RSS

Arhive oznaka: mostovi

Nadežda Bukilić: Municipum S… Komini kod Pljevalja ( Mostovi, br. 14, 1972. god)

(„MOSTOVI“, br.14, MRZ 1972, str. 102-106)

 Provincija Dalmacije u rimsko doba obuhvatala je veliki dio današnje Jugoslavije sa Jadranskom obalom. Njen jugoistočni dio zauzimao je teritoriju današnje Crne Gore. Kontinentalni dio ovog dijela odvajao se od primorskog, ne samo geografski već i po strukturi stanovništva, društveno-privrednoj organizaciji i posebnim metodama rimske uprave. Duž primorja bili su naseljeni prvenstveno Italici i stranci, tako da je primorski dio okarakterisan čisto rimskim formama života i kulture. U dubljoj unutrašnjosti ovog dijela provincije Dalmacije, još dugo vremena poslije rimskih osvajanja, živi jedan poseban domo rodački duh koji stvara originalne forme provincijske kulture, i to sve izrazitije idući od juga prema sjeveru. Otuda se na teritoriji današnje Crne Gore u vrijeme rimske dominacije mogu jasno uočiti tri kulturne zone: Italska, duž primorja (Acruvium — današnji Kotor, Rhizinium — današnji Risan i dr.), provincijsko — rimska u neposrednom zaleđu priobalskog pojasa (Doklea — kod Titograda), i ilirsko-rimska zona u sjevernom kontinentalnom dijelu (municipijum S. . . kod Plevalja). Istovetan lokalitet se nalazi u Kolovratu kod Prijepolja, odnosno sa dosta sličnim nadgrobnim spomenicima. Municipije (gradove) su osnivali Rimljani za vrijeme rimske imperije i van Italije. Oni su imali svoju samoupravu i bili pod vrhovnom vlašću Rima. Stanovništvo je u Trećem vijeku (III) nove ere dobilo cives Romanorum, odnosno civitet i imalo sva prava rimskih građana. Ove gradove Rimljani su dizali u krajevima koji su imali povoljne uslove za ekonomski razvitak, prvenstveno koji su bili rudno bogati. Poznato je da je provincija Dalmacija obilovala mnoštvom rudnika koje su Rimljani eksploatisali, pa su je nazivali »zlatna« provincija Dalmacija.

Muncipium S . . .lociran je u današnjem selu Komini udaljeno od Pljevalja 2,5 km, kroz koje protiče rijeka Vezišnica, a njegova okolina je vrlo pitoma i vegetacijom bujna. Sjećam se riječi profesora Univerziteta u Beogradu Dr. Dragoslava Srejovića kada se prvi put pristupilo sistematskim istraživanjima u Kominima 1964. godine i sa ushićenjem kazao: »Evo moje Šumadije« jer je on Kragujevčanin.

Od prestanka života u ovom gradu prošlo je dosta vremena da bi prije 100 godina postao predmet proučavanja u našoj i stranoj literaturi. Ako se zanemare uzgredni podaci putopisca iz XVI vijeka koji je bio Venecijanac i zvao se Ramberti koji koji je 1541. godine pisao o Pljevljima i prva objašnjenja o ostacima iz antičkog perioda, koji su zabilježeni u Dubrovačkom arhivu 1792. godine od strane poslanika koji su putovali iz Dubrovnika za Carigrad preko Pljevalja, onda se 1886. godina označava kao početak ispitivanja rimske kulture u jugoistočnom dijelu provincije Dalmacije. Ispitivanja su počela na epigrafskim spomenicima (spomenicima sa natpisima) koji su bili prikupljeni u velikom broju sa čitavog po- dručja današnje Crne Gore, pa i sa područja Pljevalja. Iz minicijuma S…zahvaljujući Nikoli Vuliću i Sergejevskom sabran je veliki broj epigrafskih spomenika koji su privukli pažnju naših i evropskih eminentnih naučnika (Pača, kustosa Zemaljskog muzeja u Sarajevu, engleskog arheologa Artura Evansa, Tomašeka, Momzena, Hernesa i dr.) koji su lično posjetili ovaj grad, odnosno ilirsko-rimski lokalitet u .Kominima.

Na osnovu njihovih saopštenja koja su data koncem XIX i početkom XX vijeka još u to vrijeme municipium S . . . zainteresovao je naučnu javnost Evrope i smatran jednim od najznačajnijih rimskih lokaliteta na Balkanskom poluostrvu. Posebno valja odati priznanje Paču koji je u nekoliko publikacija dao značajne podatke o »ESKI KASABI« ili »Starim Pljevljima«, kako ih on naziva u publikaciji »Iz Pljevaljskog Sandžaka« — separat »Glasnika Zemaljskog muzeja« iz 1906. godine.

S obzirom da su Pljevlja bila obuhvaćena aneksijom treba istaći da su posebnu podršku u zaštiti i prikupljanju antičkih spomenika sa ovog područja davali carski i kraljevski podanici iz Beča, posebno general-major Langer i drugi. Par nadgrobnih spomenika iz Komina i danas se nalazi u Vojnom logoru na Barakama.

U to vrijeme pažnja istraživača bila je usmje rena proučavanju epigrafskih spomenika, nadgro bnih i zavjetnih natpisa, u cilju proučavanja strukture stanovništva, procesa romanizacije ili iden- tifikovanja pojedinih naselja i terena, odnosno glavnih magistrala.

Pač je publikovao na desetine epigrafskih spomenika, pa i onaj koji se danas nalazi pred Husein-pašinom džamijom, koji je kao i ostali dešifrovan, a na kojem se pominju municipum S … U to vrijeme se pretpostavljalo da se ovaj grad nazivao »Sapua« ili »Stanekli«. Tomašek je još u to vrijeme ukazao da je neopravdano ime ovom gradu tražiti u nazivu »Stanekli«, već u na zivu »Sapua«. Artur Evans na osnovu dešifrovanja jednog epigrafskog spomenika iz Kolovrata kod Prijepolja, na osnovu dijela natpisa »Aureli S. LO« doveo je u vezu da se ovaj grad zvao Splonistarum ili Splonum. Ovo gledanje je potvrdio na osnovu natpisa iz Komina, posvećenog Serapisu i Izidi, a posvetu je izvršio Ulpius Gelianus, koji je bio kurator većine gradova, pa i MALVEZATIUMA (Užička Požega) i Splonistaruma. Međutim, Esad Pašalić u publikaciji »Anti čka naselja i komunikacije u Bosni i Hercegovini« od 1960. godine saopštava da se istraživanja u B i H ustanovilo da su municipiji »Sapua« i »Stanekli« bili locirani na današnjoj teritoriji Bosne i Hercegovine, te se te dvije hipoteze o nazivu municipia S … mogu zanemariti a naziv Splonistarum, kojega je po mišljenju profesora Univerziteta u Beogradu Dr Milutina Garašanina naseljavalo pleme Puristi treba još uvijek smatrati kao hipotezu. Upravo, dešifrovanje municipia S…ostalo je još uvijek otvoreno pitanje u arheološkoj nauci, što će se jednoga dana, sistematskim arheološkim istraživanjima, dokazati.

Od prvih podataka o Kominima koji postoje u arheološkoj literaturi prošlo je više od 50 godina da bi se zajedničkim naporima Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture — Cetinje, Filozofskog fakulteta u Beogradu — Odeljenja za arheologiju, Zavičajnog muzeja u Pljevljima i Savjeta za kulturu SO-e, odnosno Fonda za kul turu opštine Pljevlja tek 1964. godine pristupilo sistematskim istraživanjima Nekropola I i II u Kominima (starije i mlađe). Pored stručne pomoći koju je Filozofski fakultet u Beogradu pružio u ovom vremenu značajno je istaći i materijalno ulaganje Odeljenja za arheologiju pri Filozofskom fakultetu u Beogradu, jer su sa soborn dovodili studente arheologije radi stručnog usavršavanja, odnosno sticanja sposobnosti za rukovanje u akcijama arheoloških zahvata.

Iskopavanje na Nekropolama I i II dala su bogat fond epigrafskih spomenika sa (»cipusima« i »stelama« kao i bogat fond sitnog arheološkog materijala. Otkopani nadgrobni spomenici su mo numentalnih arhitektonskih konstrukcija, koji su jedino nađeni u našoj zemlji u Šen-Peru u Sloveniji. Na spomenicima, pored latinskih natpisa, postoji bogata plastika, koji su bili posvećeni raznim božanstvima (grčkim, rimskim, persijskim, egipatskim i drugim), što govori da je u to vrijeme religija imala sinkretistički karakter, jer je u to vrijeme rimsko carstvo imalo pod svojom vlašću veliki broj evropskih ,azijskih i afričkih zemalja pa su ta božanstva bila i donesena preko vojnika koji su služili u rimskim legijama.

Od sitnog arheološkog materijala nađen je takođe, bogat i raznovrstan fond eksponata stečenih tokom sedmogodišnjih sistematskih istraživanja na Nekropolama I i II (starijoj i mlađoj). Sitnih arheoloških eksponata sa fragmentima pla stike danas ima oko 650. Sitni arheološki materijal je konzerviran, dijelom prezentovan u arheološkom odjeljenju u Muzeju, a većim dijelom de ponovan i razvrstan po grobnim cjelinama. U toku sedmogodišnje kampanje na Nekropolama I i II otkriveno je oko 300 grobova. Nadgrobni spomenici su radi privremene zaštite smješteni u jednu baraku, te i oni iziskuju konzervaciju i odgovarajuću prezentaciju. U tom smislu izvršena je ekspropijacija zemljišta na samom lokalitetu za prezentovanje ovih monumentalnih spomenika, izrađen projekat, kako bi se turistu mogla dočarati antička atmosfera iz prije 2000 godina. To će biti jedan park sa zasađenim hortikulturama i prezentovanim spomenicima, odnosno kako se kaže u muzeološkoj nauci »Lapidarij« sa isključivo rimskim spomenicima.

Od sitnog arheološkog materijala nađen je raznovrstan i bogat fond eksponata od najgrublje do najfinije keramike. To su takozvaie urne i druge keramičke posude, rađene rukom i na vitlu, znatan broj fibula (broševa) od srebra i bronze, različitih tipova: aucissa, krstata lučna i dr., prstenja od bronze i srebra, poneki je ukrašen ćilibarom, ogrlica od staklene paste i srebra, oruđa i oružja, pafti od bronze i jedna od zlata sa divnom izradom, rimskog stakla (čaša i lakrima rija). Raritet čini srebrna ogrlica teška 12,5 deka sa šezdeset bikoničnih bobica, koje su vezane sa po dvije srebrene alke, zlatna pafta, srebrene fibule divna keramika raznih oblika i drugo. Sav ovaj materijal imao je karakter grobnih priloga.

Sistematska istraživanja u Kominima ukazuju da je život u ovom gradu postojao od I vijeka pre nove ere pa sve do IVvijeka nove ere. Procvat je doživjeo u II i III vijeku. Sahranjivanje je vršeno pretežno kremacijom (spaljivanjem pokojnika). Arheološkim istraživanjima nađen je veliki broj gvozdenih eksera, što ukazuje da je spaljivanje vršeno van grobnih jama, na mjestu zvanom »bustum«, te se spaljeno tijelo pokojnika na nosiljkama ili u drvenim sanducima prenosilo do groba — jame i tu pokopavalo. Kasnije, priznavanjem hrišćanstva u doba Severa, sahranjivanje je vršeno inhumacijom (pokopavanje pokojnika).

Prema dosadašnjim rezultatima arheoloških istraživanja na Nekropolu I i II u Kominima ustanovljeno je da se na nadgrobnim spomenicima i pratećem grobnom materijalu odražava specifičan i originalan stil, koji se povezuje sa tradicijama Ilira — domorodaca. Lokalni kamenoresci na nadgrobnim spomenicima ulili su lokalni duh, koji nema karakter nevještog i primitivnog podražavanja, već jasno definiše stilske koncepcije koje posjeduju umjetnički kvalitet. Upravo, tok romanizacije u ovom gradu nije u potpunosti odražen, te ovaj lokalitet čini izuzetno značajnim za period rimske dominacije u našoj zemlji. Drugim riječima, zahvaljujući specifičnim uslovima života u ovom gradu najzanimljivija dokumenta rimske kulture su se stopila sa domaćom — ilirskom kulturom, pa se na taj način danas može u potpunosti rekonstruisati slika o rimskoj upravnoj politici u ovim krajevima, društveno ekonomskoj strukturi stanovništva religiji, povezanost ovog grada sa ostalim gradskim naseljima u unutrašnjosti i veza sa primorskim oblastima, odakle se jedan dio građana doselio u municipium S …, na što ukazuju mnogobrojna dalmat ska imena na nadgrobnim spomenicima. Pored doseljenika iz primorskih dalmatinskih krajeva, prema epigrafskim spomenicima, ovdje je živjeo jedan broj doseljenika iz Sjeverne Italije, Grka i orijentalaca. Epigrafski spomenici ukazuju da je ovdje bio neznatan broj Kelta, jer se i na kera mičkim oblicima osjeća uticaj keltski. Sistematska iskopavanja su dokazala da su oblici grobova, kojih ima više, na Nekropolama I i II, identični sa grobovima otkrivenim na Nekropolama Sase iz Domavije, (današnja Srebrenica), Male Kopašnice kod Leskovca, Guberevca na Kosmaju, Zltne (provincije Dakija) — današnja Rumunija, te se po mišljenju Dr Drage Garašanin i Dr Milutina Garašanina i rumunskog arheologa Dajicovića može sa sigurnošću smatrati da je ovdje riječ o ilirskim rudarima preseljenim iz svoje domovine, što je karakteristično za politiku romani zacije koju je sprovodila rimska imperija. Sve pomenute Nekropole nađene su u područjima ko- ja su bila rudom bogata. O dosadašnjm rezulta- tima arheoloških istraživanja u Kominima dosta je publikovano od strane rukovodilaca radova Dr Aleksandrine Germanović — Kuzmanović, Dr Dragoslava Srejovića i Cedomira Markovića u slijedećim publikacijama: »Arheološki pregled«, časopis Arheološkog društva Jugoslavije, »Starinaru«, — časopisu Srpske akademije nauka u Beogradu, »Zivoj antici«, »Zborniku« Filozofskog fakulteta u Beogradu i drugim publikacijama. Ove godine rukovodioci radova objaviće ediciju od 10 grobnih cjelina sa Nekropola I i II iz Komina u časopisu Arheološkog društva Jugoslavije »Intentaria Archaeologica«, koju su participirali Filozofski fakultet u Beogradu, Republički zavod za zaštitu spomenika Crne Gore — Cetinje i Za- vičajni muzej u Pljevljima. U toku godine treba da izađe i publikacija »Rimske nekropole u Komi nima«, čiji su autori pomenuta lica, a sredstva za ovu publikaciju treba da obezbjede Filozofski fakultet u Beogradu — Odjeljenje za arheologiju i Zavičajni muzej u Pljevljima. U objavljivanju ove monografije očekujemo pomoć Međurepubličke zajednice za kulturno-prosvjetnu djelatnost sa sjedištem u Pljevljima. Dr Aleksandrina Cermanović — Kuzmanović objavila je u časopisima Austrije i Švajcarske rezultate sa sistematskih istraživanja u Kominima. Po riječima Dr Srejovića ovaj lokalitet će ući u katalog najznačajnijih spomenika kulture ne samo u Evropi, nego i van nje.

U periodu sa 5 godina poduhvat će se preuzeti na ispopavanju grada za koji se smatra da će dati arhitektonske spomenike kulture od prvorazrednog značaja, a koje će pratiti skulpture, mo zaici i freske i dr. Po jednom nadgrobnom spomeniku — votivna ara — iz Komina, koju je publi kovala Dr Aleksandrina Cermanović pominje se na natpisu boginja Nemeza, zaštitnica pozorišta, te se očekuje da će se u arheološkim istraživanjima na gradu naići na pozorište ili amfiteatar. Prema programu rada za 5 godina koji je razmatran na širem skupu kulturnih i javnih radnika marta mjeseca 1972. godine, kojem su prisustvovali rukovodioci radova i direktor Zavoda za zaštitu spomenika SR Crne Gore — Cetinje, za istraživanje grada potrebna su daleko veća sredstva. Za 5 godina 40 miliona starih dinara, samo za arheološka istraživanja, dok će konzervacija tražiti duplo ili troduplo veća sredstva.

Imajući u vidu značaj ovog lokaliteta, a istovremeno i nedovoljna sredstva sa kojim raspolažu Zavod i Zajednica kulture opštine Pljevlja dozvoljavam sebi slobodu da se obratim našim privrednim organizacijama da nam u granicama mogućnosti ukažu materijalnu pomoć jer ova istraživanja pored naučnog, kulturnog imaju i turistički značaj. Takođe, i Skupštini Međurepubličke zajednice za kulturno-prosvetnu djelatnost, odnosno njenim finansijerima — republičkim fon dovima za iznalaženje mogućnosti.

Poznati istoričar Hrabuk u djelu »Istorijski zapisi« kaže: »Pljevlja su najveći uspon doživela u rimskom periodu u ekonomskom i kulturnom životu i jedino takav uspon mogu doživjeti u socijalizmu.

Advertisements
 
1 komentar

Objavljeno od strane na oktobar 25, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , ,

Vitomir Srbljanović: Husein pašina Džamija u Pljevljima („Mostovi“,1970. god)

„Mostovi“,br. 7, str.95, MRZ 1970. god. Pljevlja

Ležeći na prometnim drumovima Pljevlja (Taslidže) postaju u XVI veku važan saobraćajni čvor, bogato i prometno trgovačko središte, u kome se podiže nekoliko kulturnih-istorijskih spomenika. Među njima lepotom arhitekture izdvaja se Husein-pašina džamija. Neočuvani ktitorski natpis i nedovoljno poznata biografija osnivača, čine posebnu teškoću oko datovanja ovoga spomenika.

U arhivi Husein-pašine džamije nalazimo podatak da je podignuta 1569. godine, što se ranije uzimalo kao tačno. Pošto je knjiga u koju je ubeležen taj podatak novijeg datuma, to je pisar, verovatno, na osnovu pričanja upisao tu godinu koja ne odgovara vremenu podizanja datog spomenika. Prateći putopise francuskih putopisaca i putopis Evlije Čelebi, kao i oskudne biografske podatke o Husein-paši Boljaniću, datovanje ovoga spomenika moramo pomeriti koju deceniju u napred.

Husein-paša Boljanić je sin Bajram-age Boljanića iz sela Boljanića kod Pljevalja. Susrećemo ga od marta 1567. do marta 1569. godine kao sandžakbega hercegovačkog, zatim bosanskog. Poslije povratka iz Carigrada postavljen je za hercegovačkog sandžakbega 1583. godine. Zatim se u izvorima o njemu gubi trag, te ga tek srećemo 1594. godine kao beglerbega bosanskog, gde je sledeće godine, pretpostavlja se, umro. Visoki položaj omogućio mu je da u Pljevljima, koja su bila sedište hercegovačkog sandžaka od 1576. do 1830. godine, podigne nekoliko građevina, od kojih je džamija neobičnom i skladnom ahritekturom učinila da se njegovo ime izuzetno pominje.

Francuski putopisac Filip Difren Kane, koji je boravio u Pljevljima 1573. godine, beleži da je noćio u mračnom, olovom pokrivenom konaku, koji je podigao Mehmed-pašin sin. Pošto se u biografijama sinova Mehmed-paše Sokolovića, Gazi Hasan-paše i Ibrahim-paše ne pominje da su podigli neku zadužbinu u Pljevljima, to možemo pretpostaviti da je Difren-Kane mislio da je Husein-paša Boljanić sin Mehmed-paše Sokolovića. Do te je zabune, verovatno, došlo otuda što je Husein-paša bio odgajen pod okriljem Mehmed-paše Sokolovića u vičnog vojskovođu i državnika. Srodnički odnos je postojao tako, jer je njegov stariji brat Sinan-beg, bio oženjen sestrom Mehmed-paše Sokolovića. Taj momenat mu je omogućio da stekne visoko obrazovanje i bude uzet u državničku službu. Međutim Difren-Kane ne pominje da je Husein-paša podigao i džamiju, ma da kaže da u varoši postoji džamija u kojoj se nalazi umetnički rađena česma. Da je osnivač džamije i hana bio ista ličnost, verujemo da putopisac ne bi propustio da zabeleži. Dalo bi se na osnovu ovoga zapisa zaključiti da je džamija ranije postojala, a da je Husein-paša, u već prometnoj trgovačkoj čaršiji, u vreme svog prvog bavljenja sagradio samo han.

Drugi francuski putopisac koji je boravio u Pljevljima 1611. godine, pominje dve džamije od kamena. Lefevr kaže da u jednoj od njih ima česma, ali nažalost nije zapisao imena osnivača. Na podacima iz putopisa Evlije Čelebi naše interesovanje će se malo više zadržati. Evlija Čelebi se divio lepoti Husein-pašine džamije, mada greši u imenu osnivača, te umesto Husein-paša piše Hasan-paša. Mislimo da je Evlija Čelebi bio upoznat da je Mehmed-paša Sokolović bio vaspitač i duhovni otac Husein-paše, te je omaškom govorio o Hasan-paši, sinu Mehmed-pašinom. Teško bi se na drugi način mogla objasniti ova omaška i zamena imena.

Evlija Čelebi je opisujući Husein-pašinu džamiju zabeležio sve što je oko nje i u njoj bilo značajno, a što je vezano za ime ktitora, samo što je ispustio da zabeleži godinu građenja džamije. Međutim, u njegovom opisu ne nalazimo na česmu koju pominju Kane i Lefevr. Zanimljivo je da džamiju koju pominju ova dvojica Evlija ne pominje ili je ubrojao među ostale manje značajne objekte.

Mišljenja smo da je Husein-paša Boljanić sagradio najpre han u vreme kada je bio hercegovački, zatim bosanski namesnik 1567 – 69. godine. To je učinio da bi olakšao i podigao ugled već tada velikoj trgovačkoj varoši, a 1583. godine, kada je po drugi put postao hercegovački sandžakbeg, poželeo je da sazida i džamiju, jer je u Misiru i Carigradu za svog službovanja imao prilike da vidi dosta lepih džamija. Verovatno se tamo začela želja da je ukrasi, kako Evlija Čelebi kaže, kao kakvu carsku bogomolju, te zato otuda šalje pojedine ukrasne elemente koje pljevaljske kujundžije nisu mogle tako bogato izraditi.

Pošto se 1573. godine ne pominje džamija koju je podigao Husein-paša Boljanić, to smo u mogućnosti da predpostavimo da je ona podignuta posle 1583. godine, a da je završena 1594. godine. Ali osnivač za života nije uspeo da vidi potpuno završen ceo džamijski kompleks, jer je izgleda već sledeće godine umro. Za ovakvu tvrdnju mogu nam poslužiti reči Evlije Čelebi koji kaže: „ograda oko džamijskog dvorišta (harem) je od drvenih parmaka, jer je dobrotvor umro pre nego što je okolina harema bila dovršena“. Tarih na kome se ispisuju podaci o dobročinitelju i osnivaču nije ispisan, što još opravdava našu tvrdnju o vremenu nastanka ovoga spomenika. Verovatno rastrzan drugim poslovima, možda čak i podizanjem džamije u Prijepolju, osnivač nije uspeo da glavnom objektu posveti punu pažnju, te ga nije video završenog.

U isto vreme kada se podiže džamija u Pljevljima zida se priprata i vrše se opravke naosa u manastiru Svetoj trojici kod Pljevalja. Tu susrećemo u unutrašnjosti apside i priprate prelomljene lukove, što je vidan uticaj muslimanske arhitekture. Kao što se na manastiru Svetoj trojici pojavljuju neki muslimanski elementi, tako se i na džamiji pojavljuju neki hrišćanski. Na osnovu ovoga dalo bi se malo smelije zaključiti da su isti majstori radili i na jednom i na drugom spomeniku. Završivši pripratu manastira Svete trojice 1592. godine, oni intenzivno rade na zidanju Husein-pašine džamije. Zatim kada su završili 1594. godine sam objekat džamije prelaze na građenje glavne crkve u manastiru Svetoj trojici pljevaljskoj. Verujemo da se na taj način može objasniti srodnost nekih arhitektonskih detalja: prelomljeni lukovi, udvojeni trouglasti zupci i lozica na dovratnicima i manatiru Svetoj trojici kod Pljevalja.

Evlija Čelebi dao je najbolji opis spomenika u kome kaže: „Ona ima divan umetnički izrađen minaret i plavu i visoku kupolu. To je okrugla i visoka kupola, a (izgleda) tako kao da je istom izašla ispod tokareva točka. Oko ove kupole ima još šest polukupola (nim kubbe), a izvan jugoistočne kapije stoje opet još tri kupole sa po četiri mramorna stuba. U sva četiri ugla džamije nalaze se takođe četiri ukrasne kupole. Premda je ova džamija malena, njeni su alemi visoki kao čovekov uzrast. Kako je njen osnivač bio misirski vezir, on je dao da se ti alemi onamo naprave. Pozlatio ih je sa deset hiljada dukata i poslao mletačkim lađama iz Aleksandrije“.

U ovom opisu se pojavljuju nama danas nepoznati elementi. To su šest kupola, koje se malaze oko glavne kupole. Da li su one postojale i kada su uništene teško je saznati. Na osnovu današnjeg izgleda ne bi se dalo pretpostaviti gde su se ovih šest zaista mogle nalaziti. Na severozapadnoj strani (a ne jugoistočnoj, kako Evlija Čelebi beleži) nalaze se tri kupolice na stubovima, koje su i danas očuvane. Ali od četiri ukrasne kupole koje je Evlija video sačuvane su samo dve. Možda se izgled džamije izmenio 1818. godine kada je u pljevaljskoj čaršiji izbila barutna eksplozija, kad „izgore sva čaršija i tom prilikom mnogi ljudi izgiboše“. Možda se čak njen izgled izmenio oko 1880. godine kada je prvobitni trem sa obe strane zatvoren, i kad je ispod njega dozidana neka vrsta spoljnjeg zatvorenog trema.

U osnovi građevine leži kocka, nad kojom se iz kvadrata uzdiže dosta niska kupola, izvedena preko ugaonih trompi. Nad centralnim ulazom, na mermernim stubovima kružnog preseka, nalaze se tri kupolice, od kojih je srednja nešto povišena, a ispod njih se prostire trem. Između stubova su razapeti islamski prelomljeni luci na hrbat. Pored centralne kupole, na krovnim uglovima istočne i južne strane, leže dve slepe kupolice, uzdignute na kockasta postolja i sa visokim tamburima. Zidane od laporca one se ovde pojavljuju kao dekorativni elemenat uveden u igru naglašavanja vertikalne strukture građevine. Prozori na fasadama nalaze se jedan iznad drugog, u dva reda da bi se na njihovoj simetrali našla još dva, jedan iznad drugog. Nad prozorima su lukovi šiljasto završeni.

Visoki minaret, rađen od laporca, izgleda dosta nestabilan i nesiguran u konstrukciji, dobio je svoj današnji izgled 1912. godine, kada je posle udara groma bio prezidan u vitkiji i viši. Ukras na šerifi minareta rađen je po starim kalupima stalaktita koji su ga ranije krasili. Ceo minaret delo je graditelja iz Debra, a njima su uzeli učešća članovi graditeljske kuće Bojovića iz Pljevalja.

Neobična, skromnih dimenzija, skladnih proporcija, Husein-pašina džamija se izdvaja smelom i originalnom zamisli neimara od ostalih građevina islamske arhitekture XVI veka kod nas. Tu neobičnost podvlač i izrazita težnja za stepenastim modelovanjem, a naročito dekorativne kupolice na krovnim uglovima građevine. Taj elemenat čini ovaj spomenik osobito originalnim. Koliko je nama poznato ni na jednom spomeniku nastalom u to vreme kod nas nema sličnog rešenja. Tek skoro ceo vek kasnije takve kupolice će se pojaviti na nekim spomenicima.

Verovatno je darodavac zatražio da se one izvedu po ugledu na spomenike koje je on sretao za svog boravka u Carigradu. Unutrašnji prostor jedinstven, jednostavan i skladan dobija u lepoti ukrasima klesanim u kamenu i rezanim u drvetu na mihrabu, minberu i ćursu. Stalaktiti i turska perforacija po veštini izrade, lepoti i maštovitosti, spadaju u red najlepših dekorativnih celina u unutrašnjosti džamija kod nas. Još je Evlija bio zadivljen lepotom klesanih delova, te govoreći o njima kaže: „Ova džamija ima minber, koji je takođe umetnički izrađen. Majstor je mramor tako isklesao da mu se može čestitati na veštini. Iznad mihraba nalazi se slika Kabe na crnoj kadifi izvezena i ukrašena zlatom tako da izazi va zavist Manija i Behzada“. Islikani unutrašnji zidovi ne narušavaju jednostavnost i unutrašnje jedinstvo građevine, ma da je ova dekoracija izvedena u devetoj deceniji prošlog veka, verovatno preko ranije slikanih ornamenata.

Zidana je od kamena, koji noću kada se upali u njoj osvetljenje, poprima lakoću staklaste mase. Čini se da je neimar imao pred sobom srećnu okolnost prostora, materijala i učenog darodavca, koji je hteo da njegova džamija, skromna po dimenzijama, očara i najljepše carske bogomolje. Kao strela upućena nebu, vitko minare odvlači kamenu zemaljsku lepoticu nebu, kome je bila upućena zajednička molba dobročinitelja i anonimnog neimara za večno trajanje vanvremensko.


 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na oktobar 23, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Izvještaj Štaba Lovćenskog NOP odreda (nakon napada na Pljevlja)

IZVJEŠTAJ ŠTABA LOVĆENSKOG NOP ODREDA OD 17 DECEMBRA 1941 GOD.GLAVNOM ŠTABU NOP ODREDA ZA CRNU GORU I BOKU

 

ŠTAB LOVĆENSKOG

NARODNO-OSLOBODILAČKOG

PARTIZANSKOG ODREDA

17.12.1941 g.

GLAVNOM ŠTABU NARODNO-OSLOBODILAČKIH

PARTIZANSKIH ODREDA ZA CRNU GORU I BOKU

 

Izvještavamo o stanju na našem području poslije povratka ranjenika, partizana koji su izgubili vezu sa Štabom i dezertera sa Pljevalja. Narod je u tragu desetak dana tražio stalno od ovog Štaba vijesti, [a] mi ih nijesmo mogli dati, jer ni sami nijesmo znali ishod borbe ni broj žrtava. Tako je ostalo dokraja da ovaj Štab nije bio u stanju da obavijesti narod o onome o čemu su ga prvo dezerteri, donekle lažno, a zatim ranjenici, istinito, obavijestili. U ovome je naš Štab donekle izgubio kod naroda, jer kruže vijesti kako smo mi znali istinu pa smo je krili od nafoda, jer je ista za nas nepovoljna. Broj žrtava Lovćenskog bataljona, koji je prepolovljen u borbama, utiče na mase teško. To je došlo nekako iznenada. Neke su čete izgubile do 80% partizana, što mrtvih što ranjenih. Povratak zdravih partizana koji nijesu dezerteri još je više pogoršao tešku situaciju, tako da pojedina naša sela danas pružaju tešku sliku. Ono što čini situaciju teškom jeste da se ovakve i ovolike žrtve pripisuju izdaji Zećana. To je prodrlo i uhvatilo korijena u narodu; narod veli: „Zećani nam iskopaše grobnicu na Pljevlja“. Narod još drži da su gradovi u Sandžaku u obruču naše opsade, pa s te strane očekuje dalje vijesti o rezultatima borbe i očekuje neki naš uspjeh poslije Pljevalja. I pored toga što nijesmo dali listu poginulih, po selima se već uveliko drže žalbe-pokajanja pljevaljskim žrtvama. Ovaj Štab je tu pristupio zakazivanju zajedničkih pokajanja za sve poginule iz jednoga sela, gdje bi se pokajanja pretvorila u narodne skupove na kojima bi govorili naši govornici i politički objašnjavali cijelu stvar razbijajući očaj i žalost kod naroda. Tako smo zakazali pokajanja u Katunskoj Nahiji 20, 21 i 22, u selu Štitarima gdje ima 14 poginulih (to selo je sjedište ovoga Štaba) zakazali smo 25 ov. mj. Zgodno bi bilo kada bi Glavni štab uputio neko pismo sa svoje strane, koje bi se na ovim skupovima čitalo. Pitamo: kako ćemo se odnositi prema Zećanima i svima dezerterima, da li javno pred narodom njih označiti kao krivce neuspjeha, a ako ne, kako ćemo vojnički objašnjavati cijelu stvar i ovolike žrtve našeg bataljona?

Sve akcije sabotaže o kojima smo izvijestili posljednji put su u toku organizovanja, izvođenje treba da počne od sjutra 18 ov. mj. Tu smo malo u zakašnjenju, jer su povratak naših boraca sa Pljevalja i stanje po selima (gotovo nema sela gdje nema po neki poginuli drug) uticali na sporost priprema. O izvedenim akcijama i njihovoj efikasnosti izvijestićemo.

U vezi sa sadašnjom situacijom na našem području molimo Gl. štab da pomogne jačanju Štaba Lovćenskog odreda time što bi druga Peka dodijelio na rad u ovome Štabu. Ovaj Štab se osjeća sigurnim da sam rukovodi svim daljim poslovima, ali smatramo da bi prisustvo druga koga tražimo mnogo pomoglo da što brže popravimo situaciju na našem sektoru, a to bi najbolje mogli izvođenjem akcija protiv okupatora, koji je poslije Pljevalja počeo tu i tamo da ide u neku malu ofanzivu, istura straže, zalazi u sela i sl.

Nemamo novih izvještaja o rezultatima operacija kod Grahova i Crkvica. Na susjedn[i] teren — grahovsk[i] sektor uputili smo člana ovog Štaba koji će sa našim snagama iz Cuca sarađivati u predviđenim operacijama.

Na teritoriji Paštrovića, kako smo obaviješteni iz pouzdanih izvora, likvidiran je jedan špijun i jedna špijunka;imena nam još nijesu javljena, po tome ćemo izvijestiti u prvom redovnom izvještaju. Sprovodimo u život odluke o likvidaciji tzv. „narodne vojske“ s uspjehom i stvaramo partizanske vodove. U KatunskojNahiji na teritoriji biv. „narodnih četa“ stvaraju se vodovi po 15—20 partizana, i taj rad je uspješan. Prikupili smo oko 700 imena naših interniraca; spiskove ćemo srediti i sa potrebnim objašnjenjima uputiti sa prvim redovnim izvještajem. Predviđamo da nam neće uspjeti izvlačenje Krsta Popovića iz Cetinja; to smo pokušali preko jednog pisma Štaba, koje je on odbio. Uspješno se sprovodi njegova politička likvidacija u Katunskoj Nahiji. Peta kolona preko tobožnjih „putnika“ koji dolaze iz Srbije protura razne vijesti o pogoršanju situacije u Srbiji, te molimo, ukoliko ima novih vijesti, da nam se iscrpno jave. Uvjereni smo da ćemo situaciju brzo popraviti i naši partizani su spremni na najteže borbe, jer su i oni i narod zadahnuti duhom osvete Pljevalja.

SNRT FAŠIZMU  SLOBODA NARODU!

ZA ŠTAB LOVĆENSKOG

NAR. OSL. PART. ODREDA

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jun 26, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,