RSS

Arhive oznaka: Raska

Milić F. Petrović: Raška oblast u Jugoslovenskoj državi 1918-1941. (I dio)

Časopis Arhiv – godina XIII broj 1/2, Beograd, 2007

APSTRAKTUM: U radu se daje pregled društveno-ekonomskog stanja i problema u Raškoj oblasti za vreme Kraljevine Jugoslavije: nedostatak savremenih puteva i komunikacija, privredna i društvena nerazvijenost i zapostavljenost ove oblasti od strane državnog rukovodstva, na šta su ukazivali istaknuti intelektualci – profesori, advokati, poslanici, novinari i drugi pojedinci.

KLJUČNE REČI: Raška oblast (Sandžak), administrativna pripadnost, izbori, stanovništvo, sudstvo, tužilaštvo, pravobranilaštvo, finansijske uprave

Osmanska uprava na Balkanu do 1912. nije vodila brigu o privrednom razvoju i kulturno-prosvetnom uzdizanju zemalja koje je osvojila i stavila pod svoju upravu, posebno najudaljenijih. Tako je Raška oblast od nekada razvijenog državotvornog i duhovnog središta srpskog naroda postala nerazvijena provincija pod turskom upravom, sa zaostalim agrarnim odnosima, bez industrije i zdravstvenih institucija, sa vrlo malo škola i drugih kulturno-prosvetnih ustanova. Bila je to zemlja u kojoj su carovali nepravda, nasilje i teror i eksploatacija; zemlja u kojoj turska vlast nije činila ništa da uvede red, mir, ličnu bezbednost i imovinsku sigurnost, jednakost i pravo svih podanika, prosperitetne privredne odnose. Posle oslobođenja od Osmanlija (1912) usledilo je stradanje naroda i pustošenje imovine i kulturnih dobara od strane Austro-Ugarske i Nemačke u Prvom svetskom ratu. Nakon toga trebalo je mnogo sredstava, rada i vremena da bi se uhvatio korak sa razvijenim krajevima novostvorenog Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.

Vlasti jugoslovenske države usmerile su se na rešavanje osnovnih pitanja nove države: državno uređenje zemlje, organizacija, ustrojstvo i razvoj državne uprave, međunacionalni i politički problemi, organizacija i oživljavanje privrede u složenoj međunarodnoj situaciji i socijalnim prilikama u zemlji. U takvim prilikama nije se mogla posvetiti potrebna pažnja bržem razvoju privredno nerazvijenih i u ratu opustošenih krajeva. U celom međuratnom periodu visoki državni funkcioneri retko su zalazili u Rašku oblast. Na privrednu nerazvijenost i teške uslove života stidljivo i nedovoljno ukazivali su okružni, sreski i opštinski činovnici iz ove oblasti, kulturno-prosvetni radnici i retki novinari, ističući da se ne radi o turskom sandžaku, već o istorijskom jezgru srpske države i nacije, koje ima političku i kulturnu važnost a koje grca u zaostalosti i nemaštini. Međutim, ukazivanja na potrebu rešavanja privrednog i kulturno-prosvetnog razvoja ovog područja ostala su bez rezultata. Nasleđena zaostalost i udaljenost od državnog središta tešku su prevazilaženi. Na važnost i zapostavljenost kolevke srpskog naroda ukazivali su istaknuti intelektualci Kraljevine Jugoslavije.

Milan Kašanin, istoričar a kasnije direktor Narodnog muzeja u Beogradu, u tekstu Jedan zaboravljen kraj Sandžak (sa nadnaslovom „U kolevci srpskog naroda“ i podnaslovom „Rđavi putevi – i nemoguća administracija“), između ostalog piše:

„Taj lepi kraj sa ružnim turskim imenom… On je nekad bio najznatniji u srpskoj zemlji; tu se formirao srpski narod; tu je ponikla prva srpska država; i prvi umetnički spomenici srpski stvoreni su u ovom kraju; ovde se mislilo i radilo nekoliko stoleća za ceo naš narod. Danas kao da nema toga kraja. I ne govori niko o njemu… Sandžak je odsečen od celog sveta, zaboravljen i od boga i od ljudi… Nije ni čudo. Niti je Sandžak na granici, pa da nam ga neko spori, niti je nemiran i traži nešto za sebe. Što da se neko o njemu brine, kad on ćuti? I što mu se nešto daje, kad on ne ucenjuje? Ne znaju ljudi ni kud bi s njime: niti spada u Srbiju, niti u Južnu Srbiju; niti je Hercegovina ni Crna Gora. Nisu mu određene granice. Što je to Sandžak? Sandžak to je slepo crevo u organizmu naše države. Železnicu i automobil neškolovane Sandžaklije znaju po slici i pričanju, i po opisima poslanika… najviše se ide peške ili na konju… Reke se gaze kao u pesmi, bilo da se pređu konjem, bilo da se čovek izuje… put od Bijelog Polja do Kolašina pravi se već sedam godina. Glavno je da ima nade da će on biti za još toliko vremena – ako vile i vreme dotle ne pokvare ovo što je načinjeno do sada … ko putuje iz Prijepolja za Novi Pazar taj ne ide za Sjenicu, nego lepo ide na Uvac, uzme voz i, preko Višegrada i Užica, ode u Kraljevo i odatle se spusti na Ibar … pismo u Bijelo Polje stiže iz Beograda u isti dan kad u Ameriku, a Pariz prima beogradske novine u isto vreme kad i Prijepolje … Neverovatno je ali je sušta istina da varoš Prijepolje i okolina imaju: 1) Poštansku direkciju u Sarajevu, 2) Građevinsku direkciju u Kruševcu, 3) Okružnu finansijsku upravu u Novom Pazaru, 4) Duhovni sud u Prizrenu, 5) Komandu divizijske oblasti na Cetinju, 6) Velikog župana u Užicu … Nigde ni u jednom našem kraju, nema toliko i takvih umetničkih spomenika koliko u Sandžaku, ali se za njih ništa ne čini, ni da se prouče ni da se očuvaju…“ [1]

Advokat dr Vasilije Zindović u tekstu Politička i kulturna važnost Sandžaka ističe da ova oblast „danas nema one važnosti koja bi mu pripadala po središnjem položaju u državi. Razlog tome je što apsolutno nisu izgrađene komunikacije … predeo je krševit … te predstavlja u našoj državi pasivan kraj … nema jednog geografskog centra, nema ni jedne važne saobraćajne arterije … ljudi u Sandžaku se slabo poznaju, 60-70% a negde i 80% stanovnika jednog grada ne poznaje stanovništvo drugog susednog grada … velika je netrpeljivost jednog grada prema drugom … sela su Sandžaka razbijenog tipa i ne predstavljaju nikakvu ni ekonomsku ni moralnu celinu … O nekoj sandžačkoj privredi nema ni govora. Sandžak producira samo ono što mu treba za svoje potrebe … Zemljoradnja je na niskom stupnju … Stanovništvo je Sandžaka relativno na dobrom stepenu kulture. Naročito se ističu Prijepolje i Pljevlja … Stari srpski vladari podizali su manastire (preko 50) iz dva razloga: iz razloga poštovanja prema ovoj pokrajini, koja se u svim spomenicima zove „korenita zemlja Srpska“ a iz razloga političko-verskog i kulturnog. Pretila im je opasnost od bogumila i katolika …“ [2]

Sreten Vukosavljević, istaknuti intelektualac iz Prijepolja, u tekstu Iz ucmopuje naroda u Sandžaku piše daje „i Sandžak jedan od onih guslarskih krajeva, u kojima se mnogo priča i peva o starini“, ali „u takvom jednom kraju nema skoro nikakve lokalne tradicije“, zato što svi došljaci nisu iz istog kraja, nisu u isto vreme došli i nisu se prilagodili jedni drugima. „Nisu se prilagodili na područje na koje su se doselili … Ranije stanovništvo odselilo se … odselilo se i odnelo sobom svoju kulturu, svoj razvijeni društveni život … čak su ime svoje Rašani i Ras oni poneli sa sobom a nama je nametnut posle ratoborni naziv Sandžak i Sandžaklije …“[3]

Jedan od autora koji je pisao o ovoj oblasti bio je i Milan Bandović. On je u listu „Sandžak“ objavio članak Shvatanje inferiornosti Sandžaka i Sandžaklija.[4]

O prednostima ljudi rođenih u Raškoj oblasti pisao je profesor Pljevaljske gimnazije Đorđe Kiselinović u članku Najbolji poziv za intelektualaca sa tromeđe. On, između ostalog, kaže: „Otkako sam ja ovde za četiri godine oko 250 intelektualaca maturiralo je u Pljevljima. Svi se oni čude, kome pozivu da se posvete, jer već je svuda u našoj državi puno. Međutim, intelektualci sa tromeđe imaju jedno preimućstvo kojim se ne koriste … ovde i prosti narod govori književnim jezikom… Stanovnici tromeđe imaju preimućstvo što još od majke nauče čisti književni govor. Zato oni mogu biti učiteljima književnog jezika … svima onima koji su od svoje majke učili druga narečja … pa moraju učiti književni jezik u školi … najprirodnije je da ovdašnji maturanti studiraju na Univerzitetu srpskohrvatski jezik … Međutim, šta vidimo? Od 250 đaka, koji su odkako sam ovde svršili viši maturski tečajni ispit, ni jedan ne studira slavistiku …“ [5]

O položaju Sandžaka i njegovim privrednim mogućnostima, istoričar i direktor Pljevaljske gimnazije Vladislav Nešković navodi da je ovo područje u „prvoj srpskoj državi u nacionalnom, kulturnom i ekonomskom pogledu bilo postolje sili Nemanjića … a ova je oblast svojim centralnim položajem, čvrsto izgrađenom nacionalnom svešću, stalno svežim uspomenama i najvećim narodnim relikvijama. bila naj moćniji narodni oslonac i nada za vreme robovanja pod Turcima sve do Karađorđevog ustanka …“[6]

O srpskoj zemlji – Raškoj oblasti oglasio se i Pljevljak Jovan Dragutinović. U prvom delu teksta Prikazujemo vam Sandžak piše o Sandžaku kao istorijskom jezgru srpske države i kulture, o njegovom geostrateškom položaju i kulturno-prosvetnim prilikama. Između ostalog ističe:„Ta istorijska slavna, klasična Raška danas najvećim svojim delom nosi skorašnje, besmisleno tursko ime Sandžak … Takvih je okruga bilo kao što je poznato više … ali su sve druge oblasti odbacile taj naziv… U geografskom smislu današnji je Sandžak uži pojam od Raške … O Sandžaku (Raška) se ima skroz pogrešno mišljenje … Sandžak nije pasivna oblast i ovo verovanje treba smatrati savršenom zabludom … Sandžak je bio potpuno lišen komunikacija, bio je prirodno odvojen od sveta i tim su bile njegove inače ogromne privredne mogućnosti skučene … U njemu se sreta savršena homogenost, etnički, rasno i fizički vrlo zdrav elemenat, koji je prirodno vrlo inteligentan, nacionalno već davno definitivno izgrađen i svestan … Interesantna je ta oblast u kojoj se još uvek slovenska gostoprimljivost i domaćinstvo smatra osnovnom vrlinom … Valjda zbog svoje izolovanosti i slabih stranih uticaja tadašnja narodna kultura je prirodni nastavak i kontinuitet nekadašnje raške kulture … Međutim, danas se i tamo oseća ubrzanje. Počinju se u mnogim selima bliže varoši javljati seoske sokolske čete. Na po nekim se mestima susreću čitaonice, drže se predavanja, osnivaju se zadruge svih vrsta, naročito stočarske i nabavljačke, nabavljaju se alati, bolje seme, kaleme se voćke, a po negde se proba sa veštačkim đubretom. Seljak čita novine, glasnik Crvenog krsta, narodne pesme; pažnja se obraća i na higijenske i zdravstvene prilike sela; sanitetski referenti redovno obilaze svoj srez, pregledaju i leče, kopaju se higijenski bunari i podižu česme … otvaraju domaćinski tečajevi ,..“[7]

U drugom delu teksta Prikazujemo vam Sandžak Dragutinović se bavi privredom područja i navodi da „treba dotaknuti njegove probleme i mogućnosti i nedostatke … Sandžak zauzima skoro trećinu Zetske banovine … Cela dolina Lima … stočarstvo je autohtono i uslovljeno je prirodom sa- mog zemljišta i klime … uz to Sandžaklija ima puno smisla i ljubavi za gajenje stoke i njoj pridaje veliki značaj, pa zato je ne samo glavna grana zanimanja nego i glavni deo bogatstva pored zemlje, po čijoj se količini određuje rang, stupanj i položaj domaćinstva… Cela dolina Lima i Raške i po kvalitetu i po kvantitetu svoga žita stoje naporedo sa najplodnijim krajevima naše zemlje …“

Dragutinović je pisao o prirodnim vezama Raške oblasti sa susedstvom, ukazujući na to da i pored „sve važnosti i ogromne uloge koju je Sandžak igrao u istoriji i koju ima i danas on je još uvek apsolutno lišen onih saobraćajnih mogućnosti i puteva koji bi morao imati i po svome po- ložaju i po značaju. Sve što se u tom smislu govori jeste nekoliko automobilskih puteva između pojedinih palanki, konjskih karavana, kozijih i pešačkih staza. A pored svih nastojanja i projekata … u Sandžaku nema pruge, on je odvojen od sveta … I ukoliko ima automobilskih puteva saobraćaj je jako otežan skupim cenama što dolaze od visokih carina gradskih opština. Zato su se mogli još onako održati kolari i konjski karavani. Danas ima Sandžak jedan jedini krak željezničke pruge i to samo od Drine do Priboja (svega dve stanice) koji ćemo nazvati sandžački crvuljak koji je pokušao da veže Sandžak sa Bosnom … Mi nalazimo još 1875. u govoru ministra spoljnih poslova (Austro-Ugarske – prim. M. P.) želju: „Razdvojiti Srbe iz Srbije i iz Crne Gore, uzeti pod uticaj glavnu sponu te dve samostalne države. Novopazarski sandžak, srce stare srpske države i sedište zdrave rase“. Austrougarski ministar spoljnih poslova, baron Erental, kasnije je u govoru 1908. rekao: „… sveza austrougarskih železnica sa turskim železnicama kod Mitrovice daće novog poleta ekonomskom razvoju makedonskog vilajeta … Ta bi železnica kroz Sandžak bila duga 150 km i bila bi nastavak bosanske železnice koja bi išla preko Rogatice na Uvac, dodirivala bi austrougarske vojne garnizone na Limu, u Priboju i u Prijepolju i preko Sjenice i Novog Pazara išla bi do Mitrovice … Pitanje železnice u Sandžaku je postalo aktuelno i posle oslobođenja. Tako se kod Pašića nekoliko puta pokušavalo od 1921. do 1923. god. I dr Cvijić je imao i plan i profil za trasu pruge koja bi povezivala Bosnu preko Sandžaka sa Skopljem, ali se još čeka. Da je to već bilo, bila bi možda drugačija i sudbina Sandžaka. Pored ovog Sandžak ima još odličnu vezu i na jugu sa Crnom Gorom preko tarskog proširenja i povije između Bijelog Polja i Mojkovca kuda su stolećima išli vojni pohodi, trgovački transporti i migracione struje u Sandžak i dalje, a preko koga je ekonomski najača limska dolina upućena da servira svoje žito, voće i povrće Crnoj Gori koje se tamo razgrabe i koje u jednom smislu znači crnogorski dušnik. Zatim na jugu dolazi prelaz na Limu kod Berana i hajdučki prelaz na Lever Tari između Bobova i Premćana. Značaj ovog poslednjeg je ocenio i kralj Aleksandar prilikom putovanja 1932. god. i naredio da se napravi put Šavnik- Pljevlja čiji se most na Tari pravi … Najvažnija je veza Sandžaka dolinom reke Ibra između Kraljeva i Novog Pazara kojim je došao u dodir sa Podunavljem – Pomoravljem“.

Kao nužnost vremena Dragutinović je smatrao da je potrebno izgraditi započetu prugu dolinom Lima: Priboj – Mojkovac – Mitrovica sa krakom do Kraljeva „čime bi se zadovoljio jedan veliki deo Sandžaka, a koja bi bila od ogromnog nacionalno-državnog interesa. Njome bi se možda rešio i jedan važan strategijski problem, jer će možda još biti vojnih pohoda i ratova.“[8]

O značaju Raške oblasti pisao je i diplomata, političar i istoričar Jovan M. Jovanović Pižon: „Kada se dizala Srbija, kud je vukla Karađorđa, kud je srpska vojska pošla? U Sandžak. On je bio veza između Srba koji su bili u 19. veku rastureni u nekoliko država. Što je radila Austro-Ugarska 1878? Obezbedila sebi Sandžak, kao prolaz za Solun u njenome nastupanju u Staru Srbiju i Maćedoniju. I dokle ga je, kako tako, držala u rukama dotle je išlo za nju kojekako; ali kad je 1908. napustila garnizone u Sandžaku i odrekla se prava, makar i osporenih od evropskih sila, iz Berlinskoga ugovora ona je pošla u sunovrat. Nemački je car kazivao tada da je to najveća glupost što je mogao učiniti. Balkanski ratovi vratili su prekinutu vezu između Srba u Crnoj Gori i u Srbiji i pripremili ujedinjenje Srba. Veliki rat je doveo stari Sandžak u veliku Jugoslovensku državu. U toj državi njegova uloga imala je biti velika: on je trebalo da bude i veza i most između zapadnih i južnih krajeva … Njemu je bila namenjena i druga uloga, uloga smeštaja onoga što služi državnoj odbrani. On je trebalo da bude rasadnik dobre rase, onog zdravog, lepog, patrijarhalnog, borbenog, otpornog srpstva čiji su preci naseljavali Šumadiju. On je mogao biti izvor i dobroga voća, dobre stoke i mljekarnik … pa zašto nije bio. Na početku izgrađivanja današnje jugoslovenske države, koliko se sećam, govoreno je našim državnicima, govoreno je i kralju Aleksandru. Dr Jovan Cvijić je o tome govorio sa N. Pašićem; a i sam sam razgovarao sa kraljem Aleksandrom, navodeći uvek na građenje železnice kroz Sandžak. U toj železničkoj vezi između Bosne i Hercegovine kroz Sandžak i do Skoplja gledalo se tada kao jedan od najboljih načina na rešenje pitanja Povardarja. I Pašić i kralj Aleksandar slagali su se sa tim, ali nisu mnogo preduzimali. Budžet nije bio smetnja; stvar je bila možda od dvesta miliona dinara; smetnja je bila druga. Reči kralja Aleksandra bile su ove ,jeste trebalo bi; ali Srbi mogu da čekaju, treba najpre gledati Hrvate i Slovence; oni ne bi razumeli zašto 100.000.000 dinara za krše u Sandžaku i Crnoj Gori. Srbi će razumeti i čekaće …“ Od tada pa do danas Srbi u Sandžaku i Crnoj Gori su čekali, strpljivo čekaju još. Oni nemaju puteve, nemaju železnice, ne mostove, ne škola, ne poljoprivrednih kredita …“[9]

Dve godine kasnije sudija Dušan S. Stanić u testu Nacionalni Sandžak – šta očekuje ovaj kraj koji je uvek nosio svoj krst zajedno sa nacijom napisao je:

„… Ova je pokrajina istorijsko jezgro novostvorene jugoslovenske države. Naročito ovaj centralni deo klasične Raške, koji je bio žiža naše nacionalne svesti i državne centralizacije, dao je svojim etnografskim osobinama, istorijskim, moralnim i političkim vrednostima izrazitu osnovu i krupan prilog našem narodnom jedinstvu. Odavde se za vreme Nemanjića upravljalo državom, crkvom i dušama ljudskim. Kaže se za prošlost koja nije zapisana da ne postoji. Ovde je ona dobro urezana. U ovom kraju postoje svetli dokazi … Ali ceo kraj je primetno zaostao kako u ekonomskom tako i u kulturnom pogledu. Iako ima dosta šume, stoke i stočnih proizvoda to mu ne donosi rentabilnost i ne pomaže, jer je saobraćajno nepristupačan. Znači kad bi mu se izgradili dobri putevi, od pasivne oblasti postao bi aktivan. Bez dobrog saobraćaja sva bogatstva, koja u sebi krije, ostaju mrtav kapital. Zbog toga izgradnja puteva kroz Sandžak jeste jedan problem od velikog značaja. To je pitanje sada aktuelno. U projektu je podizanje Jadranske pruge, od koje ovaj kraj očekuje svoj kulturni i ekonomski preporod. Ona bi podigla privrednu delatnost njegovu. Bio bi obezbeđen izvoz šumske građe i plasiranje na razna tržišta stoke i stočnih pro- izvoda. Pored toga, i turizam će se razvijati, jer ovaj kraj obiluje prirodnim lepotama koje ostaju neotkrivene, jer su nepristupačne … Sa rešenjem saobraćajnih problema u ovoj kraju, krenuće sa mrtve tačke poslovi i trgovački promet njegov. Prema današnjem stanju čaršija je u Sandžaku oronula. Ovde živi patrijarhalni i čestit svet. Tip demokratske rase, prav i telom i dušom, koji zna i za boga i za obraz, koji za svaku svoju rabotu pomišlja: šta će gusle kazati? Tako je on imanje izgubio, ali je obraz očuvao. Usred privredne krize propali su mnoge zanatlije i trgovci ali su časno spustili ćepenke …“[10]

Kad se posmatra prostor Raške oblasti za vreme Kraljevine Jugoslavije/SHS neophodno je sagledati osnovne segmente društvenog i privrednog života za period 1918-1941. godine.

Administrativna pripadnost

Posle oslobođenja Srbije i Crne Gore, u jesen 1918. pojačani su napori za njihovo ujedinjenje u jednu državu. Ovi napori realizovani su na Velikoj narodnoj skupštini srpskog naroda u Crnoj Gori 13/26. novembra 1918. u Podgorici kada su donete četiri istorijske odluke: 1) da se kralj Nikola Petrović Njegoš i njegova dinastija zbace sa crnogorskog prestola; 2) Crna Gora sa bratskom Srbijom ujedini u jednu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjena stupi u zajedničku otadžbinu troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca; 3) izabere Izvršni narodni odbor od pet lica, koji će rukovoditi poslovima dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne okonča; 4) o skupštinskoj odluci izveste bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, vlada Kraljevine Srbije, prijateljske sporazumne sile i sve neutralne države.

Poslanici za Veliku narodnu skupštinu birani su po okruzima. Okrug pljevaljski zastupali su: varoš Pljevlja dr Jakov Zarubica i iguman Serafim Džarić; Srez pljevaljski: sveštenik Savo Vukojičić, okružni muftija Derviš Šećerkadić i sudija oblasnog suda Omer-beg Selmanović; Srez Šahovići: pravnik Milan Bajić, posednik Hamdi beg Hasanbegović i suplent pljevaljske gimnazije Mitar Obradović; Srez boljanićki: trgovac Aleksa Bajić, sudija oblasnog suda Mahmud beg Manović i učitelj Prokopije Šiljak. Prokopije Šiljak i Omer beg Selmanović bili su opunomoćeni članovi delegacije koja je na čelu sa mitropolitom Gavrilom Dožićem vladi Kraljevine Srbije i kralju Petru Karađorđeviću, odnosno regentu Aleksandru u Beogradu predala odluke skupštine u Podgorici o ujedinjenju Crne Gore i Srbije.

Okrug beranski zastupali su: za Srez beranski: Milosav Raičević bivši ministar, Bogdan Obradović učitelj i Toma Joksimović učitelj; za Srez rožajski: Prokopije Veković protosinđel, Ljubomir Popović inženjer i Nikola Cemović sudija; za Srez bjelopoljski: Aleksandar Bajović učitelj, Kirilo Balšić sveštenik i Nikola Mićović student prava; za varoš Bijelo Polje: Andro Stanić trgovac; za Srez budimljanski: Radosav Joksimović pisar kapetanski, Milić Popović sreski kapetan i Vukajlo Dević učitelj; za Srez koritski: Milan Popović učitelj, Milo Delević okružni sudija i Miloš Popović učitelj; za varoš Berane Aleksandar Popović, predsednik opštine.

Izvršni narodni odbor od 5 članova u suštini je bio privremena vlada u Crnoj Gori. Svi raniji organi vlasti bili su raspušteni. Zadatak ovog tela bio je da rešava pitanja u vezi sa ujedinjenjem, pruža otpor protivnicima ujedinjenja, brine o ishrani stanovništva i snabdevanju. Velika narodna skupština je usvojila program privremenog rada do konačnog sjedinjenja Crne Gore sa Srbijom, koji je sačinio Izvršni narodni odbor u sastavu: vojvoda Stevan Vukotić, Marko Daković, Spasoje Piletić, Lazar Damjanović i Risto Jojić.[11]

Ukazom regenta Aleksandra od 7. decembra 1918. Narodna skupština Kraljevine Srbije nastavila je rad do konstituisanja Skupštine Kraljevstva SHS. Sa radom su nastavili i izvršni organi pokrajinskih skupština. Na osnovu ukaza regenta Aleksandra od 24. februara 1919. izabrani su delegati svih postojećih skupština, odnosno njihovih izvršnih organa. Oni su Beo- gradu 1. marta 1919. konstituisali Privremeno narodno predstavništvo Kraljevstva SHS. Crna Gora je u zajedničkom parlamentu bila zastupljena sa 12 poslanika iz sastava Velike narodne skupštine u Podgorici. Južnu Srbiju, u koju je bila uključena i Raška oblast, posle izbora zastupala su 24 poslanika. Iz Prijepoljskog okruga izabrani su profesori: Aleksa Stanišić i Nikola Minić, direktor Pljevaljske gimnazije, iz okruga Raška Sali-beg iz Novog Pazara i dr Aleksandar Pavićević, sreski lekar.

Prema Zakonu o izborima, izborni okruzi na svim sledećim izborima u Kraljevstvu/Kraljevini SHS, odnosno Kraljevini Jugoslaviji bili su isti kao administrativni okruzi, sa izuzetkom administrativnih okruga u Raškoj oblasti: Prijepolje, Pljevlja, Bijelo Polje i Berane. Za njih je izbornim zakonom odlučeno da budu jedan izborni okrug pod nazivom: Prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranski izborni okrug. Zvečanski okrug i Raški okrug postali su jedan okrug pod nazivom Okrug zvečansko-raški. Međutim, kod ovih izbornih okruga došlo je do promene prilikom izbora narodnih poslanika 1931. godine. Tom prilikom narodni poslanici birani su prema sledećim izbornim srezovima: mileševsko-pribojski, andrijevački, sjeničko-novovaroški, beransko-bjelopoljski i fočansko-pljevaljski.

Na izborima održanim 28. novembra 1920. za narodne poslanike izabrani su:

U Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom:

  • Sreten Vukosavljević, učitelj i inspektor za agrarnu reformu iz Prijepolja na demokratskoj listi 1
  • Mihailo Kurtović, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi 1
  • Mustafa Salihbegović, muftija u Bijelom Polju, na muslimanskoj listi
  • dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta u Beogradu kao kvalifikovani poslanik.

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Mehmed Alija Mahmutović, muftija iz Novog Pazara na džemijetskoj listi
  • Grigorije Božović, činovnik iz Pridvorice, na demokratskoj listi

– Spasoje Nićiforović, zemljoradnik iz Podstenja na radikalnoj listi

  • Ethem Bulbulović, student iz Sarajeva, na komunističkoj listi
  • Nastasijević, ministar na raspoloženju iz Beograda.[12]

Na izborima održanim 18. marta 1923. u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom za poslanike su izabrani:

  • Sreten Vukosavljević, učitelj, na listi Samostalne demokratske stranke
  • Svetomir Borisavljević, advokat, na demokratskoj listi
  • Derviš Šećerkadić, okružni muftija na džemijetskoj listi

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Aćif Ahmetović, trgovac, na džemijetskoj listi
  • Ferad beg Ali Draga, industrijalac, na džemijetskoj listi – Rifat Rušid, rentijer, na džemijetskoj listi
  • Šaban Mustafa, trgovac, na džemijetskoj listi. [13]

Na izborima održanim 8. februara 1925. u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • dr Miloš Trifunović ministar vera, na radikalnoj listi
  • Husejin Jusufspahić, posednik na radikalnoj listi
  • Milutin Jelić, profesor u Prijepolju

U Okrugu zvečansko-raškom izabranu su:

  • Grigorije Božović, bivši inspektor ministarstva, na listi Samostalno-demokratske stranke
  • Živko Šušić, advokat
  • Milan Topalović, trgovac, na radikalnoj listi
  • Spasa Nićiforović, zemljoradnik, na radikalnoj listi.[14]

Na izborima održanim 11. septembra 1927. u Okrugu prijepoljsko- pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • Mihailo Dragašević, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi
  • Hašimbegović Muhamed, trgovac, na demokratskoj listi
  • dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta u Beogradu

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Dragomir S. Obradović, ministar, na radikalnoj listi
  • dr Mehmed Spaho, ministar, na listi Jugoslovenske muslimanske organizacije
  • Živko I. Šušić, advokat, na radikalnoj listi
  • Radoslav Brušura, preduzimač, na radikalnoj listi.[15]

Na izborima održanim 8. novembra 1931. izabrani su:

  • Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljima i Šukrija Kurtović, generalni inspektor „Šipada“ iz Sarajeva u Fočansko-pljevaljskom izbornom srezu
  • Filip Cemović, okružni načelnik u penziji iz Bijelog Polja u Beransko-bjelopoljskom izbornom srezu
  • Vojo Kurtović, advokat u Prijepolju u Mileševsko-pribojskom izbornom srezu; – Strahinja Borisavljević, trgovac u Novoj Varoši u Sjeničko-novovaroškom izbornom srezu
  • Filip Cemović, okružni načelnik u penziji u Beranama, u Beransko-bjelopoljskom izbornom srezu
  • Milutin Jelić, profesor univerziteta u penziji u Beogradu, u Zvečansko-raškom izbornom srezu.[16]

Na izborima održanim 5. maja 1935. na radikalnoj listi Bogoljuba Jevtićau Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljima
  • Joksimović Zarije, predsednik opštine Berane
  • Mikić Sava, iz Bijelog Polja, penzioner.[17]

Na izborima održanim 8. decembra 1938, u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom na listi JRZ-e izabrani su:

  • Šefkija Selmanović, trgovac u Pljevljima
  • Muhamed Hašimbegović, trgovac u Prijepolju
  • Zarija Joksimović, predsednik opštine Berane
  • Jusuf Ćorović, trgovac i posednik u Srezu bjelopoljskom
  • Tihomir Šarković, u Srezu štavičkom
  • dr Slobodan Purić, u Srezu novovaroškom.[18]

Ukazom regenta Aleksandra o proširenju važenja ustava i svih zakona Kraljevine Srbije na južne krajeve oslobođene i prisajedinjene u toku Balkanskih ratova od 30. juna 1919,[19] Ustav od 5. jula 1903. sa svim zakonima Kraljevine Srbije proširen je na 16 okruga na jugu zemlje. Od tog dana prestale su da važe specijalne uredbe i propisi koji su doneti za oslobođene i prisajedinjene oblasti posle Balkanskih ratova. Ovim propisom Raška oblast, zajedno sa Kosovom i Metohijom i Makedonijom, svrstana je u Južnu Srbiju, kako su tada nazivani ovi krajevi. Kasnije (28. februara 1922) ova uredba zamenjena je Zakonom o proširenju važnosti svih zakona Kraljevine Srbije na oslobođene i prisajedinjene oblasti posle Balkanskih ratova.[20]

Posle oslobođenja (1918) do 1922. u celom Kraljevstvu SHS zadržana je administrativna podela zemlje. U Raškoj oblasti zadržani su postojeći okruzi: pljevaljski, prijepoljski, bjelopoljski, novopazarski (raški) i beranski.

U skladu sa Vidovdanskim ustavom iz 1921. prva administrativna podela Kraljevine SHS izvršena je Uredbom o podeli zemlje na oblasti od 26. aprila 1922, koja je imala snagu zakona.[21] Prema ovoj uredbi Raška oblast podeljena je u dve manje oblasti: Užička oblast (okruzi: užički, bjelopoljski, prijepoljski i pljevaljski) i Raška oblast koja je obuhvatala sve ostale okruge ovog područja. Okruge su sačinjavali srezovi, a srezove gradovi i opštine. Oblasti su bile pravna lica sa posebnim budžetom i dve vlasti: državnom i samoupravnom. Na čelu državne vlasti u oblasti stajao je veliki župan, kao najviši politički predstavnik vlade i organ centralne državne uprave preko koga je ona ostvarivala državni program. Organi samoupravne vlasti bili su oblasna skupština i oblasni odbor koji su brinuli o finansijama, privredi i javnim službama, prikupljali statističke podatke, podnosili izveštaje i davali mišljenje o zakonskim propisima. Srez je bio jedinica lokalne samouprave sa svojstvom pravnog lica, na čelu sa sreskim načelnikom kao vršiocem opšte uprave i organima sreske samouprave (sreskom skupštinom i sreskim odborom). Podela zemlje na oblasti važila je do uvođenja lične vladavine kralja Aleksandra (1929), kada su ukinute oblasti i uspostavljeno devet banovina koje su bile nove administrativno-teritorijalne jedinice.[22] Raška oblast je pripadala Zetskoj banovini sa sedištem na Cetinju. Podela zemlje na banovine ostala je do 1941. godine.

Prema zvaničnom Šematizmu Zetske banovine[23] iz 1931, status grada-varoši u Raškoj oblasti imali su: Cetinje – sedište banovine, Pljevlja, Prijepolje, Nova Varoš, Bijelo Polje, Sjenica, Novi Pazar i Berane. Šahovići su imali status varošice. Srezovi su bili: pljevaljski, mileševski, pribojski, novovaroški, sjenički, bjelopoljski, rožajski i beranski. Opštine su se delile na varoške i seoske.

Popis stanovništva

U Raškoj oblasti, kao i u drugim oblastima koje su do 1912. bile pod turskom upravom i u Kraljevini Crnoj Gori do 1918, nije vršen popis stanovništva. Za ove teritorije postojali su samo određeni podaci o broju domaćinstava, na osnovu kojih se grubom procenom dolazilo do orijentacionih podataka o broju članova domaćinstva, vrsti i broju stoke, stočnih i drugih poljoprivrednih proizvoda. Iz Prvog svetskog rata Srbija i Crna Gora su izašle sa velikim gubicima u stanovništvu, materijalnim i kulturnim dobrima. Državne potrebe novostvorene jugoslovenske države iziskivale su da se izvrši popis i uspostavi državna statistika koja bi korisno poslužila državnoj upravi.Na osnovu odluke o popisu stanovništva od 31. marta 1920. prvi popis organizovan je 31. januara 1921. Južna Srbija (Raška oblast, Kosovo i Metohija i Makedonija) bila je jedna od sedam jugoslovenskih pokrajina koje su popisivane. Popis je obuhvatio stanovništvo, zgrade, stanove, stoku, služenje u vojsci i učešće u oslobodilačkim ratovima 1912-1918.

Prema popisu stanovništva iz 1921. stanovnika u Raškoj oblasti bilo je:

  1. Okrug Berane (srezovi: Berane, Budimlja, Rožaj) 23.864 stanovnika, od kojih pravoslavnih 19.970, muslimana 8.822 i rimokatolika 71.
  2. Okrug Bijelo Polje (srezovi: Bijelo Polje i JJozna) 26.147 stanovnika, od kojih pravoslavnih 12.022, muslimana 14.105 i katolika 19. Grad Bijelo Polje 3.300: pravoslavnih 1.008, muslimana 2.234; srez Sjenica 22.503, pravoslavnih 8.641, muslimana 13.820 i katolika 24; srez Štavica 12.864, pravoslavnih 1566, muslimana 11.307.
  3. Okrug Pljevlja (srezovi Pljevlja i Boljanići) 26.798, pravoslavnih 17.306, muslimana 9.356, katolika 134. Opština Pljevlja 6.356, pravoslavnih 2.287, muslimana 3.933, katolika 134.
  4. Okrug Prijepolje 42.322, pravoslavnih 24.570, muslimana 17.719, katolika 27. Opština Prijepolje 3.329, pravoslavnih 140, muslimana 2.360; srez Mileševa 15.639, pravoslavnih 7.238, muslimana 8.401; srez Nova Varoš 9.718, pravoslavnih 8.035, muslimana 5.195, katolika
  5. Okrug Raška 72.365 stanovnika, pravoslavnih 28.723, muslimana 43.361, katolika 51; srez Deževa 25.803, pravoslavnih 16.864, muslimana 8.939; opština Novi Pazar 11.185, pravoslavnih 1.652 , muslimana 9.295.
  6. Okrug Andrijevica 24.624 stanovnika, pravoslavnih 18.154, muslimana 608.[24]

Stanovništvo po srezovima prema popisu od 31. marta 1931.

srez
pravoslavnih
muslimana
rimokatolika
ukupno
Andrijevica
19.443
7.403
375
27.221
Berane
18.523
12.765
162
31.003
Bijelo Polje
20.102
12.756
40
32.907
Deževa
24.376
17.416
114
42.159
Mileševa
12.642
10.927
36
23.606
Nova Varoš
10.731
1.488
29
12.248
Pljevlja
23.698
9.187
298
33.196
Sjenica
11.992
16.265
7
28.264
Priboj
10.008
6.011
49
16.070
Štavica
2.711
13.889
5
16.602[25]
Ukupno
154.226
107.656
1115
247.004

Stanovništvo po zanimanju prema popisu od 31. marta 1931.

srez
samostalni i zakupci
čin. i nam
radn.
nad. i usluge
šegrti
zaposl.lica
izdrž.lica
Andrijevica
4.977
365
417
187
10
12.019
15.141
Berane
5.312
427
322
310
21
13.356
17.647
Bijelo Polje
5.695
277
170
486
20
13.472
19.400
Deževa
5.782
418
466
1.480
113
18.727
23.432
Mileševa
3.888
239
206
308
27
9.815
13.791
Nova Varoš
1.640
109
102
224
10
5.148
7.100
Pljevlja
5.396
500
631
381
58
13.712
19.484
Priboj
2.631
101
74
216
26
6.699
9.371
Sjenica
3.926
166
137
492
24
12.804
15.488
Štavica
2.507
86
86
19
1
7.292
9.310 [26]
Ukupno
41.759
2.688
2.544
4.216
300
114.038
150.164

Stanovništvo po pismenosti prema popisu od 31. marta 1931.

r.br
srez
br. stanovnika
pismeni
nepismeni
1.
Andrijevica
27.221
35,5 %
64,3 %
2.
Berane
31.003
30,9 %
69,1 %
3.
Bijelo Polje
32.907
27,7 %
72,3 %
4.
Deževa
42.159
21,4%
78,6 %
5.
Mileševa
23.606
24%
76%
6.
Nova Varoš
12.248
37%
63 %
7 .
Pljevlja
33.116
31 %
68%
8.
Priboj
16.070
18,6%
81 %
9.
Sjenica
28.292
17,2 %
82,8 %
10.
Štavica
16.602
10%
89,2 %[27]

Pismenost stanovništva no banovinama 31. januar 1931.

Dravska: 94,4%
Drinska: 37,9%
Dunavska: 71,9%
Moravska: 38%
Primorska: 42,6%
Savska: 72,3%
Vardarska: 27,4%[28]
Zetska: 34%
Uprava grada Beograda: 89,1%

U Kraljevini Jugoslaviji pismenost stanovništva u celini bila je sledeća:

                              1921.g.     1931. g.

čita i piše:                48,5%    54,8%

samo čita:                   1 %      0,6%

nepismeno:              50,5 %   44,6%

U popisu iz 1921. evidentiran je znatan broj stanovnika starijih od 100 godina: u Pljevljima 33, slična je bila situacija i u Prijepolju, u Beranama, u Bijelom Polju… I pored brojnih epidemija, gladi i nemaštine, nedostatka elementarne medicinske zaštite i čestih ratova jedan broj ljudi dočekao je duboku starost. Biološki, nacija je bila zdrava i vrlo vitalna.

Sudstvo

Na dan stvaranja Kraljevstva SHS (1918) na njegovoj teritoriji bilo je šest pravnih područja sa različitim zakonodavstvom, među kojima i područje Južne Srbije, odnosno područje Velikog suda u Skoplju gde je bilo 17 okružnih sudova i Veliki sud u Skoplju koji je vršio funkciju i kasacionog suda za ovo područje. Postojeći sudovi nastavili su rad i u jugoslovenskoj državi. Ukazom regenta Aleksandra od 30. jula 1919. i Zakonom od 30. juna 1922, Ustav od 5. jula 1903. zajedno sa svim zakonima ranije Kraljevine Srbije proširen je na 16 novooslobođenih okruga na jugu zemlje.[29]

Zakonom o ustrojstvu sudova od 12. avgusta 1919.[30] promenjen je i dopunjen Zakon o ustrojstvu sudova Kraljevine Srbije od 20. februara 1865, tako što je u novooslobođenim južnim krajevima formirano 18 prvostepenih sudova u većim mestima, kao i dva apelaciona suda koja su stajala nad prvostepenim sudovima kao sudovi drugog i poslednjeg stepena, sa sedištima u Skoplju i u Beogradu.[31] Apelacioni sud u Skoplju bio je nadležan za 18 novoformiranih prvostepenih sudova u južnim krajevima. Nad velikim sudom u Skoplju stajao je Kasacioni sud u Beogradu. Za teritoriju Crne Gore do 1912. postojao je Veliki sud u Podgorici koji je bio drugostepeni i konačni sud za ovo područje. Posle formiranja banovina (1929) Upravni sud Zetske banovine, koja je obuhvatala i Rašku oblast, bio je u Dubrovniku, a Državno tužilaštvo[32] u Dubrovniku i u Kotoru.

Sreski sudovi postojali su u svakom srezu. Ovi inokosni sudovi vršili su sudsku vlast u prvom stepenu, u građanskim parnicama, trgovačkim i meničnim predmetima, vanparničnim predmetima i predmetima izvršenja, kao i u krivičnim predmetima prema naređenju u zakonima koji se tiču tih predmeta. Sreski sudovi vodili su zemljišne katastarske knjige i rešavali zemljišne sporove, ukoliko to nije pripadalo okružnim sudovima.

U rad posebnih sudova za građanske sporove spadali su i opštinski (mesni) sudovi kao prvostepeni sudovi koji su sudili u svim krivičnim građanskim stvarima za čije je suđenje bio nadležan sudija pojedinac. Opštinski sud bio je neposredna vlast u opštini. Činili su ga: predsednik, dva kmeta i delovođa. Sud je vršio policijsku, samoupravnu, upravnu, izvršnu i sudsku vlast, sudio je u građanskim sporovima i građanskom sudskom postupku, kao i u manjim krivičnim delima; upravljao opštinskim imanjima i bio obavezan da ga ispiše, premeri i ubaštini; starao se o naplati opštinskih prihoda; u dogovoru sa opštinskim odborom izdavao je dokaze o srodnosti, vladanju i imovnom stanju stanovnika u opštini; propisivao opštinske takse; nadzirao rad staraoca imanja i matičnih knjiga stanovništva; vodio spisak članova opštine, spisak glasača i poreskih obveznika u opštini.

Prema čl. 109 Vidovdanskog ustava iz 1921. u porodičnim i naslednim poslovima muslimana sudile su šerijatske sudije. Sve do 1929. ovi predmeti su bili u nadležnosti prvostepenih sudova. Prema Zakonu o uređenju šerijatskih sudova i o šerijatskim sudijama iz 1929, „u porodičnim i naslednim predmetima muslimana kao i u predmetima islamskih vakufa vrše sudsku vlast u prvom stepenu posebna odeljenja sreskih sudova, kojim je naziv Sreski šerijatski sud, a drugom i poslednjem stepenu posebna odeljenja apelacionih sudova kojima je naslov „Vrhovni šerijatski sud“.[33] Sreski šerijatski sudovi u Raškoj oblasti postojali su u Prijepolju, Priboju, Pljevljima, Bijelom Polju, Rožaju i Novom Pazaru. Kazneni zavod za Zetsku banovinu nalazio se u Podgorici.

Državno tužilaštvo je spadalo u pravosudne organe u širem smislu i imalo je posebnu ulogu i organizaciju. U Zetskoj banovini postojala su državna tužilaštva u Dubrovniku i Kotoru. U Raškoj oblasti nije zabeleženo postojanje ovih institucija, uključujući i sreske sudove kod kojih je ministar pravde mogao uredbom ustanoviti naročite vršioce dužnosti državnog tužilaštva.

Mrežu finansijskih ustanova sačinjavali su: Zetska finansijska direkcija u Podgorici; finansijski inspektorati u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Novoj Varoši, Sjenici, Beranama i Novom Pazaru; glavni odeljci finansijske kontrole u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Novoj Varoši, Sjenici i Novom Pazaru; Glavna carina u Dubrovniku; PTT u Novoj Varoši, Sjenici, Bijelom Polju, Šahovićima, Prijepolju, Priboju, Pljevljima, Beranama, Tutinu i Novom Pazaru. Krediti su davani preko ovlašćenih strukovnih zadruga i banaka (Polimska banka A. D. Prijepolje sa glavnicom od 3.000.000 dinara i filijalama u Pljevljima i Sjenici; Novopazarska banka u Novom Pazaru sa glavnicom OD 500.000 dinara; Trgovačko-privredna banka Novi Pazar sa glavnicom od 500.000 dinara; Muslimanska banka u Foči sa filijalom u Pljevljima i glavnicom od 1.000.000 i Srpska banka i štedionica u Foči sa glavnicom od 1.000.000 dinara).[34]

____________________________________________________

[1] Vreme, Beograd 21. decembar 1925.

[2] Sandžak, Prijepolje 1. septembar 1933.

[3] Isto, br. 22,1933. godina.

[4] Isto, br. 26,1933. godina.

[5] Isto, br. 44,1933. godina.

[6] Isto, br. 43,1934. godina.

[7] Ideje, br. 18, Beograd, 16. mart 1935.

[6] Isto, br. 19, 23. mart 1935.

[9] Novi Sandžak, Prijepolje, 1. decembar 1937.

[10] Pravda, Beograd, 22. mart 1939.

[11] Jovan Bojović, Podgorička skupština 1918 – dokumenta, Gornji Milanovac 1989.

[12] Statistički pregled izbora narodnih poslanika za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS, izvršenih na dan 28.11.1920, izdanje Ustavotvorne skupštine, Beograd 1921.

[13] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 18. 3. 1923, redigovao dr Laza M. Kostić, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1924.

[14] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 8. 2. 1925, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1926.

[15] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 11. 9. 1927, izradio dr Laza M. Kostić, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1928.

[16] Statistika izbora narodnih poslanika za Prvu jugoslovensku narodnu skupštinu, održanih 8. 11. 1931, izradio Miloje M. Sokić, Beograd 1935.

[17] Statistika izbora narodnih poslanika za Narodnu skupštinu Kraljevine Jugoslavije, izdanje Narodne skupštine Kraljevine Jugoslavije, Beograd 1938.

[18] Narodno predstavništvo Kraljevine Jugoslavije, Beograd 1939.

[19] Službene novine KSHS, br. 68/1919.

[20] Icto, br. 142/1922.

[21] Isto, br. 142/1922.

[22] Isto, br. 232, br. 261 iz 1929.

[23] Ilustrovani zvanični almanah – Šematizam Zetske banovine iz 1931.

[24] Definitivni popis stanovništva od 31. 1. 1921, Sarajevo 1932

[25] Definitivan popis stanovništva od 31. 3. 1931, Beograd 1937 i 1938

[26] Isto.

[27] Isto.

[28] Isto.

[29] Službene novine KSHS, br. 68/1919. U pitanju su i okruzi iz Raške oblasti: prijepoljski, pljevaljski, bjelopoljski, beranski, raški, kao i delovi kosovskog i zvečanskog okruga.

[30] Isto, br. 80/1919.

[31] U Raškoj oblasti prvostepeni sudovi su formirani u: Pljevljima, Prijepolju, Beranama, Novom Pazaru i Mitrovici.

[32] U radu je korišćen izvorni termin tužilaštvo.

[33] Službene novine KJ, br. 73/1929.

[34] Arhiv Srbije i Crne Gore, 65, f. 1381; Šematizam Zetske banovine.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na februar 27, 2015 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Oslobođenje Stare Srbije – Slavenko Terzić

Danica-Kalendar

(Danica, srpski narodni ilustrovani kalendar za 2012, str. 93-108)

 Prvi balkanski rat 1912-1913. godine spada u one istorijske događaje na koje je nezasluženo pala tama zaborava. Tome je verovatno doprinela i burna istorija potonjih decenija 20. veka, ali i svojevrsno obezvređivanje tekovina ovoga rata. Oslobođenje Stare Srbije i Makedonije kao i ostalih neoslobođenih balkanskih oblasti, predstavljalo je istorijsku i civilizacijsku prekretnicu ne samo u istoriji srpskog i ostalih balkanskih naroda već, nesumnjivo, i u istoriji Evrope. Bilo je to okončanje duge borbe za oslobođenje Srednje i Jugoistočne Evrope od osmanske vlasti, koja je, kad je Evropa u pitanju, započela posle poraza velikog vezira Kara Mustafe pod Bečom 1683. godine a završila se Prvim balkanskim ratom 1912/13. godine. Srbi su u toj velikoj borbi predvođenoj Svetom ligom bili uvek na strani evropske koalicije plaćajući to, pored brojnih žrtava i stradanjem svoje kulturne baštine, u prvom redu svojih crkava i manastira, ali i velikim egzodusima iz starosrpskih oblasti krajem 17. i početkom 18. veka, pod patrijarsima Arsenijem III Čarnojevićem i Arsenijem IV Jovanovićem Šakabentom.

Savezničke strane su se u međuvremenu menjale, pa su nekadašnji predvodnici antiosmanskog fronta, kao što je Habsburška monarhija, od početka 19. veka postali saveznici Osmanskog carstva u borbi protiv oslobodilačkog pokreta srpskog naroda. U tome je svojevrstan paradoks srpske i balkanske istorije — napori za oslobođenjem i težnja za reintegracijom u evropske društvene i kulturne tokove, nailazili su na otpor upravo u toj Evropi, pre svega Srednjoj Evropi na čelu sa Austro-Ugarskom. Uostalom, srpska nacionalna misao i težnja za oslobođenjem i ujedinjenjem podstaknuti su u velikoj meri evropskim nacionalizmom, pre svega nacionalnim pokretima Nemaca i Italijana.

Prvi balkanski rat 1912/13. i oslobođenje Stare Srbije i Vardarske Makedonije nisu došli iznenada, nije to bio samo sticaj istorijskih okolnosti, već dugo negovana misao u svim delovima srpskog društva. Nema gotovo ni jednog značajnijeg srpskog pesnika ili pisca, ili umetnika, na primer, do 1912. godine koji se različitim žanrovima — dramom, epom, pesmom, istorijskim romanom — nije ogledao u starosrpskim, na prvom mestu kosovskim temama i mitovima: od Zaharija Orfelina i Dositeja Obradovića, preko Lukijana Mušickog, Sterije, Sime Milutinovića Sarajlije, Njegoša, Branka Radičevića, Petra Preradovića, Jakova Ignjatovića, Ljube Nenadovića, Marka Miljanova, Đure Jakšića, Zmaja, Laze Kostića, Vojislava i Dragutina Ilića, Stevana Sremca pa sve do Alekse Šantića, Dučića, Rakića, Sime Pandurovića i mnogih drugih. Jovan Jovanović Zmaj je, na primer, ostavio u crtežu Projekat za spomenik na Kosovu.[1] Od 1804. pa do 1912. nije bilo nijednog srpskog državnika niti političkog vođe, niti jedne političke partije, u čijim političkim mislima ili političkim programima nije stajala misao o Kosovu i Staroj Srbiji i njihovom oslobođenju.[2]

Postojala su različita viđenja prostora i granica Stare Srbije. Vuk Karadžić u svome Srpskom rječniku, objavljenom u Beču 1852. godine, na primer, Staru Srbiju vidi kao zemlju „naroda našega s onu stranu Stare planine. U gdje kojijem mjestima Stare Srbije, kao n.p. u Metohiji govori se i danas čisto Srpski, a u mnogima se zanosi malo na Bugarski“.[3] U nauci se krajem 19. i početkom 20. veka iskristalisalo stanovište da se pod Starom Srbijom smatraju oblasti Stare Raške (pokrajine „između Koma, Durmitora i Novog Pazara“, kako piše Jovan Radonić), Kosovo i Metohija, kao i Kumanovsko-skopsko-tetovska oblast.[4] Proces dugotrajnog raspadanja Osmanskog carstva pogodovao je sveopštoj anarhiji i nasiljima nad pravoslavnim srpskim i uopšte hrišćanskim stanovništvom Jugoistočne Evrope nastanjenim u evropskom delu Carstva.

O tome svedoči ogromna objavljena i neobjavljena istorijska građa, kako domaća tako i strana. Naslovi dela dečanskog arhimandrita Hadži Serafima Ristića Plač Stare Srbie (Zemun 1864) ili Srbina Srbinovića (Ivana Ivanića) Iz najcrnje Evrope, ubistva, pljačke, otimačine i zulumiu Staroj Srbiji, Arnautluku, Debru i Maćedoniji (Beograd 1896) dovoljno govore sami za sebe. O gotovo svakodnevnom teroru i nasiljima pored mnoge druge građe svedoči i britanska diplomatska prepiska s početka 20. veka. Tako, na primer, britanski diplomata Jang u izveštaju svome šefu Lensdaunu od 9. septembra 1901. izričito konstatuje: „Stara Srbija je još uvek nemirna oblast zbog bezakonja, osvete i rasne mržnje Albanaca.“[5] Sve su ovo bili opšti politički, socijalni i društveni razlozi da dve srpske države — Srbija i Crna Gora, zajedno sa Bugarskom i Grčkom, krenu 1912. godine u ratnu akciju radi oslobođenja svojih sunarodnika od osmanske vlasti. Politika balkanskog saveza je ovoga puta dala rezultate, za razliku od više takvih pokušaja tokom prethodnih decenija.

U skladu sa ratnim planom Kraljevine Srbije vojne snage su bile grupisane u pet odvojenih grupacija na pet različitih pravaca prema teritoriji Stare Srbije. Vrhovni komandant bio je kralj Petar I Karađorđević, načelnik Štaba Vrhovne komande general, docnije vojvoda Radomir Putnik, a njegov pomoćnik general, kasnije takođe vojvoda, Živojin Mišić. Do detalja je pripremljen plan koncentracije i strategijskog razvoja borbenih grupacija. Glavnu udarnu snagu činila je Prva armija pod komandom prestolonaslednika Aleksandra Karađorđevića, jačine 126.000 vojnika od kojih 90.000 boraca. S obzirom da je Moravsko-vardarsko bojište smatrano glavnim, snage Prve armije koncentrisane su na prostoru Vranjskog Pomoravlja sa zadatkom da nastupaju između Skopske Crne Gore i Kozjaka u pravcu Ovčeg Polja i u sadejstvu sa krilnim armijama tuku glavne neprijateljske snage upravo na Ovčem Polju gde je srpska Vrhovna komanda očekivala glavnu bitku sa turskom Vardarskom armijom.

Druga armija pod komandom generala Stepe Stepanovića, jačine 61.000 vojnika, od kojih 45.000 boraca, imala je u svom sastavu Timočku diviziju prvog poziva i bugarsku Sedmu Rilsku diviziju (Srba je bilo 28.650 a Bugara 32.350), kao i armijsku artiljeriju. Koncentrisana na teritoriji Ćustendil-Dupnica imala je zadatak da nastupa krivorečkim i bregalničkim pravcem i da kao srpsko levo krilo dejstvuje protiv desnog krila turske glavne grupacije.

Treća armija pod komandom generala Božidara Jankovića, jačine 67.000 vojnika, od kojih 50.000 boraca, bila je organizovana u dve grupe: Topličku (45.000 vojnika) i Medveđsku (22.000 vojnika). Imala je zadatak da, nastupajući iz doline reka Toplice i Medveđe, zauzme Prištinu, razbije neprijateljske snage u oblasti Kosova, osiguravajući time bok i pozadinu glavne Prve armije, kao i da, pod pretpostavkom da će doći do odsudne bitke na Ovčem Polju, nastupanjem sa Kosova prema Skoplju čini desno krilo srpskih glavnih snaga.

Ibarska vojska pod komandom generala Mihaila Živkovića, jačine 22.000 vojnika, od kojih 17.500 boraca, prikupljena u rejonu Raške, imala je zadatak da nastupajući ibarskim pravcem zauzme Novi Pazar, a zatim preko Kosovske Mitrovice nastupa u pravcu Metohije i da sadejstvujući sa crnogorskom vojskom, oslobađa krajeve oko Peći i Ćakovice.

Javorska brigada, pod komandom potpukovnika Milivoja Anđelkovića, imala je u svom sastavu 12.000 vojnika, od toga 8.500 boraca. Prikupljena u rejonu sela Kušići iznad Ivanjice imala je zadatak da se tu zadrži u odbrani, zbog neizvesnosti u pogledu držanja Austro-Ugarske, a zatim da sa Javora nastupa prema Sjenici, Prijepolju i Pljevljima. Glavni vojnostrategijski zadatak Ibarske vojske i Javorske brigade bio je da razbijanjem neprijateljskih snaga u oblasti Stare Raške, eliminišući koridor koji je decenijama razdvajao Srbiju i Crnu Goru, osiguraju pozadinu glavnih srpskih snaga, naročito bok i pozadinu Treće armije.[6]

Glavne turske snage na balkanskom ratištu, Istočna vojska, bile su usmerene na Trakiju, dok su na zapadnom delu balkanskog ratišta koncentrisane snage manje jačine u sastavu turske Zapadne vojske. Na oba fronta predviđena su ofanzivna dejstva. Komandant turske Zapadne vojske bio je Ali Riza-paša, dok je komandant Vardarske armije koja je nastupala u pravcu srpske Prve armije bio Zeki-paša. Komandant Vardarske armije dobio je naredbu da preduzme ofanzivu prema srpskoj Prvoj armiji i da tukući neprijatelja na liniji Ovče Polje — Kumanovo spreči nastupanje srpske vojske prema Kumanovu, a u svakom slučaju da odsudno brani Skoplje i Štip.[7]

Kralj Petar I Karađorđević je 18. oktobra 1912. (po novom kalendaru) u Nišu objavio rat Turskoj, obraćajući se proklamacijom srpskom narodu: „Najnoviji događaji stavili su opet na dnevni red rešavanje sudbine Balkanskog poluostrva — kaže se u proklamaciji — pa s tim i sudbinu Stare Srbije, te slavne ali tužne majke naše Kraljevine, gde je istorijsko jezgro srpske države, starih kraljeva i careva, gde su slavne Nemanjićke prestonice: novopazarski Ras, Priština, Skoplje, Prizren, gde žive naša braća po krvi, po jeziku, po običajima, po narodnoj svesti željama i težnjama. Osvajačka i neprijateljska otomanska vlada istrebljuje već vekovima ovu našu braću.“ Govori se, dalje, o ubijanju Srba, odvođenju u Aziju, i „do poslednjeg dana“ nasilnom raseljavanju, turčenju „ženskinja i muškinja“ nepriznavanju vere, jezika i imena srpskog; govori se o „razoravanju Stare Srbije“ i pod novom „ustavnom vladavinom“, misleći na mladoturski režim, koji je kaže se, pregnuo da i „ekonomski satre Srbe“. Ovo neizdrživo stanje, stoji dalje u Kraljevoj proklamaciji, „gonilo je stotinama godina Srbe da se sele iz Stare Srbije, a od poslednjega našega rata s Turskom svake godine prelaze u našu Kraljevinu hiljade očajnih i golih begunaca. Njih je danas prepuna Srbija“. Ističe se, pored ostalih problema, i odbijanje Porte da dâ odobrenje za građenje železničke pruge od granice Srbije do Jadranskog mora. „Moja će vojska u Staroj Srbiji — ističe kralj Petar — pored hrišćana zateći i Srbe muslimane koji su nama tako isto dragi a s njima i Arbanase, hrišćane i muslimane, s kojima naš narod živi zajedno već hiljadu i tri stotine godina, obično deleći s njima i sreću i nesreću. Mi im svima nosimo slobodu, bratstvo, jednakost u svemu sa Srbima“.[8] Odmah po objavi rata Kralj je prešao u Vranje odakle je pratio operacije vojske, a kasnije u Skoplje — nakon njegovog oslobođenja.

Nešto ranije, pre objave rata od strane Srbije, učinio je to isto na Cetinju 9. oktobra i crnogorski kralj Nikola u čijoj proklamaciji se pored ostalog kaže: „Crnogorci! Tužni vapaj koji dopire iz Stare Srbije od tamošnje naše potlačene braće ne može se dalje podnositi. Onamo žalosno kolju ne samo ljude nego žene i nejaku đecu srpsku. Gladno, jadno i plijenjeno srpsko se roblje potuca po gorama i oko zgarišta svojijeh domova klikujući vas da ga zaštitite i izbavite. Dužnost i ljubav roda nalažu vam da pohitate braći u pomoć.“ Svoju objavu rata Turskoj kralj Nikola završava sledećim rečima: „Neka se blagoslovom Božijim i Svetog Petra ostvare snovi iz moje mladosti kad sam pjesmom nagovještavao ovaj znameniti dan i zagrijevao srpske grudi vjerom da oružani moramo poć: onamo, onamo, za brda ona!“[9]

Srbija i Crna Gora ušle su u rat za oslobođenje Stare Srbije sa velikim društvenim poletom, sa verom da je došao čas za ostvarenje jedne velike nacionalne misije. Pokrenulo se celo društvo, svi njegovi slojevi, gotovo sva inteligencija. Brojni su primeri takve angažovanosti. Poznati srpski naučnik akademik Jovan M. Žujović, bivši ministar, jedno vreme i predsednik Srpske kraljevske akademije, uputio je na početku rata pismo predsedniku vlade Nikoli Pašiću. Pismo je vrlo uverljiva ilustracija stanja društvene i rodoljubive svesti, karakteristična za srpsku vodeću inteligenciju početkom 20. veka. Donosimo ga ovde u celini:

Dragi Predsedniče,

 Prvog dana mobilizacije došao sam u Beograd, a drugog se javio okružnoj komandi, gde mi rekoše da zbog godina nemam niti ću imati kakve lične vojne obaveze. Dadoh komoru konjsku i volovsku. Pomogoh šest sedam vojnih obveznika, seljaka, da odu na bojno polje. Na bojište otpratih brata i pet rođenih sinovaca. Dadoh na dva tri mesta prilog za ratnike i ranjenike.

Ali, pored radosti od naših vojnih uspeha sve jednako me nešto tišti: što sam sada ja ovako malo koristan, pa osećam potrebu da bar sa ovo malo imanja što sam ga sačuvao, budem od pomoći našoj Otadžbini.

Molim te, dakle, da za našu ratnu kasu primiš ovaj prilog od 12 hiljada dinara koje imam kod Uprave fondova. Neka ga Ministarstvo Vojno upotrebi na koje hoće ciljeve.

Isto tako osećam potrebu, da ti učinim ovu izjavu: ako bi državi u ovom ratu zatrebalo da čini pozajmice u zemlji ja joj stavljam na raspoloženje celo moje imanje, i pokretno i nepokretno, i očevinu i ušteđevinu.

Tvoj Jovan M. Žujović[10]

Jedan drugi veliki srpski naučnik, filolog, akademik Ljubomir Ljuba Stojanović, bivši predsednik Vlade, pošao je u rat sa Ibarskom vojskom i sa njom prošao sve krajeve koje je ona prolazila.[11] U rat su krenuli mnogi drugi mladi srpski intelektualci — pesnici, književnici, naučnici. Kosovska ideja stajala je u temeljima nacionalnog osećanja i mišljenja srpskih generacija 19. i početka 20. veka. Pukovnik Milutin D. Lazarević, pisac višetomnog dela Naši ratovi za oslobođenje i ujedinjenje, s pravom je ukazao na to stanje duhova: „Kosovo! Reč, čiji tadašnji čarobni uticaj na narodne mase teško da će moći da shvate docnija pokoljenja“.[12]

Srpska vojska je u ovome ratu pokazala izrazitu vojničku superiornost u odnosu na protivnika i motivisanost za borbu. Nedovoljna efikasnost uočljiva je bila u radu obaveštajne, a naročito izviđačke službe. Tok ratnih operacija prikazujemo ovde u kratkim crtama. Ibarska vojska prešla je granicu 19. oktobra dok su Prva, Druga i Treća armija to učinile 20. oktobra 1912. godine. Odlučujuće bitke vodile su se na pravcu dejstva Prve armije, i to prvo, Kumanovska bitka 23-24. oktobra, a kasnije tokom novembra Bitoljska bitka. Napad turske Vardarske armije na pravcu nastupanja Prve armije bio je iznenađenje za srpsku Vrhovnu komandu jer se očekivalo da će se glavna bitka voditi na prostoru Ovčeg Polja. Iako su sa srpske strane u borbi 23. oktobra učestvovale samo dve divizije turski napad se završio potpunim neuspehom. Drugog dana bitke 24. oktobra, Prva armija je tukla i odbacila Vardarsku armiju čime je bio rešen ishod Kumanovske bitke. Komandant Prve armije ušao je u oslobođeno Skoplje 25. oktobra u popodnevnim časovima.

Pošto je srpska Vrhovna komanda utvrdila da se turska Vardarska armija povlači prema Bitolju, doneta je odluka da se glavnina snaga uputi u tom pravcu. Iako je sama Bitoljska operacija trajala dvadeset i četiri dana, u čijoj su prvoj etapi srpske snage potukle Vardarsku armiju na grebenu Babune i u borbama kod Kičeva i Alinca, ovladavši, na drugoj strani, dolinom Vardara do Ćevđelije, sama Bitoljska bitka trajala je nekoliko dana, 17-19. novembra 1912. godine. Bitolj je konačno bio oslobođen 19. novembra. Posle oslobođenja Resena i ulaska u Lerin, gde su se susreli sa grčkom vojskom, delovi Prve armije nastavili su dejstva dalje u slivu Crnog Drima i doline reke Škumbe u Albaniji. Početkom decembra zauzet je Elbasan. Dužnost komandanta Prve armije tih dana preuzeo je od prestolonaslednika Aleksandra general Pavle Jurišić Šturm.

Druga armija je u svom nastupanju ovladala rejonom Krive Palanke i izbila na Stracin, da bi zatim nastavljajući dejstvo u dolini Bregalnice oslobodila Kočane, a potom ušla u borbe sa neprijateljem u dolini Strume. U duhu naređenja svoje Vrhovne komande general Stepa Stepanović se sa Timočkom divizijom prvog poziva i Dunavskom divizijom drugog poziva stavio na raspolaganje bugarskoj Vrhovnoj komandi i učestvovao u dugoj i teškoj opsadi Jedrena i konačnom padu jedrenske tvrđave 26. marta 1913. godine.

Treća armija je posle oslobođenja Prištine 22. oktobra i Kosova u celini izbila u dolinu Vardara 28. oktobra i u duhu ratnog plana sjedinila se sa Prvom armijom. Međutim,već 30. oktobra 1912. Vrhovna komanda je odlučila da u izvesnoj meri reorganizovanu Treću armiju uputi u Metohiju kako bi se stvorila osnova za prodor u Albaniju i izlazak na Jadransko more. U međuvremenu jedan konjički divizion Drinske divizije drugog poziva pod komandom majora Ostojića, ojačan dvema streljačkim četama, vodom mitraljeza i jednim topom uspeo je da uđe u Prizren 30. oktobra. Uz veliki rizik od napada preostalih turskih redovnih trupa i albanskog bašibozuka, služeći se raznim vrstama ratnog lukavstva, major Ostojić je držao Prizren do ulaska cele Šumadijske divizije prvog poziva 3. novembra 1912. Dva dana kasnije u Prizren je stigao i komandant armije general Janković sa svojim štabom, ostavši u njemu sve do maja 1913. godine.

U skladu sa ratnim planom i naredbom Vrhovne komande od 3. novembra, kao i politikom Vlade da se što pre krene kroz Albaniju i izađe na Jadransko more, početkom novembra 1912. godine iz sastava Treće armije formirani su Drinsko-albanski i Šumadijsko-albanski odred. Komandant armije Janković tražio je od Vrhovne komande da se pokret u tom pravcu odloži „jer nema ni hleba, ni furaži, ni opanaka“, ali mu je odgovoreno da krene što pre kako bi se brzim prodorom kroz Albaniju i izlaskom na Jadransko more sprečila intervencija velikih sila i one praktično stavile pred svršen čin.[13] U teškim borbenim dejstvima kroz Albaniju od 8. do 29. novembra srpske snage uspele su da ovladaju srednjim i severnim albanskim primorjem zauzimajući Lješ, Kroju, Tiranu i Drač.[14] Vrhovna komanda je poslala Crnoj Gori 12 Krupovih topova i odobrila učišće dela Primorskih trupa u napadu na Skadar.

Na drugoj strani, istovremeno je tekao proces oslobođenja preostalih delova Metohije. Jedinice Drinske divizije drugog poziva u sadejstvu sa prethodnicom crnogorskih snaga pod komandom brigadira Radomira Vešovića oslobodile su Đakovicu 4. novembra. Snage Ibarske vojske oslobodile su Novi Pazar 23. oktobra, čime su stvoreni uslovi za sadejstvo sa crnogorskom vojskom i nastupanje prema Metohiji. Takozvani Mitrovički odred Javorske vojske krenuo je iz Novog Pazara i preko Rogozne stigao u Kosovsku Mitrovicu 27. oktobra.

U skladu sa naređenjem Vrhovne komande Ibarska vojska je 2. novembra nastavila nastupanje prema Peći i 3. novembra uveče stigla u ovu varoš. Međutim, Peć je već 30. oktobra oslobodio Istočni odred crnogorske vojske pod komandom brigadira Janka Vukotića. Ibarska vojska je iz Peći nastavila nastupanje prema Đakovici, ali pošto je u međuvremenu saznala da je Đakovica oslobođena prikupila se u Novoj varoši i potom vratila za Kosovsku Mitrovicu, da bi konačno bila rasformirana 25. februara 1913. Javorska brigada je u skladu sa ratnim planom, nastupajući sa Javora prvo oslobodila Sjenicu 25. oktobra a zatim Prijepolje 27. oktobra. U Pljevlja je ušla 28. oktobra, u koja su odmah za Javorskom brigadom ušle jedinice crnogorskog Prekotarskog odreda, ali su se sporazumno povukle na levu obalu reke Ćehotine koja je do kraja 1913. bila granica između dveju srpskih država na ovom prostoru.

Borbe na prostoru Albanije sa turskim trupama i albanskim neredovnim snagama, dojučerašnjim turskim vernim saveznicima, nastavljene su i prvih meseci 1913. godine. Tokom novembra 1912. srpska vojska u Albaniji operiše još uvek na turskoj državnoj teritoriji. Padom Janjine 6. marta, Jedrena 26. marta i Skadra 23. aprila 1913. godine praktično su završene vojne operacije Prvog balkanskog rata. U Valoni je 28. novembra 1912, istog dana kada su srpske trupe ušle u Tiranu i Drač, proglašena nezavisna Albanija što je u znatnoj meri izmenilo vojno-političke prilike. Na intervenciju velikih sila, na prvom mestu Austro-Ugarske, u aprilu 1913. je počelo povlačenje srpskih Primorskih turpa iz Albanije, morem do Soluna a odatle železnicom. Radilo se, u svakom slučaju, o pogrešnoj proceni međunarodnih prilika od strane vodećih političkih ličnosti Srbije i nepotrebnim borbenim dejstvima na teritoriji Albanije. Bilo je isuviše mnogo argumenata koji su ukazivali na to da će svaka akcija u tom pravcu naići na žestok otpor od strane velikih sila, naročito Austro-Ugarske. Londonski ugovor od 30. maja 1913. okončao je rat između Turske i balkanskih država, a Bukureškim mirovnim ugovorom od 10. avgusta 1913, nakon Drugog balkanskog rata, izvršeno je razgraničenje među balkanskim državama.

Rat Srbije protiv Turske i oslobođenje Stare Srbije i Vardarske Makedonije imali su širok odjek u srpskom društvu, među svim Srbima, a jednim delom i među drugim slovenskim narodima. Mnogo mladih ljudi ostalo je na bojnom polju, među njima veći broj školovanih — na početku svoje naučne, diplomatske ili književne karijere. Na Kumanovu je, na primer, pored mnogih hrabrih vojnika i oficira — kakav je bio potpukovnik Aleksandar Glišić, poginuo rezervni konjički narednik Vladeta Kovačević, sekretar Ministarstva inostranih dela, školovan u Parizu, sin jedinac istoričara akademika Ljubomira Kovačevića.

Tih dana je na liniji, od Medveđe prema Prištini, pao kao komita student Aleksandar Živanović-Sanja, takođe sin jedinac Živana Živanovića, državnog savetnika, bivšeg ministra, pisca poznate Političke istorije Srbije druge polovine 19. veka. U pristaništu San Ćovanija poginuo je mladi talentovani pesnik Sava Radovanović — prilikom napada turskog broda „Hamidija“ na brodove sa srpskim trupama u pristaništu. Objavljivao je u Delu i drugim časopisima. Jedna od poslednjih njegovih pesama nosi naslov „Noć uoči borbe“, pisana u Đevđeliji tokom rata. U oslobođeno Prijepolje prvi je ušao rezervni pešadijski poručnik Dragiša M. Đurić, filozof, profesor Beogradskog univerziteta, Branislav Nušić je prvo bio pomoćnik načelnika Skopskog a potom i prvi načelnik Bitoljskog okruga. Slikarku Nadeždu Petrović srećemo kao bolničarku u Prizrenu.

Oslobođenje Stare Srbije i Vardarske Makedonije inspirisalo je mnoge srpske pesnike i uopšte ljude od pera. U takva dela spadaju, pored ostalog, pesme Jovana Jovanovića Zmaja Turčinu, Alekse Šantića Pjesma sa Vardara, Na obali Drača, Jutro na Kosovu, Prizrene stari, Bitolj, Na mrtvoj straži, Sime Pandurovića Crkva Sv. Spasa u Skoplju, Vojnički rastanak, Vojislava Ilića MlađegSkadarskim herojima, Otac, Andre Gavrilovića Pokajanje Musića Steve, Bogdan od Dojrana, Svatovi Miloša Vojinovića, Dojčin, Vladislava Petkovića Disa Po grobovima, Našim herojima, Jovana Dučića Bregalnica i druge.

Poznati političar, novinar i pisac Jaša Tomić ostavio je za sobom dragocena svedočanstva, u tri knjige, o Prvom balkanskom ratu 1912/13. godine, između ostalih knjigu Rat na Kosovu i Staroj Srbiji 1912. godine, objavljenu u Novom Sadu 1913. godine. Šetajući oslobođenim Prizrenom i okolinom („svuda samo tragovi nekadanjeg sjaja i ruševine“) Tomić se nostalgično seća stihova svoga zemljaka Sterije:

Gde je stari Prizren grad,Gde je srpska slava,Gde su bili dvorovi,Tu sad raste trava…

Književnik iz Dalmacije Ivo Ćipiko objavio je 1914. u Sarajevu knjižicu Utisci iz rata 1912. Tu je i niz drugih domaćih i stranih svedočanstava.Oslobođenjem Stare Srbije i Makedonije otvarala se nova istorijska epoha od koje se mnogo očekivalo. Događaji tokom 20. veka, pa i početkom 21, obesmislili su jedno veliko društveno i civilizacijsko pregnuće, vraćajući „točak istorije“ na vremena koja su prethodila ovom velikom istorijskom događaju.

[1] Vojislav Đurić, Kosovski boj u srpskoj književnosti, Beograd 1990, 53-447; Dejan Medaković,Kosovski boj u likovnim umetnostima, Beograd 1996, 17-43

[2] Vasilije Krestić — Radoš Ljušić, Programi i statuti srpskih političkih stranaka do 1918. godine, Beograd 1991

[3] Srpski rječnik istumačen njemačkijem i latinskijem riječima, skupio i na svijet izdao Vuk Stef. Karadžić, Beograd 1977, 712

[4] Jovan Radonić, Prošlost Stare Srbije (odštampano iz Srpskog književnog glasnika), Beograd 1912, 4-5; Jovan Cvijić, Balkanski rat i Srbija, Beograd 1912, 4-10; Makedonine, Altserbien und Albanien, 1:864.000, Bearbeitet von Dr. Karl Peucker, IV Auflage, Wien 1912

[5] Turkey, N0 1 (1903). Correspodence. Respecting the Affairs of South-Easter Europe, London 1904, p. 88. O tome videti: Mihailo Vojvodić, Prilike na Kosovu i Metohiji i politika Srbije 1881-1912. godine, Istorijski časopis XXXVIII (1991), 163-190

[6]  (Grupa autora), Prvi balkanski raš 1912-1915 (operacije srpske vojske), Prva knjiga, Beograd 1959, 333-835

[7] Isto, 357-386

[8] Balkanski rat 1912-1913. u slici i reči, uredio Dušan Mil. Šijački, drugo izdanje, Beograd 1922, 236-237

[9]  Isto, 237

[10]  Isto, 294

[11] Isto, 285

[12] Milutin D. Lazarević, Naši ratovi za oslobođenje i ujedinjenje, Srpsko-turski rat 1912. godine, knjiga II. Beograd 1929, 45

[13] Borislav Ratković, Prvi balkanski raš (operacije srpske vojske), druga knjiga, Beograd 1975, 260.

[14] Isto, 7-238

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na septembar 29, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Ljubomir Gigović – Geopolitički i geostrateški značaj Raške oblasti (Vojno delo, proleće 2010.)

Uvod

Raška oblast je složen i veoma značajan prostor sa istorijskog, geografskog, geopolitičkog, geostrategijskog i vojnog stanovišta. To je teritorija koja u jedinstvenu celinu povezuje glavne delove srpskog etničkog prostora: Srbiju i Crnu Goru, kao i Republiku Srpsku sa Kosovom i Metohijom. Iz tih razloga, Raška oblast ima neprocenjiv značaj, kako sa vojnogeografskog i demografskog stanovišta, tako i sa geopolitičkog i bezbednosnog. Iako pitanje Raške oblasti, u novije vreme, predstavlja samo jednu alku u ogromnom lancu geopolitičkih pretenzija, ono ima svoj istorijski kontinuitet. Istorija Raške oblasti počinje od srednjovekovne srpske države, preko Osmanlijskog carstva, Austrougarskih pretenzija za prodiranje na jugoistok, do današnjih dana kada se na prostoru Raške oblasti prepliću različiti geopolitički interesi. U vezi s tim, Raška oblast za Srbiju ima obnovljeni geopolitički, geostrategijski, bezbednosni i integracioni značaj, pre svega u geografskom i regionalno-političkom povezivanju srpskih etničkih prostora kroz evropske institucionalne okvire.

Teritorija i ime Raške oblasti

Teritorijalno određenje Raške oblasti predstavlja kompleksan naučni problem. Naime, neosporna je istorijska činjenica da Raška oblast predstavlja srednjovekovno srpsko teritorijalno državotvorno jezgro (iz kojega se srpska država širila prema okolnim zemljama), koje se ne može uokviriti u određenu geografsku, etničku, političku ili drugu celinu. Iz takvog nejedinstva, u brojnim naučnim radovima susrećemo se sa mnoštvom olako prihvaćenih naziva ili politički nametnutih naziva kao što su: Sandžak, Novopazarski Sandžak, Raška regija i drugi. U svakoj od tih studija ne postoji jedinstven stav o teritorijalnom definisanju tog dela prostora, bez obzira na to kako se on zove. Pri opisivanju teritorije Raške, različiti autori su je različito teritorijalno određivali. Raškom oblašću se podrazumevala teritorija sa nejednako određenim granicama, od užeg shvatanja po kojima je obuhvatala samo naselja u dolini reke Raške i naselja kojim je stalno privredno i kulturno-prosvetno središte u Novom Pazaru, [1] pa do šireg shvatanja, po kojima se ta oblast ograničavala na prostor između Durmitora i Sinjaevine na zapadu, Komova i Prokletija na jugu, Kopaonik do Kosovske Mitrovice na istoku i Moravske Srbije na severu. [2]

Pored toga, veliki broj autora sa stanovišta političkih opredeljenja, u javnom i naučnom istupanju, Rašku oblast nazivaju „Sandžak“ pod čijim pojmom najčešće označavaju teritoriju koja je od 1864. do 1880. godine pripadala tadašnjoj administrativnoj jedinici – Novopazarskom sandžaku. [3] Kako se tom pojmu pridavao, a i danas pridaje, značaj geografske, etničke i političke celine, potrebno ga je bliže definisati. Pojam „Sandžak“ je predstavljao osnovnu administrativno-teritorijalnu jedinicu u Osmanlijskom carstvu, čija reč na turskom znači zastava. Za vreme viševekovne turske vlasti na našim prostorima bilo je dvadeset pet sandžaka, u evropskom delu sedamdeset sedam, a početkom 19. veka bilo je dve stotine devedeset sandžaka u celom Osmanlijskom carstvu. [4] Naziv „Sandžak“ za administrativno-upravne jedinice u Turskoj ukinut je 1921. godine, stoga ne postoji nijedan razuman osnov korišćenja tog pojma u političkom smislu, a, posebno, u geografskom. Naročiti doprinos u razjašnjenju tog pojma dao je i francuski antropogeograf Gaston Gravje, koji u poznatoj regionalno-geografskoj studiji Novopazarski sandžak (1912) navodi:

„Što se tiče samog izraza Novopazarski sandžak, ovo takođe administrativno značenje je ušlo u tekući jezik diplomata, pa čak i geografa, prestalo je da ima ikakav smisao, jer nema više Sandžaka Novog Pazara… “[5] Stoga, prema istoričaru Terziću, jedino prihvaljiv naziv za tu oblast je Raška, ne samo iz razloga što takav naziv predstavlja segment ukorenjen u srpskoj tradiciji i prošlosti, već i zato što ukazuje na kontinuitet između srpske državnost pre Osmanske vladavine i posle nje. Prema njemu, za nametanje termina „Sandžak“, koji se sve do danas zadržao u političko- geografskoj terminologiji određenih geopolitičkih krugova, najzaslužniji su bili Austrougarska diplomatija, koja je umesto istorijskog naziva oblasti „Raška“, lansirala pojam „Sandžak“, kao KPJ.[6] Naime, u toku Narodnooslobodilačkog rata (NOR) rukovodstvo Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) i Narodnooslobodilačkog pokreta reafirmisalo je pojam „Sandžak“, koji u Kraljevini SHS i Jugoslaviji nije postojao. Najznačajniji događaj u tom pravcu bilo je proglašenje partizanske autonomne oblasti Sandžaka 1943, koja je obuhvatala teritoriju osam starih srezova: Bjelopoljskog, Pljevaljskog, Pribojskog, Mileševskog (Prijepolje), Novovaroškog, Sjeničkog, Deževskog (Novi Pazar) i Štavičkog (Tutin).

Nad ovim prostorom vlast je imalo Zemaljsko antifašističko veće narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS), kao najviše političko zakonodavno i izvršno telo narodne vlasti u Raškoj oblasti. Posle oslobođenja (mart 1945), doneta je odluka da se ZAVNOS raspusti i da se srezovi: Pribojski, Mileševski, Novovaroški, Sjenički, Deževski i Štavički pripoje Srbiji, a Pljevaljski i Bjelopoljski, Crnoj Gori. Time se teritorija Raške oblasti našla u njenim istorijskim granicama iz 1912. godine – od tada de fakto i de jure „Sandžak“ ne postoji. On danas ne postoji, ni kao geografski, niti političko-teritorijalni pojam ili oblik društvenog uređenja, niti Republike Srbije, niti Republike Crne Gore.

S obzirom na iznete stavove o prostiranju Raške oblasti, a prema naučnim proučavanjima novijeg datuma, [7] Raška oblast se teritorijalno može odrediti u granicama šest opština jugozapadne Srbije i četiri opštine severne Crne Gore. Ima površinu od 7. 929 km2 i u 788 naselja (sa naseljem Međurečje – opština Rudo[8]), prema poslednjem sprovedenom popisu, živelo je 379. 418 stanovnika.

Geografski položaj Raške oblasti

Geografski položaj predstavlja onaj činilac koji u teoriji geografije, ima veliku geopolitičku i geostrategijsku važnost. Značaj geografskog položaja slikovito je izrekao Napoleon: „Dajte mi geografski položaj jedne zemlje, i ja ću vam reći kakav je i kakva će ubuduće biti njena spoljna politika.“[9] Zbog toga je geografski položaj nezaobilazan predmet analize svih koji kompleksno tretiraju odnos geografskog prostora i političko- istorijskih zbivanja.

Posmatrano globalno, Raška oblast se nalazi na severnoj i istočnoj hemisferi Zemlje, Južnoj Evropi, centralnom delu Balkanskog poluostrva, jugozapadu Srbije i severu Crne Gore. Regionalno-politički je podeljena između dve samostalne države – Srbije i Crne Gore. Raška oblast predstavlja svojevrsni prirodni spoj tih država i obuhvata delove jugozapadne Srbije i severne Crne Gore. Sa stanovišta fizičko-geografskog položaja, Raška oblast je u osnovi prostrana brdsko-planinska zaravan koja leži na jugoistočnom obodu Dinarskog planinskog sistema. Prema Cvijiću, to je najzgodnija centralna oblast visokih i šumovitih krajevi između Tare i Zapadne Morave.[10] Spada u najkrševitije predele Balkanskog poluostrva. To su najviše zaravni Dinarskog sistema, od Kopaonika i Rogozne na istoku do Durmitora, Komova, Sinjaevine, Bjelasice i reke Tare na zapadu, koje mahom dubokim i uskim dolinama prosecaju reke: Lim, Ibar, Ljubovađa, Bistrica, Čeotina, Raška, Uvac i druge, obrazujući manja ili veća proširenja u obliku plodnih kotlina. Gledano u celini to je planinska tvrđava, ali i raskrsnica sa koje vode putevi, poznati još od rimskog vremena, prema Moravi, Jadranskom moru i Vardaru.[11] Takvim reljefnim sklopom Raška oblast je geografski zatvorena. Manjim prirodnim otvorima gravitira prema jugoistoku gde je od Prednje Azije udaljena oko 600 km, u odnosu na jug i Jadransko more ima oko 100 km rastojanja, zatim u pravcu zapada od Sarajeva se nalazi na rastojanju od 50 km i prema severu od političkog i ekonomskog središta Srbije – Beograda, udaljena je oko 150 km vazdušne linije. Pomenuta zapažanja o geografskim osobinama Raške oblasti ukazuju na njen središnji položaj u odnosu na susedne predele. Takav položaj i ostale geografske osobine uslovile su da je, od srednjeg veka do današnjih dana to područje, u određenim istorijskim uslovima, imalo značajnu geopolitičku ulogu.

Saobraćajni položaj Raške oblasti

Geoprostor Raške oblasti ima značajnu saobraćajnu funkciju. U tom smislu, Cvijić je isticao njene plastične i komunikacione osobine kao i tranzitni značaj između Bosne i Hercegovine, Kosova i Metohije, Skoplja, zatim između Srbije i Crne Gore. [12] Preko prostora Raške oblasti vodili su važni strategijski pravci koji su bili uslovljeni smerom protezanja planinskih venaca i rečnih dolina. Najznačajniji je svakako bio „Bosanski put“, koji je povezivao Skoplje i basene Kosova i Metohije sa Sarajevom. Značaj Bosanskog puta bio je pojačan transverzalnim putevima od Jadranskog mora: „Dubrovački put“ iz Dubrovnika za Niš, Skoplje i Carigrad „Via Drina“ preko Trebinja, Bileća, Gacka i Srbinja uz Ćehotinu do Pljevalja, a odatle drugi put za Lim i Polimlje, i „Zetski put“ koji se spuštao sa visokih površi Raške oblasti, dolinom Drima prema Skadru i Liješu.

U novije vreme, na osnovu valorizacije svog tranzitno-geografskog položaja, Raška oblast je dobila veće saobraćajno značenje. Reljef Raške oblasti uslovio je najvažnije saobraćajne pravce koji su grupisani prema pružanju planinskih venaca i rečnih dolina. Najvažniji komunikacijski pravci su: Jadranska magistrala koja se pruža pravcem zapad-istok. To je magistralni put šireg regionalnog značaja, koji čini izlaz prema Srbiji, Kosovu i Maloj Aziji; Polimska magistrala koja se meridijanski pruža Limskom dolinom od Berana, preko Bijelog Polja i Prijepolja do Uvca (kod Priboja); Zlatiborska magistrala koja se oslanja na Polimsku magistralu kod Bistrice i pruža gotovo meridijanski do Kokin Broda. Pored navedenih putnih pravaca, prvorazredan geostrateški i saobraćajni značaj za Srbiju ima pružni pravac Beograd – Bar, na koju je orijentisan značajan privredni potencijal Srbije.

Vojnostrategijski značaj Raške oblasti

Posmatrano iz vojnostrategijskog aspekta, Raška oblast u okviru ratišta Srbije ima neprocenjiv značaj. To je deo državnog prostora koji pokriva celu dužinu državne granice Srbije prema Crnoj Gori i osetljivi deo granice prema Bosni i Hercegovini. Raška oblast obuhvata oko 120 km strategijske dubine Srbije po uporedničkoj osi, i oko 60 km po meridijanskoj osi. Ako bi se (u perspektivi i najnepovoljnijoj varijanti) taj prostor našao izvan granica državnog prostora Srbije, njena strategijska dubina svela bi se na približno 150 kilometara. Svođenje strategijske dubine države na tako beznačajne dimenzije učinilo bi veoma nepovoljnim njen ukupni vojnostrategijski položaj.

Značaj vojnostrategijskog položaja Raške oblasti, određen je i njenim geografskim odnosima prema Jadranskom i Egejskom moru. Ona je prirodno predodređena da bude spona između Srbije i Crne Gore, odnosno Pomoravlja, Podrinja i Podunavlja, sa dolinom Zete i Crnogorskim primorjem. To je prostor prema kome vode više strategijskih pravaca na Balkanu i na kome se oni završavaju, i uže na teritoriji Srbije, ali samim tim i prostor sa koga polaze ti isti pravci koji izbijaju u doline Ibra i Lima. Svi glavni strategijski pravci ratišta Srbije uviru u taj prostor, čime on u strategijskom smislu, predstavlja jedinstvenu prostorno-geografsku celinu. Naime, na Balkanskom poluostrvu se mogu izdvojiti tri značajnija strategijska pravaca: Panonsko-moravski, Balkanski i Jadransko-crnogorski .Od navedenih pravaca, geoprostor Raške oblasti se nalazi neposredno u zoni Jadransko-crnogorskog strategijskog pravca, dok je preko dolina Lima, Ibra, Zapadne Morave i Kosova i Metohije u posrednoj prirodnoj vezi sa ostalim strategijskim pravcima. Stoga, vojnom kontrolom tog prostora, omogućava se strategijski manevar snaga i njihovo „prelivanje“ sa jednog pravca na drugi pravac, za dejstva prema Kosovu i Metohiji, Zapadnoj Moravi, Crnoj Gori i Bosni i Hercegovini.

Na osnovu uopštene analize vojnostrategijskog značaja Raške oblasti može se zaključiti, da ona sa pozicije Srbije, poseduje najviši vojnostrategijski nivo za strategiju odbrane državnog prostora Srbije. Geoprostor Raške oblasti predstavlja prostrano strategijsko težište ratišta Srbije koje u jednu celinu objedinjuje kontaktne prostore koji vode prema severu, istoku i jugoistoku. Eventualnim gubitkom tog dela, kompromitovala bi se strategijska dubina ratišta Srbije, a snage bezbednosti bi na jugozapadnom delu imale strategijski vakuum i, izvesno, nerešive vojnostrategijske probleme.

Geopolitički položaj Raške oblasti

Geopolitički položaj države ili regiona prožima u sebi kompleksnu ocenu prirodnog potencijala, geodemografskih procesa i savremene kulturno-političke realnosti.[13] Teritorija Raške oblasti oduvek je bila poseban, istovremeno veoma složen problem balkanske i evropske geopolitike u celini. Na njoj su se vekovima ukrštali putevi koji su povezivali istočni i jugoistočni deo Balkanskog poluostrva sa zemljama zapadne Evrope. Stoga su pohodi sa jugoistoka ka severozapadu, i obratno, imali tačku preseka na tom geopolitičkom prostoru. Na teritoriji Raške oblasti ukrštali su se suprotni interesi i uticaji velikih evropskih i svetskih sila. Najpre, interesi srednjovekovne srpske države, zatim Osmanlijskog carstva, kasnije Austrougarske, u balkanskim ratovima Kraljevine Srbije i Crne Gore, sve do danas, kada se na tom prostoru prepliću interesi modernih geopolitičkih tvorevina atlantizma, Srednje Evrope i islamskog sveta. Da bi bolje shvatili mnoge događaje koji su u vezi sa prostorom Raške oblasti, neophodno je istorijski elaborirati njenu političko-geografsku ulogu.

Istorijski aspekt geopolitičkih funkcija Raške oblasti

Prva srpska država se prvobitno formirala na području koje je obuhvatalo doline reka Raške i Studenice, Peštersku visoravan i Polimlje. Na zapadu su je uvek nazivali Raškom (,, Rassa“, „Rascia“, „Regnum Rasciae“), a na istoku Srbijom. O Srbima u Raškoj oblasti Jiriček ističe „U unutrašnjosti planinske zemlje od mora do Dunava, prostire se oblast prvobitnih, pravih Srba koja je ime svog malog plemena dala celom okolnom području“. [14] Na tom prostoru formiran je prvi srpski plemenski savez, kasnije Raška župa, iz koje je u 12. veku konstituisana srednjovekovna nezavisna država Raška.

Za vreme Nemanjića, Raška oblast, kao centralno jezgro srednjovekovne srpske države, dobija veliki značaj za Srbe i postaje geopolitički nukleus i makrotvrđava srpske srednjovekovne države, odakle je počelo njeno širenje radi okupljanja srpskih zemalja na jugoistok prema Kosovu, na sever prema Dunavu, na zapad prema Bosni i preko Zahumlja i Zete prema Jadranskom moru i Dalmaciji. Zahvaljujući pogodnom geografskom položaju i sklopu zemljišta, Raška oblast u tom periodu pružala je povoljne uslove – kako za geopolitičko širenje srpske državne vlasti na susedne srpske zemlje u vizantijskom posedu, tako i za odbranu protiv udara i provala Vizantije, Mađara i Bugara na slobodnu srpsku teritoriju, kao i za razvoj autohtone kulture i duhovnog života. Geopolitičku prekretnicu u razvitku srpske srednjovekovne države predstavljao je Deževski sabor (1282), kada su srpska vlastela geopolitičko težište države pomerili iz Raške oblasti na jug. Raška oblast se tada našla u središtu države, gde se odvijao bogat duhovni život, dok je njen geopolitički i vojnostrategijski značaj bio u drugom planu.

Prodorom Turaka promenio se i geopolitički položaj Raške oblasti. Do tada periferna oblast, ona je postala „hodnik“ kojim su se kretali Turci prema Bosni i dalje na zapad. [15] Posle Kosovske bitke, krajem 14. veka, najveći deo teritorije Raške oblasti pripadao je Oblasti Brankovića, koja je s obzirom na izvanredan strategijski značaj za dalja turska prodiranja predstavljala objekat stalnih turskih napada. Turci su, konačno, zauzeli Rašku 1455. godine, kada se završilo njeno srednjovekovno razdoblje. Turskim osvajanjem Srbije i Bosne, ta oblast je imala prvorazredni geopolitički značaj kao centralna zona na „bosanskom putu“, jer su Osmanlije preko koridora Raške oblasti održavale vezu između centralne vlasti Otomanske imperije i Bosne, na zapadu Carstva, i preko Bosne sa susednim oblastima preko Une i Save.

Od Berlinskog kongresa Raška oblast je dobila svoj pun geopolitički značaj, kojim je okončana Velika istočna kriza (1875-1878), i od tada predstavlja važan geopolitički čvor na Balkanskom poluostrvu. U njenom geopolitičkom životu toga vremena značajnu ulogu imali su, pre svega, Austrougarska, Turska, Srbija i Crna Gora. Za Austrougarsku strategijski koridor preko Raške oblasti predstavljao je realnu mogućnost da na najpogodniji način ostvari svoju geopolitičku konstantu prodora na Istok, da preko nje pod svoj uticaj stavi celi prostor Stare Srbije, ovlada Kosovom, vardarskom dolinom i Solunom. Iz tih razloga ona je na Berlinskom kongresu (1878) pokrenula takozvano „Sandžačko pitanje“. Zbog toga se u bečkim krugovima govorilo da je Sandžak za Bosnu, isto što i Bosfor za Crno more, jer se jedino preko te oblasti Austrougarska mogla probiti na Istok. Sa stanovišta interesa Turske, teritorija Raške oblasti bila je njeno poslednje geopolitičko uporište čijim bi gubitkom ona bila izbačena iz središnjeg dela Balkana. Stoga je bilo razumljivo njeno nastojanje da dokaže „turska istorijska prava“ na tu oblast činjenicom da je njome ovladala još od polovine 15. veka i da je preko nje vodio najkraći put do njene najzapadnije provincije Bosne i Hercegovine, nad kojom je sve do 1908. godine imala nominalni suverenitet. Formiranjem dva srpska državotvorna i oslobodilačka jezgra, u Šumadiji i u Crnoj Gori, Raška oblast je imala nov nacionalni značaj u geografskom i geopolitičkom povezivanju Srbije i Crne Gore, a šire i ostalih srpskih zemalja. Ona je predstavljala „kopču“ srpskih zemalja sa koje se moglo sigurno i blagotvorno uticati na sve strane, a noročito na jug i sever. Stoga se smatralo da Raška oblast predstavlja životno pitanje srpskoga naroda kome je Berlinski kongres odlukom o formiranju Novopazarskog sandžaka, – između Srbije i Crne Gore, raspolutivši ga na dva dela, izrekao strašnu kaznu. [16]

Nakon uspešno završenog Prvog balkanskog rata 1912. godine, i likvidacije turske vlasti, Raška oblast je ušla u sastav suverenih država Srbije i Crne Gore. Cvijić ističe da je tada nestala oblast koja je predstavljala simbol balkanske političke nesigurnosti, odnosno „politička zemljouzina“ nazivana Novopazarskim sandžakom. Time je Srbija dobila učvršćen geografski položaj i određenu geografsku sliku. [17] Međutim, Prvi svetski rat 1914. godine, onemogućio je geopolitičku stabilnost Raške oblasti. Austrougarske snage su nastojale da ponovno iskoriste raške muslimane radi ostvarenja svojih ekspanzionističkih interesa. U vezi s tim, Austrougarska je zaoštravanjem odnosa između Srba i muslimana u Sjenici (1917) organizovala konferenciju svih muslimanskih predsednika opština na kojoj je doneta Rezolucija kojom se traži odvajanje bivše turske administrativno-teritorijalne celine Novopazarskog sandžaka od Srbije i Crne Gore i njeno trajno pripajanje Bosni i Hercegovini, a ukoliko se to ne može ostvariti, onda se moli austrougarska vlada za autonomni status. Do realizacije te separatističke ideje nije došlo jer je 1918. godine pobednička vojska Kraljevine Srbije ponovo oslobodila prostor Raške oblasti.

Po završetku Prvog svetskog rata, Raška oblast je u novu državnu zajednicu jugoslovenskih naroda ušla kao zaostalo i siromašno područje. U takvom stanju dočekan je Drugi svetski rat. Od aprilskog rata 1941. godine do konačnog oslobođenja Jugoslavije, Raška oblast je bila trajno ratno žarište. Zbog njenog geopolitičkog položaja, na tom prostoru došlo je do sukoba nemačkih, italijanskih, kvislinških i komunističkih interesa. Svi oni su težili da Rašku oblast zadrže pod svojom dominacijom. U toku NOR-a rukovodstvo KPJ je reafirmisalo pojam „Sandžak“ proglašenjem Zemaljskog antifašističkog veća narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS), koje je obrazovalo skupštinske i izvršne organe vlasti, čime je ta oblast stekla preduslove za priznavanje posebne administrativne celine u novoj Jugoslaviji. Njegova funkcija u toku rata, najverovatnije je proistekla iz potrebe za čvršćim, kompaktnijim, operativnijim načinom partizanskog rukovođenja na tom prostoru radi prevazilaženja lošijih međunacionalnih odnosa izazvanih jačanjem muslimanske milicije – s jedne strane, i četničkog pokreta – s druge. Prevazilaženjem tog problema u komunističkoj Jugoslaviji, nestalo je potrebe i za tim konceptom autonomnosti, pa je ZAVNOS raspušten, već 1945. godine.

Savremeni geopolitički položaj Raške oblasti

Razvoj novijih istorijskih i geopolitičkih događaja učinili su da Raška oblast i danas bude jedan od najvažnijih geopolitičkih čvorova na Balkanskom poluostrvu u kojoj se prepliću najmanje četiri geopolitičke sfere interesa:

američka sfera interesa – od devedesetih godina prošlog veka došlo je do bitnih izmena poretka uticaja velikih sila na Balkanu, kao uostalom i u čitavom svetu, u kojem je počela da dominira jedina preostala svetska sila, Sjedinjene Američke Države, koje u tradicionalnom geopolitičkom odnosu predstavljaju pomorsku, atlantističku silu. Za atlantiste, shodno svojim geopolitičkim interesima utemeljenim na pomorskoj moći, saveznici su identifikovani u onima koji im posredstvom svoje gravitacije moru mogu omogućiti prodor u balkanski prostor (Hartland – kopnenu unutrašnjost), odnosno u prostor od prvorazrednog značaja za kontrolu evroazijskog oboda. To su (pre svih): Turska, Albanija zajedno sa kosovsko-metohijskim Albancima, južnoslovenski muslimani i drugi. Na taj način, SAD su svoje prisustvo u Sredozemlju i priobalnim prostorima proširile uspostavljanjem „vojne i druge saradnje“ sa Turskom, Albanijom, Makedonijom, kao i svojom ulogom ključnog faktora „jugoslovenske krize“ stajanjem iza muslimanskih interesa u Bosni i Hercegovini i albanskih interesa na prostoru Kosova i Metohije.

nemačka sfera interesa – kao kopnena sila i protivteža atlantizmu Nemačka konstantno teži ka izgradnji evropske dijagonale čiji je vektor usmeren prema Balkanu, Maloj Aziji i Bliskom istoku (Drang nach Osten). Ona se pravcem severozapad-jugoistok nakon devedesetih godina prošlog veka politički i ekonomski vratila na Balkan, potvrđujući time tradicionalni kontinuitet njenih interesa i politike na Balkanu. Glavni instrument u modernoj nemačkoj geopolitici prema dijagonalama jeste njena spoljna ekonomska aktivnost. U vezi s tim, ona koristi društveno-ekonomske transformacije u Istočnoj Evropi i vraća svoje ekonomske pozicije u regionu. Zbog svojih dugoročnih interesa – od prodora na jugoistok, što bliže naftnim izvorima do sve naglašenijeg prisustva na tim prostorima, Nemačka pokušava da ugrozi američku dominaciju na Balkanu, Sredozemlju i Bliskom istoku. Radi svojih interesa Nemačka održava tradicionalno dobre odnose, ne samo sa Turskom, već i sa islamskim svetom uopšte. Ipak, zbog visokog stepena amerikanizacije Turske, ima uzdržan stav na moguće Tursko prodiranje u dubinu Balkana, bliže Srednjoj Evropi i njeno priključenje Evropskoj uniji.

 turska sfera interesa – U simbiozi zajedničkih interesa sa SAD, ogleda se i geopolitički nastup Turske kao regionalne sile. Reč je o konceptu, u kome Turska kao novi strateški oslonac Amerike u islamskom svetu, igra višestruku ulogu: posreduje američke strateške interese među islamskim državama, omogućava američko prisustvo na balkanskom prostoru (Hartlandu) i predstavlja američku protivtežu Nemačkoj prevlasti u centralnoj Evropi i na Balkanu, u onemogućavanju reafirmacije njenog geopolitičkog sna o ovladavanju Malom Azijom, i širim basenom Crnog mora i Kaspijaskog mora. Pored toga, Turska se kao svojevrsno otelovljenje svojih interesa i interesa islamskog sveta, pojavila kao legitimni zastupnik muslimanskog stanovništva na Balkanu. Geopolitičke akcije Turske poslednjih decenija usmerene su na oživljavanje „Otomanskog“ uticaja, i otvorenom podrškom „svim balkanskim muslimanima“. Izjava (pokojnog turskog predsednika) Turguta Ozala: „Naš je cilj, ekonomsko-političko i vojno opkoljavanje Srbije, kao jedan od prvih koraka ka obnavljanju turske Imperije od Jadrana do Kineskog zida“, jasno potvrđuje ideju o muslimanskoj transverzali, od Dalekog istoka preko Srednjeg istoka i Bliskog istoka do Jadrana. U okviru tog geopolitičkog projekta moguće je uvideti i geostartegijski značaj balkanske muslimanske dijagonale, odnosno preševsko-kumanovskog, raškog i goraždanskog mostobrana. Muslimanska dijagonala ili pravac poznatiji kao „zelena transverzala“ prostire se od Male Azije, Trakije, Makedonije, Kosova i Metohije, Raške oblasti, Bosne i Hercegovine do Cazinske krajine, kao najisturenije islamske tačke u Evropi. To je veoma važna kopnena veza koju muslimani pokušavaju da demografski i politički kontrolišu kako bi je učinili potpuno prohodnom za islamski uticaj ka Srednjoj Evropi. Od Jedrena, odnosno turske granice u Evropi, preko južne Bugarske i Makedonije do Cazinske krajine, Raška oblast predstavlja najznačajniju kariku u lancu islamske balkanske transverzale. Njen značaj sa stanovišta turskih interesa je višestruk. Prvo, Raška oblast je prostor u kome je proces islamizacije polovično završen, za razliku od (neposredno) okolnih prostora Bosne, Kosova i Metohije i Albanije, gde je taj proces skoro doveden do kraja.

Drugo, islamska transverzapa nije neprekidni pojas teritorije iste širine na celoj svojoj dužini. Za razliku od prostora Kosova i Metohije, gde je najšira, jer u sebe uključuje i Albaniju, na depu Raške obpasti najuža je, a time i geopolitički najosetljivija. Takođe, Raška oblast se nalazi na samom evropskom središtu islamske dijagonale, bez koje bi ona bila presečena na približno 120 km i bez ozbiljnijih mogućnosti da se obezbedi siguran dvosmerni islamski uticaj na Balkanu.

Iz navedenog, jasne su geopolitičke akcije Turske koja posredno, preko aktivnosti lokalnih muslimanskih političkih organizacija sa prostora Raške oblasti, nastoji da od Raške oblasti oformi jedinstveni politički prostor. Muslimansko nacionalno veće Sandžaka usvojilo je 1993. godine, tzv. Memorandum o uspostavljanju specijalnog statusa za Sandžak, dokument koji razrađuje elemente državnosti, autonomije, decentralizacije i regionalne organizacije. Taj dokument je i dalje zvanična platforma MNVS-a, koji je 1993. godine promenio ime u Bošnjačko nacionalno veće Sandžaka (BNVS). Ta teza koja je, uz manje modifikacije, zastupljena više od jedne i po decenije, s obzirom na poznata istorijska iskustva značajno opterećuje međuetničke odnose u Raškoj oblasti, što svakako ima negativne geopolitičke i bezbednosne implikacije.

srpska sfera interesa – u uslovima procesa geopolitičke dezintegracije srpskih etničkih prostora od Krajine, Bosne, razdvajanja Srbije i Crne Gore, i najnovije separacije Kosova i Metohije, Raška oblast je postala prostor od posebnog egzistencijalnog značaja za Srbiju. Ona, geopolitički rečeno, jeste „meki trbuh“ srpskog etničkog prostora i Srbije kao njegove matice. Eventualni gubitak Raške oblasti stvorio bi „srpsku geopolitičku rupu“ na osetljivom delu prostora, gde postoji muslimansko stanovništvo, što bi osnažilo islamski klin uvučen u teritoriju Srbije. Na taj način, ona bi poprimila islamski karakter i imala bi višestruku geopolitičku ulogu. S jedne strane, predstavljala bi svojevrsni geopolitički oslonac za dalje širenje islama na okolne prostore, dok bi s druge strane, vezivanje Raške oblasti sa teritorijama pod muslimanskom dominacijom (BiH, Kosovo i Metohija) podstaklo dalju dezintegraciju srpskog etničkog prostora u svim pravcima: zapad, sever, severozapad i istok. Na taj način, Srbija bi u perspektivi postala svojevrstan „geopolitički bogalj“, što bi dovelo do minimiziranja značaja geografskog položaja Srbije i srpskog naroda na Balkanu.

Na osnovu analize države kao živog organizma i „zakona rasta države“, po kome ona nije nastala odjednom, već se u svojoj evoluciji postepeno teritorijalizovala, Racel je za taj proces, istakao značaj centralnog jezgra (kolevke), oko kojeg je širenjem evoluirala državna teritorija. Ako taj model primenimo na srpskoj državi, Raška oblast, nesumnjivo, predstavlja njeno centralno jezgro. To je prostor na kome je srpska srednjovekovna državna ideja dobila svoju početnu formu. Ona predstavlja srpsku geopolitičku makrotvrđavu, njen balkanski Hartland, ili državnu osovinu, odakle je vršena njena ekspanzija u dubinu Balkanskog poluostrva. U procesu teritorijalne evolucije moderne Srbije formirano je više različitih centralnih jezgara (Šumadija, Beograd) pa Raška oblast nije izgubila svoj centralni srpski kohezioni, integrativni i državni značaj. Ona i dalje predstavlja njeno originalno istorijsko centralno jezgro. Stoga, njeno očuvanje unutar državnog prostora Srbije zauzima posebno mesto u sferi srpskih geopolitičkih interesa.

Najnoviji geopolitički procesi na Balkanu, rezultirali su sužavanjem i separacijom srpskog etničkog prostora do nivoa koji skoro da isključuje njihovu značajniju ulogu i uticaj na balkanske tokove i procese. Poseban značaj u strategiji razbijanja srpskih etničkih prostora ima i proglašenje nezavisnosti Kosova i Metohije, koje je dovelo do ozbiljnog slabljenja srpskog činioca u regionu, koji je već raspolućen prema Republici Srpskoj i Crnoj Gori. U takvim geopolitičkim okolnostima Raška oblast se iz središnjeg geografskog položaja našla na njenoj periferiji. Savremeni pokušaji da se Raška oblast transformiše u teritorijalnu i etničku periferiju, marginalizuje u srpskoj kolektivnoj svesti, kao i pokušaj obezvređivanja njenog egzistencijalnog značaja (za Srbiju) imaju za cilj njenu državnu dezintegraciju. Racel je davno uočio pravilo istorijskog iskustva da se država stvara na obodima etničkih krugova, dakle tamo gde izazovi neprijateljstava iziskuju državu kao najpotpuniji i najčvršći oblik odbrane zajednice. Budući da Raška oblast vekovima predstavlja prostor kontaktne zone, koji prima udare najsnažnijih etnokonfesionalnih i geopolitičkih potresa – može da se zaključi o veličini geopolitičkog značaja Raške oblasti za Srbiju i o njenim srpskim egzistencijalnim interesima koji su u vezi sa tim delom njene teritorije.

Pored državotvornog i centralno integrativnog karaktera za Srbiju, Raška oblast predstavlja i sakralno-geografsko središte srpske države i kulturno-civilizacijskog identiteta srpskog naroda. U njoj su razmešteni mnogobrojni znakovi srpskog nacionalnog i civilizacijskog identiteta. Tu je ponikla srpska pismenost i književnost (u Bijelom Polju je napisano Miroslavljevo jevanđelje, a u Rasu, Vukanovo), tu su rođeni, živeli i stvarali i prvi pisci biografske književnosti (Sveti Sava, Stefan Prvovenčani), fresko-slikari i drugi stvaraoci srpske srednjovekovne civilizacije i kulture. U dolinama Raške, Lima i Ibra formirana je i autohtona graditeljska škola poznata u istoriji umetnosti kao raška škola, koja je svojim visokim dometima prevazilazila nacionalne granice. Monumentalni spomenici te škole: Studenica, Sopoćani, Đurđevi stupovi, Mileševa, Crna Reka, kao i brojne crkve i manastiri na „svetim vodama Lima“, danas svedoče o jednoj velikoj civilizaciji i razvijenoj kulturi Srba u srednjem veku na tom prostoru. Svi ti monumentalni kulturni spomenici, prestoni gradovi, sakralni objekti i druga kultna mesta sa veoma razvijenim duhovnim životom i danas čine jednu homogenu, bogatu nacionalnu kulturnu baštinu. [19]

Raška oblast ima posebno mesto u sklopu celokupnog srpskog bića i u duhovnom i kulturnom pogledu može joj se dati epitet Srpske Svete Gore. Stoga, sakralno-geografski aspekt eventualnog gubitka te teritorije, ne bi bio samo materijalan i ne bi mogao do kraja da se sagleda.

Teritorija sa takvim državotvornim i etničkim identitetom od neprocenjivog je značaja za opstanak, funkcionisanje i suverenitet srpske države i njenog naroda, i otuda proističe njen egzistencijalni geopolitički značaj za Srbiju i srpski narod. To nije samo obična teritorija, koju zahvata država Srbija, već i organski deo njenog bića (Kjelen)[20], sa kojim je vezana bezbrojnim uzajamnim vezama. Stoga, hipotetičkim gubitkom tog dela Srbije, bila bi poništena dimenzija istorije, nastanka i opstanka srpske države. Istovremeno, to bi značilo i gubitak kulturnih i civilizacijskih repera (u duhovnom i materijalnom smislu), etničkih i religijskih korena, demografskih potencijala, kao i srpskog državotvornog nasleđa – što bi vodilo njenom državnom propašću.

Geopolitička determinisanost geokulturnih elemenata Raške oblasti

Kultura i civilizacija kao osnovni faktori i determinante savremenih geopolitičkih procesa zastupljene su pre svega u koncepcijama kulturne ikonografije Gotmana, pedesetih godina prošlog veka, i ideji o sukobu civilizacija harvardskog profesora Hantigtona krajem prošlog veka. [21] Prema tim teorijama najveći bezbednosni rizici javljaju se na mestima susreta različitih civilizacija i kultura. Na osnovu takvih shvatanja, razlike u religijskim kulturama instrumentalizuju se za podsticanje sukoba od strane geopolitičkih centara moći i za dovođenje datog prostora u njihovu političku i ekonomsku zavisnost.

Sa navedenog stanovišta, Raška oblast predstavlja jedan od kompleksnijih regiona Balkana i Evrope. Kao rezultat geokulturne istorije, stanovništvo Raške oblasti je podeljeno na dva velika civilizacijska, kulturna i religijska sistema: pravoslavno-hrišćanski i islamski. Stoga, Raška oblast ne predstavlja samo geopolitički čvor, već granični pojas religija i duhovno razmeđe na kome se ukrštaju i seku lukovi pravoslavlja i islama. Zbog postojanja „etničkog koktela“ (Bžežinski) i „nesavršenih političkih granica“ (Hantignton), religijske podele ostavile su neizbrisive tragove na njenu geoistoriju i geokulturu, na odnose saradnje i sukoba između naroda i kultura. Takva verska izmešanost u periodima geopolitičke stabilizacije vodila je multikonfesionalnoj kohabitaciji, dok je više puta instrumentalizovana za širenje sukoba. U oba slučaja religija je predstavljala oblik geopolitičke komunikacije između naroda i njihovih upravljača, u prvom slučaju dragocen oblik komunikacije, a u drugom razoran. Složenost i dinamika je stoga glavna crta uzajamnih odnosa religije i geopolitike koja se vodila na tom prostoru. Najveći upliv u polje geopolitičkog, na prostoru Raške oblasti doživela je religija kroz proces islamizacije, koji se nejednakim intezitetom sprovodio nad pravoslavnim stanovništvom gotovo pet vekova, zatim u periodu rešavanja „Istočnog pitanja“ i poslednjoj deceniji prošlog veka.

Pored multikonfesionalne i multikulturalne determinisanosti, geokulturnu istoriju Raške oblasti karakterišu i specifični etnokulturalni procesi koji su obeleženi pre svega kontinuiranim etničkim razjedinjavanjem jedinstvenog srpskog etnosa koji na tom prostoru egzistira od 12. veka. Razlike između dominantnih etničkih zajednica i etnodemografskih sistema u Raškoj oblasti, Srba i Crnogoraca s jedne strane, i Bošnjaka i Muslimana s druge, rezultat su složenih geopolitičkih i religijskih procesa u kojima etničnost nije bila primarni model za formiranje njihovog nacionalnog identiteta. Naime, na delu je bila dvostruka etnička separacija srpskog etnosa. Prva, na osnovama religijskog izdvajanja iz srpskog etničkog korpusa – slučaj stvaranja Muslimanske (Bošnjačke) nacije, i druga na političko-državnim osnovama – stvaranje Crnogorske nacije. Na tom principu stvaranja nacija nastale su mnoge protivrečnosti između tzv. objektivnih karakteristika i samoidentifikacije etničke pripadnosti, između istorijskog „rodovskog korena“ i samosaznanja. Stoga se može reći da je formiranje etničkih i nacionalnih grupa u Raškoj oblasti upravo rezultat procesa akulturacije, asimilacije i geopolitičke manipulacije. Stvorena verska, etnička i kulturna složenost stanovništva Raške oblasti predstavlja potencijalnu platformu za ostvarivanje geopolitičkih interesa velikih sila, jer preplitanje istorijskog i aktuelnog, mešanje prošlosti i sadašnjosti, neminovno vodi zaoštravanju suprotnosti i konflikta među pripadnicima različitih etničkih i religijskih grupa. Kroz istoriju, na tom prostoru, kao i na čitavom Balkanu, verske i etničke [22] posebnosti stanovništva upotrebljavale su se radi ostvarivanja interesa geopolitičkih centara moći. Međutim, i pored konflikata u dramatičnim istorijskim okolnostima, zajedničko slovensko poreklo, bliskost jezika, tradicionalni patrijarhalan način života, uslovili su da taj prostor do danas očuva svoju multikonfesionalnu i multietničku prirodu. Dokaz toj tvrdnji jeste očuvana kulturna baština, u kojoj su zastupljene tekovine hrišćanske, ali i islamske kulture.

Geopolitički aspekt etnodemografskih procesa u Raškoj oblasti

Raška oblast je prostor sa najsloženijom etnodemografskom strukturom i njenim razvojem. Savremena etnodemografska kompozicija Raške oblasti rezultat je njenog geografskog položaja, istorijskih, kulturoloških događanja i različitih geopolitičkih interesa, od egzistencijalnih (srpskih) do ekspanzionističkih, koji su rezultirali etničkom različitošću stanovništva. Na tom prostoru su još od sredine 15. veka, a naročito skraja 17. i početka 18. veka, stvorena dva etnodemografska sistema (hrišćansko-pravoslavni i islamski), koji se danas indetifikuju preko različitih kulturoloških, socioloških i reproduktivnih osobina. Između ta dva sistema, pored istorijskih i antropogeografski uslovljenih etnonacionalnih i kulturoloških razlika, izražene su i značajne razlike u biološkoj reprodukciji, starosnoj strukturi i migracionoj mobilnosti. Takva asimetrija može se definisati i kao svojevrsna demopolitika, čijom se realizacijom mogu ostvarivati određeni geopolitički ciljevi što predstavlja poseban geopolitički značaj etnodemografskih procesa u Raškoj oblasti.

Etnički procesi, etnički sastav i populaciona dinamika etničkih zajednica Raške oblasti, u drugoj polovini 20. veka, može se sagledati na osnovu podataka sedam posleratnih popisa stanovništva, od 1948. do 2002/3. godine. Međutim, svaki popis je u određenoj meri bio odraz političke klime koja je uticala na izjašnjavanje građana o nacionalnoj pripadnosti. Partijsko-politički uticaj jeste najočiglednije metodološki implementiran stvaranjem Muslimanske nacije, kao jedinstvenog svetskog fenomena potpune identifikacije konfesionalnog i nacionalnog. [23] Stoga, metodološka nedoslednost u popisima posle Drugog svetskog rata najviše se odnosi na stanovništvo južnoslovenskog etničkog porekla koje pripada islamskom kulturno-civilizacijskom krugu. Naime, muslimani jugoslovenskog etničkog porekla mogli su se u popisu 1948. godine deklarisati kao, ,Srbin-musliman“, „Hrvat-musliman“, „Makedonac-musliman“ ili „neopredeljen-musliman“, s tim što su samo neopredeljeni muslimani iskazivani posebno, dok su preostali uključivani u odgovarajuću nacionalnost. U 1953. godini, lica koja su izjavila da su muslimani, kao i ostala lica jugoslovenskog porekla, koja se nisu bliže nacionalno opredelila – svrstavana su u grupu „Jugosloveni neopredeljeni“, dok je za nacionalno neopredeljena lica koja nisu bila jugoslovenskog porekla upisivan odgovor „nacionalno neopredeljen“. U popisu 1961. godine došlo je do nove modifikacije grupe muslimana jugoslovenskog porekla i, shodno tome, izvršena je i promena u klasifikaciji nacionalne pripadnosti. Prema metodološkim uputstvima 1961. godine „Musliman“ označava etničku, a ne versku pripadnost i taj odgovor su mogla upisivati sva lica jugoslovenskog porekla bez obzira na versku pripadnost, ako smatraju da pripadaju toj etničkoj grupi. Na osnovu popisa iz 1971. godine, muslimani su iskazani kao „Muslimani“ u smislu narodnosti, dok su u popisima 1981. i 1991. godine Muslimani iskazivani kao jedan od jugoslovenskih naroda.

U popisu 2002. godine (odnosno 2003. za prostor Crne Gore), ta klasifikacija ima dva modaliteta: Musliman i Bošnjak. Poznato je da je proces sazrevanja bošnjačke nacije, odnosno preimenovanja nacionalnog imena Muslimana u Bošnjake politički artikulisan u poslednjoj deceniji prošlog veka. Međutim, deo te etničke zajednice (naročito u Crnoj Gori) još nije prihvatio tu odluku, već i dalje svoj identitet određuje na osnovu konfesionalne pripadnosti. U vezi s tim, ukupan etnodemografski razvoj Raške oblasti značajno je uslovljen i političkim faktorima, koji za razliku od demografskih, nisu uticali na ukupan demografski razvoj populacije Raške oblasti, ali su zato značajno uticali na redistribuciju između pojedinih etničkih grupa. [24]

Pouzdana slika o smeru i intenzitetu etnodemografskih procesa u Raškoj oblasti (koja je zasnovana na demografskim faktorima), može da se dobije praćenjem demografskog razvoja postojećih etnodemografskih sistema, koji su se jasno izdiferencirali od šezdesetih godina prošlog veka. Etnički procesi, koji su se odvijali na prostoru Raške oblasti, odlikovali su se dvosmernim demografskim razvojem karakterističnim za odvojene etnodemo-grafske sisteme, koji su za posledicu imali, u svim međupopisnim periodima, kontinuirano smanjivanje, kako apsolutnog broja, tako i relativnog udela u populaciji Raške oblasti, pravoslavno-hrišćanskog religijskog korpusa (Srbi i Crnogorci) i konstantan rast muslimanskog religijskog korpusa (Albanci, Turci, Muslimani, Bošnjaci). Tako je 2002/3. godine udeo prvih (pravoslavno-hrišćanskog religijskog korpusa), u odnosu na 1961. godinu, smanjen za 20, 2%, uz istovremeno povećanje udela drugih (muslimanskog religijskog korpusa) za 19, 7 odsto. Takođe, muslimanski religijski korpus je u svim međupopisnim periodima beležio pozitivne stope rasta, za razliku od pravoslavno-hrišćanskog kontingenta,  za koji su svojstvene negativne vrednosti navedenih obeležja. Najveći debalans (izuzimajući period do 1961. godine, kada je izvršena etnička konsolidacija Muslimana) u pogledu porasta muslimana i smanjenja pravoslavnih zabeležen je od 196l. do 1971. godine, u kojoj su muslimani populaciono doživeli rast svog korpusa po godišnjoj stopi od 30, 5%o, za razliku od srpsko-crnogorskog korpusa, koji se smanjivao po prosečnoj stopi od 7, 7%. Međutim, dinamika povećanja muslimana i smanjenja pravoslavnih u poslednje dve decenije tekla je manjim intenzitetom, tako da je u poslednjoj popisnoj dekadi (1991-2002/3) došlo do relativnog smanjenja disproporcije u pogledu njihovog populacionog razvitka. Pravoslavni su, u odnosu na prethodne međupopisne periode, zabeležili smanjenje svoje populacije i relativnog učešća manjeg intenziteta, po prosečnoj godišnjoj stopi od -0, 5%, dok se muslimanski etnodemografski kontingent, iako sa međupopisno najmanje zabeleženim porastom po prosečnoj godišnjoj stopi od 5, 4%, i dalje razvijao intenzivnije u odnosu na ukupnu populaciju Raške oblasti (2, 8%), čime su povećali svoje učešće za 2, 3 procentna poena (grafikon 1).

Prema poslednjim popisima stanovništva 2002/3. godine u etničkoj strukturi Raške oblasti, najbrojniju etničku grupu sa 171. 660 lica ili 45, 2% populacije činili su Bošnjaci. Po brojnosti, sledili su: Srbi, sa 148. 406 lica ili 39, 1%; Crnogorci sa 26. 958 ili 7, 1% i Muslimani sa 22. 882 lica, odnosno 6, 0% populacije Raške oblasti. Interesantno je da je zabeležen zavidan broj od 4. 154 lica (1, 1%) koji su bili nacionalno neopredeljeni. Od ostalih lica, brojniji su bili: Albanci (1. 254 lica ili 0, 3% stanovništva), Jugosloveni (632 lica ili 1, 1% stanovništva) i Romi (489 lica ili 0, 1% stanovništva. Pored navedenih lica, nepoznato je bilo 2. 070 popisanih stanovnika, tako da su ostale etničke grupe brojale ukupno 923 lica i to: Hrvati – 204 lica, Makedonci – 99 lica, Slovenci – 37 lica, Rusi – 51 lice, Mađari 41 lice i drugi.

Na osnovu analize etničke strukture stanovništva Raške oblasti po opštinama uočava se da su Srbi imali apsolutnu većinu u četri opštine: Nova Varoš (90, 1%), Priboj (74, 1%), Pljevlja (60, 1%) i Prijepolje (56, 8%), i relativnu većinu u dve opštine: Berane (46, 5%) i Bijelo Polje (40, 3%). Pored toga, najmanje Srba je zabeleženo u opštini Rožaje, u kojoj je popisano 904 lica srpske nacionalnosti, što je činilo 4, 0% opštinske populacije. Za razliku od Srba, Crnogorci nisu predstavljali etničku većinu ni u jednoj opštini obuhvaćenoj prostorom Raške oblasti. Veće prisustvo su zabeležili u opštinama Berane (25, 5%) i Pljevlja (21, 5%). Bošnjaci su činili apsolutnu većinu u četri opštine: Tutin (94, 2%), Rožaje (82, 1%), Novi Pazar (76, 3%) i Sjenica (73, 3%). Najmanji kontingent Bošnjaka je u opštinama: Nova Varoš (5, 1%) i Pljevlja (5, 2%).

Stanovništvo Muslimanske nacionalne pripadnosti, imalo je najveće učešće u opštini Bijelo Polje (15, 8%). Pored navedene opštine, sa udelom od 4, 7 do 9, 3% Muslimana karakterisale su se opštine: Priboj (4, 7%), Berane (6, 6%), Rožaje (6, 7%), Pljevlja (8, 1%) i Prijepolje (9, 3%), dok su opštine sa najmanjim udelom Muslimana: Nova Varoš (2, 5%), Novi Pazar (1, 9%) i Tutin (0, 7%). U vezi s tim, brojčano su se isticala i lica koja se nisu nacionalno izjasnila. Udeo neizjašnjenih bio je relativno ujednačen u svim opštinama Raške oblasti. Najveći je zabeležen u opštini: Berane (1, 8%) i Bijelo Polje (1, 8%), a najmanji u opštini: Tutin (0, 6%), Sjenica (0, 6%) i Rožaje (0, 7%) (karta 2).

Potencijal stanovništva ne meri se samo brojem stanovnika, već i drugim obeležjima: naseljima, teritorijom i ostalim. U tom pogledu, analiza praćenja promena u obimu teritorijalne obuhvaćenosti prostora na kojem je neka etnička grupa ostvarivala većinu, ukazuje da su polovinom prošlog veka, Srbi i Crnogorci imali apsolutnu etničku dominaciju nad celokupnom teritorijom Raške oblasti. Međutim, uporedo sa iznetim  etnopopulacionim tokovima, i prostor na kojem su etničku većinu činili Srbi i Crnogorci kontinuirano se smanjivao, tako da je devedesetih godina iznosio 5. 183 km2 ili 65, 4%, da bi početkom ovog veka neznatno bio povećan na 5. 338 km2 ili 67, 3%,.

Na osnovu etnoprostornih pokazatelja, Srbi su predstavljali većinsku nacionalnu grupu na 5. 211 km2 ili skoro 2/3 teritorije Raške oblasti, što je znatno više nego njihovo učešće u ukupnoj populaciji. Kao većinski narod, Srbi su obuhvatali najveći deo teritorije sedam opština: Nova Varoš (100, 0%), Priboj (96, 6%), Pljevlja (93, 5%), Prijepolje (82, 6%), Bijelo Polje (69, 4%), Berane (66, 4%) i Novi Pazar (62, 2%) i manji deo teritorije opštine: Sjenica (43, 2%), Tutin (10, 8%) i Rožaje (7, 9%). Prema tom pokazatelju najveći deo Raške oblasti 2002/3. godine obuhvatala su većinska srpska naselja, čime su Srbi bili prostorno najdisperzivniji narod u Raškoj oblasti. Crnogorci su činili etničku većinu na 127 km2 ili 1, 6% njene teritorije. Na taj način tu etničku grupu odlikovala je veoma slaba prostorna homogenizacija. Uočava se da su po opštinama prostorno ostvarivali većinu na manjim delovima teritorije opštine: Berane (7, 8%), Bijelo Polje (5, 3%) i Pljevlja (1, 6%). U teritorijalnom pogledu, Bošnjaci su ostvarivali etničku većinu na 2. 322 km2 ili 29, 3% prostora Raške oblasti. Oni su imali etničku većinu na najvećem delu teritorije opštine: Tutin (75, 4%), Rožaje (89, 2%) i Sjenica (55, 3%) i manjem delu opštine: Novi Pazar (37, 8%), Berane (23, 4%), Bijelo Polje (17, 4%), Prijepolje (20, 8%) i Priboj (3, 4%). Pored Bošnjaka, Muslimani su predstavljali većinsku etničku grupu na manjim delovima teritorije opštine: Bijelo Polje (7, 9%), Pljevlja (3, 6%), Prijepolje (3, 0%), Berane (1, 8%) i Sjenica (1, 5%), odnosno na 176 km2 ili 2, 2% teritorije Raške oblasti. Pored nabrojanih etničkih grupa, još su Albanci imali etničku dominaciju na 72 km2, odnosno 0, 9% Raške oblasti, sa izraženim težištem na 16, 7% teritorije jugozapadnog dela opštine Rožaje (karta 3).

Na osnovu predvidivih etnodemografskih procesa, u narednim decenijama Rašku oblast karakterisaće procesi etničke homogenizacije koji će biti okončani u opštinama Tutin i Rožaje, dok će u završnu fazu ući u opštinama: Sjenica, Novi Pazar, Nova Varoš, Pljevlja i Priboj. Pored navedenih procesa, u opštinama Prijepolje, Berane i Bijelo Polje, do početka četvrte decenije ovog veka zadržaće se heterogena etnička struktura stanovništva, ali sa diferencijalnim smerovima demografskog razvoja u korist muslimanskog etnodemografskog kontingenta. Shodno iznetim predviđanjima, Raška oblast, u prostornom smislu, biće izrazito izdeferencirana na dva dela: istočni – muslimaski, i zapadni-pravoslavni. Prelaznu zonu ili središnji kontaktni deo, između navedenih etnoprostornih celina Raške oblasti, činiće teritorije opština Prijepolje, Bijelo Polje i Berane, sa dugoročnom tendencijom demografskog pripajanja istočnom etnoprostornom sklopu. S obzirom na geopolitički i strategijski značaj Raške oblasti za Srbiju i međunarodne centre moći, ovi procesi mogu učiniti taj prostor bezbednosno još osetljivijim.

Zaključak

Raška oblast je veoma složena regija, kako sa geografskog, tako i sa istorijskog, kulturnog, geopolitičkog i bezbednosnog stanovišta. S jedne strane, predstavlja svojevrsnu geografsku vezu matičnih zemalja srpskog istorijskog prostora, istorijsko središte i srpsko srednjovekovno državotvorno i kulturno jezgro, odakle je Srbija vekovima proširivala svoj uticaj na Balkanskom poluostrvu. Iz takve uloge proistekao je njen egzistencijalno-geopolitički i geostrategijski značaj za Srbiju. S druge strane, Raška oblast je i za sve koji su težili da ostvare svoje interese na Balkanskom poluostrvu i šire imala značajnu geopolitičku ulogu od najranijih vremena do danas. Savremena geopolitička situacija pokazuje da se u Raškoj oblasti, u režiji novih geopolitičkih aktera, i dalje prepliću raznorodni geopolitički interesi. Ona je danas razapeta između geopolitičkih uticaja Nemačke i njene poznate geopolitičke konstante prodora na Istok, tursko-proameričke težnje širenja islama što dublje u Evropu i egzistencijalnih srpskih državotvornih i nacionalnih interesa.

Geopolitička determinisanot Raške oblasti u značajnoj meri implicirala je etnodemografske procese koji su rezultirali specifičnim demografskim i civilizacijskim kretanjima. Kao rezultat etnodemografskih tokova, s jedne strane, prisutan je proces koncentracije i jačanja nacionalne homogenizacije muslimana, dok je s druge strane, prisutan proces prostorne disperzivnosti karakterističan za pravoslavne, čime je izvršena značajna transformacija savremene etničke i etnoprostorne strukture u korist muslimanskog etnodemografskog sistema, na račun pravoslavnog. Takvi diferencijalni etnodemografski procesi jesu od posebnog geopolitičkog značaja i važna su pretpostavka geopolitičke ravnoteže Raške oblasti i njenog sveukupnog društvenog razvoja. Disharmoniji etnodemografskog razvoja Raške oblasti mora se posvetiti veća pažnja, jer će zanemarivanje etnogeografije i etnodemografije, na tom geoprostoru opterećenom suprotnostima iz prošlosti i različitih geopolitičkih uticaja još više usložiti njenu ukupnu društveno-političku situaciju.

Ideja regionalnog razvoja veoma je prisutna u različitim projektima širom Evropske unije. U tom smislu, mesto Raške oblasti jeste u modernoj Srbiji zasnovanoj na načelima regionalizacije, uključenoj u evropske tokove u kojoj će se harmonizovati društveni, politički, ekonomski i pravni sistem sa evropskim standardima i normama. U vezi s tim, u Srbiji će se poštovati osnovne evropske vrednosti: mirno rešavanje sporova, konstruktivna međunarodna saradnja što će predstavljati doprinos evropskoj bezbednosti i saradnji. Samo se na taj način mogu prevazići postojeći politički, ekonomski i međuetnički problemi i obezbediti da ta oblast, od nacionalnog značaja, postane snažan integracioni faktor u regionu. Svako drugo rešenje, neminovno bi vodilo geopolitičkoj instrumentalizaciji međuetničkih odnosa i dezintegraciji tog prostora.

Literatura

  1. Dašić, M.: Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške u doba turske vladavine i nastanak imena Sandžak, Oblasti Stare Raške krajem XIX veka i početkom XX veka, Prijepolje, 1994
  2. Gigović, LJ.: Etnodemografski procesi u Raškoj oblasti u drugoj polovini 20. veka i njihov geopolitički značaj, doktorski rad, Geografski fakultet, Beograd, 2008.
  3. Gigović, LJ.: Etički sastav stanovništva Raške oblasti, Globus, Srpsko geografsko društvo, Beograd, 2008.
  4. Gravje, G.: Novopazarski sandžak, Srpski književni glasnik, Nova štamparija Davidović, Beograd, 1913.
  5. Grčić, M.: Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000.
  6. Lutovac, M.: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Otisak iz Glasa CCCVII, SANU, knj. 20, Beograd, 1978.
  7. Jiriček, J. K.: Istorija Srba I, Biblioteka fototipskih izdanja, Zmaj, Beograd, 1990.
  8. Lutovac, M: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Glas CCCVII SANU, Odeljenje društvenih nauka, knj. 20, Beograd, 1978.
  9. Miletić, A.: Iskušenja geopolitičkog zemljotresa, Tajna Balkana, SKC, Beograd, 1995
  10. Petrović, P.: Raška, antropogeografska proučavanja, Etnografski institut, SANU, Beograd, 1984.
  11. Radovanović, S.: „Mogućnost korišćenja statističke građe za analizu etnografskih i etnodemografskih procesa“, Zbornik radova, Geografski institut, SANU, Beograd, 1996.
  12. Ratzel, F.: Antropogeographie, Die geographische Verbreitung des Menschen, 2 izdanje, J. Engelhorn, Stuttgart, 1912.
  13. Selimović, S.: Raška oblast i političke manipulacije oko tog prostora, Breznički zapisi, Pljevlja, 1998. str. 23.
  14. Terzić, S.: „Upotreba islamskog faktora u balkanskoj strategiji velikih sila: Raška i Sandžačko pitanje“, Nastava istorije, 5, Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad, 1997.
  15. Terzić, S.: „Raška ili Sandžak (o sudbini oblasnog istorijskog imena Raška), Mileševski zapisi, 2, Dom kulture, Prijepolje, 1996.
  16. Hantigton, S.: Sukob civilizacija i preoblikivanje svetskog poretka, CID, Podgorica, 1998
  17. Cvijić, J.: Politički značaj Novopazarskog sandžaka, govori i članci, sabrana dela, knj. 3, SANU, Beograd, 1987.
  18. Cvijić, J.: Prirodne oblasti, Balkansko Poluostrvo, sabrana dela, knj. 2, SANU, Beograd, 1991, str. 68.
  19. Konačni rezultati popisa stanovništva od 15 marta 1948. godine, SZS, knjiga IX, stanovništvo po narodnosti, FNRJ. Beograd, 1954.
  20. Popis stanovništva 1953, SZS FNRJ, knjiga XI, Starost, pismenost i narodnost, podaci za opštine prema upravnoj podeli u 1953 godini, Savezni zavod za statistiku. Beograd, 1994
  21. Nacionalni sastav stanovništva SFRJ po naseljima i opštinama, SZS, knjiga III, Beograd, 1994; Nacionalni sastav stanovništva SFRJ po naseljima i opštinama, knjiga II, Beograd, 1994.
  22. Nacionalni sastav stanovništva SFRJ po naseljima i opštinama, SZS, knjiga I. Beograd, 1991
  23. Popis stanovništva i domaćinstva SR Jugoslavije 1991. godine, SZS, Detaljna kpasifikacija stanovništva po nacionalnosti, knjiga III, Beograd, 1993.
  24. Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2002, RZS, Stanovništvo nacionapna ipi etnička pripadnost, knjiga I, Beograd, 2003.
  25. Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2003, ZSCG, Stanovništvo nacionapna ipi etnička pripadnost, knjiga I, Podgorica, 2004.

[1]Petrović, P.: Raška, antropogeografska proučavanja, Etnografski institut, SANU, Beograd, 1984, str. 11.

[2] Lutovac, M.: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Otisak iz Glasa CCCVII, SANU, knj. 20, Beograd, 1978, str. 230.

[3]Dašić, M.: „Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške u doba turske vladavine i nastanak imena Sandžak“, Zbornik radova, Prijepolje, 1994, str. 22.

[4]Terzić, S.: „Upotreba islamskog faktora u balkanskoj strategiji velikih sila: Raška i Sandžačko pitanje“, Nastava istorije, br. 5, Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad, 1997, str. 78.

[5]Gravje, G.: Novopazarski sandžak, Srpski književni glasnik, Beograd, 1913, str. 26-27.

[6] Terzić, S.: „Raška ili Sandžak (o sudbini oblasnog istorijskog imena Raška)“, Mileševski zapisi, br. 2, Prijepolje, 1996, str. 207.

[7] Gigović, LJ.: Etnodemografski procesi u Raškoj oblasti u drugoj polovini 20. veka i njihov geopolitički značaj, doktorski rad, Geografski fakultet, Beograd, 2008, str. 23.

[8] Takozvano Bosansko ostrvo, zahvata površinu od 3, 96 km2 i administrativno-politički pripada Republici Srpskoj (Bosna i Hercegovina), odnosno opštini Rudo.

[9] Miletić, A.: Iskušenja geopolitičkog zemljotresa, Tajna Balkana, SKC, Beograd, 1995, str.153.

[10] Cvijić, J.: Politički značaj Novopazarskog sandžaka, Sabrana dela, knj. 3, SANU, Beograd,1987, str. 119

[11] Cvijić, J.: Prirodne oblasti, Balkansko poluostrvo, Sabrana dela, knj. 2, SANU, Beograd,1991, str. 68.

[12] Cvijić, J.: Politički značaj Novopazarskog sandžaka, Sabrana dela, knj. 3, SANU, Beograd,
1987, str. 119.

[13] Grčić, M.:Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000, str. 181.

[14] Jiriček, J. K.: Istorija Srba I, Biblioteka fototipskih izdanja, Zmaj, Beograd, 1990, str. 124.

[15] Lutovac, M.: Etničke promene u oblasti Stare Raške, Glas CCCVII SANU, Odeljenje društvenih nauka, knj. 20, Beograd, 1978, str. 207.

[16] Vojvodić, M. Međunarodni položaj Srbije u vreme oslobodilačkih ratova od 1876. do 1878. godine, Narodni muzej, Čačak, 1997, str. 42.

[17]Cvijić, J.: Antropogeografski i etnografski spisi, SANU, Beograd, 1987, str. 233.

[18] Grčić, M.: Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000, str. 115.

[19] Dašić, M.: Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške … i nastanak imena Sandžak, Oblasti Stare Raške krajem XIX veka i početkom XX veka, Prijepolje, 1994, str. 24.

[20]Grčić, M.: Politička geografija, Geografski fakultet, Beograd, 2000, str. 112.

[21] Hantigton, S.: Sukob civilizacija i preoblikivanje svetskog poretka, CID, Podgorica, 1998.

[22] Gigović, LJ.: Etnodemografski procesi u Raškoj oblasti u drugoj polovini 20. veka i njihov geopolitički značaj, doktorski rad, Geografski fakultet, Beograd, 2008, str. 79.

[23] Radovanović, S.: „Mogućnost korišćenja statističke građe za analizu etnografskih i etno-
demografskih procesa“, Zbornik radova, Geografski institut, SANU, Beograd, 1996, str. 266.

[24] Gigović, LJ.: Etnički sastav stanovništva Raške oblasti, Globus, SGD, Beograd, 2008, str. 114.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na septembar 22, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Teodor Ipen: Raška (Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo, knj 2, god III, 1891. god.)

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 17, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,

Salih Selimović: Stara Raška u Turskim administrativno-upravnim podjelama

(Breznički zapisi, 11-12, Pljevlja 1999. god.)

I

Aktuelna zbivanja u Raškoj oblasti, odnosno djelovanje muslimanskih ekstremista i separatista, nameću urgentnu i permanentnu potrebu za razjašnjavanjem pojmova – imena Raška, Stara Raška, sandžak, Raška oblast, kao dijelova Stare Srbije. Zapravo, treba objasniti njihovo leksičko, geografsko i istorijsko značenje. Nikakav politički, ustavno-pravni, etnički ili bilo koji drugi poseban položaj nije imao bivši Novopazarski sandžak koji se često, potpuno neosnovano, identifikuje sa teritorijom nekadašnje srpske srednjevjekovne države Raške. Od Berlinskog kongresa 1878. godine, a posebno od kraja XIX vijeka, sve više je na Zapadu i kod domaćih separatista u upotrebi samo ime “Sandžak”. To ime se posebno aktuelizuje sa izmišljenim problemom ljudskih prava u vrijeme kriznih i ratnih situacija na Balkanu, a i šire.

Od svog osnivanja 1990. godine Stranka demokratske akcije (SDA) stalno insistira na autonomiji ili nekom posebnom (specijalnom) statusu “Sandžaka”, odnosno Raške o&pasti. Nikada neće da kažu da je ovaj prostor Stara Raška (i u nekim zapadnim izvorima je nazivana Allte Rascien – Stara Raška) ili savremenim imenom Raška oblast. To ne čine zbog toga što bi u tom slučaju priznali, u nauci i narodnom pamćenju nesporan, kontinuitet srpskog istorijskog i etničkog prostora koji je poznat i na Istoku i na Zapadu kao Stara Raška, koja je zajedno sa Kosovom i Metohijom i sjevernom Makedonijom uvijek sačinjavala Staru Srbiju.

Stranka demokratske akcije je 1991. godine formirala ilegalno i paradržavno Muslimansko Nacionalno Veće Sandžaka (MNVS), koje se od prošle godine naziva Bošnjačko Nacionalno Veće Sandžaka (BNVS). To ilegalno MNVS je 1993. godine uputilo Memorandum o specijalnom statusu “Sandžaka” vladama Savezne Republike Jugoslavije, Republike Srbije i Crne Gore sa zahtjevom da se taj memorandum prihvati. Isti tekst Memoranduma je upućen i nekim velikim silama sa zahtjevom za međunarodnu podršku, u stvari za intervenciju EZ-NU i UN, odnosno SAD i Njemačke. To vaskrsnuće tzv. “Sandžačkog pitanja” ima samo za cilj dalje penetriranje zapadnih sila u unutrašnjost Balkana i razbijanje srpskog etničkog i državnbg prostora. Ranije je Austro-Ugarska “Sandžačkim pitanjem” sprečavala ujedinjenje srpskih etničkih i istorijskih zemalja.1 Ovaj prostor je ostavljen na Berlinskom kongresu kao neka tampon zona između srpskih zemalja i istovremeno kao koridor za dalju infiltraciju Habzburške Monarhije i Njemačke posle okupacije Bosne i Hercegovine 1878. i vojnog zaposijedanja zapadnog dijela Raške oblasti (Pljevlja, Prijepolje i Priboj) 1879. godine. Iz istog razloga je bivša Austro-Ugarska podržavala ekspanzionizam Albanaca na Kosovu i Metohiji i u bivšem Novopazarskom sandžaku, jer bi buduća albanska država (još kasnije tzv. Velika Albanija) bila pod protektoratom te Monarhije.2Naravno, to se radilo, a i danas radi, na štetu Srbije i srpskog naroda. Otvoreno je sa Zapada podržavano albaniziranje raških muslimana i muslimanskih izbjeglica iz Bosne i Hercegovine, posle njene okupacije 1878. i aneksije 1908. godine, kako u Staroj Raškoj tako i na Kosovu i Metohiji.3

Zbog svog geopolitičkog, odnosno geostrateškog položaja ova oblast je uvijek bila predmet političko-diplomatskih manipulacija, još od rešavanja tzv. Istočnog pitanja (nasleđa turskih teritorija na Balkanu), a u tom okviru i rješavanje vješto iskonstruisanog “Sandžačkog pitanja”. Tvorac tog “Sandžačkog pitanja” je bila Austro-Ugarska, koju je podržavala Njemačka posle svog ujedinjenja 1871. godine. sa njihovim političkim i ekonomskim, odnosno imperijalnim planovima podudarali su se i interesi Vatikana, odnosno, može se reći, katoličkog Zapada.

Aktuelna balkanska politika Zapada pokazuje da su i dalje prisutni recidivi “Sandžačkog pitanja”, ali umjesto Austro-Ugarske tu su Evropska uncja (EU) i NATO, zapravo SAD i Njemačka, posle svog ponovnog ujedinjenja 1990. godine. Postojale su, a i dalje postoje razne varijante ili opcije rešavanja tzv. “Sandžačkog pitanja”, kao što su: bosanska (bošnjačka), arbanaška, ustaška (za vrijeme zloglasne NDH), neka nedefinisana autonomija, specijalni status i ko zna koja još. Za sve te varijante iskonstruisani su “dokazi” o nekom individualitetu i kontinuitetu davno bivšeg Novopazarskog sandžaka, sada i u domaćoj i u stranoj propagandi samo “Sandžaka”. Zaboravlja se da je u Osmanskoj Imperiji taj sandžak bio samo jedno od mnogobrojnih vojnih lena i administrativno-upravnih jedinica u rangu današnjih okruga.

Sve te konstrukcije i varijante potenciraju se u političkoj i “naučnoj” propagandi, preko raznih medija i publicistike, kako bi se pred međunarodnom javnošću opravdale težnje za “separiranjem” i amputacijom ove, oduvijek srpske istorijske i etničke, oblasti. Bolje rečeno, ovaj prostor je “kopča” srpskih etničkih i istorijskih zemalja (Raške, Duklje-3ete, Bosne, Kosova, Metohije, skopskog i tetovskog područja). Problem ljudskih prava je nepostojeći, ali se koristi kao izgovor za razne pretnje i pritiske prema SRJ, Srbiji i Crnoj Gori. Zapadne sile nastoje da ostvare svoj dalji prodor na jugoistok Evrope i u istočno Sredozemlje dok se Rusija nije oporavila od svojih teških unutrašnjih ekonomskih i političkih problema i trenutne inferiornosti u međunarodnim odnosima posle raspada SSSR i Varšavskog ugovora.

Radi razumijevanja aktuelnih zbivanja i raznih političko-diplomatskih špekulacija sa Starom Srbijom, pa tako i sa Starom Raškom, potrebno je iznijeti neke relevantne činjenice i eksplikativne podatke o Staroj Raškoj, Raškoj oblasti iz njene srednjovjekovne prošlosti i administrativno-upravnog organizovanja za vrijeme viševjekovne Osmanlijske dominacije.

II

Na prostoru između rijeka Ibra i Drine, Zapadne Morave i Tare nastala je srpska srednjovjekovna država Raška. Prema jednom kotorskom dokumentu iz 1186. godine tj. još iz Nemanjina vremena, ova središnja srpska zemlja je nazivana Raškom (Rassa).4 U zapadnim izvorima (Venecija, Italija, Vatikan, Dubrovnik, Kotor, Njemačka, Ugarska) prihvaćeno je ime Rasciae (Raška), Regnum Rasciae (Kraljevina Raška). Tako će se ovaj prostor nazivati u zapadnim (latinskim) izvorima i kada se srpska srednjovjekovna država bude veoma proširila na ostale srpske, kao i neke susjedne zemlje, za vrijeme kralja Milutina i cara Dušana, u XIV vijeku. I kasnije, sve do kraja XLX, Raška je bilo ime za ovu oblast, pa i širi prostor, što je bio sinonim za Srbiju, a Rašani za Srbe.5

Ime srpske srednjovjekovne države Raške potiče od imena grada Rasa, rimskog Arsa. Ostaci tog drevnog grada postoje i danas u predgrađu Novog Pazara. Grad Ras je dugo bio i “stolno mjesto” srpskih vladara iz svetorodne dinastije Nemanjića. Ovaj epicentralni srpski istorijski i etnički prostor je u istočnim izvorima (vizantija, Romeji-Grci) nazivan Srbija. Kasnije će se nazivati Stara Srbija za razliku od one koju će stvoriti vožd Karađorđe i knez Miloš početkom XIX vijeka južno od Save i Dunava. Ta stara, adekvatna i jedino izvorna imena ne mogu se nikako zamjenjivati sa imenom sancak koje je dao osvajač i viševjekovni okupator svim takvim administrativno-upravnim jedinicama u rangu okruga u svom Carstvu. Taj naziv za ovu staru srpsku oblast samo podstiče neki iskonstruisani individualitet i pothranjuje separatizam “raznih boja, ali asocira i na našu tragičnu prošlost. Ime sandžak za nekadašnje administrativno-upravne jedinice u Osmanskoj Imperiji treba ostaviti istoriji, koju treba znati, ali joj ne treba robovati i ne treba je zloupotrebljavati.6

Sandžak je ime za osnovnu administrativnu-upravnu jedinicu u Osmanskom Carstvu još od vremena kada je to bila samo pogranična kneževina u Anadoliji. Na čelu sandžaka su bili vojni namjesnici sa titulom sandžak-beg, koji su imali i neke upravne nadležnosti.7 Sama riječ sandžak na turskom znači zastava. Na arapskom takva administrativna jedinica se nazivala liva, što takođe znači zastava. Sandžak-beg je bio vojno-upravni starješina i feudalni gospodar, pa je sandžak bio i vojno leno do reformi 1839. i 1852. godine. Sandžaci su se dijelili na subašiluke i kadiluke,a ovi na nahije. Veće administrativno-teritorijalne jedinice od sandžaka bile su beglerbegluci ili ejaleti. Za vrijeme viševjekovne turske vlasti na našim prostorima bilo je 25 takvih Sandžaka, u evropskom dijelu Turske Imperije 77, a početkom XIX vijeka 290 u cijelom Osmanlijskom Carstvu.8 Od tolikog broja sandžaka nijedan nije ni nominapno kao ovaj zadržao to tursko ime. Taj naziv se acministrativno-upravne jedinice u rangu okruga i u samoj Turskoj je ukinut, već davne, 1921. godine.

III

Posle pad Skoplja pod tursku vlast, 1392. godine, i formiranja Skopskog krajišta, koje je bilo baza za dalja osvajanja, turske granične i pljačkaške jedinice (akindžije) su još češće i nemilosrdnije harale prostorom Stare Srbije, pa tako i Stare Raške kojima je još nominalno vladao Vuk Branković (zapadnim dijelovima Stare Raške vladao je tada bosanski kralj). Već 1396. godine turske vojne posade bile su stacionirane u srpskim srednjovjekovnim gradovima Zvečanu i Jeleču i važnom rudniku Gluhavici gdje je sjedio i turski kadija (sudija koji je imao i neka upravna ovlašćenja). U gornjem Polimlju i Potariju Turci Osmanlije su bili 1398, dok su Brskovo na Tari zaposeli 1399. godine. Tako će sve do konačnog pada Stare Raške 1455. godine postojati svojevrsno dvovlašće na prostoru današnje Raške oblasti. Posle definitivnog pada Raške pod tursku vlast jedan dio ovog prostora ušao je u sastav Skopskog krajišta, mada su Limski Nikšići bili popisani u jednom turskom popisu već 1453. godine.9 Ranije srednjovjekovne župe Zvečan, Jeleč, Ras i Sjenica postale su vilajeti (vojno-administrativne oblasti u sastavu Skopskog krajišta.10 Osim ovih vilajeta Skopskom krajištu su priključeni i vilajeti Moravica i Limski Nikšići.11 Kada su Turci osvojili Bosnu 1463. godine ukinuli su Skopsko krajište i formirali Bosanski sandžak kojem su pripojili vilajete Zvečan, Jelež, Ras, Sjenicu, Moravicu i jedno kratko vrijeme Nikšić. Do turskog popisa 1468/69. godine kadiluku Jeleču, koji je u međuvremenu bio formiran, pripadape su Moravica, nahije Barče (Nova Varoš), Vrače, Gluhavica i Limski Nikšići. Kasnije je sjedište kadije premješteno u Novi Pazar, kada je postao važan trgovačko-zanatski centar.12 Novi Pazar kao vilajet i kadiluk (sudsko-administrativna oblast) pominje se 1485. godine, a nešto kasnije i kadiluk Stari Vlah kojeg su činile nahije Sjenica, Nova Varoš i Priboj. Ovi kadiluci i nahije (opštine) ostaće u sastavu Bosanskog beglerbegluka (ejaleta, vilajeta) do 1877. godine, osim Moravice i dijelova Nove Varoši koji će 1830- 1833. godine ući u sastav Kneževine Srbije.

Drugi dijelovi Stare Raške na koje će se širiti ime “sandžak” zbog čestih administrativno-upravnih promjena nalazili su se u

nekoliko sancaka. Kada su Turci Osmanlije osvojili najveći dio Hercegovine organizovali su vilajet Herceg 1469. godine sa sjedištem U Foči (Srbinje). Ovom vilajetu bio je priključen vilajet i kadiluk Mileševo koji je bio formiran 1477. godine i sjedište mu je bilo u tvrđavi Mileševac (kasnije Hisardžik). Turci će ubrzo, tj. već 1470. godine, formirati Hercegovački sandžak i obuhvataće, osim vilajeta Herceg, i prošireni vilajet Mileševo na gornje Polimlje, zapravo i na nahiju Budimlju (Berane). Vilajet i kadiluk Mileševo se od 1482. godine počinje nazivati Prijepolje, jer je sjedište prenijeto u tada sve razvijeniji trg i palanku Prijepolje. Prijepoljskom kadiluku pripadale su sledeće nahije: Mileševa, Kukanj (Breznica, Pljevlja), Poblaće (od današnjeg Priboja prema Pljevljima), Kričak, Ljuboviđa i Budimlje. Tako je kadiluk Mileševo (Prijepolje) jedno vrijeme obuhvatao oblasti srednjeg i gornjeg Polimlja i Potarja.13

Posle 1482. godine nahije Budimlje i Komaran (bjelopoljski, beranski i brodarevski kraj), a prije 1485. godine, bile su u sastavu kaze Bihor, zajedno sa nahijama Zla Rijeka (Andrijevica) i Plav. Kaza Bihor je tada pripadala Skadarskom sandžaku. Iste nahije iz gornjeg Polimlja bile su jedno kratko vrijeme posle 1455. godine u sastavu Prizrenskog sandžaka. U popisnom defteru Prizrenskog sandžaka 1489. godine ponovo su popisane kao njegovi vilajeti Bihor i Plav.14

Početkom XVI vijeka mileševski, odnosno prijepoljski kadiluk je i dalje u sklopu Hercegovačkog sandžaka čije je sjedište bilo u Foči. Sredinom XVI vijeka u oviru Hercegovačkog sandžaka formiran je kadiluk Taslidža (Pljevlja) kojem su pripadale neke teritorije prijepoljskog kadiluka.15 Sve do druge polovine XIX vijeka, odnosno do 1864/65. godine nahije Taslidža (Kamenica, Pljevlja), Kukanj, Kričak, Vraneš, Mataruge, Ljuboviđa, Komaran, Poblaće i Prijepolje ostali su u sastavu Hercegovačkog sandžaka, čije je sjedište bilo u Pljevljima od 1572. do 1833. godine.16 Tada će biti ponovo formiran Novopazarski sandžak i sve pomenute nahije ući će u njegov sastav.

Kaze (srezovi) Trgovište (Rožaje) i Bihor, iz oblasti Stare raške, i do devete decenije XVI vijeka pripadale su Prizrenskom sandžaku. Međutim, u popisu Skadarskog sandžaka 1582/83. godine nalazile su se nahije Budimlje (Berane), Zla Rijeka (Andrijevica) i Komaran (Brodarevo). Već početkom XVII vijeka jedan mletački popis nahija Skadarskog sandžaka svjedoči da pomenute nahije (opštine) nisu više bile u njegovom sastavu i očigledno je teško pratiti sve te upravne promjene.17

Između 1578. i 1584. godine, najvjerovatnije 1580. godine, formiran je Bosanski pašaluk (Beglerbegluk, ejalet). U njegov sastav, osim nahija i kadiluka koji su i ranije bili dcjelovi Bosanskog sandžaka, ušli su i kadiluci Pljevlja i Prcjepolje, iz Hercegovačkog sandžaka. Izgleda da nije bilo više ovako čestih administrativno- teritorijalnih promjena sve do kraja XVIII vijeka u ovom dijelu Stare Srbije, odnosno Stare Raške. Što se tiče jugoistočnog dijela Stare Raške, promjena je bilo i dalje. Tako je turski geograf Hadži-Kalfa zabilježio da su sredinom XVII vijeka Prizrenskom sancaku pripadale kaze Bihor, Has (Donji Vasojevići, Berane) i Trgovište (Rožaje). Hadži-Kalfa je, takođe, zapisao da su Dukađinskom (Pećkom) sandžaku pripadali kadiluci Plav i Podmila (kraj između Sućeske i Murine u gornjem Polimlju koji se i danas naziva Podmila ili Polimlje). Krajem XVII vijeka kadiluk Bihor je i dal»e u Prizrenskom sandžaku, a Trgovište (Rožaje) se nalazilo u okviru novopazarskog kadiluka, kao jedna od njegovih nahija. Nahija Budimlja je od 1685. godine ponovo činila jedan kadiluk sa Prijepol»em i opet se našla u Hercegovačkom sandžaku.18 Dakle, može se zaključiti da se teritorijalno-upravni položaj Stare Raške do kraja XVII vijeka stalno mijenjao i da su se pojedine nahije, kaze i kadiluci “vezivali za više centara – Skadar, Prizren, Dukađin (Peć), dok su drugi kadiluci stalno bili u sastavu Bosanskog i Hercegovačkog sandžaka”.19

Od početka XVIII vijeka kaza Bihor sa nahijama Budimlja, Zla Rijeka (Gornji Vasojevići) i Plav su sastavni dijelovi Skadarskog sandžaka, odnosno Skadarskog pašaluka od 1757. godine, pa do 1833. godine. Tim pašalukom su skoro samostalno i nasl»edno upravljali veziri i paše iz albanske porodice Bušatlija, čestih odmetnika od sultana i velikih neprijatelja Crnogoraca i Srba. Tada je formirana Gusinjska nahija (kasnije mudirluk – srez), od tri bivše nahije: Budimlje, Zle Rijeke i Plava.

IV

Novopazarski sandžak je kao administrativno-upravna jedinica prvi put formiran negdje oko 1790. godine. Centralni dio oblasti Stare Raške je činio ovaj sandžak, koji je bio izdvojen iz Bosanskog pašaluka, kao jedan od njegovih sandžaka. Tada su Bosanski pašaluk činili sledeći sandžaci: Sarajevski, Travnički, Zvornički (sjedište U Tuzli), Banjalučki, Bihaćki, Hercegovački (do 1833. sjedište u Pljevljima, a posle te godine u Mostaru) i Novopazarski (nešto kasnije sjedište u Sjenici, pa se ponekad nazivao i Sjenički).20 U tek osnovani Novopazarski sandžak ušli su kadiluci: Novi Pazar, Sjenica, Nova Varoš, Mitrovica (Kosovska) i Trgovište (Rožaje).21 Ovaj Novopazarski sandžak je egzistirao do 1817. godine, kada je sultanovom naredbom ukinut. Kadiluci iz njegovog sastava su ponovo pripojeni Bosanskom (Sarajevskom) sandžaku. Za skoro tri decenije postojanja ovog sandžaka nije ostao nikakav trag o nekoj posebnosti, odnosno nekom individualitetu ovog prostora.

Veliki uspjesi koje su postigli srpski ustanici, pod komandom Karađorđa Petrovića, 1809. godine u Novopazarskom sandžaku doveli su do promjena u ovoj administrativno-upravnoj jedinici. Oslobođeni su kadiluk Brvenik i dio kadiluka Stari Vlah (dijelovi tadašnjih područja Nove Varoši i Sjenice). Te teritorije su konačno priključene Kneževini Srbiji sultanovim hatišerifom 1833. godine. Hatišerifom od Gjulhane, 1839. godine, ukidaju se kapetanije u Bosanskom pašapuku i uvode se nove administrativno- upravne jedinice muselimsluci (rang sreza), na čijem čelu se nalazio muselim, kao upravno-policijski funkcioner. Ukidaju se kadiluci kao sudsko-upravne oblasti. Kadijama (sudijama) ostala je samo sudska vlast. Begovi i kapetani su se uporno suprotstavl>ali sultanovim reformama, a pogotovu ovim koje su proklamovane Hatišerifom 1839. godine (tanzimati hajrije – spasonosne uredbe), jer je najprije trebalo razvlastiti konzervativno vojno plemstvo i ajane (prvake) i tako onemogućiti dalji otpor reformama.

Posle konačnog slamanja bosanskog begovata (ajani i kapetani), Omer-paša Latas je uspio da sprovede novu upravnu reformu u Bosni i Hercegovini 1851-52. godine. Ukinuo je sandžake i definitivno kadiluke, a uveo kajmakamluke (okruge) i mudirluke (srezove).23 Prema ovoj novoj podjeli Bosanskog pašapuka ustanovljeno je šest kajmakamluka i to: Sarajevski, Travnički, Banjalučki, Bihaćki, Zvornički (sjedište u Tuzli) i Novopazarski (sjedište u Sjenici). Novopazarski kajmakamluk je obuhvatao stare kadiluke Novopazarskog sandžaka prije 1817. godine, ali bez Brvenika i dijelova Starog Vlaha. U Hercegovačkom pašaluku (ejaletu) formirana su tri kajmakamluka. Jedan od njih je bi Pljevaljski u kojem su bili zapadni dijelovi oblasti Stare Raške. Pljevaljski kajmakamluk su sačinjavali mudirluci Pljevlja, Prijepolje i Kolašin.24 Ostala dva kajmakamlukaHercegovačkog pašaluka bila su Mostarski i Trebinjski.25

Bosanski pisac Ivan Frano Jukić, prolazeći kroz Novi Pazar 1852. godine, zapisao je da su Novopazarskom kajmakamluku (orugu) pripadali kadiluci, odnosno mudirluci: Sjenički, Novopazarski, Mitrovački, Višegradski, zapravo prostor između rijeka Drine, Sitnice i Ibra.26 Isti pisac je ostavio zapisano i to da su se do 1850. godine u Skadarskom pašaluku nalazili Limski Vasojevići, odnosno osim Gusinjske nahije i “gorski predeli” Bihor, Rožaje i Pešter, ali sad, tj. 1852. godine, “tobože radi lakšeg upravljanja spadaju u nahiju Novopazarsku”.27 Omer-paša Latas je sigurno 1852. godine izdvojio Bihor, Rožaje, Bijelo Polje (Akovo) i gornju Pešter iz Skadarskog i pripojio ih Novopazarskom kajmakamluku, odnosno Bosanskom pašaluku. Tako je ostalo do 1865. godine

Novom administrativno-upravnom reorganizacijom, koju je sproveo bosanski valija (guverner, namjesnik provincije) Topal- Osman-paša 1865. i 1866. godine, izvršeno je preuređenje Bosanskog ejaleta. Sultan je donio dekret 1865. godine po kojem se ukidaju pašaluci, a formiraju vilajeti (pokrajine, provincije) koje su bile zavisnije od Porte (turska vlada). Ukinut je Hercegovački pašaluk 1866. godine, pa su Bosna i Hercegovina činile jedno upravno područje – Bosanski vilajet, čije je sjedište bilo u Sarajevu (još je Omer-paša Latas prenio vezirsku stolicu iz Travnika u Sarajevo). Ponovo su uvedeni sandžaci (okruzi) koji su se dijelili na kaze (srezove), nahije (opštine) i džemate (sela).28 Vilajstima je upravljao valija (guverner, pokrajinski namjesnik), sandžacima kajmakami, odnosno mutesarifi od 1867. godine (okružni načeliici), kazama kajmakami ili mudiri (u rangu sreskih načelnika), nahijama beledi reisi (predsednici opština) i selima muktari (starešina sela).290vakva administrativno – upravna reforma urađena je po ugledu na unutrašnje uređenje Trećeg Francuskog Carstva. Osmansko Carstvo je tada bilo pod snažnim uticajem Francuske. Turska je želela da svoje davno započete reforme sprovede do kraja kako bi “bolesnik na Bosforu” preživio. Sigurno je sprovođenje administrativnih i teritorijalnih reformi, ukidanjem janjičarskog reda, razvlašćivanjem vojnog plemstva, preuređenjem svojinskih odnosa na selu i sl., doprinijelo održavanju sve inferiornije Turske Imperije. Trebalo je još mnogo vremena da se sruši ta nekada moćna Imperija, jer su njenom dugovečnom održavanju pogodovali suprotni interesi evropskih hrišćanskih država. Za neke evropske sile bolje je bilo da na Balkanu i na Moreuzima vegetira slaba Turska, nego da se tu pojavi neka jaka i superiorna sila (na primer Rusija).

Ovom velikom upravnom i teritorijalnom reformom čitavo gornje Polimlje je definitivno izdvojeno iz Skadarskog i pripojeno Bosanskom Vilajetu. Izgleda da su se Berane, kao sjedište novoformirane kaze, našle u sastavu Bosanskog pašaluka odmah posle osnivanja grada Berane 1862. godine.30 Ova kaza je obuhvatila Donje Vasojeviće i dio Bihora.

U toku nove reorganizacije Bosanskog vilajeta, kako je već rečeno, po drugi put je formiran Novopazarski sandžak. Po nekim dokumentima to je bilo 1865. godine, a po drugim 1867. godine. Čak ima mišljenja daje formiran 1864. godine. Ustavni zakon (“Turski ustav”) o administrativnim promjenama donešen je 1865. godine a carska Uredba o reorganizaciji vilajeta stupila je na snagu 1867. godine.31 Po toj reorganizaciji teritoriju Novopazarskog sandžaka činile su kaze: Sjenica (i dalje sjedište sandžaka), Novi Pazar, Mitrovica (Kosovska), Nova Varoš, Trgovište (Rožaje), Bijelo Polje (Akovo) sa Bihorom, Gusinje, Pljevlja (Taslidža), Kolašin i Prijepolje.32

Gusinjska kaza (Gusinjsko-plavska kotlina) i dio tada još neoslobođenih Gornjih Vasojevića, već su bili izdvojeni iz Novopazarskog sandžaka i Bosanskog vilajeta 1868. godine i priključeni Prizrenskom vilajetu koji je bio formiran iste godine. Gusinjska kaza sa pomenutim predelima ostaće sastavni dio Prizrenskog vilajeta do 1877. godine. Tada je osnovan vilajet Kosovo u koji je ušla i kaza Gusinje.33

Prema navodima Hazima Šabanovića, Novopazarski sandžak je bio izdvojen iz Bosanskog vilajeta 1872. godine. Tada mu je priključen Niški sandžak, pa je od ta dva sandžaka osnovan Novopazarski vilajet sa sjedištem u Novom Pazaru, koji je postojao samo dvije godine. Novopazarski sandžak je ubrzo vraćen u Bosanski vilajet iz kojeg će definitivno biti izdvojen 2. februara 1877. godine i biće pripojen Kosovskom vilajetu, koji je bio osnovan iste godine sa sjedištem u Skoplju.34 Kosovski vilajet je u svom sastavu imao sedam sandžaka: Skoplje, Priština, Prizren, Novi Pazar, Niš, Pirot i Debar. Novopazarski sandžak se tada sastojao od sledećih kaza: Sjenica (opet sjedište sandžaka i metesarifa-okružnog načelnika), Novi Pazar, Mitrovica, Nova Vsroš, Berane (Vasojevići), Bijelo Polje sa Bihorom, Rožaje, Pl»evlja, Kolašin i Prijepolje.5

Sa svim ovim kazama Novopazarski sandžak će postojati samo 12-13 godina, и to je taj “sandžak” na koji se muslimanski fundamentalisti i separatisti stalno pozivaju kao da je on imao neku izrazitu islamsko-orijentalnu posebnost. Sve do 1878. godine, zapravo do kraja osme decenije XIX veka, broj hrišćana je uvijek bio veći od broja muslimana i pored smišljenog naseljavanja muslimanskih izbjeglica iz Bosne i Hercegovine.36 Tada, a ni prije ni kasnije, ovaj sandžak nije imao nikakav poseban ni politički ni pravni položaj u Osmaniskoj Imperiji, odnosno nikakav corpus separatum, kako se pokušava predstaviti.

Ubrzo posle pripajanja Novopazarskog sandžaka Kosovskom vilajetu kaza Mitrovica biće priključena Prištinskom, a kaza Rožaje Pećkom sandžaku. Austro-Ugarske trupe su zaposjele, po Novopazarskoj konvenciji potpisanoj u Sarajevu 1879. godine, zapadni dio Stare Raške tj. kaze Pljevlja i Prijepolje i mudirluk Priboj. Porta je taj zaposjednuti dio izdvojila iz Novopazarskog sandžaka i od njega formirala novi, Pljevaljski sandžak sa sjedištem u Pljevljima 1880. godine. U ovom sandžaku je postojalo dvovlašće i pored sultanovog suvereniteta sve do 1908. godine, kada je Austro-Ugarska izvršila nelegitimnu aneksiju Bosne i Hercegovine. Tada je povukla svoje garnizone iz Pljevaljskog sandžaka. Novopazarski sandžak, koji se često nazivao i Sjenički zbog sjedišta mutesarifa, bio je sveden na kaze: Sjenica, Novi Pazar, Nova Varoš, Kolašin i šest nahija (Vraneš, Mojkovac, Brzava, Bistrica, Ravna Rijeka i Kamdat.36

Novopazarski sandžak koji je bio sveden na tako mali prostor postojaće do 1902. godine. Tada se odvaja i kaza Novi Pazar i pripaja Prištinskom sandžaku. Od preostalih kaza biće i zvanično formiran i sjenički sandžak 1903. godine (po nekim izvorima 1902.), ali će se po staroj navici i dalje nazivati Novopazarski, iako taj sandžak više nije postojao. U Sjeničkom sandžaku su bile kaze Sjenica, Nova Varoš, Bijelo Polje, Donji Kolašin i onih šest nahija: Mojkovac, Bistrica, Brzava, Vraneš, Ravna Rijeka i Kamdat.37 Posle aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine. iz Sjeničkog sandžaka je izdvojena kaza Donji Kolašin i priključena Pljevaljskom sandžaku. Tako je Sjenički sandžak, koji se i dalje nazivao Novopazarski, bio sveden na samo tri preostale kaze: Sjenica, Nova Varoš i Bijelo Polje kao i onih ranijih šest nahija. Sa takvom administrativno-teritorijalnom rascjepkanošću oblast Stare Raške je dočekala konačno oslobođenje od Turaka 1912. godine.

V

Prostor između reka Ibra i Drine, Zapadne Morave i Tare bio je embrion srpske srednjovekovne države, njene kulture i duhovnog života. Stara Raška, Raška oblast, je nesporan srpski etnički i istorijski prostor, ali sa nekim kulturnim posebnostima koje su nastale samo iz vjersko-konfesionalne različitosti (islam i pravoslavlje). U oblastima Stare Raške islamizacija i sve ono što je ona donijela, nije nikada bila toliko radikalna i masovna sve do početka XVIII veka. Tek od tada počinje se značajnije mijenjati demografska slika i etnički mozaik stanovništva. Na taj proces, kao i na veoma izražena migraciona kretanja, presudno su uticali Austro- Turski ratovi krajem XVII i u XVIII vieku. Ovi ratovi su izazvali velika stradanja (egzodus) i premeštanja domaćeg stanovništva i doseljavanje albanskih katoličkih Malisora (Brđana). To je bila smišljena i dalekovida politika osmanskih vlasti, jer su katoličke Malisore (Klimente, Hote, Škrijelje, Šalje, Gege, albanske Kuče) postepeno, i milom i silom, islamizirali tokom XVIII i do polovine XIX vijeka. Turske vlasti su podsticale veoma brzo širenje njihove populacije u gornjem Polimlju, Bihoru, Kolašinu, Štavici (današnje područje opštine Tutin), Pešteri. Taj proces je trajao sve do kraja turske vlasti. Podršku albanskoj ekspanziji pružala je i Austro-Ugarska da bi se tako prigušio ionako ugroženo srpsko stanovništvo i sprečilo ujedinjenje srpskih etničkih i istorijskih zemalja.

Iz crnogorskih Brda i Hercegovine doseljavalo se novo srpsko stanovništvo na mesto starog koje je masovno, zbog raznih zuluma i pritisaka, odlazilo u unutrašnjost Srbije. Međutim, i oni Srbi koji su se islamizirali nikada nisu potpuno izgubili svoja etnička obilježja (jezik, mentalitet, neke zajedničke pravoslavne i narodne tradicije kao Božić, Petrovdan, Uskrs, Đurđevdan i sl.). I bosanske izbjeglice, od kojih se jedan broj zadržao u Raškoj oblasti, bile su uglavnom srpskog porijekla i pravoslavne provenijencije. Pa i bosanski bogumili su bili u velikom broju srpskog porijekla, kako oni koji su prebjegli iz Nemanjine Raške, tako i oni koji su Bosni prihvatili tu jeres.

Prema svemu tome nikada se nije toliko izmijenila etnička struktura stanovništva Stare Raške, Raške oblasti, da bi izgubila svoj srpski etnički karakter.

NAPOMENE

1. Slavenko Terzić, Upotreba islamskog faktora u balkanskoj strategiji velikih sila: Raška i Sandžačko pitanje, „Nastava istorije”, br. 5, Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad 199/, 78.
2. Slavenko Terzić, ”Stara Srbcja i Albanci”, „Smisao”, br 1/1997, GO SPS, Beograd, 120, 125; Bogumil Hrabak, ”Novopazarski sandžak u poslednjoj etapi Otomanske vladavine (1908-1912.), ”Oblasti Stare Raške krajem XIX i početkom XX veka” (naučni skup), Dom revolucije, Prijepolje 1994, 115.
3. B. Hrabak, isto.
4. Jovanka Kalić, ”Evropskv teme srpske istorije” ”Nastava istorije” br. 3, Društvo istoričara …, Novi Sad 1996., 12.
5. Miomir Dašić, ”Administrativno-teritorijalni položaj Stare Raške u doba turske vladavine i nastanak imena Sandžak, ” „Oblasti Stare Raške krajem XIX i početkom XX veka” (Zbornik radova naučnog skupa), Dom revolucije, Prijepolje 1994, 24; S. Terzić, ”Upotreba islamskog faktora … ” 79, 80; J. Kalić, isto.
6. Salih Selimović, ”Ibarska vojska u srpsko-turskim ratovima 1876- 1878” (naučni skup), Narodni muzej, Čačak 1997., 400; Isti, ”Staru Rašku ne nazivati više Sandžakom” Akademski magazin „Student” br. 77, NIP “Student”, Beograd 1997., 4.
7. Halil Inaldžik, ”Osmansko Carstvo (1300-1600) ” SKZ, Beograd 1974., 147, 166, 309, Hazim Šabanović, ”Bosanski pašaluk,” Sarajevo 1959., 39-41.; Dašić, isto, 23.; ”Mozaik znanja”- Istorija, Interpres, Beograd 1970., 602.; Ejup Mušović, ”Etnički procesi i etnička struktura stanovništva Novog Pazara,” Etnografski institut SANU, Beograd 1979., 43.
8. S. Terzić, ”Upotreba islamskog faktora …” 78.; S. Selimović, ”Staru Rašku ne nazivati više Sandžakom …” 4.; M. Dašić, istoDZ.
9. Hazim Šabanović, Krajište Isa-bega Ishakovića, Zbirni katastarski popis iz 1455., Sarajevo 1964. Uvod XXVII; Žarko Šćepanović, Srednje Polimlje i Potarje, Beograd 1979.; Isti, Bijelo Polje, Beograd 1987., 92, 93.
10. Ejup Mušović, Novopazarsko-prijepoljski kraj u turskoj administrativnoj podeli, Simpozijum Seoski dani SretenaVukosavljevića, IV, Zajednica osnovnog obrazovanja, Prijepolje 1976., 162.; Isti, ”Etnički procesi”…, 43.
11. Dašić, isto.; Mušović, isto.
12. Hatidža Čar-Drnda, ”Iz prošlosti Jeleča,” ”Novopazarski zbornik” 12/1988. Muzej ”Ras”, Novi Pazar, 70.; M. Dašić, 16.
13. M. Dašić, isto.
14. E. Mušović, isto.; M. Dašić, isto.
15. M. Dašić, l 7.; E. Mušović, isto.
16. Andrija Knežević, ”Iz vremena turske vladavine,” ”Breznički
zapisi” 7-8, “Pljevaljske novine”, Pljevlja 1997.36,; X.
Šabanović, ”Bosanski pašaluk”…, 45-47.
17. M. Dašić, 17
18. M. Dašić, 18
19. Isto,
20. Vaso Vojvodić, ”Granice, upravna podela i državne institucije Bosne i Hercegovine od 1463-1878″, ”Nastava istorije” 7/1998., Društvo istoričara južnobačkog i sremskog okruga, Novi Sad, 38.
21. M. Dašić, 18.; E. Mušović, ”Etnički procesi …“ 43.; Isti, ”Simpozcjum seoski dani…” IV, 163.
22. E. Mušović, Isto.
23. V. Vojvodić, Isto.
24. Knežević, isto, 37.
25. Isto.
26. Ivan Frano Jukić, ”Putopisi i istorcjsko-etnički radovi”, Sarajevo 1953., 127, 128.
27. Dašić, 19.
28 Vojvodić, 38.; Dašić, 19.; Mušović, ”Simpozijum IV, 163.
29. Isto.
30. Dašić, 19.
31. Mušović, „Etnički procesi” . 43.; Vojvodić, 38.; Dašić, 19.
32.   Dašić, 20; Mušović, 43.
33.   Isto.
34.   Šabanović, ”Bosanski pašaluk“,98; Isti, Sarajevo1982.,
35.   Dašić, 20; Mušović, 43.
36.   Salih Selimović, ”Novija demografska kretanja u opštini Sjenica „, ”Užički zbornik” 23/1994., Narodni muzej, Užice, 251.
37, Mušović, 44; Dašić, 20.
38. Isto.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 7, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,