustaničke snage, ali su je odmah i napustile. Sve do polovine oktobra neće biti većih akcija ustaničkih snaga na ovom prostoru, a žarište sukoba će se preneti na istočne srezove Sandžaka.

Kao što se vidi, ustanak u Sandžaku se razvijao potpuno neravnomerno. Dok je kod Bijelog Polja postojao ustanički odred od 5.000 ljudi, koji je zauzeo grad mimo direkcije CK KPJ,[23] na juriš, dotle u Štavičkom i Deževskom srezu, kao i u okolini Rožaja, nije bilo nijednog ustanika. Komunistička partija nije ni postojala na ovom prostoru i takva situacija će se zadržati sve do 1944. godine. Područja Sjeničkog, Prijepoljskog, Novovaroškog i Pribojskog sreza su, što zbog neorganizovanosti i nepovezanosti ustanika, što zbog jakog pritiska snaga NDH, potpomognutih nemačkom oružanom silom, ostala isključena iz ustanka sve do poslednjih dana avgusta 1941. godine, kada su hrvatske trupe počele da napuštaju Sandžak.[24] Kao prevenciju širenju ustanka, Italijani su koristili razne neregularne muslimanske jedinice iz Sandžaka i sa Kosova i Metohije, kako bi zastrašile i proterale Srbe, označene kao nosioce ustanka. Te grupacije pale sela u okolini Rožaja, Brodareva, Plava, Gusinja, na Pešteru i u okolini Tutina. Štavički srez je tokom jula postao stecište svih mogućih pljačkaških bandi, koje zavode potpunu anarhiju u ovom siromašnom kraju. One se pokreću i ka Bijelom Polju, ali bivaju zaustavljene na planini Korito. Do kraja godine svi Srbi iz ovog sreza su bili raseljeni.[25] Isti slučaj je bio i sa Brodarevom i okolinom.[26] Mora se istaći da je istoriografija zabeležila nekoliko pohvalnih primera pomoći muslimana u sakrivanju i čuvanju Srba od progona.[27] Posle neuspešnog pokušaja ustanika da se u prvih nekoliko dana iz pravca Bijelog Polja probiju preko Peštera do Sjenice i spoje sa Srbijom, na planini Mačkovici je uspostavljen front, koji se nije više pomerao. Da bi lakše odbranile Sjenički srez, vlasti NDH su naoružale muslimansko stanovništvo i svrstale ga u formaciju muslimanske milicije.[28] Najosetljivija situacija je bila u Deževskom srezu gde su Srbi krajem jula i početkom avgusta počeli da pružaju sponatani otpor feudalnim nametima muslimanskih aga i begova. Tada dolazi do prvih ubistava, koja za sobom povlače odmazdu albanske žandarmerije iz Novog Pazara i prva proterivanja Srba iz Deževskog sreza. Izbeglice odlaze na Goliju ili u dolinu Ibra, gde se priključuju novonastalim četničkim odredima. Četničke jedinice potom vrše odmazdu nad muslimanskim življem i nastaje uvertira za razorne oružane sukobe koji će se desiti tokom oktobra i novembra 1941. godine u celom srezu.[29]

Etnički sukobi u Deževskom srezu (oktobar-novembar 1941. godine)

Međusobne čarke muslimana i Srba nastavljene su i tokom avgusta i septembra 1941. godine. Još 19. avgusta jedna četnička formacija je u selu Zemanici ubila četiri žandarma, a Nemci su za odmazdu spalili celo selo dva dana kasnije. Do početka septembra u Deževskom srezu su organizovane četničke grupacije Koste Pećanca i Dragoljuba Mihajlovića. Najpre je vojvoda Koste Pećanca, Mašan Đurović, formirao u ibarskoj dolini Suhoplaninski četnički odred. Ovaj odred je obuhvatao i nekoliko jedinica na terenu sreza Deževskog (Nikoljačka, Vračevska, Deževska i Pološka četa). Istovremeno se na području Ibarskog Kolašina stvara četnički odred Todora Dobrića, u koji je ušlo mnogo izbeglica iz Štavičkog i Beranskog sreza.[30] Pošto je vojvoda Mašan Đurović već krajem avgusta prešao u otvorenu kolaboraciju, Suhoplaninski četnički odred je bio odlično naoružan i dobro plaćen od strane vlade Milana Nedića.[31] Međutim, zbog toga deo njegovih jedinica iz okoline Novog Pazara do kraja septembra prelazi na stranu ravnogorskih četnika, koje je u ovom kraju vodio kapetan Radomir Cvetić. Od ovih trupa je onda formirana Deževska brigada, koja je zajedno sa Studeničkom (nalazila se na prostoru Raškog sreza) ušla u sastav četničkog Studeničko-deževskog odreda.[32] Pored pojave nove vojne organizacije na prostoru Deževskog sreza, situaciju su dodatno zaoštravali i sukobi u Kosovskomitrovačkom srezu. Naime, polovinom septembra došlo je do oružanog sukoba između četnika Suhoplaninskog odreda i albanske žandarmerije iz Kosovske Mitrovice, koju je predvodio Bajazit Boljetinac, sin čuvenog kačaka Ise Boljetinca. Borbe su vođene na prostoru Ceranjske reke južno od Leposavića. Krajem meseca, posredstvom Nemaca je sklopljen mir i prostor Ceranje je uzet kao tampon zona između srpskog i albanskog uticaja.[33] Mešovite muslimansko-albanske snage, predvođene istaknutim barjaktarem Šabanom Polužom, spalile su krajem septembra veliki broj sela u Ibarskom Kolašinu, posle čega je nemačka komanda u Kosovskoj Mitrovici smatrala ovaj prostor „raseljenim .

Zbog širenja ustanka u Srbiji, nemačka komanda je odlučila da brani samo strateški važne tačke, pa je povukla svoje snage iz Novog Pazara u Kosovsku Mitrovicu 4. oktobra 1941. godine. U Novom Pazaru se osniva Odbor za odbranu grada na čije čelo dolazi najuticajnija ličnost među muslimanim ovog kraja Aćif Hadžiahmetović. Da bi zaštitio grad od mogućeg napada četničkih jedinca, Hadžiahmetović je poslao poziv za pomoć u Kosovsko-mitrovački, Štavički i Beranski srez. Kako bi sprečio Srbe iz Novog Pazara da pomognu eventualni napad, ali i da bi sprečio odliv informacija, on je 5. ok- tobra doneo odluku da se Srbima zabrani izlazak iz grada. Ta odluka je ostala na snazi sve do 7. 12. kada su se Nemci vratili u Novi Pazar.[34] Nekoliko dana kasnije u grad je došao Šaban Poluža sa 60 vulnetara (dobrovoljci – neregularne trupe) iz Drenice,[35] a do kraja meseca je imao pod kontrolom oko 500 ljudi sa Kosova i Metohije.[36] Sa pristizanjem vulnetara iz Drenice, Vučitrna, Istoka, Kosovske Mitrovice itd. pooštravao se teror nad Srbima u gradu i okolini. Istovremeno počinju i odmazde četničkih jedinica. Računa se da je samo tokom oktobra u Novom Pazaru ubijeno 11 Srba, a na teritoriji sreza 22. S druge strane, stradalo je 18 muslimana iz okolnih sela.[37] U ubijanju i pljačkanju srpskih sela istakao se predratni robijaš Biko Drešević, čija je formacija legalizovana krajem septembra. Posle ovih teških događaja i dva neuspešna pokušaja pregovora između Hadžiahmetovića i komandanta Studeničko-deževskog odreda Radomira Cvetića, produbljivanje sukoba je bilo neminovno.

Prvi napad četničkih jedinica na Novi Pazar usledio je 4. novembra 1941. godine. Izvršile su ga snage Studeničko-deževskog odreda pod komandom Radomira Cvetića sa oko 1000 ljudi. S druge strane, grad je branilo oko 1.500 vulnetara sa Kosova i Metohije pod vođstvom Poluže, albanskih žandarma i pripadnika muslimanske milicije iz grada i Štavičkog i Beranskog sreza.[38] Napad na grad je trebalo da se odvija iz četiri pravca, a početak je zakazan za 4 časa ujutru. Međutim, posle sedmočasovne borbe napad nije uspeo i četnici su se povukli u rasulu, uz velike gubitke. U istoriografskim spisima se kao glavni uzroci četničkog poraza navode nedisciplina, neorganizovanost, želja za pljačkom, nizak moral, ali i preterano konzumiranje alkohola. Bilans ovog sukoba bio je: na strani četnika je poginulo 63, a ranjeno njih 68, od kojih je preminulo još 20, dok je odbrana grada imala 45 mrtvih i 38 ranjenih, od kojih je 15 umrlo.[39] Haos i paniku koji su nastali u Novom Pazaru iskoristile su bande albanskih vulnetara i družina Bika Dreševića. T okom 5. i 6. novembra 1941. godine u Novom Pazaru je ubijen 21 Srbin, a opljačkana su gotovo sva srpska domaćinstva. Albanci su pljačkali crkve i lomili spomenike na srpskom groblju.[40] Gradska vlast nije učinila ništa da spreči odmazdu nad Srbima, jer je u tome videla prostor da se kanališe nezadovoljstvo i bes branilaca zbog velikog broja stradalih. Aćif Hadžiahmetović je u zajedničkom frontu protiv Srba video priliku sjedinjavanja muslimana i Albanaca koji su branili grad, sve u cilju popularizacije albanskog režima. Takođe, njegov ugled je mnogo porastao kako među stanovništvom, tako i kod okupatora. Progon Srba je prestao 7. novembra. U zaštitu Srba su stali upravo muslimani Novog Pazara, na čiju je inicijativu Hadžiahmetović naredio da se svi muškarci stariji od 18 godina, njih 350-400, zatvore u zgradu Okružnog suda da bi se zaštitili od terora. U zatvoru su ostali sve do povratka Nemaca 7. decembra.[41]

Težak poraz četničkih jedinica u prvom napadu na Novi Pazar Hadžiahmetović je video kao priliku za širenje granica albanske vlasti na ibarsku dolinu. Zato je poslao glasnike u Kosovsku Mitrovicu, Peć, Drenicu, Istok, itd. tražeći pomoć u ljudstvu i oružju. Poneseno idejom zauzimanja Raške i proširenja Velike Albanije na granice tog sreza, do polovine novembra se u gradu okupilo 11 albanskih barjaktara sa celog prostora Kosova i Metohije, predvođenih kaplanom Bajazitom Boljetincem. Albanske trupe su za samo nekoliko dana narasle na 3.000 ljudi, uz koje je bilo i oko 300 pripadnika albanske žandarmerije i naoružanih građana u okviru muslimanske milicije. S druge strane, položaje oko Raške je branilo 620 četnika Radomira Cvetića.[42] Napad albanskih-muslimanskih snaga[43] na Rašku je počeo 16. novembra u 10 časova, a završio se potpunim porazom napadača narednog dana. Kao i prilikom četničkog napada na Novi Pazar, a i svih većih sukoba na prostoru Srbije i Crne Gore 1941. godine, pokazalo se da velike teritorijalne jedinice imaju izuzetno malu borbenu moć i jako slab moral. Prvog dana muslimanske trupe su potisle četničke snage do samog predgrađa Raške, ali su se onda upustile u pljačku i izgubile faktor iznenađenja. U međuvremenu, iz svih okolnih sela narod se skupio da brani Rašku, a u odbranu grada su stupili Kolašinski i Suhoplaninski odred. Koliko je situacija krajem 16. novembra bila ozbiljna svedoči i činjenica da je na odbrani grada bio i Voja Lukačević, čovek od ličnog poverenja Dragoljuba Mihajlovića.[44] Sutradan, 17. novembra, srpske snage su odbile napad i do kraja dana povratile sve pozicije koje su imale pre sukoba. Na albansko – muslimanskoj strani je poginulo 106 ljudi, a u odbrani 34. Mnoštvo sela u dolini Raške je pretrpelo velika razaranja od strane albansko-muslimanskih odreda.

Samo četiri dana kasnije došlo je do novog obračuna. Želeći da iskoriste pobedu kod Raške, Radomir Cvetić, Mašan Đurović i Voja Lukačević su odlučili da 21. novembra ponovo napadnu Novi Pazar. Snage su bile izjednačene i iznosile su na obe strane oko 2.000 ljudi. Međutim, četničke jedinice su opet pretrpele poraz.[45] Poslednji napad na Novi Pazar usledio je 5. decembra 1941. godine. Prema izvorima, njega su izvršili četnici Mašana Đurovića uz podršku nemačke artiljerije.[46] Posle granatiranja muslimanskih položaja na severnim stranama Novog Pazara Nemci su se povukli i obustavili napad. Dva dana kasnije delovi nemačke 113. pešadijske divizije su neometano ušli u Novi Pazar, i tu smestili komandu divizije.

Ubrzo po dolasku nemačke vojske zaveden je red i mir u Novom Pazaru. Albanske trupe su u roku od nekoliko dana napustile grad, Srbi su posle mesec dana pritvora pušteni kućama. Međutim, oko 140 srpskih porodica je odmah posle toga napustilo Novi Pazar, od toga 42 trajno. Već 10. decembra Nemci su organizovali sastanak sa predstavnicima Srba iz Novog Pazara i sreskim vlastima koje je predstavljao Aćif Hadžiahmetović, na kome su zatražili smirivanje situacije.[47] Pošto su sukobi u Deževskom i Raškom srezu poremetili eksploataciju rude u Trepči, Nemci su skrenuli pažnju da neće prezati od upotrebe drastičnih mera da bi zaštiti neophodne sirovine. Ove pretnje su imale smisla ako se uzme u obzir procena nemačke komande da četnici pripremaju novi napad na grad. On je trebalo da se izvede u slučaju ponovnog povlačenja nemačkih trupa iz Novog Pazara. Napad je bio predviđen za 13. januar, ali do njega nije došlo.[48]

Bilans oružanih sukoba iz novembra i decembra 1941. bio je poražavajući. Na obe strane poginulo je 447 boraca i 176 civila. Spaljeno je nekoliko sela i uništeno 2.792 kuće, od kojih je 3A pripadalo srpskim porodicama. Uništene su četiri crkve i jedna džamija, spaljeno 6 opštinskih zgrada, 4 žandarmerijske stanice i 6 školskih objekata. Pokradeno je više od 3.000 grla krupne i sitne stoke.[49] Prema procenama nemačkih okupacionih vlasti, tokom ovog burnog perioda iz Novog Pazara i okoline se odselilo oko 3.000 Srba, uglavnom na područje Raškog sreza. Pored svega toga, u Deževskom srezu je buknula epidemija pegavog tifusa, a u zimu 1941/1942. godine je zavladala velika glad.[50]

Situacija u zapadnim srezovima Sandžaka (septembar-novembar 1941. godine)

Početkom septembra ustanak je potpuno oslabio u Sandžaku. Partizanske jedinice bile su svedene na grupe od po 20-30 ljudi, međusobno nepovezane. Konsolidacija i jačanje snaga, kao i ponovno po- kretanje ustanka na ovom, u geopolitičkom smislu izuzetno bitnom području za partiju, predstavljalo je za CK veliki zadatak. Stoga je CK KPJ na savetovanju u Stolicama 26. septembra doneo odluku da se formira Oblasni komitet za Sandžak i da se ova teritorija izdvoji iz nadležnosti Pokrajinskog Komiteta za Crnu Goru i Boku (PK CG), s čijim dotadašnjim radom CK nije bio zadovoljan.[51] Za oblasnog sekretara izabran je Rifat Burdžević Tršo koji je i prisustvovao zasedanju. Nekoliko dana kasnije u selu Radoinji u Novovaroškom srezu oformljen je Glavni štab Narodnooslobodilačkog pokreta za Sandžak koji je trebalo da objedini sve partizanske snage na ovoj teritoriji. Za načelnika štaba je postavljen Vladimir Knežević Volođa.[52] Ove mere su trebale da ojačaju partijsku organizaciju u Sandžaku (u tom trenutku Partija nije zastupljena u Sjeničkom, Deževskom i Štavičkom srezu), da je prošire na što veći deo ove oblasti, te da opet pokrenu borbu. PK CG nije odobravao pojavu novih tela na političkoj sceni Sandžaka. Iz dokumenata se može videti da su crnogorski komunisti ovu odluku CK smatrali privremenom. Naime, sve do juna 1941. PK je u svom nazivu zadržao odrednicu Sandžak, dok je sa druge strane i CK bio neodređen, jer je u više navrata do aprila 1943. godine u dokumentima poslatim za PK ostavljao naziv Sandžak.[53] Napad na Plevlja početkom decembra 1941. godine je u potpunosti isplanirao i sproveo Glavni štab Crne Gore uz neznatno učešće sandžačkih trupa. Konačno, početkom 1944. godine PK CG će otvoreno tražiti da se Sandžak vrati pod njegovu ingerenciju.[54]

Pred OK i GŠS se kao prvi zadatak postavila reorganizacija vojnih odreda, koji su se sada formirali na operativnom principu. Za bazu je bio određen prostor koji je obuhvatao delove Novovaroškog, Mileševskog i Sjeničkog sreza, sa centrom na planini Zlatar. Obuku novonastalih jedinica je kao „komandant Zlatara“ sprovodio predratni oficir i član Zemljoradničke stranke Andra Petronijević. On je na poziv GŠS polovinom oktobra 1941. godine sa svojim odredom prešao sa Golije na Zlatar.[55] Do polovine novembra na ovom prostoru se formiraju mileševska, pribojska, novovaroška, zlatarska i sjenička četa.[56] Od kraja oktobra počinju i prve oružane akcije komunista, skoncentrisne na rušenje komunikacija između većih naselja u kojima su se nalazile italijanske posade. Istovremeno se na ovoj teritoriji organizuju i prve jedinice Ravnogorskog pokreta, paralelno sa onima u Beranskom srezu. Stvoreno je nekoliko četa u Pribojskom, Novovaroškom i Sjeničkom srezu.[57] Četnička organizacija je pretrpela težak gubitak kada su 23. novembra partizanske snage u selu Akmačićima nedaleko od Nove Varoši iznenadile nekoliko četničkih komandanata koji su bili na sastanku. Na- rednog dana su u Radoinji streljani Vlajko Ćurčić i LJubo Ranitović.[58] Ovaj postupak partizanskih vlasti će iskompromitovati pokret u očima običnog naroda, a u mnogome će prouzrokovati i neprijateljski stav jednog dela srpskog stanovništva iz Sjenice i to će se pokazati prilikom napada na grad. Partizanske akcije su se u ovom sektoru nastavile u nepromenjenom obimu sve do početka decembra 1941. godine i dolaska VŠJ na prostor Sandžaka, koji tada ulazi u novu ratnu fazu.

U međuvremenu VŠJ je u toku oktobra dva puta tražio od crnogorskih komunista da na rejon Užica pošalju jedan odred od 2.000 do 3.000 boraca. Međutim, PK CG je insistirao da se pre odlaska crnogorskih snaga za Užice prvo oslobode Pljevlja i Priboj da bi se ostvarila direktna veza Srbije i Crne Gore.[59] Stoga je formiran Crnogorski odred za dejstva u Sandžaku, kojim je komandovao predratni oficir Arsa Jovanović u jačini od 3.000 boraca. Do polovine novembra jedinice ovog odreda su opkolile Pljevlja i pripremale se za napad. Od CK je stiglo naređenje da se sandžački komunisti bezuslovno moraju povinovati odlukama štaba ovog odreda. Međutim, zbog jake ofanzive novopristiglih nemačkih snaga u zapadnoj Srbiji polovinom novembra, VŠJ je za glavni cilj svih trupa u Sandžaku postavio oslobađanje što veće teritorije da bi se omogućilo bezbedno povlačenje komunista iz Srbije. Nemački pritisak, te povlačenje VŠJ i CK, Arso Jovanović je procenio kao momenat kada posle višednevne blokade treba izvesti napad na Pljevlja. Interesanto je navesti da se Broz nije slagao sa ovom odlukom i da je kasnije oštro kritikovao drugove iz PK CG, iako Milovan Đilas u svojim memoarima govori drugačije.[60] Bilo kako bilo, napad na Pljevlja je sproveden početkom decembra i najavio početak burnih događaja u Sandžaku decembra 1941. godine.

Napad partizanskih jedinica na Pljevlja (1-2 12.1941. godine)

Ivan Milutinović, po mnogima najveći krivac za neuspjeh napada na Pljevlja

Neposredno pred napad na grad 1. decembra Crnogorski odred je imao 3.690 boraca, mahom iz Crne Gore.[61] Međutim, ova „narodna“ vojska je imala izuzetno malu borbenu moć jer su borci bili i slabo naoružani (neki čak i bez vatrenog oružja), slabo obučeni i obuveni, a manjkalo je i hrane i sanitetskih sredstava.[62] Štabovi bataljona opisuju komandni kadar kao neaktivan i neobrazovan, politički neosvešćen, a borce kao borbene ali nedisciplinovane ratnike koji naprave poneki „ispust“ kada je u pitanju konfiskacija ili rakija.[63] Nasuprot komunistima u gradu je bilo oko 3.000 dobro naoružanih i organizovanih italijanskih vojnika iz divizije „Pusterija“, pod komandom generala Đovanija Espozita.[64]

Napad na Pljevlja je počeo 1. decembra 1941. godine, a završio se narednog dana do tada najtežim porazom partizanskih snaga. Po- red navedenih slabosti partizanske vojske, tokom napada je došlo i do masovnog dezertiranja pojedinih bataljona, jer je već u prvim naletima izginuo veći deo komandnog kadra.[65] Istovremeno, ustanici su bili iznenađeni jakim otporom Italijana, koje su „romantičarski“ smatrali za slabe borce. Kada je, ipak, jedan deo partizana us- peo da se probije u grad, Italijani su počeli nasumično da bombarduju grad, pljačkaju i ubijaju srpsko stanovništvo da ne bi pomoglo komunistima. Ova surova, ali efikasna mera je dodatno pokolebala partizanske snage.[66] Do kraja 2. decembra kumunisti su se povukli u neredu. Crnogorski odred je imao 203 poginula i 269 ranjenih. Arso Jovanović je naredio da se svi italijanski zarobljenici, sem lekara, streljaju ako ne postoji mogućnost razmene sa italijanskom komandom u Pljevljima.[67] S druge strane, Italijani su do 10. decembra iz odmazde streljali još 23 građana Pljevlja. Međutim, time nije zaokružen broj civilnih žrtava jer su delovi italijanske posade do kraja meseca sproveli čišćenje terena prilikom kojeg je bilo još ubistava i velike materijalne štete.

Poraz na Pljevljima je izazvao veliko negodovanje u VŠJ. U jednom pismu upućenom Titu, Moša Pijade sa prostora Žabljaka traži da se hitno sprovede istraga povodom uzroka neuspeha.[68] Prvi opširniji izveštaj o dešavanjima u toku napada poslao je delegat VŠJ pri PK CG Ivan Milutinović tek 13. decembra. On krivicu svaljuje na lošu borbenu moć i neposlušnost trupa, ali i neprijateljsko držanje muslimana.[69] Ovakav stav ne samo da nije zadovoljio VŠJ već se u odgovoru PK CG od 21. decembra za poraz optužuju Ivan Milutinović i kadrovi u PK CG, i čak upućuje poslednja opomena pred upotrebu drastičnih administrativnih mera.[70] U suštini, crnogorski komunisti su precenili i svoju i moć svojih snaga na terenu, koje su bile nedorasle izvođenju jedne ovako opsežne i kompleksne vojne operacije.

Pored vojno-materijalnih posledica, poraz na Pljevljima je imao i izrazito negativne posledice po KPJ na političkom planu. Naime, zbog težine poraza i nesređene situacije na terenu, PK CG se nije usuđivao da preuzme odgovornost i da uopšte, obavesti šire članstvo i narod o tome šta se dogodilo i koliki su vojni gubici. Tek 15. decembra, pune dve nedelje kasnije, obnarodovan je izveštaj o vojnim i materijalnim gubicima u bici za Pljevlja. U međuvremenu su u Crnu Goru počeli da pristižu odredi koji su dezertirali, ili napustili Crnogorski odred neposredno posle 2. decembra. Oni su donosili najrazličitije vesti i širili paniku. Dugo neoglašavanje komunista iskoristila je opoziciona strana. Ivan Milutinović je 13. decembra pisao CK da je narod neraspoložen prema komunistima, jer se oseća prevarenim zbog toga što se masovno prijavio da ratuje sa njima u Sandžaku, a sada mu se ne govori o rezultatima te borbe.[71] Aludirajući na stradanje crnogorskog naroda i uzaludnu borbu u koju su ga uveli komunisti, rojalistička propaganda je agitovala za svoj pokret. Zahvaljujući neuspešnoj komunističkoj operaciji kod Pljevalja, početkom 1942. godine četnički pokret će dobiti snažan zamah u Crnoj Gori i Sandžaku.

Vrhovni štab i Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije u Sandžaku (1.12-21.12. 1941. godine)

Prvog dana decembra VŠJ i CK su ušli u Sandžak i našli se u selu Radoinji. Uz sebe su imali oko 1.500 iscrpljenih boraca. Centar nove slobodne teritorije postala je Nova Varoš, u koju su komunisti ušli 5. decembra pošto su je Italijani prethodna napustili. Međutim, smatrajući da ko drži Srbiju, taj ima i Jugoslaviju, Tito i njegovo najuže okruženje su smatrali ovaj manevar privremenim i odmah su počeli sa pripremama za povratak. Stanje u partizanskim jedinicama je, ipak, bilo očajno. U jednom pismu upućenom Titu Aleksandar Ranković i Ivo Lola Ribar govore o lošem moralno-psihološkom stanju, slaboj naoružanosti i neuhranjenosti boraca, ali i o neodgovornosti komandanata koji su dozvolili mnogim jedinicama pljačku po selima na putu do Sandžaka. I pored toga, oni predlažu hitan pokret za Srbiju.[72] Takav manevar je predlagao i Milovan Đilas.[73] Stoga je VŠJ pristupio reorganizaciji partizanske vojske. Pošto su VŠJ i CK smatrali da sandžački komunisti nisu kadri da to sami sprovedu uvedena su dva nova vojna tela.[74] Početkom decembra se od jedinica iz Srbije i domicijalnih odreda stvara Srpsko-sandžački odred koji je trebalo da kontroliše prostor između Uvca i Lima. Od preostalih jedinica Crnogorskog odreda i jedinica iz beranskog, andrijevačkog, belopoljskog i pljevaljskog sreza, stvoren je Crnogorsko-sandžački odred za operacije od Tare do Lima. Ovi odredi su bili direktno podređeni VŠJ, a ne GŠS. Istovremeno se vrši „čišćenje“ jedinica od „četnika“ i drugih petokolonaša, o čemu će još biti reči. Međutim, procene VŠJ i pre svih Josipa Broza Tita, bile su potpuno nerealne. Nasuprot malobrojnim i iscrpljenim partizanskim jedinicama nalazile su se jake nemačke snage, potpomognute mnogobrojnim kvinslinškim jedinicama.[75] Partizanske trupe koje će pokušati da u drugoj polovini meseca upadnu u Srbiju, biće prinuđene na povlačenje uz velike gubitke.

Na zasedanju CK u selu Drenovi 7. decembra razmatrana je složena politička situacija u kojoj se našao partizanski pokret.[76] Tom prilikom je između ostalog odbijena Titova ostavka i jednoglasno je odlučeno da se pristupi ideološkoj radikalizaciji Narodnooslo- bodilačkog pokreta i Partije da bi se što pre sprovela revolucija. Za ovakav stav vodećih komunista postoji nekoliko razloga. Na prvom mestu on proizilazi iz ideološke opterećenosti i očekivanja da će posle neuspešnog napada Hitlera na Moskvu za nekoliko nedelja uslediti dolazak Crvene armije na prostore Jugoslavije. Zato je, po mišljenju CK, za to kratko vreme trebalo izvesti revoluciju, a za to je bio neophodan brz povratak u Srbiju. Drugi razlog je bila potreba da se za teške poraze u Srbiji tokom jeseni 1941. godine okrivi „neborbeni kadar“ i od njega očiste i reformišu preostale jedinice. Inicijator ovakvog političkog zaokreta bio je sam Josip Broz Tito.[77] Ovaj kurs CK ubrzo prihvataju PK CG i OKS sprovodeći odluku do najnižih partijskih instanci.[78] Tokom narednog perioda partijski dokumenti postaju prepuni termina „petokolonaš“, „četnik“, „kulak“, „reakcionar“, „krivinaš“, „narodni neprijatelj“ itd. Situacija se ubrzo otima kontroli i u „čistkama“ strada veliki broj nevinih ljudi. O tome je Tita izvestio Milovan Đilas pišući o čestim streljanjima, neprimerenim kaznama, razoružavanju i izbacivanju iz jedinica. Takođe, govori o egzekucijama nad civilnim stanovništvom i nasilnim konfiskacijama.[79] Rezultat ove revolucionarne stihije bilo je više stotina nevino ubijenih ljudi i nastajanje „Pasjeg groblja“ u okolini Kolašina.[80] Na inicijativu Kominterne na sastanku u Foči 4. aprila odluka o radikalizaciji je suspendovana.

Vrhovni komandat i CK su se zadržali u selu Drenovi sve do 14. decembra kada je došlo do iznenadnog napada italijanskih trupa iz Prijepolja na ovo selo. Vodeći partijski kadar je jedva uspeo da se izvuče i pobegne u Novu Varoš. Ovde je sutradan zbog odmazde streljan jedan italijanski major.[81] VŠJ i CK su do 18. decembra bili u Novoj Varoši odakle su se prebacili za Rudo, gde je 21. decembra formirana Prva proleterska brigada. Do kraja rata vojno i partijsko vođstvo se nije vraćalo u Sandžak.

Sukobi oko Sjenice 22. decembra 1941. godine

Italijani su napustili Sjenicu početkom decembra 1941. ostavljajući grad bez posade. Vlast u gradu je vršio Izvršni odbor sastavljen od dva muslimana i dva Srbina, na čijem je čelu bio Hasan Zvizdić.[82] Odbor je raspolagao sa 50 pripadnika gradske milicije sastavljene od muslimana i Srba. Uvidevši da je grad slabo branjen VŠJ je naredio Srpsko-sandžačkom odredu 11. decembra da na rejon Sjenice uputi Šumadijski bataljon da zauzme grad. Tako bi se prema Titovom shvatanju prekinula veza između Italijana u Prijepolju i Nemaca u Novom Pazaru i zaštitila slobodna teritorija od eventualnog napada. Međutim, dva dana kasnije, odred je u poslednjem trenutku povučen po naređenju VŠJ da bi ušao u sastav Prve proleterske brigade. T ako je propuštena najbolja prilika da se zauzme Sjenica. Već 16. decembra Srpsko-sandžački štab je u sjenički srez poslao tri nova bataljona u jačini od 350 ljudi.[83] Odred su predvodili Vladimir Knežević i Petar Stambolić kao politički komesar. Naređenje VŠJ je bilo da se pokuša sa ulaskom u grad bez borbe ili da se grad blokira i krene sa rušenjem komunikacija. Napad nije bio opcija, jer VŠJ nije želeo da dodatno zateže odnose sa muslimanskim stanovništvom.[84] U samom gradu je postojala grupa od tridesetak simpatizera KP koja je 16. decembra obavestila partizanske snage o situaciji u Sjenici. Oni su predlagali da se grad odmah osvoji dok se još uvek nisu organizovale jedinice za odbranu Sjenice iz pešterskih sela. Međutim, ova sugestija je shvaćena kao malograđansko opterećenje nacionalizmom.[85] Razvoj situacije će pokazati suprotno.

Partizani su 17. decembra poslali jednu šestočlanu delegaciju na pregovore sa članovima Odbora u Sjenici. NJu je predvodio istaknuti sandžački komunista Mirko Ćuković. Pregovori su vođeni javno, u zgradi opštinske vlasti. Iako su zvanično trajali pregovori Mirko Ćuković je poslao tajnu poruku partizanskim snagama da odmah uđu u grad. Međutim, kuriri koji su nosili poruku nisu se najbolje razumeli sa komandom i ona nije reagovala. Tako je propala i treća šansa da se grad zauzme bez sukoba.[86] Što se tiče pregovora, Hasan Zvizdić je odbio da preda grad partizanima pravdajući se time da će, kada se partizani povuku, građani Sjenice ispaštati od Italijana ili Nemaca. To je bilo opravdanje za javnost, dok je stvarni razlog ležao u tome što je Zvizdić kao trgovac stokom imao ugovor o snabdevanju italijanskih i nemačkih vojski mesom, koji bi verovatno bio ugrožen ukoliko bi se pročulo da je pustio partizane u grad.[87] Bitno je naglasti da je ovu odluku Zvizdića podržala većina predstavnika Srba iz Sjenice. Kako se kasnije ispostavilo, Zvizdić je još desetak dana ranije pozvao muslimane iz okoline Sjenice da pomognu odbranu grada, što su ovi prihvatili s obzirom na njegov uticaj kao glavnog trgovca mesom i stokom u jednoj stočarskoj regiji. U pešterskim selima se iskupilo oko 500-600 dobro naoružanih bo- raca predvođenih grupom DŽemaila Koničanina iz štavičkog sreza. S druge strane fronta, posle neuspeha partizanske delegacije među većinom komandanata je preovladao stav da se Sjenica ne napada, već da se opkoli. Tri dana kasnije, iznenada je doneta odluka da se Sjenica ipak, osvoji oružjem.[88]

Dana 22. decembra u 4 časa i 30 minuta oko 350 partizanskih boraca je na temperaturi od -20 i nanosima snega od jednog metra, kre- nula u napad na Sjenicu. Grad je branilo oko 300 pripadnika muslimansko-srpske milicije. Napad je izveden iz tri pravca. U početku je jedan deo snaga uspeo da se probije u centar grada i da ga zauzme. Međutim, druge dve grupe nisu ispunile svoje zadatke i lako su odbijene sa periferiju Sjenice. Srbi iz grada se takođe, sem u par slučajeva, nisu pridružili napadačima. U međuvremenu su u grad stigle muslimanske snage sa Peštera koje su uspele da razbiju partizanski odred u centru Sjenice, te da mu usled povlačenja nanesu teške gubitke.[89] Oko 10 časova borba je okončana još jednim porazom partizanskih snaga. Na komunističkoj strani je poginulo 52 ljudi, ranjeno 22 i zarobljeno 18, dok su branioci imali oko 30 mrtvih i 60 ranjenih. Neposredno posle napada po odobrenju Zvizdića u Sjenicu je došla jedna četa Srba iz okolnih srpskih sela kako bi sprečila eventualno nasilje nad Srbima u gradu, poput onog u Novom Pazaru.[90]

Postoji nekoliko razloga zbog kojih su komunisti pretrpeli poraz. Na prvom mestu, partizanski komandanti su potpuno prevideli negativno raspoloženje muslimana prema KPJ, koje je i presudilo ovu bitku.[91] Drugo, nije su uzelo u obzir da je jedan deo Srba u Sjenici bio protiv partizana, te da neće pomoći prilikom napada.[92] Treće, napad je izvršen sa desetodnevnim zakašnjenjem, slabim trupama, po izuzetno lošem vremenu, u atmosferi zavađenosti između pojedinih partizanskih komandanata.[93] Josip Broz Tito je bio jako nezadovoljan razvojem situacije u sjeničkom srezu i u jednom pismu 28. decembra on je oštro kritikovao Milovana Đilasa, delegata VŠJ pri Srpsko- sandžačkom odredu, koga je označio kao glavnog krivca za neuspeh njegovih trupa.[94] Đilas je bio jako ozlojeđen ovakvom odlukom i žalio se Titu što ga osuđuje bez prehtodne istrage, optužujući pritom VŠJ koji je naredio da se partizanske snage zadrže tako dugo na prostoru gde je većina stanovništva (muslimana, M. Ž.) imala neprijateljski stav prema partiji.[95]

Bez obzira ko je glavni krivac za sjeničku operaciju, ona je imala teške političke i materijalne posledice po KPJ u Sandžaku. Oružani sukob sa muslimanima Sandžaka dodatno je odaljio ovu etnički skupinu od Narodnooslobodilačkog pokreta, što je kompromitovao ideološku platformu bratstva i jedinstva. S druge strane, tokom napada na Sjenicu komunisti su izgubili skoro trećinu ljudstva i puno naoružanja. Sjenička i Pribojska četa su prestale da postoje, a komunisti su izbačeni iz sreza na više od godinu dana.

Sukobima kod Sjenice je zaokružena izuzetno burna i napeta 1941. godina u Sandžaku. Međutim, sukobi i nasilje koji su otvoreni u novembru i decembru preneće se i u narednu godinu, kada će se na prostoru Sandžaka razbuktati građanski rat. Oni će potrajati sve do polovine 1942. Godine, kada će se posle povlačenja partizanskih snaga u Bosnu ovaj prostor pacifikovati.

Arhivska građa:
Arhiv Jugoslavije, Centralni komitet Komunističke Partije Jugoslavije, fond 507. Arhiv Jugoslavije, Komisija za ratne zličine, fond 110.
Vojni Arhiv, Narodno oslobodilačka vojska Jugoslavije, kutija 1671.
Arhiv Srbije u Železniku, Oblasni komitet Komunističke partije Jugoslavije za Sandžak, fond Đ7.
Arhiv grada Novog Pazara, Zbirka dokumenata o radničkom pokretu i NOB-i 1912-1945, fond V.5. 283.
Arhiv grada Novog Pazara, Zbirka kopija, fond V.7 285.
Arhiv grada Novog Pazara, Zbirka hronika, fond V.7 345.
Arhiv grada Kraljeva, Zbirka dokumenata o radničkom pokretu i NOB-i, fond 404.
Objavljeni izvori:
Zbornik NOR-a, tom II, knj. 2, Dokumenti Centralnog Komiteta Komunističke partije Jugoslavije, Vrhovnog Štaba Narodnooslobodilačke borbe.
Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, Dokumenta jedinica, komandi i ustanova Nemačkog rajha.
Zbornik NOR-a, tom XIII, knj. 1, Dokumenta jedinica, komandi i ustanova Kraljevine Italije.
Dnevnici i memoari:
Vučković 2001: Z. Vučković, Sećanja iz rata, Kragujevac.
Đilas 1990: M. Đilas, Revolucionarni rat, Beograd.
Radović 2007: M. Radović, Efendijina sećanja i kazivanja, Novi Pazar.
Ćuković 1979: M. Ćuković, Putovanjeu slobodu, Nova Varoš.
Sinteze i monografije:
Bošković 1968: B. Bošković, Narodnooslobodilačka borba u Ibarskom basenu, Priština.
Jauković: D. Jauković, Sandžak u Narodooslobodilačkoj borbi 1941-42, rad u rukopisu.
Lakić 1992: Z. Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka 1943-1945, Podgorica.
Morača 1957: P. Morača, 1942 Prelomna godina Narodnooslobodilačkog rata, Beograd.
Petranović 1992: B. Petranović, Srbijau Drugom svetskom ratu, Beograd.
Ćuković 1964: M. Ćuković, Sandžak, Beograd.
DŽeletović-Ivanov 1989: P. DŽeletović-Ivanov, 21. SS-Divizija, Skenderbeg, Beograd.
Članci i rasprave:
Avdić, 1987: A. Avdić, „Hajdučka i komitska delatnost u Sandžaku (1878-1925)“, Novopazarski zbornik, 11, 1987, 145-163.
Bandžović 1995:  S. Bandžović, „Društveno-ekonomska obeležja Sandžaka u međuratnom periodu“, Novopazarski zbornik, 19, 1995, 179-188.
Subotić 1989: D. Subotić, „Stvaranje viših oblika oružanih formacija NOR-a krajem 1941. i početkom 1942., sa težištem na Sandžak“, Seoskidani Sretena Vukosavljevića, 1989, 313-324.
Rad je predat 8. novembra 2011, a nakon pozitivnog mišljenja recenzenata odlukom odgovornog urednika „Baštine“ odobren za štampu

[2] Početkom 1942. godine i Dragoljub Mihajlović se sa svojim štabom sklonio u Sandžak, u okolinu Kolašina.
[3] Januara 1942. Oblasni komitet Sandžaka je nekoliko puta oštro osudio saradnju „četnika“ sa muslimanskom reakcijom iz Sjenice u toku napada na grad. Arhiv Srbije u Železniku (u daljem tekstu ASŽ), Oblasni Komitet Sandžaka, Đ7, Proglas Oblasnog Komiteta Sandžaka od januara 1942. godine; Istorijski Arhiv grada Kraljeva (u daljem tekstu IAK), fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 276-78;
[4] Z. Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka 1943-1945, Podgorica,1992, 50.
[5] B. Gledović, „Ustanak u Srbiji i NOB u Sandžaku u prvoj godini oslobodilačkog rata“, Rukovođenje NOR-om i revolucijom u Srbiji 1941-45, Beograd, 103.
[6] Z. Lakić, nav. delo, 48.
[7] S. Bandžović, „Društveno-ekonomska obeležja Sandžaka u međuratnom  periodu“, Novopazarski zbornik, 19, Novi Pazar, 1995, 187.
[8] Postojao je i veliki problem sa endemskim  sifilisom, čija je pojava tada bila redak slučaj u celom svetu… D. Jauković, nav. delo, 10.
[9] S. Bandžović, nav. delo, 84.
[10] A. Avdić, „Hajdučka i komitska delatnost u Sandžaku (1878-1925)“, Novopa zarski zbornik, 11, Novi Pazar, 158-163.
[11] Zbornik NOR-a, XIII, knj. 1, dok. br. 20.
[12] IANP, V.7.285, Zbirka kopija, Kraj komandatura u Kosovskoj Mitrovici, Referat o stanju u Sandžaku, Trepča je pre rata proizvodila oko 40% olova za nemačku ratnu privredu, a u ratu se taj procenat povećao, 29.
[13]  Godine 1917. muslimanski prvaci iz Sandžaka su u Sjenici odlučili da se prostor Sandžaka otcepi do Srbije i Crne G ore i pripoji Bosni i Hercegovini… Z. Lakić, nav. delo, 42; M. Radović, Efendijina sećanja i kazivanja, Novi Pazar, 2007, 114.
[14] VOJNI ARHIV (u daljem tekstu VA), fond NOVJ, k. 1671, f. 9, dok. 1.
[15] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 192.
[16] Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. 19.
[17] M. Ćuković, Sandžak, Beograd, 1964, 50-60.
[18] Nasilna albanizacija muslimanskog stanovništva ogledala se u tome što su muslimani bili primoravani da nose ćulaf umesto fesa, da pišu imena firmi i radnji na albanskom jeziku, da uče albanski i pohađaju nastavu na ovom jeziku. Službeni jezik je bio albanski, veliki broj ulica je dobio imena po albanskim istorijskim ličnostima, po gradu su se vijorile albanske zastave i karte Velike Albanije, itd… IAK, fond 404, k-14, V. Popović, Hronika Tutina i sreza Štavičkog, rukopis, 146-147; IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radović, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 150-157.
[19]  B. Petranović, nav. delo, 295-296.
[20] Snage NDH je trebalo da se povuku još do kraja jula 1941. ali zbog nemogućnosti Italijana da se izbore sa ustankom u Crnoj Gori, Rim je dozvolio da se Hrvati zadrže kao posada u severnom Sandžaku. Međutim, čim su Italijani stacionirali ozbiljnije trupe na ovom području početkom septembra, ustaška vlast se povukla iz Sandžaka… Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. 90.
[21]  B. Petranović, nav. delo, 186-188 i 191-193.
[22] Zbornik NOR-a, XIII, knj. 1, dok. 48.
[23]  ASŽ, OKS, Đ7, Cirkularni referat OK KPJ za Sandžak.
[24] M. Ćuković, nav. delo, 98-105.
[25]  AJ, fond 110, f. 332, dos. 3052, str. 857-58, 893; AK, fond 404, k-14, V. Popović, Hronika Tutina u sreza Štavičkog, rukopis, 160-162.
[26] D. Jauković, nav. delo, 63.
[27] Peštersko pleme Đerekara je po naređenju svog glavešine Iljaza Đerekarca štitilo 50 srpskih porodica iz sela Šaronje i S. Dola, u zamenu za novac. Oni su takođe, čuvali kuće i imovinu proteranih Srba… AK, fond 404, k-14, V. Popović, Hronika Tutina u sreza Štavičkog, rukopis, 174.
[28] Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. 89.
[29]  IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 21-22.
[30]  B. Bošković, Narodnooslobodilačka borba u Ibarskom basenu, Priština, 1968, 92-93.
[31] Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. br. 569.
[32] B. Bošković, nav. delo, 94-95.
[33] IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 33.
[34] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 239-242.
[35] Šaban Poluža je kasnije bio jedan od glavnih vođa albanske pobune 1944. godine… P. Dželetović-Ivanov, 21 SS-Divizija, Skenderbeg, Beograd, 1989, 245.
[36]  IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 250-252;
[37] IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 38-39;
[38]  IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 57; s druge strane, Miodrag Radović tvrdi da je Novi Pazar branilo samo 590 ljudi pod oružjem… IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 275-276.
[39] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 279-280.
[40]  IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 75.
[41]  IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 290-293.
[42] Branko Bošković navodi da je u Novom Pazaru bilo 5.000 Albanaca i muslimana pod oružjem i da su hteli da posle Raške krenu ka Kraljevu (B. Bošković, nav. delo, 103).
[43] U napadu je učestvovalo 2.410 ljudi pod oružjem, od toga su čak 2.100 činili Albanci.
[44] IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 83-86.
[45]Opet su se ponovili isti problemi. Napad nije počeo istovremeno sa svih strana, četnici Kolašinskog odreda se nisu ni pojavili na bojištu i sl… M. Ćuković, nav. delo, 168-178.
[46]  Prema izvorima, Mašan Đurović je dojavio nemačkoj komandi da se u gradu nalaze partizani te su Nemci zbog toga pristali da napadnu grad. Međutim, kada su videli da se u gradu nalaze albansko-muslimanske trupe povukli su se i obustavili napad. Moguće je da su Nemci i znali ko je u gradu i da je napad bio opomena albanskim trupama da napuste grad, jer su Nemci želeli da pacifikuju ovaj prostor u potpunosti… IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 91.
[47] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 245-246;
[48] IANP, V.7.285, Zbirka kopija, Krajskomandatura u Kosovskoj Mitrovici, Referat o situaciji u Kosovskomitrovačkom okrugu,
[49] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 323-326.
[50] IANP, V.7.285, Zbirka kopija, Krajskomandatura u Kosovskoj Mitrovici, Referat o stanju u Kosovskomitrovačkom okrugu,
[51] AJ, fond 507, CK KPJ, Crna Gora, II/6.
[52]D. Jauković, nav. delo, 67-75.
[53] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 119; AJ, fond 507, CK KPJ, Crna Gora, II/157.
[54]          B. Petranović, nav. delo, 565.
[55] M. Ćuković, Putovanjeu slobodu, Nova Varoš, 1979, 95-97.
[56] U ovim jedinicama je broj boraca sa sela iznosio 70-80%… D. Subotić, „Stvaranje viših oblika oružanih formacija NOR-a krajem 1941. i početkom 1942., sa težištem na Sandžak“, Seoski dani Sretena Vukosavljevića, Prijepolje, 1989, 313-317.
[57] Đorđe Anočić i Zaharije Milikić u Pribojskoj Banji, Vlajko Ćurčić u Kokinom Brodu, Vuk Kalaitović u Novovaroškom srezu, predratni član Zemljoradničke stranke Ljubo Ranitović u Sjeničkom srezu i Božidar Ćosović na Javoru. Po naređenju Vučka Ignjatovića, komandanta Požeškog četničkog odreda, ovi komandati su morali da se do kraj a novembra stave pod komandu Vuka Kalaitovića, što su svi i učinili sem Ćosovića koji je odbio naređenje i ponovo prešao na stranu Koste Pećanca… Z. Vučković, Sećanja iz rata, Kragujevac, 2001, 156-157.
[58] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 227-330.
[59] Milovan Đilas navodi da je ovo bila ideja VŠJ i Josipa Broza Tita a ne samostalna odluka PK CG… M. Đilas, Revolucionar, Beograd, 1990, 142.
[60] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 119.
[61] Jedinice iz Sandžaka su bile malobrojne i uglavnom rasformirane po većim bataljonima vršeći kurirsku službu i pokazujući teren jedinicama iz Crne G ore, jer su posmatrani kao „neborbeni елемент“ у partizanskoj vojsci… ASŽ, OKS, Đ7, Dokument CK KPJ od 30.11.1943 godine.
[62] P. Morača, 1942 Prelomna godina Narodnooslobodilačkog raŠa, Beograd, 1957, 38-49.
[63] VA, fond NOVJ, k.1671, f. 11/I, dok. 3.
[64] VA, fond NOVJ, k.1671, f. 2, dok. 4.
[65] Prema rečima Arsa Jovanovića, bataljon „Bajo Pivljanin“ je kategorički zahtevao da se vrati kući iako nije ni učestvovao u borbama i onda je bez dozvole pred akciju dezertirao, a poverene ranjenike opljačkao i ostavljao da se smrznu u snegu duž puta ka Žabljaku. Takođe, borci ovog odreda su se tokom povratka upustili u pljačkanje usputnih srpskih i muslimanskih sela. Prema izveštaju, ovo nije bio izdvojen slučaj… VA, fond NOVJ, k. 1671, f. 2, dok. 6.
[66] Prema iformacijama Komisije za utvrđivanje ratnih zločina za pljevaljski srez, tokom 1. i 2. decembra ubijeno je 150 civila (mada se ovaj broj može smatrati prevelikim, M. Ž.), uglavnom ispred zgrade osnovne škole, ali i u uličnim borbama. Prilikom rušenja i pljačke stambenih objekata u gradu pričinjena je materijalna šteta u visini od 2.140.000 predratnih dinara… AJ, fond 110, F-341, 365/3112, str. 30, 35, 68.
[67] Iz jednog pisma generala Espozita od 30.12.1941. godine vidi se da razmena nije izvršena te postoji velika verovatnoća da su pomenuti italijanski vojnici streljani… VA, fond NOVJ, k. 1671, f. 2, dok. 11.
[68] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 184.
[69] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 108.
[70] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 119; Milovan Đilas je takođe, kao glavnog krivca za poraz definisao Ivana Milutinović i PK CG… M. Đilas, nav. delo, 143.
[71] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 108.
[72] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 196.
[73] Zbornik NOR-a, II, knj. 2, dok. 14.
[74] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 196.
[75] Tokom perioda 6-15. decembar, nemačke jedinice su u završnim operacija- ma na prostoru Srbije (pre svega zapadne, M. Ž) ubile 631 „bandita“, a zarobile njih 715, dok su nemački gubici bili 5 mrtvih i 7 ranjenih… Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. br. 274.
[76] Pod terminom CK se nikako ne može smatrati plenumska skupština, pa čak ni zasedanje Politbiroa, već sastanak Tita sa nekolicinom ljudi iz svog najužeg okruženja… M. Đilas, nav. delo, 144.
[77] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 117; B. Petranović, nav. delo, 300-304.
[78] ASŽ, OKS, Đ7, Cirkularno pismo svim Okružnim i Mesnim komitetima i ćelijama.
[79] Zbornik NOR-a, II, knj. 2, dok. 90.
[80] U jednom dokumentu PK CG od 12. decembra 1941. pominje se Badnje veče iz „G orskog vijenca“ i poziva članstvo okružnih i mesnih komiteta i ćelija da sledeće Badnje veče (7. januara 1942, M. Ž.) bude jednako uspešno po istrazi „poturica“, odnosno ideoloških neistomišljenika. Upravo na taj dan su izvršene prve masovne egzekucije u Kolašinu u kojima je stradalo mnogo ljudi i koje su trajale sve do kraja februra. U tim čistkama su ubijena 262 građanina Kolašina i okoline… AJ, fond 507, CK KPJ, Crna Gora, II/16; V. Redžić, „Pasje groblje“u Kolašinu, Beograd, 1999, 58-62.
[81] M. Đilas, nav. delo, 146.
[82] Pored Hasana Zvizdića, tu su bili još i Hilmo Hukić, Rade Karamarković i Sreto Živanović… IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 241-245.
[83] Ka Sj enici su upućeni Moravičko-sandžački, Beogradski i Takovski bataljon.
[84] VA, fond NOVJ, k. 1671, f. 9, dok 5.; ASŽ, OKS, Đ7, Cirkularni referat OK KPJ za Sandžak.
[85] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 249-56.
[86] M. Ćuković, Putovanje u slobodu, 112-120.
[87] AJ, fond 110, F-825, str. 753-56.
[88] Iz izvora i literature kroz koju je autor ovog rada prošao nije moguće pouzdano utvrditi od koga je došla ova odluka, mada se iz nekih dokumenata nastalih posle akcije može naslutiti da je inicijativa potekla od delegata VŠJ pri Srpsko-sandžačkom odredu, Milovana Đilasa… AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 81.
[89] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 179.
 [90] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, str. 269-73.
[91] B. Petranović, nav. delo, 294-295.
[92] M. Ćuković, nav. delo, 118.
[93] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 179.
[94] AJ,fond 507, CK KPJ, 1941, f. 81.
[95] Zbornik NOR-a, II, knj. 2, dok. 90.
 
1 komentar

Objavljeno od strane na oktobar 20, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,

Slika

Govor Milana Stojadinovića u Pljevljima (Politika, 25. septembar 1935. g)

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na septembar 20, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,