RSS

Arhive oznaka: Salih Selimovic

prof. Salih Selimović: Gaston Gravje o Polimlju i Potarju

“Glasnik Zavičajnog muzeja”, Knj. 6, str.47, Pljevlja, 2007, 73-79.

Stara Raška ili Raška oblast uvek je bila predmet izučavanja i opisivanja mnogih putopisaca, političara, diplomata, obaveštajaca, ali i istoričara, geografa, antropogeografa, etnologa. Još Karađorđevi planovi o oslobođenju i okupljanju srpskih zemalja i restauraciji srpske državnosti južno od Save i Dunava zabrinjavali su evropski Zapad, a posebno Habzburšku Monarhiju koja je imala imperijalne planove prema našim zemljama a posebno prema drevnoj Raškoj. Taj prostor između reka Drine i Ibra, Tare i Zapadne Morave izuzetno je postao aktuelan u političko-diplomatskim manipulacijama posle Berlinskog kongresa 1878. godine. Od tada je Austro-Ugarska taj prostor smatrala svojim koridorom za dalju penetraciju na Balkansko poluostrvo, ali i kao klin koji se uklještio između Srbije i Crne Gore sprečavajući na taj način njihovo ujedinjenje. Ovaj prostor je bio embrion srpske državnosti i duhovnosti, odnosno kulture uopšte srpskog naroda kako u srednjem veku tako i u njegovom daljem istorijskom razvoju. Kroz srednji i novi vek kao i u najnovije doba ovaj prostor je predstavljao „kopču srpskih zemalja“, kako kaže naš istoričar Slavenko Terzić. Raška oblast je i danas „živi most“ između centralne Srbije i Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Kosova i Metohije.

Polimlje i Potarje uvek su imali svoje posebno mesto u kulturnom i nacionalnom razvoju srpskog naroda, kako u fazi nastanka i daljeg razvoja srpske srednjovekovne države, tako i u periodu viševekovne okupacije i teritorijalne pripadnosti nekada moćnoj Osmanskoj imperiji. Verovatno se zbog toga Raška oblast ponekad i ponegde naziva i Raško-polimska oblast, odnosno nekadašnji Novopazarski sandžak. O tom Novopazarskom sandžaku sa pozicija imperijalnih interesa Austro-Ugarske pisali su Teodor Ipen i Simon Joanović. Značajne i interesantne podatke o ovom prostoru ostavio je i ruski istoričar i diplomata Aleksandar Hiljferding.

Ovom prilikom nastojaćemo da predstavimo samo Potarje i Polimlje kao zapadni deo Raške oblasti onako kako ih je video i šta je o njima znao francuski antropogeograf Gaston Gravje. Ovaj francuski naučnik bio je lektor za francuski jezik u Beogradu od 1909. do 1912. godine. Gravje je za to vreme često putovao po sadašnjoj centralnoj Srbiji, zatim po Bosni i Hercegovini, Staroj Srbiji (posebno po Sjeničkom i Pljevaljskom sandžaku (S. S.) i Albaniji. Na tim putovanjima pravio je brojne, iscrpne i za nas značajne zapise. Te zapise je sačuvao i po povratku u Francusku objavio uglavnom na francuskom jeziku. Na tom jeziku štampao je i svoj najznačajniji rad „Novopazarski sandžak“ koji je nastao iz tih njegovih zapisa. Međutim u tom radu je obimno koristio i radove našeg eminentnog antropogeo- grafa Jovana Cvijića, kao i neke druge naše i strane autore. Taj njegov rad „Novopazarski sandžak“ odmah je preveden na srpski jezik i publikovan u pet nastavaka u časopisu „Književni glasnik“ za 1912. i 1913. godinu, knjiga XXIX i XXX, Beograd. Zavičajni muzej iz Novog Pazara preštampao je taj rad Gastona Gravjea 1977. godine bez ikakvih intervencija na tekstu pa je to reprint izdanje sačuvalo svoju originalnost, odnosno autentičnost.

Gaston Gravje je u junu i u julu 1912. godine preputovao tada već odavno bivši Novopazarski sandžak prešavši srpsko-tursku granicu na Javoru i u Sjenicu je stigao preko Kladnice. Posle boravka u Sjenici, sedištu istoimenog sandžaka, produžio je u Novu Varoš. Iz Nove Varoši nastavio je put po zapadnom delu Raške oblasti, zapravo po Polimlju i Potarju. Inače njegova cela maršuta po Raškoj oblasti bila je Javor – Kladnica- Sjenica – Nova Varoš – Priboj – Kasidol – Sutjeska – Pljevlja – Šahovići (Tomaševo) – Bijelo Polje – Berane – Ugao -Melaje – Sopoćani – Novi Pazar – Mitrovica. Odmah na početku svojih zapisa Gravje se žali da se suočio sa lošim komunikacijama, razdrobljenošću i izolovanošću predela, slabim i nepouzdanim prethodnim opisima ovog prostora. Neke pojedinosti u geografskom rekognosciranju Raške oblasti, pa tako i Polimlja i Potarja, imale su jedino austrijske vojne karte, ali samo za područje Pljevaljskog sandžaka koje je bilo pokriveno austrougarskim trupama. Gravje navodi da su tada samo dve visinske tačke (kote) bile sa sigurnošću utvrđene. To su bile Mitrovica 506 metara n/m određena prilikom nivelisanja železničke pruge Solun-Mitrovica i Pljevlja 869 metara n/m (triangulaciona tačka). Te visinske tačke utvrdili su austrijski oficiri i inženjeri.[1]

Na početku svog rada, u odeljku Glavne Jeografske crte, Gravje odmah konstatuje za bivši Novopazarski sandžak da je kao „Vrlo važna strategijski i politički, ova oblastje ostala van domašaja velikih modernih civi- lizacija, očuvala je stanovništvo iste rase, istogjezika, istog zajedničkog načina nastanjivanja i sa istim vladajućim tipom života“ (podvukao – S.S.).[2] Gravje uočava da je „Sandžak“ na severu i jugu prirodno zatvoren, ali se na zapadu pokazuje kao neposredno produženje bosanskih i hercegovačkih zemalja. On tačno uočava specifičnost doline Lima koja dijagonalno presjeca Novopazarski sandžak, ali i različitost po mnogo čemu između istoč- nog i zapadnog dela teritorije, odnosno kako on piše „Zapadno i Istočno od Lima“. Takođe tačno uočava i „različitost reljefa i formi“ između ta dva dela. Zapadni deo Raške oblasti Gravje deli na nekoliko manjih regija: Gornji Lim, Donji Lim, Donji Kolašin i Bihor, Pljevaljsku kotlinu i teritoriju između Lima, Tare i Drine kojima je posebno posvetio pažnju. Zapi- sao je da oko Pljevalja nema dosta šume, i to one visoke, i da je to jedan od uzroka oštre klime kao i zbog obilja krečnjačkih terena. On tvrdi da u kazi Pljevlja ima samo 15000 hektara šume. Gravje dalje konstatuje da je „Na ovaj način surovost klime još više pojačana u ovom visokom hodniku kroz koji bez prekida duvaju vetrovi“. Takođe je primetio da kukuruz može da raste samo u dolini Lima, Pljevaljskoj kotlini i nekim manjim dolinama dalje na severozapad. Zatim konstatuje: „Karakteristično je obrađivanje, prema vrlo starom načinu, krupnika, ječma pomešanih u istom polju (karišik, subaština) i penjući se često sa eljdom skoro do 1300 metara“.[3]

U radu „Novopazarski sandžak“, u odeljku Naseljavanje Gaston Gravje veoma studiozno i tačno daje opis stanovništva. Na samom početku tog odeljka on konstatuje da je stanovništvo na teritoriji Novopazarskog sandžaka iste rase izuzev Peštera i Rožaja, kao i to da je veoma važno etničko jedinstvo u svakoj balkanskoj zemlji. Zbog originalnosti jedan dio tog konstatovanja prenećemo onako kako je i zapisano: „To stanovništvo je srpske krvi, tipa i jezika, ali se deli, onako kao i Bosna, – samo bez katolika na dva vrlo odse- čena elementa: s jedne strane muslimani, a s druge pravoslavni hrišćani. Jedni se nazivaju Turci, a drugi Srbi: jedni vele da govore ’bošnjački’, a drugi ’Srpski’“.[4]

Interesantno je da Gravje na „Zapadu od Lima“ teško razlikuje po nošnji muslimane i hrišćane dok mu je ta razlika na „Istoku Sandžaka“ veoma uočljivo. Zapadno od Lima, po njemu, i jedni i drugi nose skoro istovetno odelo pa „samo korak i držanje mogu da pomognu za raspoznavanje“. Gravje je zabeležio i veoma zanimljivo zapažanje o stavovima muslimana, tadašnjih Turaka prema svojoj hrišćanskoj sabraći, turskoj vlasti i Austro-Ugarskoj kao okupatoru susedne Bosne i Hercegovine. To njegovo zapažanje doslovno glasi: „Iako su fanatičniji nego ma koje drugo stanovništvo Turske, mada su puni preziranja i gnušanja prema Vlasima (Srbima hrišćanima – S.S.), ipak ovi muslimani, i pri svoj pošti prema sultanu, pokazuju nepoverenje prema vlastima koje predstavljaju ljude druge rase (pravim Turcima, Turku- šama – S. S.), i u isto vreme hrane zlobu, duboku mržnju prema susedu (Austro-Ugarskoj – S. S.) koji je na njihovim vratima uzeo Bosnu. Instinkt rase se ovako održava vrlo živahan čak i kod ovih preobraćenih Srba, ubeđenih muslimana, koji bez svakog nacionalnog osećanja, očuvali su prkosni, ali u isto vreme konzervativan duh, zaljubljen u nezavisnost i neprijateljski raspoložen mešanju spolja“.[5]

Gaston Gravje je zapisao i da staro srpsko pravoslavno stanovništvo postepeno odlazi prema Srbiji, a novo koje dolazi ne nadopunjuje manjak. Za muslimane kaže da nisu „ni najmanje na putu iščezavanja“. Naprotiv „ona masa muslimana se uveličavala bez prekida usled mnogobrojnih preobraća- nja, prisilnih ili slobodno primljenih u islam koja su se zbivala čak do sredine XIX veka (naročito u oblasti Kričaka između Lima i Tare)“. On je takođe uočio da se masa muslimana uvećava i doseljenicima iz Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine. Za te muslimanske muhacire konstatuje da su se u Polimlje i Potarje naseljavali jer su „želeli da ostanu u zemlji kojom će vladati zakon sultana, koja je istovremeno blizu njihovog rodnog mesta, koja je iste prirode, iste rase, istog jezika, onakav, najzad gde se ne osećaju u tuđini“.[6] Razume se, ove Gravjeove konstatacije odnosile su se na ceo prostor Stare Raške.

U svom daljem izlaganju Gravje piše da su se sami muslimani međusobno delili na urođenike (starosedeoce) i useljenike (muhadžire) između kojih je bilo velikih razlika u imovnom stanju, društvenom položaju i zvanjima. U zapadnom delu „Sandžaka“, kako ga on tada naziva, odnosno u Polimlju i Potarju, najviše je muhadžira iz Kolašina i Nikšića, ali i iz Gackog. Taj migracioni proces izgledao je završen početkom XX vijeka, ali posle aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine naišao je talas muslimanskih izbeglica iz Bosne. O tome Gravje iznosi sledeće podatke. Od 1909. pa do 1911. godine „na Zapadu Lima“ naselilo se 185, u donjoj dolini Lima 110 i u oblasti Nove Varoši 50 muslimanskih bosanskih porodica.[7] On je uočio da se i u gradovima i u selima grupišu kuće tih useljenika držeći se „uzdržano prema starincima“. U varošima su se prihvatili zanata i trgovine, kao u Pljevljima, Prijepolju, Bijelom Polju, Priboju i Novoj Varoši. Zapisao je da je muslimanski elemenat preovlađivao u varošima dok su seoska područja bila naseljena uglavnom pravoslavnim Srbima pa je u znatnoj većini stanovništvo bilo pravoslavno s obzirom na celokupan prostor Polimlja i Potarja. Varoši su bile male i jedino su Pljevlja bila značajno gradsko središte u to vreme, jer su bila i sedište Pljevaljskog sandžaka.

Za srpsko pravoslavno stanovništvo Gravje kaže da je velika retkost „familija učvršćenih na jedno mesto više od tri ili četiri kolena“. Ta pokretnost objašnjava se, kako on tvrdi, raznim nevoljama kojima je bilo izloženo to stanovništvo: stočne zaraze, velike epidemije (kuga 1813, 1815, 1836) i gladne godine, bekstva izazvana krvnom osvetom, neprekidni odlasci u vezi sa prirodom sistema (vlasnički odnosi – S. S.) nepokretne svojine.[8] Sandžak je služio za sve begunce izgnanike i uskoke koji nisu smeli ići na Istok (Gravje je mislio istočno od Lima, tj. u Bihor, Rožaje, Štavicu i Pešter – S. S.), gde bi se sreli sa „albanskim plemenima, katoličkim i muslimanskim“.[9] Gravje je zapazio i to da je srpsko pravoslavno stanovništvo iz oblasti Berana i Pljevalja poslednjih decenija XIX i početkom XX veka sve češće odlazilo i ka obali Jadranskog mora (Crnogorsko primorje (S. S.), ali i u Ameriku.

Na osnovu ličnih posmatranja i utvrđivanja na licu mesta, kao i na osnovu istraživanja Jovana Cvijića, Gaston Gravje dalje piše: „Ono što po ispitivanju odmah pada u oči to je, da je najveći deo zemljišta, naročio zapad (Polimlje i Potarje – S. S.) zauzet pravoslavnim elementom čistim od svake mešavine, dok je muslimansko stanovništvo rasejano u ostrvca više ili manje velika, najčešće mešovitog tipa i najviše u susedstvu granice sa Srbijom i Crnom Gorom (Novi Pazar, Donji Kolašin, Kladnica, Brnica, Rogozna – S. S.). Levo od Lima muslimani su predstavljali znatnije grupe samo u donjem toku Ćehotine, Poblaćnice i Ustibara, a i oko crnogorske granice u oblasti Kričaka između Stožera, Tare i Vraneša. Dolina Lima sva naseljena izuzetkom varoši, okoline Brodareva i uz Mileševku, zatim Stari Vlah i Vasojevići sa Beranama“.[10]

Osim globalne teritorijalne rasprostranjenosti pravoslavnih i muslimana Gravjea su interesovali i brojčani podaci do kojih je tada mogao da dođe. Podatke do kojih je došao uneo je u tri tabele. Ovom prilikom predstavićemo one podatke koji se odnose na kaze u Potarju i Polimlju. U ovom svom radu Gaston Gravje koristio je statističke podatke koje su saopštili Hiljferding, Kosančić, Cvijić i Ipen. Za kaze Pljevlja i Prijepolje sa Pribojem imao je podatke iz 1851. godine koje je preuzeo od Aleksandra Hiljferdinga. Tada je u Pljevljima bila 781 kuća sa 2845 muslimana i 967 kuća i 3760 nemuslimana (Srba – S. S.). Prijepolje sa Pribojem imalo je 503 muslimanske kuće sa 1867 stanovnika. Nemuslimana, tj. Srba pravoslavnih u Prijepolju i Priboju bilo je 754 kuće sa 4076 stanovnika.[11]

Gravje je publikovao statističke podatke koji se odnose na 1865, 1892. i 1911. godinu. Ove podatke je Gravje preuzeo od Šafarika (1865.), Ipena (1892.), Kosančića i Cvijića (1911.). Za kaze Potarja i Polimlja podatke ćemo predstaviti tabelarno po godinama 1865, 1892 i 1911.

Tabela br. 1: Stanovništvo Kaza Potarja i Polimlja 1865, 1892. i 1911.12

 

Najverovatnije najveći deo predstavljenih podataka ne bi se mogao uzeti nekritički, ali ih je Gravje samo preneo iz radova već pomenutih autora. Procente je uradio autor ovog rada zaokružujući ih prema ustaljenoj praksi.

Gaston Gravje je dobro uočio da prema ovim predstavljenim podacima, a u to se uverio i ličnim posmatranjima, hrišćanska domaćinstva imaju znatno više članova u proseku od muslimanskih. Srbi su tada imali mnogo više zadružnog organizovanja života. Kod muslimana se tada taj društveni oblik života već bio izgubio. Takođe, Gravje je bio uočio da je tada mnogo veći prostor bio pokriven „hrišćanskim elementom“, jer su muslimani u najvećem broju živeli u varošima ili u njihovoj blizini. To se lepo vidi iz podataka o broju stanovnika u varošima Pljevlje, Prijepolje, Nova Varoš i Berane. Te podatke ćemo predstaviti u sledećoj tabeli.

Zanimljivi su i podaci o brojčanom odnosu između muslimana i nemuslimana, zapravo Srba. Primera radi, ovom prilikom navešćemo samo za kazu Pljevlja kojima se poslužio i Gravje. U kazi Pljevlja 1865. godine na jednog muslimana dolazilo je 2,28 nemuslimana (u ovom slučaju radi se o pravoslavnim Srbima). Prema podacima iz 1892. godine na jednog muslimana dolazilo je 0,90 nemuslimana. Taj odnos između muslimana i pravoslavnih postao je vremenom još nepovoljniji pa je 1911. godine na jednog muslimana dolazilo 0,81 Srbin odnosno nemusliman, kako se u turskim popisima moralo imenovati. U samom gradu Pljevljima 1911. godine je bilo 18,1% Srba ili na 4,5 muslimana jedan Srbin.13

Dakle, i sam Gravje je na osnovu tih podataka, a i ličnim posmatranjem na terenu, zaključio da se broj muslimana veoma brzo povećavao u drugoj polovini XIX stoleća, posebno posle Berlinskog kongresa 1878. godine. Broj pravoslavnih se smanjivao kako zbog pojačane islamizacije, tako i zbog napuštanja ovog područja i odlaska u Kneževinu odnosno Kraljevinu Srbiju. Slično je bilo stanje i u drugim kazama Polimlja i Potarja, osim u Beranama i Novoj Varoši kada su u pitanju cele kaze. Osim islamizacijom broj muslimana se uvećavao i imigracionim tokovima, jer se znatan broj muslimanskih porodica iz sadašnje istočne Hercegovine, zatim iz Nikšića i Gornjeg Kolašina doselio u ove krajeve posle Berlinskog kongresa 1878. godine, mada je bilo i onih koji su došli nešto ranije. Gravje pominje i doseljavanje pravoslavnih, ali je uvek bilo manje onih koji su dolazili od broja onih koji su odlazili. Tokovi takvih migracionih i imigracionih procesa imali su veoma loše posledice.

U vezi sa prethodnim konstatacijama Gravje je izveo jedan zanimljiv zaključak. Doslovno ćemo navesti sledeće: „…dok se stanovništvo stalno obnavljalo, sve je ostalo u zastoju, kao da je ukočeno i skamenjeno. Čudnovato je da se ovde nalazi u svoj svojoj svežini pojav koji je, izuzevši Albaniju, možda jedini u Evropi: civilizacija sa srednjovjekovnim ili još starijim karakterom, jer u izvesnom pogledu izgleda da je ovde bilo i nazatka“.14

Gaston Gravje ne smatra da su samo geografski činioci uzrok ovakvoj anahronoj pojavi, zastoju pa i nazadovanju u preobražaju ljudi i pojava. On ukazuje i na političke uzroke, jer je ovo područje i prolazna oblast i geostrateško središte i da je uvek bilo na udaru. Gravje dalje piše da je Sandžak kao celina (tada se Raška oblast tako nazivala)15 imao u XII, XIII i XIV veku „civilizaciju koja je sada ostala samo u uspomeni“. On dalje navodi da je tada stanovništvo bilo imućnije i gušće naseljeno „kako to potvrđuju ne samo narodna tradicija i velika količina razvalina… već takođe svedočanstva putnika, a naročito broj, veličina i lepota verskih spomenika koji su ostali iz ovog doba“.16

Posle Berlinskog kongresa, zaključuje dalje Gravje, ceo Sancak, pa tako i Polimlje i Potarje su izolovani i zanemareni i potpuno su prepušteni sami sebi. Interesantan je ovaj njegov zaključak: „Sporosti u istočnjačkoj nekretnosti valja dodati i osećanje nestalnosti vlasti, nesigurnost sadašnjice, neizvesnost sutrašnjice, opšti utisak nepostojanosti, koji koči i ono malo inicijativa ili želja za aktivnošću koje što hoće da se ispolje“.17 On smatra da su tome glavni uzroci „režim svojine, način stanovanja i oblici naselja i socijalnog života“. Posebno zapaža da oko Bijelog Polja i u Bihoru još uvek postoje velike i brojne zadruge kao i u Starom Vlahu, koje broje od 20 pa do 60 članova. Te zadruge, po njemu, teže da same zadovoljavaju svoje potrebe i da uporno održavaju „nedirnute stare principe svoje unutrašnje organizacije. Zadruga sačinjava jednu celinu i ona se pokorava jednom starešini, grupiše se oko jednog ognjišta nosi jedno isto ime i skoro uvek obrazuje samo jedno selo koje nosi ime same familije“. Gravje smatra da je i to jedna od kočnica daljeg napretka, jer se život još nije individualisao u onom smislu u kome zadruga ostaje normalan način grupisanja, živa socijalna ćelija zemlje.18

Za naseljena mesta, odnosno za sela i zaseoke Gravje piše da su nastala tamo gde su „određujući činioci“ voda, trava i zaklonjen položaj od severa. On je to precizno i detaljno opisao, citiramo: „Mesta gde se ljudi najradije nastanjuju jesu ona gde se pojavljuje kakav vodeni nivo u podnožju krečnjačkog uzvišenja obraslog travom, na kraju obrađenog čifluka, u blizini prostora po kome se kreće stoka (pašnjaci i šume). Naselja se tako razmiču (visinski) od 300 – 500 m, penjući se do nivoa od 1100 – 1200 m, a retko više upotrebljavajući površ i njene okrajke, ili izbegavajući gole prostore, ili pomaknuvši se na ivicu kakve ravnice, šćućurivši se u zaklonu kakvog uzvišenja, ili pripivši se o stranu kakve strmine u blizini niza izvora okrenuvši leđa Severu, i gledajući prema padini“.19

Interesantno je to što u to vreme Gaston Gravje kaže za pojam Novopazarski sancak, odnosno Sandžak, kakva je odrednica kasnije ušla u upotrebu zahvaljujući austrougarskoj i turskoj propagandi. Gravje u ovom svom radu o tome kaže sledeće: „Što se tiče samog izraza Novopazarski sandžak, OVO TAKOĐE ADMINISTRATIVNO ZNAČENJE KOJE JE UŠLO U TEKUĆI JEZIK DIPLOMATA PA ČAK I GEOGRAFA, PRESTALO JE TAKOĐE DA IMA IKAKAV SMISAO, JER NEMA VIŠE SANDŽAKA NOVOG PAZARA, ALI IMA SANDŽAK PLJEVLJA (TASLIDŽA) ZA ZAPADNU STRANU I SANDŽAK SJENICA ZA DONJI KOLAŠIN I CELU OBLAST NA IS- TOKU LIMA (naglasio – S. S.)“.20

Gravje dalje konstatuje da reka Lim ceo prostor (mislio je na Rašku oblast – S.S.) deli tako što se zapadno od reke stanovnici nazivaju Hercegovcima i da samo dva mosta na Limu (Bijelo Polje i Berane – S. S.) povezuju zapadni i istočni deo Raške oblasti. Po njegovom viđenju na zapadu (levo od Lima sa Potarjem – S. S.) pravoslavci bolje čuvaju svoje položaje (misli se na prostor) i stanovništvo je stabilnije. Gravje dalje kaže da pravoslavni govore čistije i melodičnije i da je taj govor „pun nekog arha- ičnog čara“. U dodiru sa dve anektirane provincije, Bosnom i Hercegovinom, tj. između čisto srpskih zemalja, Polimlje i Potarje je bolje očuvalo svoje etničke i versko-konfesionalne karakteristike. Sa desne strane Lima, po onome što je uočio Gaston Gravje, sve više dominiraju muslimani. Na tom prostoru (istočno od Lima) vlast je slaba, nesigurnost mnogo veća, a iseljavanja mnogobrojnija (pravoslavnih – S. S.). Na sve to sve jače deluje i prisustvo albanskog elementa”.

Za samo Pljevlje Gravje piše da ima 8-9 mahala (gradske četvrti – S. S.) koje nisu, kako on kaže, blizu jedna druge i da između njih čak ima i livada i njiva. U onim mahalama koje su bliže centru žive najbolje i najstarije muslimanske porodice. Za mahale u kojima žive hrišćani pravoslavci kaže da su najčešće udaljene pa djeluju kadikad kao da su „prognani“ sa druge strane (Moćevac – S. S.). Takva struktura i raspored gradskog prostora je skoro ista i u Bijelom Polju i Prijepolju, uostalom kao i u svim gradskim naseljima za vrijeme osmanlijske dominacije.

Varoši u celoj Raškoj oblasti, prema onome kako je to Gravje video, pa tako i one u Polimlju i Potarju, nisu imale neki poseban uticaj na svoje okoline u smislu progresa, bilo privrednog ili kulturnog, već one žive vekovima jednim okoštalim životom. On dalje kaže: „Mada su one (varoši) sedište mutesarifa (Pljevlja), kajmakama (Prijepolje, Bijelo Polje, Berane, Kolašin) i mudira (Priboj) izgleda da njihov razvitak time nije bio ni najmanje krenut. Sva njihova uloga svedena je da budu centri razmene, manje ili više aktivni prema svome položaju i bogatstvu (svoje) oblasti. Stoka, sir, vuna, koža, med, platno i drvo ovde se susreću i izmenjuju se za žito, so, duvan, kavu i šećer donesene iz dalje. Trgovina, dakle oživljava ove varoši“.21

Gravje smatra da ovakva trgovina svojom prirodom i načinom na koji se obavlja do kraja karakteriše tip „starog i rudimentnog života“ koji je i inače sada bio svojstven ovom celom području. Roba se prenosila konjima i merila okama (jedna oka 1283 grama – S. S.). On je takav način trgovine i transporta jedino video još u južnoj Albaniji i u Epiru. Za karavane kaže: „Mali brdski konjići po 15-20 u nizu, a često i po 60 – 100, kako zimi tako i leti, vijugaju putevima, često uskim stazama, više puta fiktivnim…“. Dalje opisuje karavan pa kaže: „Jedan ili dva čoveka idu na čelu ostali idu sa strane. U ovim nesigurnim oblastima gotovo svako nosi pušku i oko prsiju veoma ispunjene redenike. Isto onako kao što konji imaju jednog koji im prednjači, tako isto i ljudi imaju jednog vođu, kalauza, koji se sporazumjeva za cene, upravlja i zapoveda celim sprovodom i razdeljuje zarađeni novac. Tako karavan izgleda kao neka vrsta privremene zajednice u putovanju. Karavan nosi samo jednu vrstu namirnica: sira, masla, katrana itd. pri odlasku, a pri povratku žito, brašno, soli, duvan itd. On (kalauz) zna koliko će dana put trajati, on zna gde su vode: izvori bunari, česme, gde će biti odmor i noćište.22

Na kraju ovog skromnog i prostorom ograničenog rada moramo još nešto predstaviti o Pljevljima i njegovoj okolini, a što nije promaklo pažljivom i visprenom posmatraču kao što je bio Gaston Gravje. On je zapazio i o pljevaljskoj kotlini zapisao sledeće: „Bogata vodom i sa vrlo debelim i plodnim zemljištem, kotlina Pljevalja je danas već sasvim bez šume, sva obrađena. Kukuruz, žita i druga sitna hrana pokriva skoro celu prostoriju (kotlinu). Čatrlje seljaka, usamljene ili u malim grupama razmiču se na periferiji na domaku čifluka“. Gravje je dalje zapisao: „Ovde izniknuto takođe na ivicu, naslonjeno na severnu stranu silazeći sa svojim predgrađima do Čehotine, okreće se prema izlasku sunčevom Pljevlja (turski Taslidža), velika i jedina varoš cele ove oblasti zapadno od Lima“. Za Pljevlja Gravje konstatuje i sledeće: „Stara municipija za vreme Rimljana … Pljevlje, i pored svog položaja izgleda da nije dobilo izvesnu stvarnu važnost pre kraja XIX veka. Posle okupacije Bosne i Hercegovine… naročito (je) izabrano kao sedište za tri austrijska garnizona Pljevlje je imalo svoju periodu napretka (1880-1908.). Sa povlačenjem trupa…dućani se zatvaraju, ljudi emigriraju ka Srbiji, Bosni i Americi. Međutim, i danas svojom velikom pijacom i čistim ulicama, Pljevlje je dosta izmaklo od ostalih varoši Sandžaka“.

Na kraju, istaknućemo i to da je Gravje konstatovao da Pljevlja sa svojom srpskom gimnazijom sada postaje „neki mali intelektualni centar za hrišćanski element“ svog područja kao i graničnih oblasti.

[1]Gaston Gravje, Novopazarski sandžak (reprint), Zavičajni muzej, Novi Pazar 1977, 6.
2Isto.
3Isto, 9.
4Gravje, 10.
5Isto, 11.
6Isto.
7Citirano, 12.
8Citirano, 13.
[1]9Isto.
10 Citirano, 14 (Gravje tvrdi da su se u nekim pomenutim mestima naselili emigranti iz Bosne).
11Citirano, 16, 17 (Gravje se poslužio podacima koje je uzeo od Aleksandra Giljferdinga, a koje su sastavili srpski sveštenici i napravili proporcije u odnosu između hrišćana i muslimana pa bi po tim podacima za kazu Pljevlja odnos između hrišćana i muslimana bio 1,24, a za kazu Prijepolje 0,95.
12Gravje je ove podatke uzeo od Šafarika, Kosančića, Cvijića i Ipena. Ovi statistički podaci su redigovani od strane Mitropolije u Prištini kada se tiču pravoslavnih i cifre su iz srpskih izvora pribavljene putem ankete sela preko popova, učitelja i đaka. Tim podacima je raspolagao Beogradski univerzitet, a publikovao ih je Jovan Cvijić, a neke i Ivan Kosančić
13Citirano, 19.
14Raška je najstarije ime srpske države, a u latinskim izvorima se nazivala Rasciae, Regnum Rasciae. Ovaj prostor je srce, embrion srpske države koje ima značenje celinu same srpske rase, nacije. Od kraja XIX i početka XX veka u zapadnim izvorima sve se češće sreće naziv Sandžak što je ušlo i u diplomatski rečnik evropskog Zapada. Sancak je turski naziv za administrativno-upravnu jedinicu u rangu okruga.
15Citirano, 20.
16Isto.
17Citirano, 21.
18Gravje, 22. Gravje je tačno uočio da su muslimanska naselja mnogo zbijenijaod hrišćanskih. Takođe je tačno konstatovao da su hrišćanska sela uglavnom smeštena što dalje od puteva, posebno od onih prometnih.
19Gravje, 28.
20Citirano, 26.
21Citirano, 27. Najveći deo ovih karavana, kiridžija, kako bismo rekli u lokalnom govoru, zaustavljali bi se u Kosovskoj Mitrovici. Obično su polazili iz Pljevalja i Berana, a oni iz Starog Vlaha su još nosili katran i smolu.
22Gravje, 32.
Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na oktobar 21, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Salih Selimović: Pljevlja u memoarima Simona Joanovića

Glasnik zavičajnog muzeja, knj. 8-9 (Pljevlja, 2013, str. 165-175

Ko je bio Simon Joanović? Odgovor na ovo pitanje potrebno je dati odmah na početku ovog rada da bi se jasnije shvatili ciljevi i objašnjavanje određenih pojava i zadataka  koje je on  kroz svoje memoare predstavio.

Simon Joanović je bio vicekonzul Austrougarske u Beogradu od 1885. do 1897.godine. Od 1901.godine obavljao je dužnost civilnog komesara u Pljevljima. Ustvari on je bio šef obaveštajne službe Austrougarske za Novopazarski sandžak.

Rođen je u Beču 1868.godine . Otac mu se zvao Hariton Joanović, a majka Marija Vlahović koja je bila pravoslavka. Simon Joanović je dugo živeo u Beogradu i Cirihu.

O svojim zapažanjima o stanju u bivšem Novopazarskom sandžaku ostavio je dosta obimnu memoarsku građu za period 1878-1900.godine, pa tako i za Pljevlja gde mu je i bilo sedište. On nije toj memoarskoj građi dao nikakav naslov, ali se sva građa odnosi na tada još u potrebi Novopazarski sandžak iako je na zapadnom delu tog prostoru  tada postojao i Pljevaljski sandžak. Na Zapadu se forsirao taj stari naziv ili samo Sandžak koji će ući u diplomatsku komunikaciju i razne medijske i političke propagande i manipulacije.[1]

Ta značajna memoarska građa iz tog vremena i za pomenuti prostor čuva se u gradskom arhivu u Beču. Građa je prevedena na naš jezik  zahvaljujući istoričaru Đorđu Mikiću. Prevod se nalazi u muzeju „Ras“ u Novom Pazaru. Ta memoarska građa je objavljena u autentičnom obliku u Novopazarskim zbornicima u pet nastavaka.[2]

Ovi memoari su značajan izvor podataka iako su  Joanićeva zapažanja, zaključivanja i tumačenja društveno-istorijskih pojava i određenih činjenica  sa pozicija interesa Austrougarske monarhije koja je bila permanentni  aspirant na naše teritorije.

Svoje memoare o Novopazarskom sandžaku Joanović je počeo od međunarodno-pravnog osnova austrougarske vojne okupacije zapadnog dela tog prostora, odnosno Raške oblasti. On se pozvao na član XXV Berlinskog ugovora, na članove od 7 do 10 Carigradske konvencije i Sarajevskog protokola na osnovu člana 7. te Konvencije. Joanović žali što Monarhija nije odmah vojno zaposela celu „liniju Lima“ smatrajući to velikom greškom grofa Andrašija. Po njegovom mišljenju, ako se nije zaposela planina Rogozna, austrougarski vojni garnizoni mora li su na obali reke Lima da budu prepreka , kako on piše, „teritorijalnim aspiracijama kneževina Srbije i Crne Gore upravljena na Sandžak“.[3]  Joanović posebno ističe neslaganje sa odustajanjem od vojne okupacije Bijelog Polja i Nove Varoši. O značaju okupacije Novopazarskog sandžaka on sa pozicija austrougarskog diplomate, sposobnog i dobro obaveštenog obaveštajca, kaže: „ Novopazarski sandžak je osmatračni par excellence, opservatorija koja dopušta širok pogled na tendencije balkanskih država i raspoloženje njihovih stanovnika. Pravilno ga iskoristiit jeste dobit“.[4]

U dogovorima oko ulaska austrougarskih trupa u zapadni deo Raške oblasti Joanović ističe namere Porte i njenog pregovarača Husni-paše da taj već neminovan čin što više odugovlače tradicionalno lukavom diplomatijom. Ipak je na kraju austrougarski okupacioni korpus  jačine 7.000 vojnika u dve kolone ušao u zapadni deo Novopazarskog sandžaka od 8. do 14.septembra 1879.godine. Pljevlja su određena kao sedište najvećeg garnizona i glavne komande. Austrougarske trupe pod komandom generala Kilića u Pljevljima je dočekao turski general Mustafa-paša. Simon Joanović navodi da je general Kilić bio veoma iznenađen kada mu je turski general rekao da on i njegove trupe ostaju u Pljevljima, jer je tako odlučeno na „višem mestu“ o čemu austrougarski general nije bio obavešten. Carske i kraljevske trupe su sa muzikom prošle kroz grad i zaposele visove oko turskog vojnog logora uzviknuvši tri puta „živeo“ caru Franji Josifu I. Posle neuspešnih pregovora  sa turskim vlastima oko trajne lokacije i izgradnje baraka austrougarska vojska je nasilno okupirala Bogićevac i Balibegovo brdo držeći grad pod prismotrm.[5]

Simon Joanović gotovo tačno opisuje raspoloženje turskih vlasti i lokalnog stanovništva, kako muslmana tako i hrišćana prema vojnoj okupaciji iako je on svoj boravak u Pljevljima započeo tek 1901.godine. Prema njegovim zabeleškama hrišćani su očekivali podršku  i zaštitu od strane austrougraskih trupa , ali su se brzo razočarali, jer su se uverili da to i nije bio cilj Austrougarske. Muslimani nisu bili jednodušni. Jedni su bili čak ravnodušni prepustivši se sudbini, drugi su strahovali od stranog i hrišćanskog okupatora i promena koje neminovno dolaze. Treći su kao pristalice otpora okupaciji pod voćstvom čuvenog pljevaljskogmuftije Šemsekadića bežali sa okupiranog područja ili su se okupljali oko Mahmud-age Bajrovića i njegovih pristalica.

O Mahmud-agi Bajroviću je Joanović je napisao sledeće:“ Imao je veliki uticaj kod pokrajinskih vlasti, kao kapetan bašibozuka uživao polularnost u zemlji zbog svojih borbi protiv Crnogoraca, a kao glavni liferant turskih trupa u Sandžaku s jedne strane, sakupio sebi bogatstvo, a s druge strane, da seosko stanovništvo održi u stalnoj zavisnosti od sebe. To je bio Mahmud-aga Bajrović. Lukav i talentovan i dobro upoznat mora ga se smatrati stavrnim rukovodiocem slabih i neodlučnih tadašnjih turskih funkcionera, brig.generala Mustafa-paše, njegovog naslednika Husni-paše i kajmakama  Hadži Mustafe Nuri efendije, i on je sve do svoje smrti, u proleće 1899.ostao jedan od prvih savetnika sadašnjeg mutesarifa Sulejman Haki-paše“.[6] O Bajroviću Joanović nastavlja da piše i konstatuje da je on bio neprijataeljski raspoložen prema Austrougarskoj kao i svakom stranom uticaju, ali zbog želje da ostane uticajan i da ostvaruje svoje materijalne interese lako je bio „pridobijen“ za osnivanje konzorcijuma kojim je on rukovodio za liferacije austrougarskim garnizonima. On je konstatovao i to da Mahmud-aga Bajrović nije bio omiljen kod starih begovskih porodica u Pljevljima, jer su ga smatrali skorojevićem koji je u Pljevlja došao kao siromašan seljak iz Nikšića.

Joanović dalje piše u stilu austrougarske propagande da u ove „divlje i poludivlje“ predele Stare Raške oni donose kulturu. Za muslimane u memoarima kaže da su fanatičan i antikulturan elemenat, a za hrišćane kaže da su pogodniji za širenje zapadne kulture i da su kao Sloveni rasno mnogo bliži Germanima po srodnosti.[7] On o tome doslovno piše: „ Pošto se kultura ovde, kao i u svim krajevima koje naseljavaju divljaci i poludivljaci, može da se širi samo pod zaštitom oružija, zasad se civilizatorska aktivnost Austro-Ugraske  podudara sa njenim vojničkim interesima“.[8]

Za muslimane dalje kaže da se „ postepeno zaglupljuju i da boluju od raznih bolesti (rahitis, gušavost, kretenizam) i da je po njegovom , sve to zbog „ necelishodnog načina života…koji je izazvan religijom i svojinskim odnosima“.[9] O hrišćanima, zatim, piše da su za „kulturu prijemčiv elemenat“ i da je za njih  (Austrougarsku- S. S.), posebno seoska populacija, pogodna, jer je „na rad naučena“.[10] Za celokupno stanovništvo je konstatovao, izev Peštera i Rožaja, da je istog porekla i jezika, ali da se strogo deli  na hrišćane i muslimane.

Joanović je ponovo dobro uočio  da je početno oduševljenje srpskog hrišćanskog stanovništva prema austrougarskoj okupaciji i mogućem zaštitiniku  od truskih zuluma, kao i potencijalnom pomagaču borbi za oslobođenje, brzo splasnulo (to početno oduševljenje se moralo prikrivati od turskih lokalnih vlasti- S. S.). Imperijalne ambicije crno-žute Monarhije prema našim zemljama i njena razorna propaganda o posebnosti Novopazarskog sandžaka i o opasnosti od Srbije i Crne Gore uticali su na postupnu promenu u držanju pravoslavnih Srba prema Kund K monarhiji iza koje je stajala i sve moćnija ujedinjena Nemačka.[11] Joanović za to deo krivice prebacuje  i politici Austrougarske, ali svodeći stvari na lokalni teren. Carski i kraljevski civilni komesar u Pljevljima o tome, između ostalog, kaže: „ Tako iščekivanja koje je hrišćansko stanovništvo polagalo na ulazak c. i k. okupacionih trupa u Sandžak nisu bila ispunjena, ono je počelo postepeno da se otuđuje i postaje  nepoverljivo ukoliko je zapažalo da mu približavanje Austro-Ugarskoj  i njenim predstražama na turskoj teritoriji prouzrokuje neugodnosti kod lokalnih vlasti, a da mu sa druge strane  nije bio zajamčen izgled na ispunjenje njegovih želja“.[12]

Već u to vreme Austrougarska je račuala na Albance kao neku protivtežu srpskim nacionalnim i državnim interesima nastojeći da se ne zameri dok su turske vlasti očigledno protežirale albanski elemenat na štetu srpskog stanovništva, pa čak i na štetu onih koji su bili islamizirani. Međutim, Simon Joanović o Albancima ima veoma loše mišljenje. On o tome piše sledeće: „ OAlbancima i albanskim mešancima (poarbanašeni Srbi i muslimani-S. S.)… ne može se ništa dobro reći: oni su pljačkaški ološ najgore vrste i porta ih protežira  da bi sprečila prodiranje  bilo kakvog stranog uticaja…“.[13] Dalje nastavlja: „ U vezi sa nezadovoljnim elementima…emigrantima iz Bosne i Crne Gore , obrazuju oni (Turci-S. S.) bedem protiv prodora zapadnoevropske kulture čije bi prelaženje ili razaranje iziskivalo mnogo truda.  Stoga bi bila gruba greška ako bi se htelo štititi albanski elemenat…mi bismo samo s time išli  na ruku našim protivnicima“.[14]  Joanović je ovo svoje mišljenje sigurno formirao  nakon upoznavanja sa stanjem  u Kolašinu, Gornjem Polimlju i na Pešterskoj visoravni.

Komesar Joanović je dao i tačnu sliku etničkog i verskog mozaika i nekih osobina stanovništva u celom bivšem Novopazarskom sandžaku. Za temu ovog rada  je posebno značajan opis stanovništva Pljevaljske kaze. On je celu kazu podelio na pet celina: grad Pljevlja sa okolinom, Poblaće, Bukovica, Podgora i Bobovo sa Ograđenicom. Navešćemo onako kako je on u memoarima zapisao.

1. PLJEVLJA. Pola stanovništva je hrišćansko, pola muslimansko. Okolina je sa izuzetkom šest opština, hrišćanska. Narod je uopšte miroljubiv i vredan. Zemljište je slabo plodno zbog „visinskog položaja“ i prilično rasprostranjenih kraških terena.

2. POBLAĆE. Odnos muslimana prema hrišćanima je kao 2:5. Taj kraj obuhvata sliv reke Poblaćnice. Stanovništvo je mirno i bavi se stočarstvom i zemljoradnjom. Samo u mestu Katun nailazi se na pljačkaše.

3. BUKOVICA. Njeno stanovništvo je kompaktno muslimansko izmešano samo sa malobrojnim hrišćanima. To stanovništvo se mirno držalo za vreme poslednjih ustanaka (Joanović je sigurno mislio na Bosanskohercegovački ustanaka 1876-1878. i Hercegovački ustanak 1882.godine-S. S.), ali ipak se ne može smatrati sigurnim, odnosno pouzdanim , jer turskim vlastima čine špijunske usluge na bosanskoj teritoriji  i bavi se krijumčarenjem.

4. PODGORA. Proteže se između doline Ćehotine i masiva Ljubišnje. Područje je naseljeno muslimanima. Stanovnici su zbog stalne borbene pripravnosti protiv Crne Gore ratoborni i skloni nasilju. Uzeli su živog učešća u Hercegovačkom ustanku 1882.godine i dali su sklonište mnogim nezadovoljnim emigrantima iz Bosne.[15]

5. BOBOVO I OGRAĐENICA. To je teritorija na Tari i planini Ljubišnji. Stanovništvo je isključivo hrišćansko koje je u živim vezama sa Crnom Gorom  srodnom po „poreklu i raspoloženju“. To se stanovništvo odlikuje hrabrošću i energijom. Taj je pojas zemljišta  bio do 1886.godine  skoro nezavisan od turske uprave i zbog toga znatno imućan. Planinski pašnjaci na planini Ljubišnji pružaju povoljne uslove  za gajenje stoke.[16]

U memoarima stoji i konstatacija da industrijske proizvodnje nema u celom Pljevaljskom sandžaku ako se izuzme nekoliko mlinova, mala pivara u gradu i dobro razvijena domaća radinost (ćilimi, serdžade, stazice, krpare, seljačka odeća, rublje, alati od drveta, itd.- S.S.)“.

Agrarna proizvodnja je ograničena na stočarstvo zbog obilja pašnjaka i nadmorske visine, a ratarstvo je zastupljeno u dolini reke Ćehotine. Nema uređenog šumarstva iako su šume najvećim delom državna svojina. Joanović dalje smatra da je stoka na ovom području zdrava i da Monarhija greši što onemogućava  izvoz od vremena okupacije Bosne i Hercegovine. On predlaže da se uspostavi „veterinarsko-policijski nadzor“ koji bi sprovodio jedan vojni veterinar iz komande oklupacionih trupa u Pljevljima. Zabeležio je da u ratarskoj proizvodnji uglavnom dominiraju drveno ralo i srp. Navodi da su „neki inteligentni veleposednici iz Pljevalja 1900.godine pokušali da prvi put upotrebe gvozdene plugove“.To je naišlo ne veoma živo interesovanje i „odziv“ kod imućnijih zemljoradnika. Simon Joanović vidi u tome interes austrougarske industrije  i trgovine pa kaže  da bi to moglo njihovoj industriji obezbediti veće tržište i za druge poljoprivredne alatke, pa i mašine. On u vezi sa agrarom zaključuje da se iz ovih krajeva ne treba samo da se izvlači korist već i da se stanovništvu pruži učešće u toj koristi“.[17] To njegovo zapažanje je bilo veoma pragmatično.

U svojim memoarima Joanović piše da su zanatske i trgovačke radnje  brojne. On posebno ističe  štavljenje i kvalitet koža  i tvrdi da se najkvalitetnija obuća u Novopazarskom sandžaku pravi u gradu Pljevljima.

Joanović posebno apostrofira uspeh pljevaljske trgovine posle izgradnje kolskog puta iz Bosne od Metaljke do Pljevalja u dužini od 40 km. Taj put je nešto kasnije produžen do Prijepolja. On dalje piše da je Pljevaljski sandžak tim putem povezan sa Sarajevom i srednjom Evropom, ali ističe da je taj put  i za trgovinu Monarhije izuzetno važan , jer se sada uspešnije  neutrališe uticaj Soluna u kojem „dominiraju Nemci  i Talijani sa svoji m proizvodima“. U taj kontekst Joanović stavlja i značaj izgradnje Novopazarske (Sandžačke) železnice kao „prioritet trgovinsko-političkih interesa Austro-Ugarske“.[18]

Zanimljivi su i neki brojčani podaci koje Joanović navodi, ali prema kazivanjima pljevaljskih trgovaca, jer kako on piše, „zvanične statistike nije bilo“. Navodimo doslovno te podatke onako kako ih je on to u memoarima zapisao. „Ukupan uvoz Pljevaljskog sandžaka iznosi godišnje 70-90 vagona  u ukupnoj vrednosti 80-90.000 turskih lira (to je oko 1,000.000 kruna-S. S.) od čega na uvoz iz Austro-Ugarske otpada vrednost od okruglo 60.000 lira, a 30.000 lira na uvoz iz Soluna. Ovde dakle, preovlađuje uvoz  iz Monarhije i tek na granicama Pljevaljskog sandžaka, u Prijepolju, dolazi do izraza  uticaj solunskog tržišta. Ostala područja  Novopazarskog sandžaka, nejednakog kapaciteta, naročito Sjenica, koja prema navodima trgovaca godišnje sama  nabavlja iz Soluna  robe za okruglo 500.000 kruna, leže već u granicama prodajnog područja tog turskog pristaništa (Soluna- S. S.)“.[19]

U Pljevaljski sandžak najviše su se uvozili šećer, kafa, špiritus, i to kako on piše, iz Trsta i Sarajeva. Zatim se uvoze pirinač, ulje i sapun, ali isključivo iz Trsta. Joanović dalje navodi da se posle izgradnje parnog mlina u Novom Pazaru sve manje uvozi brašno  izuzev onih finih vrsta iz mađarskih mlinova. Gvožđurija kao potkovice , ekseri, kose, srpovi uvozili su se iz Vareša (Bosna-S. S.) i Trsta , dok su se ključevi  okovi za prozore i vrata nabavljali  iz Soluna kao nemačka roba. Od tekstilnih proizvoda najviše su se uvozile pamučne tkanine  i vlakna koja su se mešala sa domaćim vlaknima od kudelje. Prednost kod uvoza se davala engleskim koncima. Austrougarske predionice su, prema Joanoviću, isporučivale šifone  i materijale za ženske haljine. Staklarski proizvodi , papir za cigarete kao i šibice isporučivale su austrougarske fabrike. Iste fabrike isporučivale su boje i gvozdeni lim. Papir za cigarete dovozio se preko Soluna, a ostali proizvodi  preko Trsta i Sarajeva. Iz Rusije se preko Soluna uvozio petrolej ili gas za osvetljenje. Na kraju ovog pregleda trgovine Pljevalja i delimično Pljevaskog sandžaka Joanović kaže da je Prijepolje još uvek okrenuto solunskom tržištu.

U crkvenom pogledu crkvene opštine  pripadale su Mostarskoj dijecezi. S obzirom da je Bosna i Hercegovina  bila pod austrougarskom okupacijom  nastali su mnogobrojni problemi u komunikaciji Hercegovačkih mitropolita i crkvenih opština u nekadašnjem Novopazarskom sandžaku pa tako i u Pljevaljskom sandžaku koji je bio osnovan 1880.godine. Drugi crkveni problem su bile vladike koji su bili Grci Fanarioti.[20]  Ti episkopi koje je postavljao Vaseljenski patrijarh u našim zemljama bili su nezainteresovani za rešavanje prosvetnih i kulturnih pitanja  kao i nacionalne emancipacije srpskog pravoslavnog naroda u tadašnjim Pljevaljskom i Sjeničkom sandžaku koji su najvećim delom pokrivali teritoriju bivšeg Novopazarskog sandžaka.

U vezi sa tim problemima, između ostalog, Simon Joanović je zapisao da su pop Risto Šiljak i bogati trgovac Stevo Bajić iz Pljevalja uputili 1891.godine pismo Vaseljenskom patrijarhu  u Carigradu kojim su zahtevali da Prizrenski mitropolit  neodložno preuzme pravoslavne parohije u kazama Pljevlja i Prijepolje. Ovaj zahtev dvojice uglednih Pljevljaka podržao je i pljevaljski mutesarif Sulejman Haki-paša, jer je Hercegovački mitropolit u Mostaru  bio pod veoma jakim uticajem austrougarskih vlasti. Iste ili slične zahteve Vaseljenskom patrijarhu  tada su uputile i crkvene opštine  iz Sjenice, Prijepolja i Nove Varoši.

Vaseljenski patrijarh je 1894.godine  udovoljio tim zahtevima pa su pravoslavne parohije sa prostora Pljevaljskog i Sjeničkog sandžaka pripojene Prizrenskoj mitrpoliji (malo kasnije je nazvana Raško-prizrenska mitropolija-S. S.). Prema Joanovićevim memoarima stanje se još nije bilo sredilo zbog „stranačkih raspri unutar crkvenih opština“. Tako je u Pljevljima došlo do rascepa u crkvenoj pravoslavnoj opštini „između umerene Šećeragićeve stranke, prijateljski raspoloženoj prema Austro-Ugarskoj i pristalica uticajnog i imućnog Steve Bajića koji su povezani sa radikalima u Srbiji“. Joanović je zabeležio i to da je konačno za Prizrenskog mitropolita  imenovan Srbin Dionisije od koga su mnogo zazirale i turske i austrougarske vlasti. Tako su pravoslavni Srbi uspeli uz podršku Srbije i Rusije da reše taj veoma važan problem  na svu žalost Turske i Austrougarske.

REZIME

Austrougarski civilni komesar u Pljevljima Simon Joanović ostavio je opširnu memoarsku građu  o prostoru bivšeg Novopazarskog sandžaka, mada on sam nije naslovio taj pisani materijal.

Muzej „Ras“ u Novom Pazaru je objavio taj memoarski materijal dajući mu naslov „Novopazarski sandžak 1878-1900. Memoari su objavljeni u pet nastavaka u Novopazarskom zborniku br.7, 8, 9, 10 i 11. Na tekstu nisu vršene nikakve intervencije. Ovaj austrougarski diplomata i obaveštajac ostavio je značajne podatke o nekadašnjem Novopazarskom sandžaku, a posebno o Pljevaljskom sandžaku i samom gradu Pljevljima. Vredni su podaci o prostoru, stanovništvu koje je istog porekla i jezika, proizvodnji, trgovini, lokalnim turskim vlastima, crkvenim pitanjima, odnosima muslimana i hrišćana, odnosu turskih vlasti, muslimana i hrišćana prema austrougarskim okupacionim trupama i okupaciji Bosne i Hercegovine i Pljevaljskog sandžaka koji je osnovan 1880.godine.

Međutim, mnoge njegove ocene, tumačenja i zaključci određenih pojava i podataka treba posmatrati sa aspekta austrougarskog diplomate i šefa obaveštajne službe i često prikrivenih, a ponekad i otvorenih geopolitičkih i ekonomskih interesa Austro-Ugarske monarhije koja je imala imperijalne ambicije prema našim zemljama vekovima unazad.


[1] Miomir Dašić, Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške u doba turske vladavine i nastanak imena Sandžak, Zbornik radova, Dom revolucije, Prijepolje 1994, 23; Slavenko Terzić, Upotreba islamskog faktora u balkanskoj strategiji velikih sila: Raška i „Sandžačko pitanje“, Nastava istorije 5/1997, Novi Sad, 78; Salih Selimović, Raška oblast i političko-diplomatske manipulacije oko tog prostora, Breznički zapisi br.9-10, Pljevlja 1998, 25, 26; Milić. F. Petrović, Raška oblast prema odlukamaBerlinskog kongresa 1878.godine, Breznički zapisi br.11-12, Pljevlja 1999, 123-135; Mihajlo Vojvodić, Međunarodni položaj Srbijeu vreme oslobodilačkih ratovaod 1876-1878, Narodni muzej, Čačak 1997, 42; Nikola Stojanović, Bosanska kriza1908-1914, Sarajevo 1958, 8, 10, 11.[2] Memoarsku građu  je priredio Ejup Mušović i objavljena je u Novopazarskim zbornicima br.7, 8, 9, 10 i 11.[3] Simon Joanović, Novopazarski sandžak, Novopazarskim zbornik br.7/1983,  Novi Pazar, 80.[4] Joanović, Novopazarski zbornik br.10, 141.[5] Joanović, 144.[6] Ibidem, 143.[7] Joanović, Novopazarski zbornik br.9, 129.[8] Joanović, Novopazarski zbornik br.8, 122.[9] Joanović, Novopazarski zbornik br.9, 129.[10] Ibidem.[11] Slavenko Terzić, Pljevaljski put društvene i kulturnemodernizacije (1804-1912), Glasnik Zavičajnog muzeja br.2, Pljevlja 2001, 148, 154;  Salih Selimović, Politika Austro-Ugarske prema Raškoj oblasti posle Berlinskog kongresa 1878,Glasnik zavičajnog muzeja br.4, Pljevlja 2005, 77, 78; Isti, Raška oblast i političko-diplomatske manipulacije oko tog prostora, 29, 31. Milić F. Petrović, Islamizacija i arbanizacija Srba u S taroj Srbiji, Breznički zapisi br.9-10, Pljevaljske novine, Pljevlja 1998, 18.[12] Joanović, Novopazarski zbornik br.9, 130.[13] Ibidem.[14] Ibidem.[15] Hercegovački ustanak je izbio nedugo posle austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine. Povod ustanku je bilo uvođenje vojne obaveze za sve stanovnike Bosne i Hercegovine  čemu su se posebno suprotstavili  muslimani. U ovom ustanku osim muslimana učestvovali su i Srbi pravoslavni. Austrougarska vojska je ovaj ustanak krvavo ugušila.[16] Joanović, Novopazarski sandžak br.9, 130, 131.[17] Ibidem, 136.[18] Iidem.[19] Ibidem, 138.[20] Ibidem, 139.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na septembar 1, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,

Salih Selimović: Stara Raška u Turskim administrativno-upravnim podjelama

(Breznički zapisi, 11-12, Pljevlja 1999. god.)

I

Aktuelna zbivanja u Raškoj oblasti, odnosno djelovanje muslimanskih ekstremista i separatista, nameću urgentnu i permanentnu potrebu za razjašnjavanjem pojmova – imena Raška, Stara Raška, sandžak, Raška oblast, kao dijelova Stare Srbije. Zapravo, treba objasniti njihovo leksičko, geografsko i istorijsko značenje. Nikakav politički, ustavno-pravni, etnički ili bilo koji drugi poseban položaj nije imao bivši Novopazarski sandžak koji se često, potpuno neosnovano, identifikuje sa teritorijom nekadašnje srpske srednjevjekovne države Raške. Od Berlinskog kongresa 1878. godine, a posebno od kraja XIX vijeka, sve više je na Zapadu i kod domaćih separatista u upotrebi samo ime “Sandžak”. To ime se posebno aktuelizuje sa izmišljenim problemom ljudskih prava u vrijeme kriznih i ratnih situacija na Balkanu, a i šire.

Od svog osnivanja 1990. godine Stranka demokratske akcije (SDA) stalno insistira na autonomiji ili nekom posebnom (specijalnom) statusu “Sandžaka”, odnosno Raške o&pasti. Nikada neće da kažu da je ovaj prostor Stara Raška (i u nekim zapadnim izvorima je nazivana Allte Rascien – Stara Raška) ili savremenim imenom Raška oblast. To ne čine zbog toga što bi u tom slučaju priznali, u nauci i narodnom pamćenju nesporan, kontinuitet srpskog istorijskog i etničkog prostora koji je poznat i na Istoku i na Zapadu kao Stara Raška, koja je zajedno sa Kosovom i Metohijom i sjevernom Makedonijom uvijek sačinjavala Staru Srbiju.

Stranka demokratske akcije je 1991. godine formirala ilegalno i paradržavno Muslimansko Nacionalno Veće Sandžaka (MNVS), koje se od prošle godine naziva Bošnjačko Nacionalno Veće Sandžaka (BNVS). To ilegalno MNVS je 1993. godine uputilo Memorandum o specijalnom statusu “Sandžaka” vladama Savezne Republike Jugoslavije, Republike Srbije i Crne Gore sa zahtjevom da se taj memorandum prihvati. Isti tekst Memoranduma je upućen i nekim velikim silama sa zahtjevom za međunarodnu podršku, u stvari za intervenciju EZ-NU i UN, odnosno SAD i Njemačke. To vaskrsnuće tzv. “Sandžačkog pitanja” ima samo za cilj dalje penetriranje zapadnih sila u unutrašnjost Balkana i razbijanje srpskog etničkog i državnbg prostora. Ranije je Austro-Ugarska “Sandžačkim pitanjem” sprečavala ujedinjenje srpskih etničkih i istorijskih zemalja.1 Ovaj prostor je ostavljen na Berlinskom kongresu kao neka tampon zona između srpskih zemalja i istovremeno kao koridor za dalju infiltraciju Habzburške Monarhije i Njemačke posle okupacije Bosne i Hercegovine 1878. i vojnog zaposijedanja zapadnog dijela Raške oblasti (Pljevlja, Prijepolje i Priboj) 1879. godine. Iz istog razloga je bivša Austro-Ugarska podržavala ekspanzionizam Albanaca na Kosovu i Metohiji i u bivšem Novopazarskom sandžaku, jer bi buduća albanska država (još kasnije tzv. Velika Albanija) bila pod protektoratom te Monarhije.2Naravno, to se radilo, a i danas radi, na štetu Srbije i srpskog naroda. Otvoreno je sa Zapada podržavano albaniziranje raških muslimana i muslimanskih izbjeglica iz Bosne i Hercegovine, posle njene okupacije 1878. i aneksije 1908. godine, kako u Staroj Raškoj tako i na Kosovu i Metohiji.3

Zbog svog geopolitičkog, odnosno geostrateškog položaja ova oblast je uvijek bila predmet političko-diplomatskih manipulacija, još od rešavanja tzv. Istočnog pitanja (nasleđa turskih teritorija na Balkanu), a u tom okviru i rješavanje vješto iskonstruisanog “Sandžačkog pitanja”. Tvorac tog “Sandžačkog pitanja” je bila Austro-Ugarska, koju je podržavala Njemačka posle svog ujedinjenja 1871. godine. sa njihovim političkim i ekonomskim, odnosno imperijalnim planovima podudarali su se i interesi Vatikana, odnosno, može se reći, katoličkog Zapada.

Aktuelna balkanska politika Zapada pokazuje da su i dalje prisutni recidivi “Sandžačkog pitanja”, ali umjesto Austro-Ugarske tu su Evropska uncja (EU) i NATO, zapravo SAD i Njemačka, posle svog ponovnog ujedinjenja 1990. godine. Postojale su, a i dalje postoje razne varijante ili opcije rešavanja tzv. “Sandžačkog pitanja”, kao što su: bosanska (bošnjačka), arbanaška, ustaška (za vrijeme zloglasne NDH), neka nedefinisana autonomija, specijalni status i ko zna koja još. Za sve te varijante iskonstruisani su “dokazi” o nekom individualitetu i kontinuitetu davno bivšeg Novopazarskog sandžaka, sada i u domaćoj i u stranoj propagandi samo “Sandžaka”. Zaboravlja se da je u Osmanskoj Imperiji taj sandžak bio samo jedno od mnogobrojnih vojnih lena i administrativno-upravnih jedinica u rangu današnjih okruga.

Sve te konstrukcije i varijante potenciraju se u političkoj i “naučnoj” propagandi, preko raznih medija i publicistike, kako bi se pred međunarodnom javnošću opravdale težnje za “separiranjem” i amputacijom ove, oduvijek srpske istorijske i etničke, oblasti. Bolje rečeno, ovaj prostor je “kopča” srpskih etničkih i istorijskih zemalja (Raške, Duklje-3ete, Bosne, Kosova, Metohije, skopskog i tetovskog područja). Problem ljudskih prava je nepostojeći, ali se koristi kao izgovor za razne pretnje i pritiske prema SRJ, Srbiji i Crnoj Gori. Zapadne sile nastoje da ostvare svoj dalji prodor na jugoistok Evrope i u istočno Sredozemlje dok se Rusija nije oporavila od svojih teških unutrašnjih ekonomskih i političkih problema i trenutne inferiornosti u međunarodnim odnosima posle raspada SSSR i Varšavskog ugovora.

Radi razumijevanja aktuelnih zbivanja i raznih političko-diplomatskih špekulacija sa Starom Srbijom, pa tako i sa Starom Raškom, potrebno je iznijeti neke relevantne činjenice i eksplikativne podatke o Staroj Raškoj, Raškoj oblasti iz njene srednjovjekovne prošlosti i administrativno-upravnog organizovanja za vrijeme viševjekovne Osmanlijske dominacije.

II

Na prostoru između rijeka Ibra i Drine, Zapadne Morave i Tare nastala je srpska srednjovjekovna država Raška. Prema jednom kotorskom dokumentu iz 1186. godine tj. još iz Nemanjina vremena, ova središnja srpska zemlja je nazivana Raškom (Rassa).4 U zapadnim izvorima (Venecija, Italija, Vatikan, Dubrovnik, Kotor, Njemačka, Ugarska) prihvaćeno je ime Rasciae (Raška), Regnum Rasciae (Kraljevina Raška). Tako će se ovaj prostor nazivati u zapadnim (latinskim) izvorima i kada se srpska srednjovjekovna država bude veoma proširila na ostale srpske, kao i neke susjedne zemlje, za vrijeme kralja Milutina i cara Dušana, u XIV vijeku. I kasnije, sve do kraja XLX, Raška je bilo ime za ovu oblast, pa i širi prostor, što je bio sinonim za Srbiju, a Rašani za Srbe.5

Ime srpske srednjovjekovne države Raške potiče od imena grada Rasa, rimskog Arsa. Ostaci tog drevnog grada postoje i danas u predgrađu Novog Pazara. Grad Ras je dugo bio i “stolno mjesto” srpskih vladara iz svetorodne dinastije Nemanjića. Ovaj epicentralni srpski istorijski i etnički prostor je u istočnim izvorima (vizantija, Romeji-Grci) nazivan Srbija. Kasnije će se nazivati Stara Srbija za razliku od one koju će stvoriti vožd Karađorđe i knez Miloš početkom XIX vijeka južno od Save i Dunava. Ta stara, adekvatna i jedino izvorna imena ne mogu se nikako zamjenjivati sa imenom sancak koje je dao osvajač i viševjekovni okupator svim takvim administrativno-upravnim jedinicama u rangu okruga u svom Carstvu. Taj naziv za ovu staru srpsku oblast samo podstiče neki iskonstruisani individualitet i pothranjuje separatizam “raznih boja, ali asocira i na našu tragičnu prošlost. Ime sandžak za nekadašnje administrativno-upravne jedinice u Osmanskoj Imperiji treba ostaviti istoriji, koju treba znati, ali joj ne treba robovati i ne treba je zloupotrebljavati.6

Sandžak je ime za osnovnu administrativnu-upravnu jedinicu u Osmanskom Carstvu još od vremena kada je to bila samo pogranična kneževina u Anadoliji. Na čelu sandžaka su bili vojni namjesnici sa titulom sandžak-beg, koji su imali i neke upravne nadležnosti.7 Sama riječ sandžak na turskom znači zastava. Na arapskom takva administrativna jedinica se nazivala liva, što takođe znači zastava. Sandžak-beg je bio vojno-upravni starješina i feudalni gospodar, pa je sandžak bio i vojno leno do reformi 1839. i 1852. godine. Sandžaci su se dijelili na subašiluke i kadiluke,a ovi na nahije. Veće administrativno-teritorijalne jedinice od sandžaka bile su beglerbegluci ili ejaleti. Za vrijeme viševjekovne turske vlasti na našim prostorima bilo je 25 takvih Sandžaka, u evropskom dijelu Turske Imperije 77, a početkom XIX vijeka 290 u cijelom Osmanlijskom Carstvu.8 Od tolikog broja sandžaka nijedan nije ni nominapno kao ovaj zadržao to tursko ime. Taj naziv se acministrativno-upravne jedinice u rangu okruga i u samoj Turskoj je ukinut, već davne, 1921. godine.

III

Posle pad Skoplja pod tursku vlast, 1392. godine, i formiranja Skopskog krajišta, koje je bilo baza za dalja osvajanja, turske granične i pljačkaške jedinice (akindžije) su još češće i nemilosrdnije harale prostorom Stare Srbije, pa tako i Stare Raške kojima je još nominalno vladao Vuk Branković (zapadnim dijelovima Stare Raške vladao je tada bosanski kralj). Već 1396. godine turske vojne posade bile su stacionirane u srpskim srednjovjekovnim gradovima Zvečanu i Jeleču i važnom rudniku Gluhavici gdje je sjedio i turski kadija (sudija koji je imao i neka upravna ovlašćenja). U gornjem Polimlju i Potariju Turci Osmanlije su bili 1398, dok su Brskovo na Tari zaposeli 1399. godine. Tako će sve do konačnog pada Stare Raške 1455. godine postojati svojevrsno dvovlašće na prostoru današnje Raške oblasti. Posle definitivnog pada Raške pod tursku vlast jedan dio ovog prostora ušao je u sastav Skopskog krajišta, mada su Limski Nikšići bili popisani u jednom turskom popisu već 1453. godine.9 Ranije srednjovjekovne župe Zvečan, Jeleč, Ras i Sjenica postale su vilajeti (vojno-administrativne oblasti u sastavu Skopskog krajišta.10 Osim ovih vilajeta Skopskom krajištu su priključeni i vilajeti Moravica i Limski Nikšići.11 Kada su Turci osvojili Bosnu 1463. godine ukinuli su Skopsko krajište i formirali Bosanski sandžak kojem su pripojili vilajete Zvečan, Jelež, Ras, Sjenicu, Moravicu i jedno kratko vrijeme Nikšić. Do turskog popisa 1468/69. godine kadiluku Jeleču, koji je u međuvremenu bio formiran, pripadape su Moravica, nahije Barče (Nova Varoš), Vrače, Gluhavica i Limski Nikšići. Kasnije je sjedište kadije premješteno u Novi Pazar, kada je postao važan trgovačko-zanatski centar.12 Novi Pazar kao vilajet i kadiluk (sudsko-administrativna oblast) pominje se 1485. godine, a nešto kasnije i kadiluk Stari Vlah kojeg su činile nahije Sjenica, Nova Varoš i Priboj. Ovi kadiluci i nahije (opštine) ostaće u sastavu Bosanskog beglerbegluka (ejaleta, vilajeta) do 1877. godine, osim Moravice i dijelova Nove Varoši koji će 1830- 1833. godine ući u sastav Kneževine Srbije.

Drugi dijelovi Stare Raške na koje će se širiti ime “sandžak” zbog čestih administrativno-upravnih promjena nalazili su se u

nekoliko sancaka. Kada su Turci Osmanlije osvojili najveći dio Hercegovine organizovali su vilajet Herceg 1469. godine sa sjedištem U Foči (Srbinje). Ovom vilajetu bio je priključen vilajet i kadiluk Mileševo koji je bio formiran 1477. godine i sjedište mu je bilo u tvrđavi Mileševac (kasnije Hisardžik). Turci će ubrzo, tj. već 1470. godine, formirati Hercegovački sandžak i obuhvataće, osim vilajeta Herceg, i prošireni vilajet Mileševo na gornje Polimlje, zapravo i na nahiju Budimlju (Berane). Vilajet i kadiluk Mileševo se od 1482. godine počinje nazivati Prijepolje, jer je sjedište prenijeto u tada sve razvijeniji trg i palanku Prijepolje. Prijepoljskom kadiluku pripadale su sledeće nahije: Mileševa, Kukanj (Breznica, Pljevlja), Poblaće (od današnjeg Priboja prema Pljevljima), Kričak, Ljuboviđa i Budimlje. Tako je kadiluk Mileševo (Prijepolje) jedno vrijeme obuhvatao oblasti srednjeg i gornjeg Polimlja i Potarja.13

Posle 1482. godine nahije Budimlje i Komaran (bjelopoljski, beranski i brodarevski kraj), a prije 1485. godine, bile su u sastavu kaze Bihor, zajedno sa nahijama Zla Rijeka (Andrijevica) i Plav. Kaza Bihor je tada pripadala Skadarskom sandžaku. Iste nahije iz gornjeg Polimlja bile su jedno kratko vrijeme posle 1455. godine u sastavu Prizrenskog sandžaka. U popisnom defteru Prizrenskog sandžaka 1489. godine ponovo su popisane kao njegovi vilajeti Bihor i Plav.14

Početkom XVI vijeka mileševski, odnosno prijepoljski kadiluk je i dalje u sklopu Hercegovačkog sandžaka čije je sjedište bilo u Foči. Sredinom XVI vijeka u oviru Hercegovačkog sandžaka formiran je kadiluk Taslidža (Pljevlja) kojem su pripadale neke teritorije prijepoljskog kadiluka.15 Sve do druge polovine XIX vijeka, odnosno do 1864/65. godine nahije Taslidža (Kamenica, Pljevlja), Kukanj, Kričak, Vraneš, Mataruge, Ljuboviđa, Komaran, Poblaće i Prijepolje ostali su u sastavu Hercegovačkog sandžaka, čije je sjedište bilo u Pljevljima od 1572. do 1833. godine.16 Tada će biti ponovo formiran Novopazarski sandžak i sve pomenute nahije ući će u njegov sastav.

Kaze (srezovi) Trgovište (Rožaje) i Bihor, iz oblasti Stare raške, i do devete decenije XVI vijeka pripadale su Prizrenskom sandžaku. Međutim, u popisu Skadarskog sandžaka 1582/83. godine nalazile su se nahije Budimlje (Berane), Zla Rijeka (Andrijevica) i Komaran (Brodarevo). Već početkom XVII vijeka jedan mletački popis nahija Skadarskog sandžaka svjedoči da pomenute nahije (opštine) nisu više bile u njegovom sastavu i očigledno je teško pratiti sve te upravne promjene.17

Između 1578. i 1584. godine, najvjerovatnije 1580. godine, formiran je Bosanski pašaluk (Beglerbegluk, ejalet). U njegov sastav, osim nahija i kadiluka koji su i ranije bili dcjelovi Bosanskog sandžaka, ušli su i kadiluci Pljevlja i Prcjepolje, iz Hercegovačkog sandžaka. Izgleda da nije bilo više ovako čestih administrativno- teritorijalnih promjena sve do kraja XVIII vijeka u ovom dijelu Stare Srbije, odnosno Stare Raške. Što se tiče jugoistočnog dijela Stare Raške, promjena je bilo i dalje. Tako je turski geograf Hadži-Kalfa zabilježio da su sredinom XVII vijeka Prizrenskom sancaku pripadale kaze Bihor, Has (Donji Vasojevići, Berane) i Trgovište (Rožaje). Hadži-Kalfa je, takođe, zapisao da su Dukađinskom (Pećkom) sandžaku pripadali kadiluci Plav i Podmila (kraj između Sućeske i Murine u gornjem Polimlju koji se i danas naziva Podmila ili Polimlje). Krajem XVII vijeka kadiluk Bihor je i dal»e u Prizrenskom sandžaku, a Trgovište (Rožaje) se nalazilo u okviru novopazarskog kadiluka, kao jedna od njegovih nahija. Nahija Budimlja je od 1685. godine ponovo činila jedan kadiluk sa Prijepol»em i opet se našla u Hercegovačkom sandžaku.18 Dakle, može se zaključiti da se teritorijalno-upravni položaj Stare Raške do kraja XVII vijeka stalno mijenjao i da su se pojedine nahije, kaze i kadiluci “vezivali za više centara – Skadar, Prizren, Dukađin (Peć), dok su drugi kadiluci stalno bili u sastavu Bosanskog i Hercegovačkog sandžaka”.19

Od početka XVIII vijeka kaza Bihor sa nahijama Budimlja, Zla Rijeka (Gornji Vasojevići) i Plav su sastavni dijelovi Skadarskog sandžaka, odnosno Skadarskog pašaluka od 1757. godine, pa do 1833. godine. Tim pašalukom su skoro samostalno i nasl»edno upravljali veziri i paše iz albanske porodice Bušatlija, čestih odmetnika od sultana i velikih neprijatelja Crnogoraca i Srba. Tada je formirana Gusinjska nahija (kasnije mudirluk – srez), od tri bivše nahije: Budimlje, Zle Rijeke i Plava.

IV

Novopazarski sandžak je kao administrativno-upravna jedinica prvi put formiran negdje oko 1790. godine. Centralni dio oblasti Stare Raške je činio ovaj sandžak, koji je bio izdvojen iz Bosanskog pašaluka, kao jedan od njegovih sandžaka. Tada su Bosanski pašaluk činili sledeći sandžaci: Sarajevski, Travnički, Zvornički (sjedište U Tuzli), Banjalučki, Bihaćki, Hercegovački (do 1833. sjedište u Pljevljima, a posle te godine u Mostaru) i Novopazarski (nešto kasnije sjedište u Sjenici, pa se ponekad nazivao i Sjenički).20 U tek osnovani Novopazarski sandžak ušli su kadiluci: Novi Pazar, Sjenica, Nova Varoš, Mitrovica (Kosovska) i Trgovište (Rožaje).21 Ovaj Novopazarski sandžak je egzistirao do 1817. godine, kada je sultanovom naredbom ukinut. Kadiluci iz njegovog sastava su ponovo pripojeni Bosanskom (Sarajevskom) sandžaku. Za skoro tri decenije postojanja ovog sandžaka nije ostao nikakav trag o nekoj posebnosti, odnosno nekom individualitetu ovog prostora.

Veliki uspjesi koje su postigli srpski ustanici, pod komandom Karađorđa Petrovića, 1809. godine u Novopazarskom sandžaku doveli su do promjena u ovoj administrativno-upravnoj jedinici. Oslobođeni su kadiluk Brvenik i dio kadiluka Stari Vlah (dijelovi tadašnjih područja Nove Varoši i Sjenice). Te teritorije su konačno priključene Kneževini Srbiji sultanovim hatišerifom 1833. godine. Hatišerifom od Gjulhane, 1839. godine, ukidaju se kapetanije u Bosanskom pašapuku i uvode se nove administrativno- upravne jedinice muselimsluci (rang sreza), na čijem čelu se nalazio muselim, kao upravno-policijski funkcioner. Ukidaju se kadiluci kao sudsko-upravne oblasti. Kadijama (sudijama) ostala je samo sudska vlast. Begovi i kapetani su se uporno suprotstavl>ali sultanovim reformama, a pogotovu ovim koje su proklamovane Hatišerifom 1839. godine (tanzimati hajrije – spasonosne uredbe), jer je najprije trebalo razvlastiti konzervativno vojno plemstvo i ajane (prvake) i tako onemogućiti dalji otpor reformama.

Posle konačnog slamanja bosanskog begovata (ajani i kapetani), Omer-paša Latas je uspio da sprovede novu upravnu reformu u Bosni i Hercegovini 1851-52. godine. Ukinuo je sandžake i definitivno kadiluke, a uveo kajmakamluke (okruge) i mudirluke (srezove).23 Prema ovoj novoj podjeli Bosanskog pašapuka ustanovljeno je šest kajmakamluka i to: Sarajevski, Travnički, Banjalučki, Bihaćki, Zvornički (sjedište u Tuzli) i Novopazarski (sjedište u Sjenici). Novopazarski kajmakamluk je obuhvatao stare kadiluke Novopazarskog sandžaka prije 1817. godine, ali bez Brvenika i dijelova Starog Vlaha. U Hercegovačkom pašaluku (ejaletu) formirana su tri kajmakamluka. Jedan od njih je bi Pljevaljski u kojem su bili zapadni dijelovi oblasti Stare Raške. Pljevaljski kajmakamluk su sačinjavali mudirluci Pljevlja, Prijepolje i Kolašin.24 Ostala dva kajmakamlukaHercegovačkog pašaluka bila su Mostarski i Trebinjski.25

Bosanski pisac Ivan Frano Jukić, prolazeći kroz Novi Pazar 1852. godine, zapisao je da su Novopazarskom kajmakamluku (orugu) pripadali kadiluci, odnosno mudirluci: Sjenički, Novopazarski, Mitrovački, Višegradski, zapravo prostor između rijeka Drine, Sitnice i Ibra.26 Isti pisac je ostavio zapisano i to da su se do 1850. godine u Skadarskom pašaluku nalazili Limski Vasojevići, odnosno osim Gusinjske nahije i “gorski predeli” Bihor, Rožaje i Pešter, ali sad, tj. 1852. godine, “tobože radi lakšeg upravljanja spadaju u nahiju Novopazarsku”.27 Omer-paša Latas je sigurno 1852. godine izdvojio Bihor, Rožaje, Bijelo Polje (Akovo) i gornju Pešter iz Skadarskog i pripojio ih Novopazarskom kajmakamluku, odnosno Bosanskom pašaluku. Tako je ostalo do 1865. godine

Novom administrativno-upravnom reorganizacijom, koju je sproveo bosanski valija (guverner, namjesnik provincije) Topal- Osman-paša 1865. i 1866. godine, izvršeno je preuređenje Bosanskog ejaleta. Sultan je donio dekret 1865. godine po kojem se ukidaju pašaluci, a formiraju vilajeti (pokrajine, provincije) koje su bile zavisnije od Porte (turska vlada). Ukinut je Hercegovački pašaluk 1866. godine, pa su Bosna i Hercegovina činile jedno upravno područje – Bosanski vilajet, čije je sjedište bilo u Sarajevu (još je Omer-paša Latas prenio vezirsku stolicu iz Travnika u Sarajevo). Ponovo su uvedeni sandžaci (okruzi) koji su se dijelili na kaze (srezove), nahije (opštine) i džemate (sela).28 Vilajstima je upravljao valija (guverner, pokrajinski namjesnik), sandžacima kajmakami, odnosno mutesarifi od 1867. godine (okružni načeliici), kazama kajmakami ili mudiri (u rangu sreskih načelnika), nahijama beledi reisi (predsednici opština) i selima muktari (starešina sela).290vakva administrativno – upravna reforma urađena je po ugledu na unutrašnje uređenje Trećeg Francuskog Carstva. Osmansko Carstvo je tada bilo pod snažnim uticajem Francuske. Turska je želela da svoje davno započete reforme sprovede do kraja kako bi “bolesnik na Bosforu” preživio. Sigurno je sprovođenje administrativnih i teritorijalnih reformi, ukidanjem janjičarskog reda, razvlašćivanjem vojnog plemstva, preuređenjem svojinskih odnosa na selu i sl., doprinijelo održavanju sve inferiornije Turske Imperije. Trebalo je još mnogo vremena da se sruši ta nekada moćna Imperija, jer su njenom dugovečnom održavanju pogodovali suprotni interesi evropskih hrišćanskih država. Za neke evropske sile bolje je bilo da na Balkanu i na Moreuzima vegetira slaba Turska, nego da se tu pojavi neka jaka i superiorna sila (na primer Rusija).

Ovom velikom upravnom i teritorijalnom reformom čitavo gornje Polimlje je definitivno izdvojeno iz Skadarskog i pripojeno Bosanskom Vilajetu. Izgleda da su se Berane, kao sjedište novoformirane kaze, našle u sastavu Bosanskog pašaluka odmah posle osnivanja grada Berane 1862. godine.30 Ova kaza je obuhvatila Donje Vasojeviće i dio Bihora.

U toku nove reorganizacije Bosanskog vilajeta, kako je već rečeno, po drugi put je formiran Novopazarski sandžak. Po nekim dokumentima to je bilo 1865. godine, a po drugim 1867. godine. Čak ima mišljenja daje formiran 1864. godine. Ustavni zakon (“Turski ustav”) o administrativnim promjenama donešen je 1865. godine a carska Uredba o reorganizaciji vilajeta stupila je na snagu 1867. godine.31 Po toj reorganizaciji teritoriju Novopazarskog sandžaka činile su kaze: Sjenica (i dalje sjedište sandžaka), Novi Pazar, Mitrovica (Kosovska), Nova Varoš, Trgovište (Rožaje), Bijelo Polje (Akovo) sa Bihorom, Gusinje, Pljevlja (Taslidža), Kolašin i Prijepolje.32

Gusinjska kaza (Gusinjsko-plavska kotlina) i dio tada još neoslobođenih Gornjih Vasojevića, već su bili izdvojeni iz Novopazarskog sandžaka i Bosanskog vilajeta 1868. godine i priključeni Prizrenskom vilajetu koji je bio formiran iste godine. Gusinjska kaza sa pomenutim predelima ostaće sastavni dio Prizrenskog vilajeta do 1877. godine. Tada je osnovan vilajet Kosovo u koji je ušla i kaza Gusinje.33

Prema navodima Hazima Šabanovića, Novopazarski sandžak je bio izdvojen iz Bosanskog vilajeta 1872. godine. Tada mu je priključen Niški sandžak, pa je od ta dva sandžaka osnovan Novopazarski vilajet sa sjedištem u Novom Pazaru, koji je postojao samo dvije godine. Novopazarski sandžak je ubrzo vraćen u Bosanski vilajet iz kojeg će definitivno biti izdvojen 2. februara 1877. godine i biće pripojen Kosovskom vilajetu, koji je bio osnovan iste godine sa sjedištem u Skoplju.34 Kosovski vilajet je u svom sastavu imao sedam sandžaka: Skoplje, Priština, Prizren, Novi Pazar, Niš, Pirot i Debar. Novopazarski sandžak se tada sastojao od sledećih kaza: Sjenica (opet sjedište sandžaka i metesarifa-okružnog načelnika), Novi Pazar, Mitrovica, Nova Vsroš, Berane (Vasojevići), Bijelo Polje sa Bihorom, Rožaje, Pl»evlja, Kolašin i Prijepolje.5

Sa svim ovim kazama Novopazarski sandžak će postojati samo 12-13 godina, и to je taj “sandžak” na koji se muslimanski fundamentalisti i separatisti stalno pozivaju kao da je on imao neku izrazitu islamsko-orijentalnu posebnost. Sve do 1878. godine, zapravo do kraja osme decenije XIX veka, broj hrišćana je uvijek bio veći od broja muslimana i pored smišljenog naseljavanja muslimanskih izbjeglica iz Bosne i Hercegovine.36 Tada, a ni prije ni kasnije, ovaj sandžak nije imao nikakav poseban ni politički ni pravni položaj u Osmaniskoj Imperiji, odnosno nikakav corpus separatum, kako se pokušava predstaviti.

Ubrzo posle pripajanja Novopazarskog sandžaka Kosovskom vilajetu kaza Mitrovica biće priključena Prištinskom, a kaza Rožaje Pećkom sandžaku. Austro-Ugarske trupe su zaposjele, po Novopazarskoj konvenciji potpisanoj u Sarajevu 1879. godine, zapadni dio Stare Raške tj. kaze Pljevlja i Prijepolje i mudirluk Priboj. Porta je taj zaposjednuti dio izdvojila iz Novopazarskog sandžaka i od njega formirala novi, Pljevaljski sandžak sa sjedištem u Pljevljima 1880. godine. U ovom sandžaku je postojalo dvovlašće i pored sultanovog suvereniteta sve do 1908. godine, kada je Austro-Ugarska izvršila nelegitimnu aneksiju Bosne i Hercegovine. Tada je povukla svoje garnizone iz Pljevaljskog sandžaka. Novopazarski sandžak, koji se često nazivao i Sjenički zbog sjedišta mutesarifa, bio je sveden na kaze: Sjenica, Novi Pazar, Nova Varoš, Kolašin i šest nahija (Vraneš, Mojkovac, Brzava, Bistrica, Ravna Rijeka i Kamdat.36

Novopazarski sandžak koji je bio sveden na tako mali prostor postojaće do 1902. godine. Tada se odvaja i kaza Novi Pazar i pripaja Prištinskom sandžaku. Od preostalih kaza biće i zvanično formiran i sjenički sandžak 1903. godine (po nekim izvorima 1902.), ali će se po staroj navici i dalje nazivati Novopazarski, iako taj sandžak više nije postojao. U Sjeničkom sandžaku su bile kaze Sjenica, Nova Varoš, Bijelo Polje, Donji Kolašin i onih šest nahija: Mojkovac, Bistrica, Brzava, Vraneš, Ravna Rijeka i Kamdat.37 Posle aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine. iz Sjeničkog sandžaka je izdvojena kaza Donji Kolašin i priključena Pljevaljskom sandžaku. Tako je Sjenički sandžak, koji se i dalje nazivao Novopazarski, bio sveden na samo tri preostale kaze: Sjenica, Nova Varoš i Bijelo Polje kao i onih ranijih šest nahija. Sa takvom administrativno-teritorijalnom rascjepkanošću oblast Stare Raške je dočekala konačno oslobođenje od Turaka 1912. godine.

V

Prostor između reka Ibra i Drine, Zapadne Morave i Tare bio je embrion srpske srednjovekovne države, njene kulture i duhovnog života. Stara Raška, Raška oblast, je nesporan srpski etnički i istorijski prostor, ali sa nekim kulturnim posebnostima koje su nastale samo iz vjersko-konfesionalne različitosti (islam i pravoslavlje). U oblastima Stare Raške islamizacija i sve ono što je ona donijela, nije nikada bila toliko radikalna i masovna sve do početka XVIII veka. Tek od tada počinje se značajnije mijenjati demografska slika i etnički mozaik stanovništva. Na taj proces, kao i na veoma izražena migraciona kretanja, presudno su uticali Austro- Turski ratovi krajem XVII i u XVIII vieku. Ovi ratovi su izazvali velika stradanja (egzodus) i premeštanja domaćeg stanovništva i doseljavanje albanskih katoličkih Malisora (Brđana). To je bila smišljena i dalekovida politika osmanskih vlasti, jer su katoličke Malisore (Klimente, Hote, Škrijelje, Šalje, Gege, albanske Kuče) postepeno, i milom i silom, islamizirali tokom XVIII i do polovine XIX vijeka. Turske vlasti su podsticale veoma brzo širenje njihove populacije u gornjem Polimlju, Bihoru, Kolašinu, Štavici (današnje područje opštine Tutin), Pešteri. Taj proces je trajao sve do kraja turske vlasti. Podršku albanskoj ekspanziji pružala je i Austro-Ugarska da bi se tako prigušio ionako ugroženo srpsko stanovništvo i sprečilo ujedinjenje srpskih etničkih i istorijskih zemalja.

Iz crnogorskih Brda i Hercegovine doseljavalo se novo srpsko stanovništvo na mesto starog koje je masovno, zbog raznih zuluma i pritisaka, odlazilo u unutrašnjost Srbije. Međutim, i oni Srbi koji su se islamizirali nikada nisu potpuno izgubili svoja etnička obilježja (jezik, mentalitet, neke zajedničke pravoslavne i narodne tradicije kao Božić, Petrovdan, Uskrs, Đurđevdan i sl.). I bosanske izbjeglice, od kojih se jedan broj zadržao u Raškoj oblasti, bile su uglavnom srpskog porijekla i pravoslavne provenijencije. Pa i bosanski bogumili su bili u velikom broju srpskog porijekla, kako oni koji su prebjegli iz Nemanjine Raške, tako i oni koji su Bosni prihvatili tu jeres.

Prema svemu tome nikada se nije toliko izmijenila etnička struktura stanovništva Stare Raške, Raške oblasti, da bi izgubila svoj srpski etnički karakter.

NAPOMENE

1. Slavenko Terzić, Upotreba islamskog faktora u balkanskoj strategiji velikih sila: Raška i Sandžačko pitanje, „Nastava istorije”, br. 5, Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad 199/, 78.
2. Slavenko Terzić, ”Stara Srbcja i Albanci”, „Smisao”, br 1/1997, GO SPS, Beograd, 120, 125; Bogumil Hrabak, ”Novopazarski sandžak u poslednjoj etapi Otomanske vladavine (1908-1912.), ”Oblasti Stare Raške krajem XIX i početkom XX veka” (naučni skup), Dom revolucije, Prijepolje 1994, 115.
3. B. Hrabak, isto.
4. Jovanka Kalić, ”Evropskv teme srpske istorije” ”Nastava istorije” br. 3, Društvo istoričara …, Novi Sad 1996., 12.
5. Miomir Dašić, ”Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške u doba turske vladavine i nastanak imena Sandžak, ” „Oblasti Stare Raške krajem XIX i početkom XX veka” (Zbornik radova naučnog skupa), Dom revolucije, Prijepolje 1994, 24; S. Terzić, ”Upotreba islamskog faktora … ” 79, 80; J. Kalić, isto.
6. Salih Selimović, ”Ibarska vojska u srpsko-turskim ratovima 1876- 1878” (naučni skup), Narodni muzej, Čačak 1997., 400; Isti, ”Staru Rašku ne nazivati više Sandžakom” Akademski magazin „Student” br. 77, NIP “Student”, Beograd 1997., 4.
7. Halil Inaldžik, ”Osmansko Carstvo (1300-1600) ” SKZ, Beograd 1974., 147, 166, 309, Hazim Šabanović, ”Bosanski pašaluk,” Sarajevo 1959., 39-41.; Dašić, isto, 23.; ”Mozaik znanja”- Istorija, Interpres, Beograd 1970., 602.; Ejup Mušović, ”Etnički procesi i etnička struktura stanovništva Novog Pazara,” Etnografski institut SANU, Beograd 1979., 43.
8. S. Terzić, ”Upotreba islamskog faktora …” 78.; S. Selimović, ”Staru Rašku ne nazivati više Sandžakom …” 4.; M. Dašić, istoDZ.
9. Hazim Šabanović, Krajište Isa-bega Ishakovića, Zbirni katastarski popis iz 1455., Sarajevo 1964. Uvod XXVII; Žarko Šćepanović, Srednje Polimlje i Potarje, Beograd 1979.; Isti, Bijelo Polje, Beograd 1987., 92, 93.
10. Ejup Mušović, Novopazarsko-prijepoljski kraj u turskoj administrativnoj podeli, Simpozijum Seoski dani SretenaVukosavljevića, IV, Zajednica osnovnog obrazovanja, Prijepolje 1976., 162.; Isti, ”Etnički procesi”…, 43.
11. Dašić, isto.; Mušović, isto.
12. Hatidža Čar-Drnda, ”Iz prošlosti Jeleča,” ”Novopazarski zbornik” 12/1988. Muzej ”Ras”, Novi Pazar, 70.; M. Dašić, 16.
13. M. Dašić, isto.
14. E. Mušović, isto.; M. Dašić, isto.
15. M. Dašić, l 7.; E. Mušović, isto.
16. Andrija Knežević, ”Iz vremena turske vladavine,” ”Breznički
zapisi” 7-8, “Pljevaljske novine”, Pljevlja 1997.36,; X.
Šabanović, ”Bosanski pašaluk”…, 45-47.
17. M. Dašić, 17
18. M. Dašić, 18
19. Isto,
20. Vaso Vojvodić, ”Granice, upravna podela i državne institucije Bosne i Hercegovine od 1463-1878″, ”Nastava istorije” 7/1998., Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad, 38.
21. M. Dašić, 18.; E. Mušović, ”Etnički procesi …“ 43.; Isti, ”Simpozcjum seoski dani…” IV, 163.
22. E. Mušović, Isto.
23. V. Vojvodić, Isto.
24. Knežević, isto, 37.
25. Isto.
26. Ivan Frano Jukić, ”Putopisi i istorcjsko-etnički radovi”, Sarajevo 1953., 127, 128.
27. Dašić, 19.
28 Vojvodić, 38.; Dašić, 19.; Mušović, ”Simpozijum IV, 163.
29. Isto.
30. Dašić, 19.
31. Mušović, „Etnički procesi” . 43.; Vojvodić, 38.; Dašić, 19.
32.   Dašić, 20; Mušović, 43.
33.   Isto.
34.   Šabanović, ”Bosanski pašaluk“,98; Isti, Sarajevo1982.,
35.   Dašić, 20; Mušović, 43.
36.   Salih Selimović, ”Novija demografska kretanja u opštini Sjenica „, ”Užički zbornik” 23/1994., Narodni muzej, Užice, 251.
37, Mušović, 44; Dašić, 20.
38. Isto.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 7, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,