RSS

Arhive oznaka: ranovizantijsko doba

Prof. dr Aleksandrina Cermanović – Kuzmanović: Područje Pljevalja u rimsko i ranovizantijsko doba

Oblast oko Pljevalja veoma je malo poznata u praistorijskim i istorijskim  epohama. Sem arheoloških istraživanja u Gotovuši, Kominima I zadnjih godina u kanjonu Ćehotine, ova oblast je u arheološkom i kulturno-istorijskom pogledu i danas terra incognita za jedan dug niz vekova, pa i milenijuma. Razlozi tome su mnogostruki – ne samo nedostatak antičkih pisanih izvora već i malobrojnost arheološke građe; otuda nismo u mogućnosti da sa sigurnošću govorimo o pojedinim etapama kulturnog i istorijskog razvoja ovog područja, već se moramo služiti sa analogijama i pretpostavkama, sa nadom da će buduća istraživanja, naročito arheološka, pružiti i nove konkretnije podatke.

Rimska osvajanja

O počecima rimskih osvajanja severnih oblasti današnje Crne Gore, nema skoro nikakvih istorijskih podataka u antičkim izvorima, izuzev podataka o osvajanju cele teritorije kasnije rimske provincije Dalmacije. Ova oblast ušla je u interesnu sferu Rimljana još krajem IV veka pre n. ere, ali osvajanja su započela kasnije tzv. ilirskim ratovima sa ardiejskom kraljicom Teutom 229-228. godine pre n. ere čija se prestonica nalazila u Risnu. Rimljani su tek posle sloma države Ardieja (168-167.g. pre n. ere) uspeli da se učvrste na ilirskom tlu; u oko sledećih sto godina morali su stalno da se bore sa nezado voljnim domorodačkim plemenima, posebno Dalmatinima. Unutrašnjost kasnije provincije osvojena je tek u drugoj polovini i veka pre n. ere.

Na osnovu istorijskih izvora poznato je da je 59. g. pre n. ere Ilirija potpala pod vlast Julija Cezara, a već 53. godine pre n. ere pominje se ustanak plemena Pirusta. Posle Cezareve smrti i obračuna sa njegovim ubicama, Avgust je po ugovoru u Brundiziju 40. g. pre n. ere dobio na upravu Iliriju i odmah je otpočeo sa pokoravanjem ilirskih plemena. Ratovi su vođeni na više sektora; glavne baze nalazile su se u Sisku i na jadranskoj obali, možda u Senju. Definitivno osvajanje ilirskih oblasti odigralo se između 36. i 35. Godine pre n. ere, ali nije poznato šta se dešavalo na teritoriji današnje Crne Gore. Pretpostavlja se da je planinski deo istočno od Une i severno od Dinarskih planina sve do Drine mirnim, diplomatskim putem priključen – iako samo teoretski – Rimskom Carstvu. Pokorena ilirska plemena nisu se lako mirila sa nametnutom rimskom vlašću i još jednom su pokušala da se oslobode. U tzv. dalmatinsko-panonskom ratu u vre menu između 6-9 godine veliki broj ilirskih plemena latio se oružja da zbaci sa sebe jaram rimskih osvajača.

Ratne operacije zahvatile su veliku ilirsku teritoriju i u prvoj godini rata ustanici su imali uspeha. U toku sledeće godine, poprište borbi prenosi se u Srem; u redovima ustanika pojavljuju se sukobi, razdor i nesloga koji se završavaju izdajom jednoga od dvojice glavnih vođa ustanika, Batona iz plemena Breuka. Rimske vojskovođe Germanik i Tiberije vode teške borbe sa ustanicima, a najjači otpor pružala su plemena Desidijata i Pirusta, koji su poslednji i pokoreni. Kako se Pirusti obično lociraju u Crnoj Gori to bi značilo da je i ova teritorija – ako ne cela onda delimično – bila uključena u ustanak kao i da je igrala značajnu ulogu u toku rata sa Rimljanima. Otpor ustanika slomljen je tek posle dugih i krvavih borbi; rimska vlast se definitivno učvrstila i otpočela je romanizacija kao jedan od osnovnih zadataka učvršćivanja vlasti. Unutrašnjost provincije, posebno brdovita i planinska oblast još dugo je nastavila da živi u staroj ilirskoj tradiciji i do kraja svog postojanja nije u potpunosti romanizovana. Ovaj proces delimične romanizacije ogleda se ne samo u epigrafskom materijalu već i na polju religije, umetnosti i zanatstva, jednom rečju na polju duhovne i materijalne kulture.

Kao posebna provincija nazvana najpre Ilirik, osnovana je možda već u II veku pre n. ere. U vreme Avgusta, najkasnije 6. godine deli se na Gornji Ilirik (kasnija provincija Dalmacija) i na Donji Ilirik – kasnija provincija Panonija. Teritorija Crne Gore nalazila se u sastavu rimske države još pre 8. godine pre n. ere, na što ukazuju podaci da je Cezar, a potom i Oktavijan Avgust 40. godine pre n. ere dobio na upravu i Ilirik. Mada u nauci nije usaglašeno mišljenje o vremenu osnivanja provincije, danas se smatra da je Dalmacija počev od 11. godine postala carska provincija; njome je upravljao carski legat – legatus Augusti pro praetore –koji je u svojim rukama imao celokupnu vojnu i civilnu vlast. Legatu su pomagali pomoćnici – comites, adsessores – kao i prokuratori koji su se bavili izvesnim finansijskim pitanjima i rukovodili pojedinim granama privrede. Iako potčinjena rimskoj administraciji, oblast provincije Dalmacija posedovala je izvesne specifične karakteristike, koje se odnose na rimsku politiku uklapanja ovih krajeva u sistem rimske uprave, kao i na odnos prema domorodačkom stanovništvu. Ovaj odnos zavisio je od više elemenata, posebno od geografskih uslova i geografskog položaja; otuda je moguće u provinciji Dalmaciji izdvojiti dva područja – uže područje jadranske obale i primorja i unutrašnjost provincije koju sačinjava konzervativna planinska oblast. Od samih početaka rimske ekspanzije, primorje je služilo kao baza za učvršćivanje rimske dominacije i njeno dalje širenje prema unutrašnjosti, te su otuda rimski osvajači težili da primorsku oblast romanizuju i vežu za sebe.

U unutrašnjosti provincije situacija je bila drugačija; ilirsko područje bilo je oblast sa razvijenim plemenskim uređenjem i sa karakterističnim plemenskim odnosima koja je upravo stoga pružala jak i dugotrajan otpor rimskoj ekspanziji. Oslanjajući se na domorodačko stanovništvo Rimljani su otpočeli postepenu romanizaciju ne dirajući u stara plemenska uređenja; na taj način oni su veštom politikom postigli više nego grubom primenom sistema romanizacije. Poštovanje starog plemenskog uređenja ogleda se u osnivanju tri veće sudsko-administrativne oblasti – konvente – čija su se sedišta nalazila u Skradinu (Scardona), Solinu (Salona) i u Vidu kod Metkovića (Narona). Plemena sa područja današnje Crne Gore pripadala su ovom trećem Naronitanskom konventu. Teritorije pojedinih plemena nazivale su se župama – civitates i bile su sastavljene od manjeg ili većeg broja rodovskih jedinica – dekurija. Iako ne postoje podaci za sva plemena koja su imala svoje dekurije zastupljene ukonventima, na osnovu njihovog broja moguće je zaključivati o snazi tih plemena. Kako pleme Pirusta nije imalo svoje predstavnike u konventu, neki naučnici smatraju da je ime Pirusta ustvari zbirno ime za više plemena koja se pod imenima Sikulota, Glinditiona i Skirtona pojavljuju u Naro nitanskom konventu. Svaka župa imala je u konventu svog zastupnika iz čijih se redova bira predsednik na godinu dana; on je nosio titulu sacerdos provinciae ili sacerdos ad aram Augusti, jer se starao o kultu cara na carskom žrtveniku u centru saveta.

Pored konventa, kao pomoćna administrativna jedinica pojavljuje se i savet – concillium, koji je mogao da kontroliše državnu upravu u odnosu na molbe i žalbe na pojedine odluke. U provinciji Dalmaciji postojala su dva saveta, od kojih je savet u Skardoni obuhvatao i plemena trećeg, Naronitanskog konventa, odnosno plemena sa teritorije Crne Gore.

Gradovi i romanizacija

U cilju romanizacije na zaposednutim teritorijama osnivani su gradovi. Postoji međutim velika razlika između gradova na obali i onih u unutrašnjosti provincije, razlika koja je vezana i za specifične geografske prilike. Pored kolonija – naselja rimskih građana, koji su organizovani po ugledu na metropolu, na teritoriji provincije Dalmacije osnovani su i gradovi koji su imali izvesna ograničena prava. Ovi gradovi sa samoupravom zvali su se municipiji; oni u unutrašnjosti razlikovali su se od municipija u primorju ili onih na teritorijama bližim Rimu. U municipijima u unutrašnjosti provincije Dalmacije preovlađuje domaće, odnosno domorodačko ilirsko stanovništvo, koje je ili slabo romanizovano ili uopšte nije romanizovano (peregrini). Ilirska imena zadržavaju se čak i kod onih lica, čiji su očevi bili rimski građani. Ni u privrednom pogledu nema bitnijih promena– nepoznata su udruženja ili kolegiji, ropstvo je slabo razvijeno; osnovu ekonomike i dalje čine stare privredne grane – stočarstvo i zemljoradnja, a u pojedinim oblastima – oko Pljevalja i Prijepolja – razvijeno je i rudarstvo.

Vreme osnivanja ovih gradova – municipija takođe je zavisilo od politike rimskog prodiranja u unutrašnjost provincije; najstariji municipiji nalaze se na primorskom delu, dok su najmlađi u unutrašnjosti kopnenog dela. Ovi pripadaju trećoj i poslednjoj fazi osnivanja gradova-municipija u periodu između vladavine Marka Aurelija do vladavine dinastije Severa, odnosno u rasponu od sredine II veka do početka III veka. Važnu ulogu u romanizaciji provincija igrala je i vojska, jer su vojne jedinice doprinosile širenju rimske kulture. Međutim, na teritoriji današnje Crne Gore vojska je imala znatno manju ulogu no u drugim oblastima Rimskog Carstva – granice su bile udaljene, vladao je relativan mir, tako da nije ni bilo potrebe za vojnim garnizonima. Podoficiri – beneficiarii consulares – koji se pominju na nekim natpisima iz Komina pripadali su štabu upravnika provincije i njihova je dužnost bila da svoju službu obavljaju u carinskim ili žandarmerijskim stanicama.

Stanovništvo

O domorodačkom stanovništvu severne Crne Gore u vreme dolaska Rimljana ima malo podataka. U nauci je prihvaćeno gledište da su severne oblasti Crne Gore naseljavali Pirusti, jedno od najznačajnijih ilirskih plemena u unutrašnjosti Ilirika. Prve podatke o njima daje istoričar Livije u II veku pre n. ere i po njima se može zaključiti da su Pirusti živeli u zaleđu Risanskog zaliva; kasnije se u izvorima pominju u unutrašnjosti, iza Dokleata ili među panonskim plemenima. Izvesno je da su u dalmatsko-panonskom ustanku Pirusti uz Desidijate imali vodeću ulogu i da su poslednji pokoreni. Međutim, i pored antičkih izvora i podataka o Pirustima, njihovo lociranje je i danas neizvesno. Prema najraširenijem mišljenju treba ih tražiti u planinskom delu iznad Gornje Drine, odnosno u planinskom delu između Drine i gornjeg toka Lima, u predelu bogatom rudama. Prema jednoj pretpostavci ime Pirusta je ustvari zbirno ime za više plemena; po osvajanju zajedničko ime se izgubilo, a ostala su imena triju najvećih plemena – Skirtona, Kerauna i Sikulota – čije se župe pominju u konventu. U Dakiji pak, gde su odvedeni kao dobri rudari, ostalo je njihovo ime, Pirusta, kao dokaz nacionalne svesti. U novije vreme pomišlja se na pleme Autarijata kao stanovnike severne Crne Gore, što bi potvrđivali podaci i kod geografa Strabona koji ih pominje kao susede Dardanaca. Pošto su osvojili ilirske oblasti i osnovali provinciju Ilirik, odnosno kasniju Dalmaciju, Rimljani su težili da eksploatišu i ekonomski iskoriste novoosvojene oblasti. Zbog nedovoljne istraženosti arheološke građe nemamo dovoljno podataka o rudarstvu u severnoj Crnoj Gori. Rudarska istraživanja na ovom području pokazala su da je ova oblast bila bogata rudama; rudnik olova, bakra i cinka u Brskovu kod Mojkovca, rudnik olova i cinka u Šupljoj Stijeni kod Pljevalja kao i rudnik gvožđa u Kozicama omogućuju pretpostavku da su ovi rudnici korišćeni i u antičkom periodu.

Putevi i komunikacije

Potreba za ekonomskom eksploatacijom, kao i geografski položaj Crne Gore doveli su do izgradnje puteva. Komunikacije su se kretale uglavnom prirodnim pravcima – dolinama reka – koji su korišćeni i kasnije u srednjem veku, a verovatno i u turskom periodu. Rimski putevi i komunikacije u Crnoj Gori nisu dovoljno ispitani; arheološka građa koja bi – upoređena sa podacima u antičkim pisanim izvorima – mogla da pruži određene podatke o komunikacijama, nedostaje u velikoj meri te se zasada može operisati samo sa malim brojem podataka o antičkim putevima na području Crne Gore. Glavna komunikacija koja se nalazila na teritoriji Crne Gore jeste put pravca Zapad- Istok, odnosno od Narone (Vid kod Metkovića) do Skodre (Skadar).

Zahvaljujući podacima na antičkim putopisima – itinerarima kao što su Itinerarium Antonini iz IV veka, i kartama (Poj tingerova tabla, Ravenski geograf) mi možemo da stvorimo približnu sliku o antičkim putevima u Crnoj Gori. Za severni deo i oblast oko Pljevalja nažalost ne raspolažemo tim podacima, jer saobraćajnice koje su se tu nalazile nisu bile prvog reda; to su bili ogranci glavnih puteva, te otuda nisu ostali zabeleženi u kartama i putopisima. Nesumnjivo je postojao put koji je povezivao primorske oblasti sa unutrašnjošću provincije, i verovatno je išao današnjom trasom puta Nikšić – Pljevlja preko Šavnika. Kod Lever-Tare put je prelazio reku Taru, a zatim se, idući nešto zapadnije, spuštao na Vezičnicu i pratio je sve do Komina. Južno od Komina, u selu Podpeć kao i selu Radosavac, otkriveni su – prema podacima iz 19. veka – tragovi antičkog puta. Jedan put je povezivao okolinu Pljevalja sa Podrinjem i to preko Čajniča i Goražda kod Begovog mosta – Mileševac, koji pokazuje da se put spušta prema Sjenici i Novom Pazaru. Postoji mogućnost da se jedan ogranak puta odvajao i išao na Otiloviće i dalje u dolinu Ćehotine i dolinu Lima. Nova istraživanja u kanjonu Ćehotine pokazala su postojanje jedne manje nekropole, verovatno uz neku ekonomsku zgradu (villa rustica), odnosno pružila su podatke o postojanju komunikacije koja je išla dolinom Ćehotine i Lima. Drugim rečima, na osnovu oskudnih arheoloških podataka moguće je zaključiti da je i dolina Lima u rimsko doba bila gusto naseljena.

Reforme u doba kasne antike

Administrativne reforme Rimskog Carstva u vreme cara Dioklecijana i njegovih savladara 297. godine podelila je Carstvo na četiri oblasti-prefekture, a svaka prefektura podeljena je na dijeceze. Oblast oko Pljevalja verovatno je pripadala novoosnovanoj provinciji koja se izdvojila od stare provincije Dalmacije 297. ili 305-306. godine pod imenom Provincia Praevalis (Prevalis) ili Praevalitana. Ona je sastavljena od jugoistočnih delova Dalmacije, odnosno oblasti u kojima su živela stara ilirska plemena Dokleata, Labeata, Pirusta i Skirtona. Provincija Prevalis nije našla svoje stalno mesto u okviru administrativne podele; u vreme Dioklecijana i Konstantina Velikog ona je pripadala mezijskoj dijecezi, oko 394. godine dijecezi Makedonije, a počev od 400. godine dijecezi Dakije. Reformom cara Teodosija provincija Prevalis je pripala Istočnom Rimskom Carstvu kao njegova grani čna provincija i nekih 40 godina nije imala nikakve veze sa Zapadnim Rimskim Carstvom. Svoju pograničnu ulogu ona gubi 437. godine jer ženidbom zapadnorimskog cara Valentinijana sa kćerkom Teodosija II, ovaj dobija od zeta ceo Ilirik. U VI veku provincija Prevalis opet postaje pogranična oblast Istočnog Rimskog Carstva, na granici između Carstva i istočno-gotske države.

Glavni grad novoosnovane provincije Prevalis bio je Skadar. Provincijom je upravljao upravnik sa titulom prezes. U spisu o zvanjima (Notitia Dignitatum) iz IV veka kaže se da u prefekturi Ilirik prezesi upravljaju u devet od četrnaest provincija. Prezes je biran iz viteškog staleža i njegova je dužnost da vrši administrativne i sudske funkcije. Nažalost, za provinciju Prevalis ne postoje nikakvi podaci koji bi pružili ime nekog od ovih upravnika niti podaci o upravnom činovništvu nižeg ranga. Reformama Dioklecijana i Konstantina jasno su izdvojene civilne od vojnih vlasti i sada vojskom upravlja dux (duks). Izgleda da u provinciji Prevalis vojna uprava nije bila organizovana, odnosno da u njoj nije bilo vojske. Onoga časa kada je postala granična provincija Istočnog Rimskog Carstva situacija se izmenila; nažalost, ni za ovaj period nemamo nikakvih podataka. Može se samo pretpostaviti da je izvršena organizacija vojske i flote, kao što je to urađeno u pro vinciji Dalmaciji u vreme cara Lava (prva polovina V veka).

Počeci hrišćanstva

O počecima hrišćanstva postoje samo veoma skromni podaci u pisanim izvorima, kao i malobrojni arheološki spomenici. I jedni i drugi odnose se na dva velika grada – Skadar i Duklju – dok za unutrašnjost provincije skoro da i nema podataka. Možda najstarije tragove hrišćanstva u provinciji Prevalis treba videti na jednoj nadgrobnoj ploči iz Kolovrata kod Prijepolja, sa paganskom formulom na početku pisanog teksta, i urezanim krstom kraj jedne ljudske figure. Inače je poznato da je provincija Prevalis od kraja IV veka pripojena prefekturi istočnog Ilirika u kojoj je formirana samostalna crkvena oblast, čije se sedište nalazilo u Solunu. Kasnije, u vreme cara Justinijana (535-545) osnovana je episkopija Justinijane Prime koja je obuhvatala i provinciju Prevalis. U okolini Pljevalja do sada nisu otkriveni nikakvi ostaci iz perioda između IV i VI veka. Jedini siguran podatak nalazio se u selu Grevo, gde je u crkvi svetog Ilije u zapadnu fasadu bio uzidan Hristov monogram. Oblik i stil ovog, danas nestalog monograma pripada vremenu Justinijana, a novac VII veka, nađen u okolini, potvrđuje kontinuitet ovog kultnog mesta.

Pomenuta ploča iz Kolovrata sa urezanim krstom nije dovoljan dokaz za postojanje hrišćanstva u ovom ranom periodu, tj. u IV veku, pogotovu u zabačenim oblastima gde je bio neobično jak i žilav konzervativni domorodački element. U odnosu na spomenike ovoga vremena nešto je bolja situacija u Prijepolju i okolini, gde postoje kasnoantičke grobnice (u Divcima, Ivanju), bazilike VI veka (u Kolovratu) i natpisi (Padež kod Drenove, Izbičanj) koji dokumentuju postojanje hrišćanstva već u toku IV veka. Na osnovu analogija sa oblasti Prijepolja može se pretpostaviti da je i u okolini Pljevalja bilo ostataka iz vremena između IV i VI veka, koji još nisu otkriveni; takođe se može pretpostaviti i postojanje kasnoantičke i hrišćanske nekropole na području Komina, verovatno odvojene od starijih paganskih nekropola.

Naselje u Kominima i njegova problematika

Antičko naselje u Kominima poznato je u nauci pod imenom Municipium S… odnosno u skraćenom obliku koji se nalazi na jednom natpisu otkrivenom još u prošlom veku u Kolovratu. Na ovom natpisu pominje se Pije Elije Pijadumen Karvanije (Pius Aelius Piadumenos Carvanius), velikan i perfekt jedne župe, čije ime nije očuvano, i dostojanstvenik u gradu, čije je ime oštećeno; nedostajala slova dopunio je Evans i tako dobio ime Munucupium Aureliis (plonistarum). Ranije identifikacije sa mestima Stanecli i Sapua odbačena su kao netačna. Drugi natpis, značajan za ime naselja u Kominima potiče iz Komina; datuje se u II vek i posvećen je egipatskim božanstvima Serapisu i Izidi. Darodavac ovog zavetnog natpisa bio je i kurator grada Splonuma koji se dovodi u vezu sa naseljem u Kominima. Kolovratski i kominski natpis neobično su značajni za razrešavanje problematike imena grada u Kominima; međutim i tu postoje izvesne poteškoće koje – kao i antički izvori – govore protiv identifikacije grada u Kominima sa Splonumom. Nikola Vulić je kratko i bez dovoljno argumenata napomenuo da bi grad u Kominima mogao da bude Saloniana, koja se inače obično locira u današnjoj Hercegovini. U novije vreme izneta je pretpostavka da ime grada u Kominima treba dopuniti kao Municipium S(iculotarum), prema imenu plemena Sikuleta i prema gradu Siculi. Teško je opredeliti se za neku od navedenih pretpostavki, jer nije otkriven ni jedan spomenik iz samog grada koji bi nosio njegovo ime; mora se priznati da i hipoteza o Saloniani ima svojih osnova, naročito u odnosu na arheološki materijal, kao i hipoteza o Municipium Siculotarum. Tek bi arheološka istraživanja samoga grada mogla pružiti sigurnije podatke i omogućiti da se pozitivno reši problem imena naselja u Kominima.

Treba pomenuti i jedno mišljenje po kome je naselje u Kolovratu možda Municipijum S… Arheološka istra živanja koja su vršena na nekropolama u Kominima, kao i ona koja su još uvek u toku na nekropoli u Kolovratu, dosada nisu potvrdila ovu pretpostavku. Pitanje vremena nastanka odnosno osnivanja grada u Kominima takođe je složeno i problematično. Tri počasna natpisa, otkrivena u Kominima i na svetom Iliji posebno su značajna za rešavanje ovoga problema, jer se na njima pojavljuju imena careva. Najraniji natpis posvećen je Luciji Veru i datuje se u vreme između 154. i 161. godine kada je Lucije Ver nosio titulu konzula. Drugi natpis datovan je u vreme između 193. i 195. Godine na osnovu titule Pertinaks koju nosi car Septimije Sever; treći počasni natpis sa sv. Ilije kao najpozniji nije bitan za određivanje vremena nastanka grada u Kominima. Izvesno je da je grad već bio osnovan u vreme kada je podignut prvi natpis, odnosno između 154. i 161. godine. Može se pretpostaviti da je naselje u Kominima dobilo municipalna prava oko sredine II veka, odnosno da pripada onim gradovima koji su postali municipiji u vremenu od Hadrijana do Marka Aurelija (od 118. do 161. godine). To ne isključuje mogućnost na koju ukazuju i ostaci materijalne kulture da je i pre sredine II veka postojalo naselje u Kominima, koje međutim nije imalo status municipija, a samim tim ni municipalna prava.

Datovanju nastanka grada u Kominima mogu da pomognu i antroponimi koji se nalaze na natpisima. U Kominima kao i u unu trašnjosti provincije Dalmacije veoma je često rodovsko ime Aurelius; mada se može povezivati sa carem Antonijem Pijem (138-161) koji pripada porodici Aurelija, ipak većina nosilaca ovog imena u unutra šnjosti provincije vezuje se za cara Karakalu i njegov ukaz (Constitutio Antoniniana 212. godine), po kome su svi stanovnici Carstva dobili rimsko građansko pravo početkom III veka. Samo pojedinci koji nose ime Publije Elije ukazuju na ranije vreme, odnosno može se pretpostaviti da su oni ili neki njihov predak dobili građanska prava početkom II veka u vreme cara Hadrijana, koji je i sam Publije Elije.

Upravljanje gradom

O gradskoj upravi u Kominima kao i o gradskom životu naselja jedine podatke pružaju malobrojni epigrafski spomenici. U principu je poznato da su u gradovima sa municipalnim pravima na čelu uprave bili duumviri i edili. Na natpisima iz Komina i okoline najviše su zastupljeni natpisi na kojima se pominju dekurioni (decuriones) – članovi gradskog veća. Oni imaju poseban značaj u životu municipija; na osnovu imena ovih dekuriona jasno je da su oni domorodci kojima je povereno staranje i upravljanje gradom. Izuzetna mladost pojedinih ukazivala bi na to da je ova vlast bila i nasledna. Važnu ulogu u gradskoj upravi u Kominima ima i jedan rimski vitez (eques Romanus), Tit Aurelije Sekstijan (T. Aurelius Sextianus), koji je istovremeno bio i dekurion. Misli se da je on bio domorodac; činjenica da je pripadao viteškom staležu označava da su i domorodci mogli doći do viteškog staleža, koji je inače određen rođenjem i imovinskim cenzom. Visoku funkciju imao je i Publije Elije Firmin (P. Ael. Firminus), čija je porodica poznata sa spomenika u Kolovratu; on je bio član komisije koja se svake pete godine sastajala da odredi imovinsko stanje ili cenzus –duumvir quinquenalis. Ista ličnost imala je još jednu važnu funkciju – bila je sveštenik i to izgleda ne samo u gradu već možda i za celu provinciju.

Prisustvo jednog kuratora, M. Ulpija Gelijana u toku II veka ukazuje na izvesno nesređeno stanje u gradu, jer su kuratori kontrolni organi koje u posebnim slučajevima imenuje upravnik provincije. Kurator Marko Ulpije Gelijan bio je poreklom orijentalac, što pokazuje ne samo njegovo ime već i posveta egipatskim božanstvima, Serapisu i Izidi. Na teritoriji Municipija S… nema mnogo vojnih lica, jer su granice države kao i granice između provincija bile udaljene, a nisu postojale ni vojne baze niti utvrđenja u blizini. Doskora su bila poznata samo dva vojna lica – jedan vojnik, Aurelije Maksim (Aurelius Maximus) i jedan vojnik koji je istovremeno bio i konsularni beneficijarij. Publije Elije Fuskin (Publius Aelius Fuscinus). U toku novih arheoloških istraživanja nekropole II u Kominima otkrivena su još dva natpisa sa imenima vojnih lica. Jedno od njih je centurion (centurio) Asidonije Vitelijan (Asidonius Vitellianus) – oficir koji je komandovao jedinicom od sto ljudi, a drugi je isluženi vojnik- veteran Tit Aurelije Aplo (Titus Aurelius Aplo). Imena navedenih lica ne pružaju mnogo podataka o njihovom poreklu; izvesno je da je Aurelije Maksim domorodac kao i Tit Aurelije Aplo, dok se za Asidonija Vitelijana može smatrati da je pore klom iz primorskih oblasti, što bi, pored ostaloga, dokazivalo i ime njegove supruge, rodom iz Skradina. Konsularni beneficijariji koji se pojavljuju na natpisima iz Komina i okoline po pravilu su lica koja svoju službu obavljaju u carinskim ili žandarmerijskim stanicama; kako u blizini nije bilo granice, beneficijariji iz Komina verovatno su bili žandarmi.

Teritorija grada

Teritorijalne granice Municipija S… u Kominima dosta je teško odrediti.U selima Radosavac, Potpeć, Ljuća, Vidre otkriveni su epigrafski spomenici, uglavnom nadgrobne stele, koji se i stilski i ikonografski uklapaju u spomenike iz Komina pa se može pretpostaviti da se teritorija grada u Kominima prostirala i do ovih sela. Problematičan je odnos naselja u Kominima prema naselju u Kolovratu kod Prijepolja i naselja na brdu Svetog Ilije u selu Grevo. Pretpostavka da je Kolovrat ustvari Municipijum S… nije potvrđena arheološkim istraživanjima koja su pokazala da je naselje u Kominima bilo ne samo veće i značajnije od naselja u Kolovratu, već i starije; otuda se može smatrati da je grad u Kominima ustvari nepoznati municipij što će potvrditi tek istraživanja samog grada. Nesumnjive su veze između ova dva grada: pojavljuju se ista lica koja imaju funkcije i u jednom i u drugom gradu, postoje isti kultovi u oba grada, a i sadržaj materijalne kulture je veoma sličan. Izvesno je da se u Kolovratu nalazilo jedno veće i značajnije naselje, zasada nepoznatog imena, municipij koji je verovatno osnovan nešto kasnije od kominskog. Zahvaljujući činjenici da se nalazio na važnoj saobraćajnici, grad u Kolovratu izgleda nadživeo municipij u Kominima i nastavio svoj život i u kasnoj antici i ranom srednjem veku.

Na brdu sv. Ilije u selu Grevo otkriveni su bedemi iz prerimske epohe koji pokazuju da se tu nalazilo ilirsko utvrđenje. Veliki broj epigrafskih spomenika, danas izgubljenih, za koje nisu poznati uslovi nalaza, otkriveni su na  sv. Iliji.  Na njima se pojavljuju ista lica koja imaju funkcije i u gradu u Kominima što je dokaz o izvesnoj vezi između ova dva naselja. Mada neki naučnici pretpostavljaju da spomenici sa sv. Ilije potiču iz Komina, postoji verovatnoća da se u selu Grevo nalazilo jedno naselje, zavisno od onoga u Kominima. Posebno je zanimljiv žrtvenik sa sv. Ilije, posvećen vrhovnom bogu Jupiteru za zdravlje jednog duumvira; natpis je posvetio tamošnji narod (populus). Sigurne podatke za nastanak naselja na sv. Iliji nemamo; stil i ikonografija predstava na nadgrobnim spomenicima, kao i oblik slova i način rezanja ukazuju na pozniji period, odnosno na vreme od III veka nadalje. To bi značilo da je naselje na sv. Iliji municipalna prava dobilo u toku III veka, verovatno u doba Severa; nije isključena mogućnost da je pre toga postojalo naselje neromanizovanih domorodaca – peregrina, koji su se nadovezivali na prerimsko stanovništvo čiji su tragovi otkriveni na sv. Iliji. Sve dok se arheološki ne istraže naselja u Kominima i na sv. Iliji veoma je teško ma šta reći o odnosima između njih. Izvesno je da je neka veza postojala jer je dokumentovana i epigrafskim spomenicima; nije sigurno u kom odnosu su ta naselja bila – da li su bili samostalni municipiji ili je pak naselje na sv. Iliji bilo zavisno od Komina, odnosno da je pripadalo njegovoj teritoriji. Natpis koji pominje lokalni populus govori protiv ovoga; pre se može pretpostaviti da su na relativno malom rastojanju postojala tri grada sa municipalnim pravima koja nisu dobila istovremeno. Najraniji municipij iz sredine II veka nalazio se u Kominima; naselje u Kolovratu dobilo je municipalna prava u toku II veka, a nešto kasnije i naselje na  sv. Iliji.

Stanovništvo grada   

O stanovništvu grada u Kominima u vremenu od II do sredine IV veka jedine podatke pružaju epigrafski spomenici, a u manjoj meri način sahranjivanja na nekropolama. Na osnovu onomastičke formule na natpisima moguće je stvoriti neke zaključke o poreklu stanovništva ovog grada; tako domorodci koji nose samo jedno lično ime ili lično ime i očevo ime po pravilu su peregrini, odnosno lica bez građanskih prava. Osobe koje navode i rodovsko ime po pravilu su već rimski građani; otuda je na osnovu imena moguće zaključiti da je pored domoro daca koji su u Kominima činili gro stanovništva bilo doseljenika iz zapadnih i istočnih krajeva Rimskog Carstva.

Već krajem II veka na natpisima iz Komina nalazimo veći broj stranaca koji su došli sa raznih strana. Jedni, najbrojniji došli su iz gradova u jugoistočnom delu Dalmacije i naselili se u Kominima, naročito u toku III veka kada ekonomska kriza zahvata primorsku oblast i kada se brojne porodice sele dalje u unutrašnjost bilo da tu imaju svoje posede, bilo da su došle kao trgovci. Među njima treba istaći porodice Baberija, Cezija, Egnatija, Gavijena, Pakonija, Pletorija, Statija, čija su nam imena poznata sa brojnih epigrafskih spomenika i u Solinu, Risnu i drugim primorskim gradovima. U doba poznog Carstva ima više stanovnika iz Italije i to iz otmenih i bogatih porodica. Doseljenici iz južne Italije koji su preko nekog primorskog grada stigli u Komine jesu Lucije Cipije Faust (Lucius Cipius Faustus), čija je porodica poznata iz Kotora, zatim Lurija Frunita (Luria Frunita), rodbinski povezana sa Lucijem Cipijem Faustom. Italskog porekla je i Ratonija Autumna, kao i njen suprug već pomenuti oficir Asidonije Vitelijan; njihova rodovska imena pokazuju da su došli preko Solina, odnosno žena je rodom iz Skradina. Iz severne Italije poznajemo Marka Fulvina Natalisa (Marcus Fulvinus Natalis) i njegovog zeta, Sabina Certa (Sabinus Certus), a verovatno italskog porekla su i Paula Gaudena, Aulo Gablije Liberal (Aulus Gablius Liberalis), i Flavija Marcela (Flavia Marcella). Nije isključeno da su italskog porekla i Kvint Valerije Kvadrat (Quintus Valerius Quadratus) i Lucije Valerije Celer (Lucius Valerius Celer).

Doseljavanje orijentalaca bilo je neobično značajno u životu grada i cele provincije; već od početka II veka njihovo doseljavanje postaje intenzivnije. Najstariji orijentalac u Kominima jeste kurator Marko Ulpije Gelijan. Dolazak istočnjaka je posebno značajan za razvoj trgovine jer se većina doseljenika iz istočnih oblasti bavila trgovinom, ali i za religiju, pošto su sa sobom doneli i istočnjačke kultove, naročito kult persijskog boga Mitre. Pored istočnjaka, u Kominima žive i Grci. Sa natpisa su poznate dve žene Grkinje, verovatno oslobođene robinje, a sa Ilijinog brda potiče natpis sa imenima jednog bračnog para Grka. Novootkriveni natpisi iz Komina pružaju i nova imena grčkih doseljenika; to su inače članovi italske porodice Statija, koji nose grčka imena – Statija Aspazija (Statia Aspasia) i Asklepides. Možda je grčkog porekla i Despotanus sa jednog novog natpisa; helenizovani orijentalac je i Luscije Paris (Luscius Paris), takođe sa jednog novootkrivenog natpisa. Gro stanovništva u Kominima čine romanizovani domorodci, koji nose imena Aureliji i Eliji; Eliji su dobili rimsko građansko pravo početkom II veka u vreme cara Hadrijana, dok su ga Aureliji dobili ili sredinom II veka za vreme cara Marka Aurelija ili pak – što je verovatnije – početkom III veka u vreme cara Karakale. Posmatrajući imena sa natpisa pada u oči da veliki broj imena pripada tzv. Srednjedalmatskom jezičkom području, a ne južnodalmatskom kao što bi se očekivalo. Česta ženska imena na -o u Kominima, kao što su Panto, Vendo, Tritano, pojavljuju se i u rimskom naselju kod Šibenika- Municipium Riditarum ili Rider; i muška imena kao Germanus, Titus, Pladomenus pojavljuju se na oba lokaliteta i pokazuju tesnu vezu između njih.

Danas se veruje da su u toku I veka Pirusti deportovani iz oblasti oko Pljevalja u Dakiju, jer su bili poznati kao vrsni rudari. Na njihovo mesto doseljeni su stanovnici iz dalmatskih oblasti, odnosno iz srednjedalmatskog područja. Pri sadašnjem stanju nauke teško je nešto pouzdanije reći o vremenu kada se ovo deportovanje odigralo. Postavlja se i pitanje da li su deportovani svi Pirusti ili ne, jer se pojedina imena Pirusta na voštanim pločicama iz Dakije podudaraju sa imenima iz srednjedalmatskog jezičkog područja. U zadnje vreme izrečena je pretpostavka da su oblast oko Pljevalja naseljavali Autarijati, veliko ilirsko pleme koje takođe pripada srednjedalma tskom jezičkom području. Nažalost, veliki broj pomenutih problema samo je nabačen jer za njihovo rešavanje nema dovoljno podataka.

Trgovina, zanatstvo i ekonomika

Jedine podatke o trgovini, zanatstvu i ekonomici grada u Kominima isključivo pruža pokretni arheološki materijal otkriven prilikom istraživanja nekropola. Inače je moguće samo pretpostaviti da je trgovina bila razvijena i to na osnovu natpisa na kojima se pominju doseljeni istočnjaci, koji su najverovatnije bili trgovci; isto tako se hipotetično može smatrati da su u toku III veka, kada na Primorju dolazi do ozbiljnih ekonomskih kriza i mnogih promena, gradovi u unutrašnjosti – a među njima i Municipium S… doživljavali svoj uspon i ekonomski prosperitet, odnosno da se vodeća uloga u ekonomiji pomera i prelazi sa obale u unutrašnjost. U slučaju Komina, tome doprinosi i rudno bogatstvo u okolini Pljevalja, ali isto tako i obradiva zemlja.Grad u Kominima, kao jedan od najvažnijih gradova u ovom delu Dalmacije, sigurno je održavao trgovinske veze sa svim delovima Carstva. Međutim, na osnovu nalaza sa nekropola moguće je doći do nekih pouzdanijih zaključaka. Tako su na starijoj nekropoli prvo uvezeni predmeti – u prvome redu staklo – veoma retki; otkriveni primerci nisu posebno kvalitetna roba, već roba široke potrošnje, kao što su to bočice za mirise. One su verovatno poreklom iz Italije, a dospele su u Komine posredstvom Akvileje i neke luke na jugoistočnoj dalmatinskoj obali. Krajem II veka kada otpočinje uspon grada, razvijene su i trgovačke veze; nalazi kvalitetnih staklenih posuda iz kelnskih radionica s kraja drugog i početka trećeg veka na nekropoli II ukazuju na trgovačke veze sa zapadnim delovima Carstva. Neizvestan je put kojim je roba stizala iz Kelna, ali je verovatno Akvileja i dalje bila glavni distributerski centar, odakle se roba dalje otpremala – najpre u neku luku na jugoistočnoj dalmatinskoj obali (možda Solin), a potom dalje u unutrašnjost. U toku III i IV veka, uporedo sa vrhuncem procvata grada, značajna je trgovina kako sa istočnim delovima Carstva tako i sa zapadnim. Nalazi staklenih posuda, posebno izuzetno retke diatrete pokazuju da trgovina sa Zapadom nije odumrla ni u toku IV veka. Veliki broj bronzanih kopči – fibula – na nekropolama u Kominima, kao i srebrni i zlatni nakit poreklom je verovatno iz bliže ili dalje okoline.

Zlatne minđuše u obliku krilate ljudske figure – Amora – imaju svoje brojne analogije u nalazima iz okoline Solina; one predstavljaju jako varvarizovan oblik helenističkog prototipa i verovatno su izrađivane u nekoj lokalnoj radionici u Primorju, odakle su posle dospele u unutrašnjost. Lokalnog porekla su i srebrne ogrlice, sastavljene od zrna i sa završetkom u obliku stilizovane ptice; za njih je teže naći odgovarajuće paralele, ali kako ih nema u klasičnom rimskom nakitu, verovatno su lokalni proizvod, inspirisan grčkorimskim nakitom. Najbrojniji nakit predstavljaju fibule, uglavnom od bronze; posebni tip fibula I veka tzv. Aucisa-fibule, neobično je čest u Kominima i predstavlja robu široke potrošnje. Njihovo poreklo nije pouzdano, možda su proizvođene u radionicama u Sisku, što bi onda označavalo i jake trgovačke veze sa susednom provincijom Panonijom. Ove veze dokazi vale bi i staklene posude karakterističnog oblika i ukrasa iz IV veka. I pojedini keramički oblici, kao urna rađena na vitlu i ukrašena ornamentom koji je izveden pomoću pečata, ili mali pehari fine površine, ukazuju na trgovinu sa susednim oblastima. Sigurno je da nisu proizvođeni u Kominima, već da predstavljaju uvoz, iako se ne može sa sigurnošću odrediti njihovo poreklo. Detaljnija analiza arheološkog materijala rešiće preciznije mesto nastanka ovih proizvoda. U Kominima možemo sigurno utvrditi postojanje samo dva zanata – lončarskog i kamenorezačkog. Lončarstvo je bilo neobično razvijeno u Kominima i to u svim periodima – od I do IV veka. Najbrojniji tip posuda čine urne, pehari i zdele koji se pojavljuju na obema nekropolama. Urne su uglavnom rađene rukom, grube površine i loše pečene, sa plastičnim ornamentima u vidu rebara ili izvučenih drški. Drugi, neobično čestoblik jesu dvouhi pehari rađeni na vitlu, fine površine, sa drškama koje prelaze preko otvora; njihovo poreklo je neizvesno, mada izgleda da se radi o posudama pod jakim latenskim uticajem.

Za većinu posuda lokalne proizvodnje karakteristično je da se paralele za njih mogu naći na ilirskoj teritoriji i to krajem I veka pre n. ere i u toku I veka n. ere. Praistorijske tradicije domorodačke keramike upućuju na njihovo lokalno poreklo, odnosno keramička proizvodnja bila je skoncentrisana na domaću, lokalnu keramiku koja je bila dovoljna da podmiri potrebe stanovništva u Kominima. Poseban problem predstavlja slikana keramika, koja je izgleda takođe lokalni proizvod neke radionice u bližoj ili daljoj okolini Komina. Veliki broj nadgrobnih spomenika, monumentalne grobnice kao i sandučići za pepeo izrađivani su od kamena sa obližnjeg brda i od lokalnog laporca te, kao i stilske osobine predstava na spomenicima pokazuju da je kamenorezački zanat bio razvijen na području grada. Ikonografska shema kopirana je sa rimskih spomenika iz priobalnih krajeva ili pomoću knjige uzoraka; ona međutim nije kopirana slepo i mehanički, već su majstori iz Komina na nekim delima uspeli da dostignu visoki umetnički nivo, kao što je to slučaj sa figurom Pakonije Montane i genija jeseni sa jednog cipusa, ili ženskom glavom koja nosi odlike grčkog skulptora Skopasa. Većina spomenika ima odlike provincijske umetnosti, prožete ilirsko-keltskom tradicijom, koja se ogleda u shematizovanju figura, stilizaciji ljudskih likova i posebnom tretmanu detalja. Ornament je negde izveden mnogo bolje od ljudske figure, a neki detalji su jedva uočljivi na prvi pogled, uklopljeni su u ornament i imaju ornamentalnost keltske i prero manske plastike.

Nekropole

U toku arheoloških istraživanja koja su započeta 1964. godine i sa malim prekidima dovršena 1976. godine, otkrivene su dve nekropole. Starija nekropola I locirana je na padinama Belog brega, dok je mlađa nekropola II u udolici između Belog brega i leve obale Vezičnice. Obe nekropole pripadaju naselju u Kominima, ali ne istom vremenskom periodu. Nekropola I jeste nekropola sa spaljenim pokojnicima; grobovi nisu ukopavani po nekom sistemu već gusto i bez reda, iako se na osnovu grupisanja sandučeta za pepeo može pretpostaviti da je postojalo grupisanje određene vrste grobova, a verovatno i staleža. Otkriće jedne grobnice na periferiji, koja je istoga tipa kao i grobnice na nekropoli II pokazuju da je nekropola I bila korišćena i u toku III veka, a to dokazuju i malobrojni otkriveni natpisi.

Na nekropoli I pokojnici su sahranjivani na razne načine; najčešće se pepeo stavlja u okruglu pliću jamu ili pak u keramičku urnu, postavljenu u jamu i okruženu vencem od kamenja.Prilozi u grobovima sa nekropole I sastoje se od keramičkih i staklenih posuda i nakita. Od keramike najviše su zastupljene urne, zatim lončići pehari rađeni rukom, mrke ili crvene boje, finije ili grublje površine. Staklo je izrazito retko. Nakit sa nekropole I uglavnom se sastoji od prstenja, minđuša i fibula; ove zadnje nađene su u velikom broju i pripadaju jednom tipu kopči I veka. Nekropola II razlikuje se od nekropole I ne samo po grobnim prilozima i oblicima grobnica već i po svom položaju. Na blagoj padini brežuljka terasasto su raspoređene aleje ili terase, koje prate luk brežuljka i usmerene su prema južnom ulazu u grad. Grobovi i grobne konstrukcije raspoređene su po planu i čine kontrast jednostavnim grobnim oblicima sa nekropole I. Na nekropoli II konstatovane su dve grobne aleje između kojih se nalazio put, širok 2 metra; prema njemu su bile okrenute fasade grobnih konstrukcija i nadgrobnih spo menika. Terase su bile opasane niskim zidom od kamena, koji je istovremeno činio i granicu između dveju terasa. Zapadna aleja grobova istražena je u dužini oko 130 metara; na terasi širine 9 metara polazeći od severa prema jugu, otkriveno je osam nadzemnih grobnica i veći broj nadgrobnih ploča. Grobnice su u većini slučajeva znatno oštećene, ali se na osnovu dveju dobro očuvanih (grobnice I i II), kao i direktnih analogija iz Akvileje, može izvršiti njihova rekonstrukcija. Grobnice su građene od velikih kamenih blokova koji zatvaraju prostor površine od oko 6-13 kvadratnih metara; u okviru ovog prostora izgrađeni su sanduci-komore od kamena, koji predstavljaju grob u užem smislu reči. U njima su se nalazili sandučići za pepeo sa bogatim prilozima. Komore su bile pokrivene profilisanim kamenim blokovima koji su nosili nadgrobni spomenik paralelopipednog oblika – cipus – takođe pokriven kamenim blokom istoga oblika kao i baza. Kao završeci grobnica tj. kamenih blokova koji su zatvarali određen prostor, pojavljuju se koso zasečeni ili pak polukružno oblikovani blokovi. Izvesno je da je ovaj tip grobnica poreklom iz Akvileje odakle su je doseljenici preneli u Solin, a potom i u unutrašnjost, odnosno u Komine. Identičnost oblika grobnica i njihove dekoracije omogućuju rekonstrukciju ovih grobnica u Kominima.

Na nekropoli II otkriveni su grobovi sa kremacijom i grobovi sa inhumacijom. Oblici grobova sa kremacijom ne razlikuju se mnogo od onih na nekropoli; i dalje se pepeo pokojnika stavlja ili u plitku jamu ili u keramičku urnu položenu u jamu, samo su sada brojnije urne rađene na vitlu. Sandučići za pepeo nalaze se u okvirima monumentalnih grobnica i obele žavaju bogatiji stalež. Grobovi sa inhumacijom jedno stavne su rake, bez ikakve grobne konstrukcije u koje je stavljen pokojnik sa prilozima kraj glave i nogu. Jedan deo ovih grobova sa inhumacijom nalazi se u okviru grobnica ili pored njih i sigurno pripada stanovni štvu naselja u Kominima; drugi deo grobova sa inhuma cijom, na periferiji nekropole i iznad starijih grobova pripada novom stanovništvu. Odlikuje ih ista orijentacija skeleta i karakteristični grobni prilozi; pored toga pojavljuju se i tzv. konjanički grobovi, odnosno pored pokojnika sahranjuje se i njegov konj, što je odlika i nomadskih naroda. U jednom slučaju se pored konja sahranjuje i svinja i pet pasa. Ovi grobovi mogu se vezati za neko varvarsko pleme, koje je u IV veku dospelo na teritoriju grada u Kominima i tu se kraće zadržalo. Njihova etnička pripadnost ne može se odrediti sa sigurnošću, ali se pretpostavlja da su došli iz oblasti Podunavlja. Grobni prilozi iz grobova sa nekropole II sastoje se i dalje uglavnom od keramike, stakla i metala, ali su raskošnijih i raznovrsnijih oblika. Keramički pehari ili zdele fine su izrade i često oslikane; pojedini primerci posuda sigurno predstavljaju uvoz – kao pehar sa naborima, pehar sa krljuštima, žuto gleđosana posuda – a njihovo poreklo treba tražiti u zapadnim delovima Rimskog Carstva. Staklo je takođe brojno i raznovrsno; ističe se pehar sa brušenim ornamentima verovatno iz Kelna, potom visoki pehar sa staklenim nitima i medaljonima u kojima se nalaze aplikacije, takođe sigurno kelnskog porekla. Posebno treba istaći izuzetno retku staklenu

čašu sa mrežom i natpisom, tzv. diatretu, jednu od šest celih pehara ove vrste; i za nju je izvesno da je proizve dena u kelnskim radionicama IV veka. U varvarskim grobovima IV veka takođe je otkriveno staklo, i to poluloptaste i konične čaše i pehari. Nakit sa nekropole II sastoji se od kopči – fibula, raznih tipova i oblika, potom prstenja, srebrnih ogrlica sa bobicama, ogrlica od upletene žice ili od raznobojnih perli, privezaka raznih oblika od skupocenog materijala, zlatnih minđuša. Pojedine vrste nakita, kao srcoliki privesci jesu deo nošnje domorodačkog ilirskog stano vništva, jer se nalaze predstavljeni i na nadgrobnim spomenicima; druge vrste nakita, kao ogrlice od upletene žice i zlatne minđuše predstavljaju tipično rimske oblike nakita i sigurno su uvoz. Retki nalazi novca sa nekropole II ukazuju i na hronologije same nekropole i grobova. Najstariji novac pripada drugoj polovini I veka, ali preteže novac vladara II veka. Najmlađi novac vezuje se za IV vek ; i na osnovu novca može se zaključiti da početak nekropole II spada u drugu polovinu I veka, odnosno da se sahranjivanje na njoj završava u drugoj polovini IV veka.

Grobovi su na nekropoli II bili obeležavani nadgrobnim spomenicima raznih oblika – pored već navedenih paralelopipednih cipusa koji su se nalazili u okviru monumentalnih grobnica, nalaze se i nadgrobne ploče ili stele, kao i nadgrobne kocke. Otkrivene figure lavova, šišarke i falosi ukazuju na to da su nadgrobni spomenici u nekim slučajevima imali i završetke u obliku ljudskih i životinjskih figura ili pak falosa i šišarki. Njihov raspored i mesto nemoguće je sa sigurnošću utvrditi, iako postoje analogije sa nadgrobnim spomenicima iz Akvileje.

Religija i kult

Na teritoriji Municipija S… nemamo mnogo podataka o religiji i kultovima; o njima je moguće govoriti samo na osnovu epigrafskih spomenika i arheološkog materijala, pri čemu treba istaći da je prvi brojniji. Može se zaključiti da je poštovano više božanstava – rimskih, istočnjačkih i domorodačkih ili autohtonih. Od rimskih bogova osvedočen je na natpisima kult Jupitera Najboljeg i Najvećeg (Iuppiter Optimus, Maximus); na jednom spomeniku pominje se kao zaštitnik vojnih jedinica – Iuppiter Cohortalis. Od ostalih rimskih božanstava poštovani su geniji, drugostepena božanstva, zaštitnici; na jednom natpisu posveta se odnosi na genija Mesta i na boginju Nemezu, grčko-rimsko božanstvo koje je poznato kao zaštitnica gladijatora. Od istočnjačkih božanstava koja su osvedočena na spomenicima iz Komina i okoline, na prvom mestu treba pomenuti persijskog boga Mitru; njegov kult dokazuje jedan natpis iz Komina, posvećen njemu kao Nepobedivom Suncu (Sol Invictus), kao i Mitrino svetilište pod vedrim nebom na lokalitetu Preslica, kod Lever- Tare gde je u steni urezana predstava jednog žrtvenika sa posvetom. Na jednom žrtveniku iz Komina, koji se datuje u drugi vek i čiji je darodavac bio orijentalac Marko Ulpije Gelijan, nalazi se posveta egipatskim božanstvima Serapisu i Izidi. Posvete ovim božanstvima izuzetno su retke, pogotovo u unutrašnjosti naše zemlje i otuda začuđuje da je i u Čačku otkriven spomenik sa posvetom istim božanstvima.

Sudeći prema malobrojnim arheološkim i epigrafskim spomenicima, orijentalni kultovi nisu zahvatili dublje korene na teritoriji Municipija S… Još manje se može reći o načinu njihovog širenja u ovoj

konzervativnoj sredini; što se tiče darodavaca, Mitrin kult uglavnom šire robovi i oslobođenici kao i službenici ilirske carine (Portoricum Illyrici), ali jedini siguran podatak o tome je spomenik posvećen Serapisu i Izidi, čiji je darodavac bio kurator. Malobrojnost spomenika ne dozvoljava da se prihvate ili odbiju opšti zaključci, ali možda treba imati u vidu i uticaj primorskih gradova čije je stanovništvo bilo heterogeno i koje je možda igralo ulogu u širenju kultova orijentalnih božanstava. Pitanje domorodačkih kultova u Kominima nije pouzdano rešeno; odnosno za neka božanstva nije sigurno da li predstavljaju čisto rimska ili u suštini domorodačka božanstva, koja su poprimila rimsko ime i ikonografiju (tzv. interpraetatio romana). To se odnosi na posvete grčko-rimskom polubogu Herkulu, sa nadimkom Kohortal, kao i na drugostepeno rimsko božanstvo šuma Silvana. U oblast Delmata Silvan se pojavljuje kao domorodačko božanstvo identifikovano sa rimskim polubogom šuma, pa nije isključeno da je i Silvan iz Komina, odnosno njegov kult, zajedno sa doseljenicima iz delmatskih oblasti prenet u unutrašnjost provincije. Isti problem odnosi se i na predstave nagih mladića, prekrštenih nogu sa pastirskim štapom i šiljatom frigijskom kapom na glavi, kao i na predstave genija, krilatih dečaka sa buktinjom u ruci. Nagi mladići – Atisi mogu se po ikonografskoj predstavi identifikovati sa pratiocem maloazijske boginje – majke Kibele, ili pak – po mišljenju drugih naučnika – sa mladićima koji prate persijskog boga Mitru na velikom broju spomenika. Brojnost ovih likovnih predstava u određenom području možda bi ukazivalo na neko domorodačko božanstvo identifikovano sa orijentalnim Atisom ili pratiocima Mitre; ipak je teško govoriti o kultu i religiji, pogotovu stoga jer se i u ostalim rimskim provincijama na spomenicima često pojavljuju figure Atisa i to kao dekor.

Ponekad se umesto Atisa, na nadgrobnim spomenicima u istom stavu i položaju predstavljaju krilati dečaci – geniji, sa vencem ili buktinjom u rukama. Iako termin genij potiče iz rimskog kulta i religije, u slučaju spomenika u Kominima i okolini, ne može se protu mačiti kao izraz kulta; kao i kod Atisa, najverovatnije se radi o ikono grafskoj shemi, preuzetoj sa nadgrobnih spomenika na kojima su predstavljeni geniji života i smrti. Jedino brojnost ovih spomenika sa genijima na području oko Komina možda ukazuje na prihvatanje ove sheme verovatno stoga jer se podudara sa verovanjima domorodačkog stanovništva. Izuzetak u ovom pogledu jeste genije mesta, kome je posvećen jedan žrtvenik iz Komina, kao i genije predstavljen na cipusu Pakonije Montane. Nagi mladić sa čizmama, vinogradarskim nožem i kotaricom grožđa jasno je okarakterisan kao genije jednog godišnjeg doba – jeseni. Geniji godišnjih doba često se predstavljaju na jednoj vrsti rimskih sarkofaga, a treba pomenuti da su u Solinu nalaženi fragmenti ovakvih sarkofaga; samim tim nameće se i zaključak da je genije jeseni iz Komina i njegova ikonografija preuzeta sa sarkofaga iz primorskih oblasti, odnosno Solina, odakle je poreklom i porodica Pakonija.

Umetnost

O umetnosti na području Komina moguće je suditi jedino na osnovu ukrašenih nadgrobnih spomenika; arhitektura i slikarstvo ostaju nepoznati, jer njihovi ostaci nisu otkriveni. Po svojim umetničkim i stilskim odlikama kamena, plastika iz Komina može se podeliti u dve glavne grupe: prva je zastupljena u manjoj meri, pod uticajem je rimske provincijske umetnosti, i uprkos mnogih razlika njene figure odišu duhom grčko-rimske tradicije. Ovoj grupi pripadaju reljefi genija jeseni i Pakonije Montana sa jednog cipusa, potom ženska glava sa svim odlikama velike monumentalne umetnosti pod uticajem Skopasovog stila, kao i nekoliko fragmenata glava sa nadgrobnih spomenika.

Druga grupa je brojnija i zanimljivija za praćenje razvoja provincijske umetnosti. Nekada su ovi spomenici smatrani varvarskim radovima nedovoljno izvežbanih zanatlija i stoga se na njih nije obraćala

pažnja. Ova grupa deluje primitivnije, ali je istovremeno i neposrednija jer je bliža umetnosti i umetničkim shvatanjima domorodaca. Glavna odlika ove grupe jeste postepeno gubljenje plastičnosti, a sve veća pločnost podseća na rad u drvetu. Ljudsko telo je uvek neproporcionalno predstavljeno – posebno se naglašava gornji deo trupa sa velikom glavom, dok su udovi dati kao patrljci. Ovako predstavljene ljudske figure liče na lutke od krpa, sa nesrazmernim telom koje se po pravilu uklapa u geometrijsku figuru – kvadrat ili pravou gaonik i udovima kojima nedostaje čvrstina i mišićavost. Kod nagih muških figura naglašavaju se genitalije i pupak, a predimenzioniran falus predstavljen je i kod nekih odevnih figura.

Na glavi dominiraju bademaste ili okrugle oči, sa retko kada naglašenom zenicom. Najčešće se oči, nos i obrve spajaju u jednu celinu koja dominira licem, dok su usta predstavljena kao mali plitak urez. Kosa je kod muškaraca krajnje stilizovana i u principu pokriva celu lobanju kao kalota; kod žena je kosa pokrivena maramom. Figure životinja sa nadgrobnih spomenika nose iste odlike kao i ljudske figure – ističu se bitne odlike, dok se detalji zanemaruju. Očevidno je da je umetnik lavove i delfine kopirao sa uzoraka, a da je one životinje koje je poznavao iz prirode – kao guštera sa jedne baze – realističnije predstavljao. Ornamenat ima takođe svoje specifične odlike i u većini slučajeva je krajnje uprošćen i stilizovan, te otuda i teško prepoznatljiv. Ornamenat riblje kosti postaje izlomljena linija, bez dubine i plastičnosti, list bršljana se stilizuje u obliku trougla, a rozete kao krug. Nešto vernije se predstavlja list vinove loze i akanta, mada takođe u izvesnoj meri stilizovan.

Na osnovu stilskih odlika sasvim je jasno da se majstori koji su ostvarili dela ove druge grupe ne mogu nazivati umetnicima u pravom smislu reči; oni su zanatlije sa više ili manje talenta, koji nastavljaju da stvaraju u duhu stare domorodačke tradicije. Očigledno je da je ovim umetnicima ljudska figura bila strana iako su impulse dobijali od rimskih uzora i modela. Ornament im je bliži te otuda i neuporedivo i bolji i življi; umetnik ga upotrebljava slobodnije i nepovezanije jer su izgubljena unutrašnja pravila i smisao umetničkog aranžiranja. Opšta je posledica da i ljudska figura i ornamenat gube plastičnost i realizam. Specifične stilske odlike spomenika iz Komina izdvajaju ih u jednu celinu i povezuju sa spomenicima na jednom širem području Zapadne Srbije i Istočne Bosne koje su naseljavala razna ilirska plemena. Otuda je moguće i ovu plastiku smatrati manifestacijama ilirske umetnosti u rimskoj epohi. Posmatrajući ljudske likove sa nadgrobnih spomenika druge grupe, pada u oči njihova sličnost sa maskama iz Trebeništa koje su hronološki udaljene za oko 8-9 vekova. Ipak je izvesno da su i jedni i drugi nastali na ilirskom tlu, te otuda i nose odlike ilirske umetnosti. Nažalost, o umetnosti Ilira pre dolaska Rimljana nemamo mnogo podataka; ukoliko ih ima, vidi se da je umetnost bila pod jakim uticajem grčke kulture arhajskog i helenističkog razdoblja. Posle rimskih osvajanja ilirska umetnost je jedno vreme stagnirala, da bi se ponovo razvila u zabačenim krajevima provincija onoga trenutka kada otpočinje slabljenje Rimskog Carstva.

Krajem drugog veka izrasla je nova, narodna umetnost, zasnovana na staroj ilirskoj tradiciji. Otuda je činjenica da se ova dela mogu povezati sa jedne strane kako sa praistorijskom tako i sa srednjovekovnom umetnošću, koja bazira na njenim korenima i predstavlja njen izdanak. Kontinuitet ove narodne umetnosti, psihološki opravdane i zasnovane na staroj tehnici i tradiciji, može se pratiti preko srednjovekovnih srećaka i modernih krajputaša Zapadne Srbije do naive Bogosava Živkovića. Na taj način ona dokazuje svoju snagu i vitalnost koje crpi iz svojih korena – naroda i njegove tradicije. Kao što je nepoznat početak antičkog razdoblja na području Pljevalja, isto tako je u tamu zavijen i njegov kraj i početak novog vremena – ranog srednjeg veka. Nedostatak pisanih istorijskih izvora kao i arheološke građe o varvarskim plemenima na ovoj teritoriji onemogućuju da se sa sigurnošću govori o pojedinim etapama kulturnog i istorijskog razvoja ove oblasti u vreme Seobe naroda i u ranom srednjem veku. Jedino je izvesno da su zbog nedovoljnih komunikacija, migracije i kretanja bila usporena. Provale i najezde varvarskih plemena, pustošenja i razaranja gradova koja su se odigrala u vremenu od IV-VI veka u Podunavlju, nisu se izgleda odrazila u unutrašnjosti provincije Prevalis, odnosno u oblasti Pljevalja.

U istorijskim izvorima nalazimo oskudne podatke da su zapadni Goti pljačkajući došli do granica Prevalisa. Arheoloških podataka nema, a teško se može verovati da će ih i biti, jer kratko trajno prisustvo Gota nije moglo da ostavi sigurnije arheološke tragove. I za istočne Gote samo znamo da su upadali u provinciju Prevalis i to iz Novog Epira. Arheološki nalazi pokazuju da nisu gusto naseljavali staru provinciju Dalmaciju i da su se uglavnom držali utvrđenja, gde su i nalaženi njihovi ostaci, što znači da su samo vojnički držali teren. Za sada jedine podatke o varvarskim plemenima u oblasti oko Pljevalja pružaju arheološki podaci sa istraživanja nekropole II u Kominima. Na periferiji nekropole – ili iznad starijih grobova- otkriveni su grobovi inhumiranih pokojnika, sahranjivanih sa rukama opruženim niz telo i orijentacijom Sever-Jug. Kraj glava skeleta nađeni su zdepasti keramički lončići ili staklene čaše koničnog ili poluloptastog oblika, a na ramenu krstasta dibula; ženski skeleti imaju oko vrata ogrlicu od perli. U dva groba pokojnici su sahranjeni zajedno sa konjima i sa psom. Običaj sahranjivanja pokojnika sa konjem nije rimski već varvarski običaj, a na to ukazuju i pojedini prilozi u grobovima u Kominima, koji nisu tipični za rimsku epohu. Nažalost, ovi prilozi nisu dovoljno osobeni da bi se na osnovu njih moglo oceniti kome varvarskom narodu pripadaju sahranjeni došljaci; staklene čaše i pehari, keramički lončići i ogrlice od staklenih perli imaju svoje analogije u arheološkom materijalu iz Panonije, odnosno Podunavlja te samo može zaključivati da su ovde naseljeni varvari iz tih oblasti.

U slučaju Komina može se pre pomišljati namirnu kolonizaciju varvara nego na vojne pohode i seobe. Jedini podatak o kolonizaciji jednog varvarskog plemena iz prve polovine četvrtog veka govori o delimičnom naseljavanju Sarmata na Balkansko poluostrvo, iako pojedini naučnici ovaj podatak dovode u vezu sa došljacima sa nekropole II u Kominima. Smatramo da ga treba primiti sa rezervom jer je – bar zasad – lišen sigurnih arheoloških podataka te je svako povezivanje sa nekim etnosom rizično i hipotetično.

Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jun 23, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,