RSS

Arhive oznaka: mladoturska revolucija

Mr Vukić Ilinčić: Pljevaljski kraj na putu Austrougarskog prodora na istok za vrijeme aneksione krize

„Glasnik Zavičajnog muzeja“, Knj. 6, str.59. Pljevlja, 2007

Pljevaljski kraj, odnosno Raška oblast, bio je prema austrougarskim planovima prodora na istok, sljedeća oblast koju treba osvojiti na tom njenom strateškom vojnom i političkom putu. Iz tih razloga, Austro-Ugarska se oštro suprotstavila predlogu Rusije da se ova oblast podijeli između Srbije i Crne Gore.

Članom XXXV Berlinskog ugovora, pored okupacije Bosne i Hercegovine, riješeno je i pitanje Raške oblasti, a to je da i dalje ostane u sastavu Turske, ali pod izgovorom održanja novog političkog stanja, slobode i sigurnosti saobraćajnih komunikacija, Austro-Ugarska je uzela sebi za pravo da drži vojne garnizone u tom području, odnosno da bude vojno, trgovački i diplomatski prisutna u Raškoj oblasti.

Austro-Ugarska se odlučila da vojno i diplomatski zaposjedne Rašku oblast, ili kako su iz taktičkih razloga isticali staro administrativno ime ovoj oblasti – Novopazarski sandžak, ali je nijesu i okupirali, da se ne bi navodno provocirala Turska. Tako je Osmanlijsko carstvo vezala Austro-Ugarska za sebe do pogodnog trenutka – do daljeg osvajanja do tada njenih teritorija.

Posebnom konvencijom sa Turskom od 21. aprila 1879. godine, utvrđeno je da Austro-Ugarska može držati svoje garnizone u Prijepolju, Priboju i Bijelom Polju. Kasnije će, zbog udaljenosti, umjesto Bijelog Polja Pljevlja odrediti za sjedište trećeg garnizona. Septembra iste godine 7.000 austro-ugarskih vojnika ušlo je u ove gradove i ostalo u njima do aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine.[1]

Mladoturska revolucija, koja je počela 20. juna (3. jula) 1908. godine, otvorila je nova pitanja pred velikim silama i balkanskim državicama. Revolucijom je Turska pokušala da preporodi sebe samu i tako učini izlišnim program reformi tuđih država na svom području, kao i druga posredovanja sa strane. Postavljalo se pitanje šta će velike sile smatrati politički važnim u mladoturskim težnjama, i šta će sve preduzeti prema promijenjenim prilikama u evropskoj Turskoj.

Srbija, Crna Gora i Grčka su, prema tome, imale stav iščekivanja, a Bugarska je pripremala proglas nezavisnosti. Osim Austro-Ugarske, sve druge velike sile bile su manje-više iznenađene preokretom i brzim razvojem prilika i izvjesno vrijeme bile samo posmatrači.

Austro-Ugarska i Bugarska bile su jedine zemlje koje su na mladotursku revoluciju imale adekvatan odgovor, da bi ostvarile svoje davnašnje želje. Prva – odavno pripremanu aneksiju Bosne i Hercegovine, a druga – međunarodno priznanje.

Austro-Ugarska je osjetila pogodan trenutak za izvršenje aneksije Bosne i Hercegovine, a svoj postupak je pravdala time da je za vrijeme okupacije radila na kultivisanju tih zemalja, uvodila ih u savremeni politički život i spremala administrativnu reformu.

Taj postepeni rad Monarhije u Bosni i Hercegovini poremećen je događajima u Turskoj, tako da se pitanje statusa te dvije zemlje nije, po njoj, moglo dalje odlagati.[2]

Definitivno pitanje aneksije postavljeno je, inače, na dnevni red još 1906. godine. Naime, te godine je umjesto opreznog dotadašnjeg ministra spoljnih poslova Austro-Ugarske dolazi Erental, a za načelnika generalštaba Konrad Hecendorf, čovjek prestolonasljednika Franca Ferdinanda i jedan od vođa vojne stranke u Monarhiji, kao i zagovarač osvajačke politike na Balkanu.

Erental je godinu prije toga napravio plan „za odlučniji korak na Balkanu“, odnosno da se izvrši aneksija Bosne i Hercegovine i da se „potpuno razruši srpsko revolucionarno gnezdo“ – Srbija, koju je prema planu trebalo podijeliti između Austro-Ugarske i Bugarske.

Osnove austrougarske politike, kao i njene bliže i dalje namjere iznesene su u memorandumu od 9. avgusta 1908. godine, koji je prihvatio zajednički Ministarski savjet. U njemu je iznesen plan i po pitanju Sandžaka, odnosno austrougarskih garnizona u Pljevljima, Priboju i Prijepolju, koje treba povući kad se aneksija Bosne i Hercegovine izvrši. Naime, do tada je važilo pravilo da „držanje“ Sandžaka predstavlja branu spajanju granica Srbije i Crne Gore, a time i onemogućavanje stvaranja velike slovenske države na jugu. To je ostalo i dalje trajni zadatak monarhije, ali će prema novom planu to uraditi konkretnije — uništenjem Srbije i njenom podjelom između Austro-Ugarske i Bugarske. U tu svrhu kao važan zadatak istaknuta je potreba održavanja „tradicionalnog neprijateljstva“ između Slovena i Albanaca. Što se tiče Crne Gore, nije je trebalo vezati za monarhiju „miroljubivim načinom“ i u tom cilju izvršiti „zabijanje klina između Crne Gore i Srbije“, što se može lako izvesti, kako su u Beču vjerovali, zbog finansijskih i političkih teškoća crnogorskog režima i knjaza Nikole.[3]

U Erentalovom planu značajna uloga je dodijeljena Bugarskoj. Pomoću nje je namjeravao da lakše sprovede planove aneksije Bosne i Hercegovine i zbog toga do punog izražaja dolaze smjerovi zajedničke akcije Beča i Sofije protiv Srbije.

Dodatni motiv za uništenje Srbije za Austro-Ugarsku bio je carinski rat od 1906. do 1910. godine. Naime, već u prvim godinama carinskog rata srbijanska privreda pokazala se otpornijom nego što su i njeni vlastiti stručnjaci mislili. Bio je to „dobar uvod u veliki obračun“ koji je imao da uslijedi u narednim godinama sa Monarhijom.

Carinski rat je pokazao da je pruga, izrađena na njen zahtjev 1878. godine, povezujući Srbiju od Beograda i Niša sa srednjom Evropom i Carigradom i Solunom, prije svega služila samoj Srbiji. Zbog toga je, kao kontru komunikaciji kroz Moravsko-vardarsku udolinu, Austro-Ugarska namjeravala da produži prugu koja je išla od Banjaluke preko Sarajeva prema Sandžaku do Kosovske Mitrovice, dokle je dolazila pruga od Soluna. Za to pitanje željeznice Vasa Čubrilović smatra da je bio uvod, odnosno jedan od motiva aneksije Bosne i Hercegovine. Na ovaj plan odgovor je bio, što je i Srbija zatražila izlaz na Jadransko more, a što je pomagala Rusija, planom izgradnje tzv. jadranske željeznice, koja je, prema planu, trebala da ide od Rumunije, dolinom Timoka preko Toplice, Kosova i Metohije i dolinom Drima u Medovski zaliv.[4]

Aneksija je javnosti saopštena 7. oktobra 1908. godine (novi kalendar), a pismo cara Franca Josifa Erentalu datirano je dva dana prije, 5. oktobra, kada je proglašena bugarska nezavisnost. To je prosto apriori nemoguće smatrati kao slučajnu koincidenciju, kaže V. Ćorović.5

Aneksiji se nije pristupilo, kako se u Beču govorilo, uslijed Mladoturske revolucije, dalje kaže Ćorović, pozivajući se na službena dokumenta objavljena kasnije, već je to bio samo „podsticaj za jedno rešenje“ koje je ranije spremano. Pojačavanje vojnih garnizona u Bosni i Hercegovini u jesen 1907. godine i upućivanje vojske na granicu Srbije i Crne Gore to je nagovještavalo, a izgovor je bio da to čini Austro-Ugarska zbog „saveza Crne Gore s Italijom“ i navodnog straha da bi u slučaju rata Monarhije sa Italijom ovi mogli da pošalju svoje jedinice preko Crne Gore za napad na Hercegovinu. Na najvišem vrhu dvojne monarhije 1. decembra 1907. godine je odlučeno da se aneksija ostvari „kad je prilike zatraže i dopuste.

Austro-Ugarska je proglasila aneksiju potpuno na svoju ruku, bez ikakvih obzira prema ostalim velikim silama potpisnicama Berlinskog ugovora koje su Monarhiji bile povjerile samo okupaciju Bosne i Hercegovine. Iz svog mandata i prava dobijenih u Berlinu, austrougarska diplomatija je do aneksije izvlačila mnogostruke koristi, tražila pravo na trasu sandžačke željeznice, a tražila je i svoju prugu preko crnogorske teritorije. „Na svakom koraku i u svakoj prilici Srbi su imali da osete pritisak i teške posledice odredaba Berlinskog kongresa“ koje su, iako su ih teško pogađale, poštovali kao međunarodnu obavezu. Dok je Austro-Ugarska, kojoj je Berlinski ugovor dao više nego ikom drugom, a „bez žrtava“ koje su „drugi podnosili“, ostvarila pomoću njega sve što joj je bilo u interesu, a „sad je taj ugovor prosto pocepala“ bez obzira na prava i interese drugih. U evropskoj „diplomatskoj histeriji“ tih godina Austro-Ugarska je bila „prva velika sila koja je od svoje volje napravila pravo“. Ne čekajući pritisak drugih sila, tajna priprema aneksije ukazivala je da diplomatija Beča nije bila „sigurna u svoje pravo“. Svijet bi bio stavljen pred svršen čin, a Monarhija bi se, u slučaju neodobravanja, pozvala pred „mirnom Evropom“ na „snagu bajoneta“ svojih i svog njemačkog saveznika. Evropa je imala da uvaži faktičko stanje, a ratom i revolucijom iscrpljena Rusija zbog aneksije nije smjela ući u vojni obračun. Šta više, Vasa Čubrilović kaže da su se Erental i Izvoljski sporazumjeli ranije da Rusija pristane na aneksiju, a da će joj Austro-Ugarska pomoći da se otvore Bosfor i Dardaneli ruskoj ratnoj floti i da se prizna nezavisnost Bugarske. Izvoljski je priznanje prava na aneksiju samo vezivao na pristanak konferencije velikih sila, a Srbiji i Crnoj Gori da se „dade neka nadoknada“. Austro-Ugarska je kaže Čubrilović, htjela da definitivno presiječe čvor jugoslovenskog pitanja i time stvori solidnu osnovu za svoje dalje prodiranje na Istok. Međutim, ona je tim okrenula lavinu koja se neće zaustaviti za deset narednih godina i zatrpaće pod sobom Tursko carstvo i samu Austro-Ugarsku.[5]

Uništenjem Srbije, Austro-Ugarska je htjela da dokaže da je velika sila i to bi bilo u funkciji kako balkanske, tako i unutrašnje politike. Smatrali su da bi uključivanjem tadašnje Kraljevine Srbije u okvire Austro-Ugarske bio riješen „srpski problem“, a i problemi u samoj Monarhi- ji, pošto bi se tako došlo i do njenog preuređenja.[6]

Ipak, dobro obavješteni njemački poslanik u Carigradu, Maršal, pi- sao je u Berlin da će se posljedice proglasa aneksije osjetiti „da ne može biti gore“ i da će rušenje Berlinskog ugovora od strane jedne evropske sile poljuljati bazu na kojoj je počivao tadašnji državni poredak na Balkanu; da akcija barona Erentala pokreće čitavo „Istočno pitanje“ u vremenu kada je potreban mir.[7]

Aneksija je izazvala najveće uzbuđenje, pored naroda u anektiranim ze- mljama, u Srbiji i Crnoj Gori. Nacionalna solidarnost sa Srbima iz Bosne i Hercegovine tražila je od Srba iz dvije samostalne srpske države da ne ostanu pasivni. Srbija i Crna Gora su zbog Bosne i Hercegovine ušle u rat 1876. godine, stavljajući na kocku i svoj državni opstanak, a spremne su bile i ovoga puta na sve žrtve, kaže Vladimir Ćorović.

Austro-Ugarska se aneksijom definitivno utvrdila kao balkanska si- la, a načelo „Balkan balkanskim narodima“ time je bilo definitivno odba- čeno. Namjeravanom izgradnjom željeznice prema Kosovu, Srbija je imala da se „uguši ili pokorno priđe dunavskoj Monarhiji“. Ona je aneksijom bila „skoro opkoljena zemlja“, a svi Srbi „uhapšeni narod“, kako je govorio Jovan Cvijić.[8]

Aneksija Bosne i Hercegovine narednih godina će se u političkim shvatanjima ocijeniti kao konačna prekretnica u međunarodnom političkom životu, kojom je počeo razvoj događaja koji je vodio ratnom razrješenju između dva bloka velikih sila. Austro-Ugarska je pokušala da aneksijom riješi krizu u unutrašnjem političkom životu, ali i na spoljnjem planu. Činilo joj se da joj se pruža jedina mogućnost na štetu malih država Balkana.[9]

U Crnoj Gori zvanična vlast nije bila iznenađena aneksijom jer su još od 1906. godine prenošene takve vijesti, koje su sve više zabrinjavale. Takve vijesti dolazile su najviše od naroda iz Hercegovine. Crnogorske pogranične vlasti trudile su se da Srbe u Hercegovini ohrabre tvrdeći da su vijesti izmišljene radi širenja panike. U tom cilju na Cetinje je u proljeće 1908. godine dolazio i istaknuti srpski političar iz Mostara Atanasije Šola, koji je bio upućen u ime svojih drugova i istomišljenika okupljenih oko mostarske „Zore“, da bi se bolje informisao o najavljenoj aneksiji. Iako su ga Tomanović i srbijanski poslanik hrabrili da su vijesti izmišljene, a predsjednik crnogorske vlade obećao da će u suprotnom Crna Gora „ući u rat“, Šola se nije vratio u Mostar „Bog zna kako ohrabren“.

Da su crnogorske vlasti znale tačan datum proglašenja aneksije, vidi se po tome pggo je „Cetinjski vjesnik“ dva dana prije objavio, pored informacije o prošašenju Turske za ustavnu i Bugarske za nezavisnu državu, da se pored ostalih problema javlja i pitanje aneksije Bosne i Hercegovine.[10]

Ruska diplomatija saopštila je strogo povjerljivo knjazu Nikoli dva dana ranije da će biti izvršena aneksija. Pored toga, objašnjeno mu je da će u tom cilju biti sazvana konferencija velikih sila – potpisnica Berlinskog ugovora, radi njegove revizije. Time je Rusija htjela da Crnoj Gori i Srbiji stavi do znanja kako je moguće da zbog aneksije dobiju neku satis- fakciju mirnim putem i time ih odvrati od „preduhitrenih poduhvata“ koji bi doveli do oružanih sukoba.[11]

U proklamaciji narodu, koju su zajedno izdali knjaz Nikola i vlada, a kojuje, sudeći po stilu i sadržini, zasigurno pisao sam knjaz Nikola, između ostalog se za aneksiju kaže: „…Pred takvijem zlijem udesom srpskog plemena stegnite vaša junačka srca uz koja gorko plače i moje za srcem Srpstva – Bosnom i Hercegovinom. Obilježje crnožute boje niz srpsko zemljište neće biti granica, koja će vas u duhu i misli odvajati od vaše braće… Ne očajavajte!… Iza teških dana doći će bolji. Srpsko će sunce ljepše sjati, da svakojega brata Srbina bolje zagrije i osvijetli…“[12]

Na Cetinju su već 24. septembra počele spontane demonstracije naroda zbog aneksije, a nastavljene su i sledećih dana. Tada je donesena i rezolucija u kojoj je iznesena spremnost da se brane interesi srpskog naroda, a od vlade je zahtjevana obnova diplomatskih odnosa sa Srbijom, koji su bili prekinuti zbog poznate bombaške afere. Zajednička opasnost je za vrijeme aneksione krize zbližila Srbiju i Crnu Goru i u tom vremenu zaboravljene su stare nesuglasice i optužbe, tako da su poslanika Srbije Jovanovića srdačno dočekali knjaz Nikola i Lazar Tomanović, a narod sa zadovoljstvom to prihvatio.[13]

Na zboru održanom u glavnoj džamiji u Sjenici, na kom su učestvovali predstavnici srezova: Pljevlja, Prijepolje, Novi Pazar, Sjenica, Berane, Rožaje, Bijelo Polje i Nova Varoš, i sandžački muslimani su donijeli rezoluciju u kojoj su, pored ostalog, tražili od Otomanske imperije da pošalje 30.000 pušaka sa municijom da bi se formirala narodna vojska za borbu protiv Austro-Ugarske.[14]

Muslimani u Crnoj Gori u to vrijeme bili su oslobođeni vojne obaveze. Međutim, pošto su se prenosile vijesti da će i Turska pružiti otpor Austro-Ugarskoj zajedno sa Srbijom i Crnom Gorom, i oni su podržali revolt pravoslavnog naroda u Crnoj Gori i izrazili spremnost da se bore u crnogorskoj vojsci.[15]

Međutim, aneksija je više od muslimana, koji su se tada identifiko- vali sa Turcima, pogodila Srbe. Naime, „muslimani su žalili za prošlošću, dok su Srbi pravoslavni brinuli za budućnost. Bosna je bila glavna želja Srbije, a Hercegovina Crne Gore“.[16]

U Crnoj Gori su vršene pripreme za eventualne oružane sukobe sa Austro-Ugarskom. Posebno je razrađivan plan da te akcije budu sinhroni- zovane sa ustankom u Hercegovini, a manje grupe mladića prelazili su u Crnu Goru radi vojne obuke. Jedan od ljudi koji su učestvovali u planiranju ustanka bio je Mitar Govedarica, a crnogorska vlada je hercegovačkim prvacima, pored instrukcija davala i materijalnu pomoć, priželjkujući da iz Hercegovine prebjegne što veći broj mladih i sposobnih Hercegovaca koji bi se borili u sastavu crnogorske vojske, jer se pribojavala da bi ih austrougarske vlasti mogle mobilisati protiv Crne Gore.[17]

Da se crnogorska vlast ozbiljno pripremala za oružane sukobe, svje- doči i „Opšti plan četničkog ratovanja u Hercegovini“, urađen ubrzo posle proglašenja aneksije. Moguće je da su ovaj plan, potpisan pseudonimom i u rukopisu, potpisali i knjazu Nikoli predali hercegovački prvaci. U planu je detaljno razrađeno četničko-gerilsko ratovanje progiv austrougarskih snaga u Hercegovini. U njemu se naglašava kako bi bilo korisno da se takve čete organizuju „od strane Srbije“ u Sandžaku.[18]

Zvanična Srbija i Crna Gora su prema među narodnom faktoru ujednačile svoje stavove o aneksiji. Srbijanska vlada dala je Nikoli Pašiću posebna uputstva ako se aneksija ne spriječi. Slična uputstva data su i Stojanu Novakoviću, srbijanskom izaslaniku u Carigradu.

Navedeni događaji prouzrokovali su i angažovanje tadašnjih vodećih srpskih intelektualaca, kao što je Jovan Cvijić, koji je napisao posebnu raspravu povodom aneksije Bosne i Hercegovine, a objavljena je na srpskom, francuskom, ruskom i češkom jeziku. Cvijić zaključuje da se srpski pro- blem povodom aneksije mora riješiti silom ako se ona ne spriječi, u čemu su ga podržali Stojan Novaković, Milovan Milovanović i Nikola Pašić.[19]

Cvijić je u raspravi velesilama sugerisao značaj Bosne i Hercegovine za srpski narod u vezi s geografskim i ekonomskim položajem Srbije, i ,“duh i smisao“ austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini istekao kao „srpski i jugoslovenski problem“.[20]

Cvijić je u raspravi tražio od velikih sila da Austro-Ugarska da Srbiji i Crnoj Gori minimum za egzistenciju, a to je da se ustupi jedan dio teritorije Bosne i Hercegovine. Srbiji teritorije i gradovi u slivu Drine: Bijeljina, Zvornik, Srebrenica, Vlasenica, Rogatica, Višegrad i Čajniče; Crna Gora da dobije Spič (Sutomore) i dijelove Konavala i Sutorine, a u Hercegovini teritoriju do razvođa Drine i Bosne, sa gradovima Fočom, Gackom, Bilećom, Trebinjem, i Nevesinjem.

Ovim planom spojile bi se granice Crne Gore i Srbije, obezbijedili srpski interesi u Novopazarskom sandžaku i spriječilo dalje nadiranje Monarhije preko Balkana na Istok. Cvijić je, pored ovoga, insistirao na davanju prava Srbiji na komunikacije u Novopazarskom sandžaku i na spajanju sa Crnom Gorom i Jadranskim morem.[21]

Sličan memorandum o „teritorijalnim naknadama“ za Srbiju i Crnu Goru u slučaju priznanja aneksije urađen je u vladi Srbije oktobra 1908. Sa njim se složio i korekcije učinio Stojan Novaković u Carigradu, u novembru iste godine, a poslat je na razmatranje i knjazu Nikoli i njegovoj vladi. Pored argumenata koje je Cvijić iznio, u memorandumu se kaže da je i istorijsko pravo da se „srednje i donje Polimlje“ tretira kao srpsko, jer su ta područja u srednjem vijeku držali despoti Stevan Lazarević i Đurađ Branković, pozivajući se na Konstantina Jirečeka.[22]

O spoljnopolitičkoj aktivnosti srbijanske diplomatije redovno su obavještavani crnogodska vlada i knjaz Nikola. Uputstva koja su davana srbijanskim diplomatama na Cetinje su slata u formi prepisa. Naime, Milovanović je bio izradio program zajedničke diplomatske akcije širokih razmjera, a crnogorsko-srbijanskim sporazumom nju je trebalo da vodi prvenstveno Srbija.[23]

Međutim, i pored toga, knjaz Nikola i crnogorska vlada razvili su i sami dosta živu diplomatsku aktivnost pokretanjem posebnih zahtjeva, van onih predviđenih zajedničkim programom. U realizaciji diplomatskih ak- cija crnogorska vlada je imala niz poteškoća na unutrašnjem planu, jer je revolt naroda bio toliki da ga je trebalo stalno stišavati, a svaki incident na granici bio je dovoljan da izazove sukob Crne Gore sa Monarhijom. To je zabrinjavalo evropske sile, koje su uporno savjetovale Srbiju i Crnu Goru da sačekaju međunarodnu konferenciju. O stišavanju strasti u Crnoj Gori naročito se brinula Rusija.[24]

Knjaza Nikolu je najviše zabrinjavao slab otpor velikih sila prema aneksiji, a Rusiju ratoborno raspoloženje naroda u Crnoj Gori. Zbog toga je knjazu Nikoli obećavano da će se ruska vlada založiti, koliko je u njenoj moći, da zaštiti crnogorske interese na predstojećoj konferenciji, posebno u smislu revizije Berlinskog ugovora koji se odnosio na Crnu Goru.

I pored zajedničke usaglašene diplomatske akcije sa Srbijom po pitanju aneksije, knjazu Nikoli sujeta nije dozvOlila da u Petrograd i ostale evropske prestonice ne pošalje svoje izaslanike.[25]

U tom cilju, kao specijalni izaslanik crnogorske vlade, u Carigrad je krajem oktobra 1908. godine otputovao Janko Vukotić, On je imao zadatak da Turskoj izrazi želju i odlučnost Crne Gore da se u nastalim teškoćama i prilikama sporazumije radi zaštite zajedničkih interesa.[26]

U Carigrad je Vukotić pošao sa „Tajnim ugovorom“, koji su zajednički sačinile crnogorska i srbijanska vlada, s ciljem i sadržinom o trojnom savezu između Otomanske imperije i Srbije i Crne Gore radi oslobođenja Bosne i Hercegovine od Austro-Ugarske. Ugovor je dosta kratak, sadrži sedam članova. U njemu se govori o potrebi da tri države ulože sve svoje snage da se Bosna i Hercegovina od Monarhije „otmu“. Uspije li se u tome, obije pokrajine vratile bi se pod sultanovo suverenstvo i kasnije plaćale ugovoreni danak, ali bi se podijelile na dva ravna dijela između Srbije i Crne Gore. Muslimanskom stanovništvu u Bosni i Hercegovini garantovale bi se najšire vjerske i kulturne veze sa Turskom. Srbija i Crna Gora obavezale su se da će se od ma kojeg napada braniti zajedno sa Turskom u Novopazarskom sandžaku, Staroj Srbiji i Makedoniji. Zatim, predviđena je komisija, koja je trebalo da izradi plan vojnih operacija.[27]

Turska je na početku aneksione krize osjećala potrebu za savezom sa Srbijom i Crnom Gorom, kao i sa Rumunijom, prije svega zbog Bugarske. Predsjednik vlade Ćamil-paša i ministar spoljnih poslova Teufik-paša, srbijanskim diplomatama su govorili da neće priznati aneksiju, ali su se njihovi početni stavovi kasnije u mnogo čemu izmijenili i nijesu bili iskreni. Turska je mnogo više bila zabrinuta zbog nezavisnosti Bugarske, nego aneksije Bosne i Hercegovine.

Inače, i sam Stojan Novaković, srpski diplomata, pokušao je da sa Turskom ugovori pravo prolaska željeznice preko Sandžaka, kao i pravo prolaska srbijanske i crnogorske vojske radi „međunarodne potrebe“. U uputstvu vlade Novakoviću se sugeriše, ako bi se naslutio pozitivan ishod, da bi trebalo „vrlo obazrivo“ prići predlogu da se Sandžak „ustupi odmah Srbiji i Crnoj Gori, bilo definitivno, bilo pod izvesnim garantijama“, a one su bile voljne da plate „u novcu naknadu“ i pored toga zaključe ugovor o savezu „na osnovu uzajamne odbrane“. Ovim bi Turska bila sačuvana od budućih preduzeća Austro-Ugarske, a Srbija i Crna Gora bi ovaj akt na konferenciji velikih sila predstavile kao „dragovoljan“. Na kraju krajeva, mogli bi se zadovoljiti jednostranim ustupkom Turske.[28]

Što se tiče same Crne Gore, Vukotić je na praktičnom planu bio ura- dio dobar posao u riješavanju pograničnih pitanja u području Berana i Ržanice, tako da se Crna Gora time oslobodila eventualne opasnosti (u slučaju rata sa Austro-Ugarskom) od upada Albanaca, a Turska je obećala da će u tom cilju poslati dovoljan broj vojnika. Porta je odobrila i ideju o savezu tri države, ali je smatrala da je iepravovremen i da će na konferenciji stvari uzeti drugi obrt.[29]

Austro-Ugarska je pomno pratila aktivnosti srbijanskih i crnogorskih političara u Carigradu. Za njih su srpski elementi, ujedinjeni sa mladoturskim pristalicama u Sandžaku, predstavljali ozbiljnu opasnost za sprovođenje zacrtane politike. Iz tih razloga „austriske uhode“ raširile su mrežu u Sandžaku i tražila oslonac u pristalicama starog turskog režima. U Pljevljima se po tome isticao Mehmed Bajrović, počasni paša i trgovac i bivši austrougarski liferant za Sandžak. Bajrović je išao na dogovore i u Beč. Pod uticajem pristalica starog režima, čiji je Bajrović bio istaknuti predstavnik, a pod uticajem snažne austrougarske propagande, oni će imati sve više pristalica u Sandžaku i na kraju će i preovladati nad mladoturcima u ovoj oblasti.[30]

Srbijansko-crnogorsku misiju u Carigradu budno su pratile i velike sile, naročito Rusija, koja je bila zabrinuta za mir na Balkanu. Ruski poslanik u Beogradu Sergejev kaže da je moguće da iz pregovora nastane balkanski savez, u koji bi mogla ući i Grčka.[31]

Preko svega, Vukotićeva i Novakovićeva misija u Carigradu nije imala stvarnog uspjeha. Samo se na izgled činilo da je postignut neki uspjeh, ali je sve ostalo na izjavama sultana i velikog vezira, koji su bili neiskreni. Inače, ni knjaz Nikola ni njegova vlada nijesu nikad gajili čvrsto uvjerenje da će Turska ispuniti obećanje, jer su od samog početka aneksione krize sumnjali da Turska vodi posebne pregovore s Austrougarskom o novčanoj naknadi za Bosnu i Hercegovinu, što će budući događaji i potvrditi.[32]

Poslije nagodbe sa Austro-Ugarskom u proljeće 1909. godine, Turska je pojačala svoje garnizone u Novopazarskom sandžaku, upravo bojeći se Srbije i Crne Gore. „Cetinjski vjesnik“ o tome piše da Turci „pak nalaze da im ga valja pričuvati i to naročito od nas. Malo nas time iznenađuju, ali kad se sjetimo zašto to čine, iznenađenje to iščezava i premješta se na drugu adresu. To je plod nesustalnih austrougarskih intriga… Sad je više no jasno, što Austro-Ugarska hoće i kuda smjera. Ojačana Bosna i Hercegovina, a podpomognuta Njemačkom, od sada će se još manje ceremoniti sa svojim Drang-om… ,[33] Na kraju članka se zaključuje: „…Koliko se taj Drang tiče nas, toliko i Turske“.[34]

Turska je za priznanje aneksije primila otštetu za „državna dobra“ u Bosni i Hercegovini u iznosu od dva i po miliona turskih lira.[35] Pored novca austrougarski pslanik u Carigradu Palavičini, obećao je velikom veziru Ćamil-paši da će Austro-Ugarska štititi Novopazarski sandžak od upada Srbije i Crne Gore.[36]

Iz izloženog se može zaključiti da je područje pljevaljskog kraja, kao i cijele Raške oblasti, poslije aneksije Bosne i Hercegovine ostalo i dalje u sastavu Turskog carstva.

Poslije proglašenja aneksije Bosne i Hercegovine, Austro-Ugarska je povukla svoje garnizone iz Pljevalja, Prijepolja i Priboja, koje je postavila poslije Berlinskog kongresa i okupacije Bosne i Hercegovine 1879. godine. Vojne garnizone Austro-Ugarska je postavila prema posebnom ugovoru sa Turskom, pod izgovorom održanja novog političkog stanja i zaštite slobode i sigurnosti saobraćajnih komunikacija i koridora i zbog tzv. „političkog zemljouza“ (Raške oblasti) koji bi spojio granicu Srbije i Crne Gore, što je Austro-Ugarskoj bio urgentni zadatak, ali ovu oblast nije okupirala kao Bosnu i Hercegovinu, navodno da ne bi provocirala Tursku kao državu.

Aneksijom Bosne i Hercegovine, Austro-Ugarska je na drugi način obezbijedila prisustvo na ovom području. Povukla je vojsku iz garnizona u Pljevljima, Prijepolju i Priboju, jer je smatrala da će ovo područje svakako biti u njenom sastavu, sada ne samo „otimanjem“ teritorije od Turske u propadanju i tako načinjenim prodorom prema Istoku, nego namjeravanim ratom i podjelom Srbije između Austro-Ugarske i Bugarske i da se Raška oblast (Novopazarski sandžak, kako su namjerno i tendenciozno austrougarski diplomati ovu oblast zvali), priključi sa ostalim dijelom Srbije koji je zacrtala da uđe u sastav Monarhije.

Nijesu uspjeli diplomatski pokušaji Srbije i Crne Gore da Raška oblast, a time i Pljevaljski kraj, uđe u sastav Srbije ili Crne Gore, ali su izbjegli da u tom trenutku uđu u rat sami bez saveznika, što je Austro-Ugarska iščekivala i priželjkivala. Pljevaljski kraj će ući u sastav Crne Gore, odnosno Srbije, poslije oslobodilačkih balkanskih ratova 1912/13. godine, a već sljedeće godine naći će se na udaru austrougarskog prodora na Istok za vrijeme Prvog svjetskog rata, kao i Srbija i Crna Gora u cjelini.

Ratnom srećom, umjesto propasti Srbije, kao i Crne Gore, nestao je u Prvom svjetskom ratu moćni agresor i neprijatelj srpskog naroda crno-žuta monarhija, a pljevaljski kraj ušao je u sastav jedinstvene južno-slovenske države. Kao i tada, tako i do naših dana, pljevaljski kraj biće osmatračnica srpske svijesti i spona Srbije i Crne Gore.


1 Vidjeti opširnije: Milić F. Petrović, Raška oblast prema odlukama Berlinskog kongresa 1878. godine, Breznički zapisi, Pljevlja, br. 11-12, 1999, 123-135.
2 Vidjeti: Vladimir Ćorović, Odnosi između Srbije i Austro-Ugarske u XX veku, Beograd, 1936, 142-143.
3 Novica Rakočević, Crna Gora i Ausšro-Ugarska 1903—1914, Titograd, 1983,45-46; Andrej Mitrović, Prodor na Balkan i Srbija 1908-1918, Beograd, 1981, 75.
4 Vasa Čubrilović, Istorija političke misli u Srbiji XIX veka, Beograd, 1958, 402- 403; Austro-Ugarska je namjeravala da izgradi željezničku prugu i u Primorju. Vidjeti, Radoman Jovanović, Pokušaj Austro-Ugarske da dobije koncesiju za izgradnju željeznice u Crnogorskam primorju, Istorijski zapisi, 2, 1963.
5 V. Ćorović, n.d., 154-155, 208-216; V. Čubrilović, n.d., 403-404.
6 Vidjeti: V. Ćorović, n.d., 154-155, 208-216; V. Čubrilović, n.d., 403-404
7 A. Mitrović, n.d., 77-79.
8 V. Ćorović, n.d., 216-217
9 V. Ćorović, n.d., 226-227; Vidjeti: Jovan Cvijić, Govori i članci, /, Beograd, 1921 208.
10 Opširnije: A. Mitrović, n.d., 61-94.
11 M. Rakočević, n.d., 46-47; Cetinjski vjesnik, 26, 24.09.1908. (stari k.).
12 Radoman Jovanović, Crna Gora i istočna Hercegovina za vrijeme aneksione krize (1908-1909), Jugoslovenski narodi pred Prvi svetski rat, Zbornik radova SANU, Posebna izdanja knj. 61, Beograd, 1967,287.
13 Glas Crnogorca, 53,24.09.1908.; Cetinjski vjesnik, 26, 24.09.1908.
14 Cetinjski vjesnik, 29, 01.10.1908., br. 28. (29.09.1908.), br. 27. 27.09.1908.
15 Niko Martinović, Otpor naroda u Bosni i Hercegovini protiv aneksije Bosne i Hercegovine, Jugoslovenski narodi pred Prvi svetski rat, Zbornik radova, Posebna izdanja SANU, knj. 61, Beograd, 1967.
16 Crnogorski vjesnik, 30, 04.10.1908., pod naslovom „Muslimani u aneksiji“.
17 Vladimir Ćorović, Istorija Jugoslavije, Beograd, 1989, 536.
18Vidjeti: R. Jovanović, Crna Gora i istočna Hercegovina, n. članak, 301-308.
19 Narodni muzej Crne Gore Cetinje, Bibliotečko-arhivsko odjeljennje (u daljem tekstu NMCG BAO), f. Nikola I, kutija za 1908; „Opšti plan četničkog ratovanja u Hercegovini‘ br. 88, Cetinje, 15.10.1908. Plan je pisan rukom, potpisan pseudonimom „M.B.B. na kraju se kaže da treba uraditi vojiu kartu za potrebe „Generapnog štaba“.
20 N. Martinović, Otior naroda u Crnoj Gori protiv aneksije…, n. članak, 500-501.
21 Jovan Cvijić, Govori i članci, knj. 3 (tom I), Beograd, 1987, 160-162.
22Isto, 159-182.
23 NMCG BAO, f. Nikola I, k. za 1908, br. 94, 04.11.1908, „Memoar o teritorijalnim naknadama“ Srbiji i Crnoj Gori od strane Austro-Ugarske, sastavljen oktobra 1908. godine u Beogradu, sa dodatkom Stojana Novakovića u Carigradu, 04.11.1908.
24 Isto, br. 77,26.10.1908.
25 NMCG BAO, f. Prinovljeni rukopisi (ruska diplomatska građa), Uputstvo Carikova Stejnu (Cetinje), Izvoljskom (London) i Sergejevu (Beograd), Petrograd, 26.09.1908., br. 1303.
26 Vidjeti opširnije: L. Vukčević, Crna Gora u bosansko-hercegovačkoj krizi 1908-1909, Titograd, 1985, 164—174.
27 Isto, 175.
28 f. Nikola I, k. za 1908, br. 129 (bez datuma), 1908, Tajni ugovor Srbije, Crne Gore i Turske (projekat)
29 Isto, br. 76,26.10.1908, Uputstvo za g. Stojana Novakovića, kopija.
30 Luka Vukčević, n.d., 176—178.
31 N. Martinović, Otpor naroda u Crnoj Gori protiv aneksije Bosne i Hercegovine, 508.
32 F. Prinovljeni rukopisi, k. za 1908, br. 93 Sergejev Ministru inostranih djela, Beograd, 28.10.1908.
33 L. Vukčević, n.d., 179.
34 Misli se na poznatu krilaticu Drang nach Osten  (Prodor na Istok) austrougarske osvajačke politike.
35 Cetinjski vjesnik, 23, 18.03.1909., pod naslovom „Više no jasno“.
36 N. Rakočević, Crna Gora i Austro- Ugarska., 60.
37 „Politika“, br. 1781,01.01.1909. godine, pod naslovom „Austrougarska u sandžaku“.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na oktobar 6, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,

Ilija Vuković: Pregled istorije Pljevaljskog kraja

PLJEVALJSKI KRAJ DO TURSKE OKUPACIJE

Arheološki nalazi pokazuju tragove jedne daleke praistorijske civilizacije na pljevaljskom području. Savremena istorijska nauka smatra da je privredna komunikacija koja je povezivala Podunavlje s dubrovačkim područjem, preko Polimlja, Pljevalja, Nikšića i Cavtata, bila jedan od pravaca kojim su se u periodu oko 2.000 godina p. n. e. grupacije naroda s istoka pomjerale ka Jadranu, indoevropejizirajući ova područja, sa čime se dovodi u vezu i nastanak Ilira.Ostaci nadgrobnih humki (tumula), karakterističnih za način sahranjivanja u praistorijskom periodu zapadnog Balkana, česti su i u okolini Pljevalja. Naročito su poznati nekropola u Gotovuši, koja potiče iz gvozdenog doba, i praistorijski nalazi u Kalušićima.

Ima indicija da je pljevaljsko područje bilo centar ilirskog plemena Pirusta, koje je u III vijeku p. n. e. zajedno s ostalim ilirskim plemenima, ulazilo u sastav velikog plemenskog saveza, poznatog pod imenom „Ilirska država“. Ova država postiže svoj vrhunac za vrijeme kraljice Teute, koja, u nezadrživoj najezdi, dopire na jug do Krfa. Zabrinuti zbog ilirske ekspanzije, Rimljani se već tada miješaju u makedonsko- ilirske sukobe, da bi krajem I vijeka p. n. e. kovačno osvojili ilirske krajeve, poslije ozbiljnog otpora koji su im naročito pružili Pirusti.

Prodiranje Rimljana u ove krajeve bilo je uslovljeno osim vojnih i ekonomskim razlozima. Osvojena područja su raspolagala značajnim rudnim bogatstvima i poljoprivrednim proizvodima. Rimljani intenzivnije počinju iskorišćavati rudna bogatstva ovih krajeva od II vijeka p. n. e. Postoje indicije da je još u to doba vršena eksploatacija olovno-cinkane rude u Brskovu i Šupljoj stijeni i gvozdene rude u Kozici. Pri tom su se, izgleda, Rimljani koristili Pirustima koji su bili vrsni rudari.

Postojeća arhivska građa, sačuvani istorijski spomenici i drugi izvori pokazuju da su Pljevlja veoma staro naselje. Ostaci naselja i druge arheološke iskopine, naročito one iz Komina, govore da je u doba Rimljana ovdje bio rimski municipijum čije je ime počinjalo slovom S.

Na ovom području, i pored sistematske rimske kolonizacije, dugo se održalo starosjedilačko ilirsko stanovništvo. Plodnije zemljište su zauzeli Rimljani, a planinsko Iliri, koji su pretežno bili nomadi. Ostaci građevina, nadgrobni spomenici, stari putevi i dr. govore da je u to vrijeme naseljenost bila velika.

Sloveni počinju naseljavati ove krajeve u VI i VII vijeku. Tu su zatekli „Romeje gospodare i Ilire starosjedioce“. Sloveni su, kao jača i kompaktnija masa, potisnuli Rimljane iz plodnijih predjela, dok su se Iliri sa svojim stadima povukli u šume i planine. Nastavljajući život sličan onome kakav su imali u staroj postojbini, Sloveni su formirali župe kojima su upravljali župani. Tako se pominje župa koja je obuhvatala područje s obje strane Tare od Prošćenja do Ograđenice i od Dobrilovine do Tepaca sa sjedištem u Prenćanima.

Mjesto Breznica (Pljevlja) s manastirom Vrhobreznicom pominje se prvi put 822. godine a češće poslije 1200. godine. Za vrijeme cara Uroša pljevaljski kraj je pripadao humskom knezu Vojislavu Vojinoviću, jednom od najmoćnijih feudalaca srpske feudalne države, koja se nazivala Raška po gradu Rasu, kod Novog Pazara. Od 1368. do 1373. godine pljevaljski kraj je bio pod upravom. Nikole Altomanovića. Poslije toga bosanski kralj Tvrtko je prisajedinio ove krajeve svojoj državi, u čijem sastavu su ostali do početka XV vijeka. Od tada do 1435. godine pljevaljskim krajem je upravljao Sandalj Hranić, a od 1435. godine vojvoda herceg Stefan.

PAD PLJEVALJSKOG KRAJA POD TURKE

Prema ljetopisu Manastira Svete trojice, Turci su u bici na rijeci Breznici, koja protiče kroz Pljevlja, 1. septembra 1462. godine, razbili vojsku hercega Stefana, osvojili današnja Pljevlja i više drugih hercegovačkih mjesta. Oni su ih držali godinu dana dok ih nije Herceg Stefan povratio. Ali su Turci u ljeto 1465. godine konačno osvojili Pljevlja s okolinom.

U srednjem vijeku današnja Pljevlja su se zvala Breznica. Današnje se ime javlja u XV vijeku, a tursko ime Taslidža u XVI vijeku.

Pljevlja su i prije turskih osvajanja bila značajna sao- braćajna raskrsnica. Kroz njih je vodio put iz Dubrovnika za Niš, Skoplje i Carigrad, i put „Via Drina“ iz Trebinja, Bi- leće, Gacka i Foče uz rijeku Ćehotinu do Pljevalja. Pored toga, kroz Pljevlja je prolazio i drum iz Trebinja, Nikšića i Tare ka Limu. Takođe je išao put od Kotora preko Grahova, Onogošta (Nikšića) i Drobnjaka u Pljevlja. Razgranate saobraćajne veze, rudna bogatstva, zemljoradnička i stočna proizvod- nja su učinili Pljevlja poznatim i razvijenim mjestom. Trgovačke veze Pljevalja s Dubrovnikom su bile veoma razvijene i čvrste. Pljevaljski trgovci su prodavali poljoprivredne pro- izvode, a zanatske prerađevine od srebra čak su direktno izvozili u Italiju. Pljevaljski trgovci isticali su se kao značajni posrednici između srpskih i dubrovačkih trgovaca. Za vrijeme hercega Stefana Pljevlja su bila i važno rudarsko naselje.

Pod turskom vlašću Pljevlja nijesu stagnirala u privrednom pogledu uglavnom sve do XVIII vijeka. Ona su bila i dalje značajno saobraćajno raskršće. Kroz njih je prolazio put koji ih je povezivao s Makedonijom i Bosnom. Pljevaljski trgovci su izvozili velike količine žita, voska, sirove svile, žive i drugih proizvoda. Krajem XV vijeka u Pljevljima su i Jevreji zajedno s pljevaljskim trgovcima, preko Dubrovnika, izvozili proizvode iz ovoga kraja i u italijanske gradove. To svjedoči da je u to vrijeme bio znatno razvijen privredni život u ovom kraju. Pljevlja su bila sjedište hercegovačkog sandžak-bega od 1580. do 1833. godine, -kada on (crelazi u Mastar. U tom pariodu Pljevlja — odnosno Taslidža, kako su ih Turci nazvali — poslije Mostara su bila najveći grad u Hercegovini.

Privredni život od XVIII vijeka sve više stagnira, da bi kasnije, uslijed feudalnih odnosa i nacionalnog ropstva, sve više i više zamirao. Mnogobrojni zapisi, sačuvani najviše u manastirima, ubjedljivo svjedoče da je turski osvajač sistematski i surovo ugnjetavao i eksploatisao Srbe. Tako u jednom zapisu Manastira Svete trojice iz 1476. godine Muhamed II je nazvan „zločestivi, zlonaravni i nesiti“, a sultan Bajazit II u zapisu od 1504. godine kao „varvarski car“. Godine 1537. zapi- sano je, između ostalog, da je „te godine cijelim otomanskim carstvom vladao sultan Sulejman. I velika nas nužda od njih bijaše jer smo imali imanja i sve nam oduzimahu, jedni pridolažahu, a drugi su odlazili i sve što smo sakupili uzimahu …“ Požari, glad, teške zime, bolesti i slične nevolje su pogor- šavale ionako veoma teško stanje izazvano neprekidnim var- varskim terorom i velikim nametima turskih vlasti u periodu njihove vladavine. Srbi su u takvoj situaciji imali samo dva moguća izbora: ili da prime islam ili, što je bilo najčešće, da napuštaju svoja ognjišta. Prema naučnim istraživanjima Srbi su u pljevaljskom kraju veoma rijetko primali islam uprkos svim nevoljama i varvarskim metodama kojima su bili izloženi od Turaka. Bili su primjer odanosti svome imenu i svojoj vjeri, „čemu nije bio uzrok samo vjerski fanatizam i slijepa predanost crkvenim propisima“. Tanasije Pejatović, poznati prosvjetni i naučni radnik, koji se bavio naučnoistraživačkim radom o prošlosti Pljevalja, ističe da narodu ovoga područja „nije toliko bilo stalo do molitve koliko do zbora i zajedničkog sastanka koje su obavljali oko crkava i manastira prilikom većih praznika“. Veliki broj manastira i crkvi nalazio se u okolini Pljevalja. Oni su igrali značajnu ulogu u okupljanju srpskog naroda u borbi za očuvanje i jačanje narodnog individualiteta, njegovih tradicija i slobodarske misli. Pored vjerske funkcije, oni su, kao i ranije, bili jedine prosvjetne ustanove Srba.

Kao i u drugim osvojenim zemljama, Turci su postepeno nametnuli svoj turski feudalni sistem, prilagodivši ga zatečenim feudalnim odnosima. Turci su osvojenu zemlju obrazovali u spahiluke, dajući ih na uživanje zasluženim carevim vojnicima. Spahiluci koje su uživale spahije zvali su se zijameti i timari. Zemljište nije bilo njihovo, ali su im seljaci koji su zemlju obrađivali morali plaćati desetak od proizvoda s imanja. Među spahijama bilo je i pojedinih Srba, koji su bili srpska vlastela a stupali su u tursku službu da bi sačuvali svoje feudalne posjede. Ali su takvi slučajevi bili rijetki izuzeci, jer su spahije bili Turci i oni Srbi koji su primili islam, a bili su porijeklom iz raznih krajeva Turskog Carstva. Takvi feudalni odnosi vladali su sve do 1839. godine. Tada je ukinut spahijski sistem. Mjesto spahija feudalnim posjedima su upravljali age i begovi. Zemljište je postalo njihova svojina, na koje su dobili tapije i kojim su raspolagali po svojoj volji. Od tada se desetina plaćala carskoj kasi, dok se agama i begovima morala davati trećina ili četvrtina od proizvoda koje čifčije proizvode na njihovoj zemlji. Dužnosti čifčija prema agi bile su da mu daju četvrtinu ili trećinu žita, polovinu ili trećinu sijena, da obavezno uzimaju agi ovce na kesim, volove na izor, i to jeftinije nego ostalima, da bez naknade rade na zemlji koju aga nije ustupao čifčijama. Čifčije su bile dužne da dolaze agi na mobe kad ih god pozove. Veoma malo aga i begova je živjelo na selu, jer su pretežno živjeli u Pljevljima, dok su na svoja imanja izlazili samo na ljetovanje.

Takvi odnosi neminovno su izazivali sve oštrije sukobe između aga i čifčija. Oni su uslovljavali sve jvče buđenje oslobodilačke misli i težnje za ekonomskim i nacionalnim oslobođenjem od Turaka. O teškom položaju čifčija stoji i ovo u zapisu manastira Dovolje: „Oh, bože moj blagi, velike žalosti od hrišćanskog naroda što mu je veliki zulum utužio od strane carske! Ko ima konje i volove od njih mu koristi nema; carska vojska sve podavi i sve kažu da će car platiti i ništa ne plaća, na sirotinju dosta muke i teškoća te ne može više da živi“. Tako su Srbi, s izuzetkom malog broja bogatih knezova i spahija, bili u izvanredno teškom položaju u svakom pogledu. Zbog toga se sve do druge polovine XIX vijeka, sem rijetkih pojedinaca koji su primali islam, srpsko stanovništvo pljevaljskog područja neprekidno iseljavalo u druge krajeve naše zemlje a najviše u Srbiju. Dok su se jedni iseljavali, dotle su „drugi s juga gonjeni teškim zulumom i većim nevoljama pristizali u ovaj kraj“. Ali ni oni nijesu ostali duže u ovom kraju. Tako je proces neprekidnog doseljavanja i iseljavanja srpskog stanovništva trajao čitava tri vijeka. Na migraciju stanovništva veliki uticaj su imali ustanci i pobune srpskog naroda protiv Turaka.

OSLOBODILAČKI POKRET

Nezadovoljstvo naroda protiv Turaka izražavalo se hajdučijom, bunama i ustancima, koji su u XIX v. i ustanci  bili sve češći i masovniji. Zato Tanasije Pejatović u svom djelu „Polimlje i Prekotarje“ ističe „da planine potarske i polimske nikad nijesu bile bez hajduka i uskoka“. Putopisci su i u XVI vijeku zabilježili da su hajduci bili opasni ne samo za Turke već i za putnike.

Hajdučke čete predvodili su Mićo i Jovan Gluščević iz Kamene gore, Marinko Leovac iz Krća, Ristan Šarac iz Mataruga, pop Josif Popović iz Babina, Ninko Koldžija iz Krnjače i drugi. Oni su napadali tursku vojsku i one Muslimane koji su se isticali u terorisanju Srba. Naporedo s tim, Srbi iz pljevaljskog kraja stalno su pomagali i podržavali Crnu Goru i Srbiju u borbama protiv Turaka. Oni su kao dobrovoljci učestvovali u oružanim borbama protiv Turaka koje su vođene na teritoriji Crne Gore i Srbije. Naročito značajan doprinos su dali, pod komandom velikog junaka Mića Gluščevića, u boju protiv Turaka u Šarancima 1862. godine. U njemu Mićo Gluščević je poginuo. On je bio komandant svih snaga koje su učestvovale u ovom boju protiv Turaka.

Prvi srpski ustanak 1804. godine značajno je uticao na dalje buđenje nacionalne misli u ovom kraju. Zbog oružanih borbi koje su Srbi poveli protiv Turaka u ovom kraju paša Selmanović, nesiguran u svoje snage, tražio je 1805. godine pomoć od travničkog vezira. Tada su ustanici ovog kraja prodrli do sela Vrbe i ubili 20 turskih vojnika. Paša Selmanović se, uz pomoć vojske travničkog vezira, tada svirepo obračunavao sa Srbima koji su pomagali ustanike. Tom prilikom veliki dio stanovništva pobjegao je ispred turskog terora. Čitava sela ostala su pusta.

Učešće Srba pljevaljskog kraja je bilo masovno i u ustanku protiv Turaka 1875. godine. U organizovanju ovog ustanka istakli su se arhimandrit Svete trojice i obnovitelj manastira Dovolje Pahomije, Mitar Robović, trgovac iz Pljevalja, Petar Marić iz Vijenca, pop Novak Starčević iz Ograđevice, Filip Vojinović iz Višnjice, sveštenici Popović i Janjušević iz Vabina i hajduci Ninko Koldžija iz Krnjače i Mile Komari- ca iz Bučja. Ustanak poznat pod imenom „Babinska buna“, počeo je u Babinama, gdje je spaljen turski han i rastjerana turska posada na Jabuci. Istog dana pljevaljski ustanici, jačine jedne čete, pod komandom Petra Marića, spalili su turski han na Trlici, dok su ubrzo zatim ustanici, s Mitrom Robovićem na čelu, napali turske posade u Gotovuši i Boljanićima. Takođe su spaljene zaptijske stanice (turske kasarne) u Bobovu i Gli- baćima. Ustanak se krajem avgusta 1875. godine proširio na či- tav pljevaljski kraj. U to vrijeme iz Srbije su stigli s oko 800 dobrovoljaca Marinko Leovac i pop Lješević. Među ustanicima je bilo i Muslimana koji su kao čifčije bili eksplo- atisani od aga i begova. Zatim su, u periodu avgust—oktobar pljevaljski ustanici vodili žestoke borbe protiv turske vojske u Kakmužama, Bobovu, Prenćanima. Da bi se održao, turski garnizon u Pljevljima tražio je od Porte vojnu pomoć, koja mu je stigla krajem oktobra 1875. godine. Tako su jake turske snage preko Boljanića, Meljaka i Bobova, pod komandom Salih-bega, i od Pljevalja ka Prenćanima i Tari pod komandom Faud-paše, vodile žestoke borbe protiv pljevaljskih ustanika, u kojima su poginule četovođe Filip Vojinović i Milovan Stanković zajedno s 14 ustanika u Višnjici. Ustanici iz Meljaka, Bobova i Ograđenice povlačili su se prema Prenćanima i Tari. Naj- žešći boj vođen je na Tari kod Prenćana, gdje je poginulo 35 ustanika. Turci su u krvi i plamenu ugušili ovaj ustanak. Srpski domovi su popaljeni i opljačkani, a stanovništvo se masovno iselilo u Srbiju (Užice, Valjevo, Šabac) i u Crnu Goru. Zbog toga „visoravan između Pljevaljskog polja i doline limske bila je gotovo pusta, a kuće popaljene i sa zemljom sravnjene“. Veći dio ustanika priključuje se srpskoj i crno- gorskoj vojsci i učestvuje u ratu koji su Srbija i Crna Gora vodile protiv Turske 1876—1878. godine.

Ratujući kao dobrovoljci ustanici iz ovog kraja istakli su se u borbama protiv Turaka na Javoru, u Novoj Varoši, Pribojskoj Banji, Sjenici, Prošćenju i Prenćanima. Zbog toga je vlada Srbije odlikovala četovođe i komandante bataljona Marinka Leovca i Vuka Jolovića Takovskim krstom i medaljom za hrabrost.

Pljevlja pod Austro-ugarskom i Turskom vlašću

Austro-Ugarska Monarhija je na Berlinskom austrougarskom kongresu 1878. godine dobila mandat od velikih sila da okupira Bosnu, Hercegovinu i Sandžak. Na osnovu 25. člana Berlinskog ugovora Austro-Ugarska je dobila pravo da drži svoje garnizone u Pljevljima, Priboju, Prijepolju i Bijelom Polju, a Turskoj je ostavljeno pravo da, pored upravne vlasti, drži i 5.000 vojnika u Sandžaku. Austro-ugarska vojska je okupirala Pljevlja 10. septembra 1879. godine. I Srbi i Muslimani bili su nezadovoljni s takvom okupacijom Pljevalja. Oni su pokušavali da spriječe austrougarski prodor u Sandžaku. U tome se isticao i muftija Mehmed Nuredin Šemsikadić, ali je on ubrzo, na intervenciju bečke vlade i po nalogu Porte napustio aktivnost protiv Austrije.

Srbi nijesu podnosili ni tursku ni austrougarsku tuđinsku i okupatorsku vlast, koja je konzervirala begovske i aginske feudalne društvene odnose i gušila nacionalnooslobodilački i socijalni pokret srpskog stanovništva u ovom kao i u ostalim krajevima naše zemlje. O tome govori i brojno učešće dobrovoljaca iz pljevaljskog kraja u hercegovačkom ustanku 1882. godine protiv Austro-Ugarske. Crna Gora i Srbija su bile rezervisane prema ovom ustanku, jer nijesu željele da se prerano sukobljavaju s Austro-Ugarskom. Turske vlasti u Pljevljima sarađivale su s austro-ugarskom vojskom u borbi protiv ustanika iako su Muslimani u Hercegovini zajedno sa Srbima učestvovali u ustanku protiv Austro-Ugarske. Turska vojska i civilna vlast u Pljevljima preduzimale su preventivne mjere radi održavanja reda u pljevaljskom kraju. Austrijski general Kukulh izvještavajući iz Pljevalja svoju pretpostavljenu ko- mandu, povoljno je ocijenio aktivnost pljevaljskog Sulejman Haki-paše u borbi protiv ustanika. Ustanak u Hercegovini naišao je na velike simpatije i podršku srpskog stanovništva u pljevaljskom kraju. Kada je, 2. juna 1882. godine, kapetan Ivanović sa grupom dobrovoljaca iz Srbije stigao u Ograđenicu s namjerom da se poveže s hercegovačkim ustanicima, njemu se odmah pridružilo oko 170 ustanika iz pljevaljskog kraja s Markom Tanjevićem, Novicom Tošićem, Jovanom Karovićem, Spasojem Vojinovićem i drugima. Tada su pljevaljski ustanici i Ivanovićeva grupa počeli borbe protiv austrougarske vojske u Čelebiću. Oni su težili da se povežu s hercegovačkim ustanicima. Zabrinuta zbog borbi ustanika iz ovoga kraja, Austro-Ugarska je odmah preduzela mjere da bi razbila i uništila ustaničke snage. Tako su 16. jula 1882. godine 2.000 austro-ugarskih i 1000 turskih vojnika preduzeli napad protiv ustanika, koje su 17. jula razbili u Ograđenici.

Dvostruka okupacija Pljevalja stalno je pogoršavala ionako teško ekonomsko i političko stanje srpskog naroda u pljevaljskom kraju. Uslijed toga dolazilo je do masovnih iseljavanja u periodu od 1881. do 1889. godine. O tome govore i izvještaji austro-ugarskih vlasti iz Pljevalja bečkoj vladi. Trgovina s Dubrovnikom koja se više od tri vijeka intenzivno razvijala, prekinuta je austrougarskom okupacijom Bosne i Hercegovine i Sandžaka. Granica između Turske i Austro-Ugarske je postavljena na Metaljci. Dolaskom austrougarskog garnizona, Pljevlja su bila pretvorena u vojnički logor dvije velike zavojevačke carevine. I Turska i Austro-Ugarska svim sredstvima su na- stojale da zadrže stečene pozicije u ovom kraju. One su podizale kasarne i druge vojne objekte za svoje garnizone. Austro- Ugarska je izgrađivala moderne vojne i privatne zgrade. Tako su Pljevlja od 1880. do 1908. godine dobijala izgled srednjoevropske varoši. Ona su 1908. godine imala, prema turskom popisu, oko 14.000 stanovnika.

Poslije aneksije Bosne i Hercegopine 1908. godine Austro-Ugarska je povukla svoje garnizone iz Sandžaka. Iako je povukla i svoj garnizon iz Pljevalja, ona je i dalje na granici prema Pljevljima držala jake snage i stalno ubacivala svoje agente u cilju izazivanja nemira i raspirivanja nacionalne i vjerske mržnje između Srba i Muslimana, stavljajući na taj način do znanja Turskoj, Srbiji i Crnoj Gori da se nije odrekla Sandžaka i svojih zavojevačkih planova na Balkanu.

Nezadovoljstvo Srba naročito se povećalo kad su Turci uveli i porez na krupnu stoku i druge dažbine. Srbi su odbili da plaćaju porez i druge dažbine i bili su spremni za oružani ustanak protiv Turaka. Međutim, Crna Gora i Srbija nijesu podržale takvu orijentaciju naroda, već su, pod parolom da je „austrougarski jaram gvozden, a turski drven“, savjetovale Sr“- bima da se ne dižu na ustanak, jer su se bojale da će ga zloupotrijebiti Austro-Ugarska na taj način što će, pod izgovorom da uspostavi red u Sandžaku, ponovo okupirati ovu oblast. Tako je i izaslanik srpske vlade prota Milan Đurić dolazio u Pljevlja i u kući poznatog trgovca i nacionalnog radnika Sava Damjanovića održavao sastanke s istaknutim nosiocima srpske nacionalne misli u Pljevljima: Todorom Rosićem, Đenom i Vojom Đenisijevićem, Jakšom i Vasilijem Popovićem, Perom Janićijevićem, Mihailom Bajićem, Nikolom Pejatovi- ćem, Savom Vukojičićem, Dimitrijem Šiljkom i drugima, sa- vjetujući im da se u to vrijeme ne dižu na ustanak protiv Turaka. Slično je savjetovao i kralj Nikola kad je u Cetinju primio Tanaska Damjanovića i Boža Minića iz Kosanice, govoreći im da je „turski jaram drven, a austrijski i drven i gvozden“, i da se ne dižu na ustanak dok Srbija i Crna Gora ne povedu rat protiv Turaka. Čak je i ruski konzul tada dolazio u posjetu Sulejman-paši u Pljevlja i radio na smirivanju naroda. Zbog takvih savjeta Crne Gore i Srbije nije tada došlo do oružanog ustanka protiv Turaka u pljevaljskom kraju. Austrijanci su tada upućivali pozive Srbima iz Boljanića i Krća da dođu na Metaljku „da se potpisuju u njinu državu i da kažu da vole njihovog vladaoca“, i obećali im „ako tako učine da im neće uzimati danak i vojnike za sedam godina“.

Pljevlja u mladoturskoj revoluciji

Mladoturska revolucija 1908. godine imala je podršku Srba i većine Muslimana u pljevaljskom kraju. Srbi su očekivali da će mladoturska revolucija stvoriti uslove za ukidanje turskih feudalnih odnosa i konačno nacionalno oslobođenje od turskog ropstva. Muslimani su se tada podijelili na one koji su takođe podržavali mladotursku revoluciju i na one koji su i dalje bili za održavanje dotadašnjih reakcionarnih društvenih i političkih odnosa. Srbi su osnovali Srpsku demokratsku ligu u Pljevljima, čiji su predstavnici Ilija Samardžić i Jovan Milinković učestvovali na sastanku Srpske lige u Sjenici 18. oktobra 1908. godine.

Turci su zbog sve većeg otpora naroda pokušali da razoružaju Srbe i one Muslimane koji nijesu bili u turskoj upravi. Srbi su se protivili da predaju oružje, koje su najviše imali seljaci u Bobovu, Ograđenici, Vaškovu, Prenćanima, Kosanici i drugim selima. Zbog toga su Turci vršili česte pretrese u Vaškovu, Prenćanima, Bobovu, Kosanici i drugim selima. Takve mjere izazvale su otpor i bježanje stanovnika s ovog po- dručja u Crnu Goru. Zbog stalnog otpora i nezadovoljstva Srba, turske vlasti su ponovo naoružale jedan dio Muslimana, koje su podstrekavale na pljačku i terorisanje Srba, kako u Pljevljima tako i u selima. Austro-Ugarska je, preko svojih agenata, uticala na turski bašibozuk da stalno vrši nasilja nad Srbima, kako bi što više zavadili Srbe i Muslimane. U tome se naročito isticao nosilac austrougarske i antisrpske politike paša Mehmed Bajrović u Pljevljima. O teroru turskih vlasti i bašibozuka u to vrijeme učitelj Joksimović iz Glisnice piše: „Turci su pravi kurjaci i ne mogu sada da vide nigdje Srbina pa ma kojeg položaja bio. Osobito su vlasti počele da vrše tiranstva i da podbadaju ostale Turke (Muslimane — crimjedba J. V.) crotiv Srba. U samaj varoši nije bilo slobodno ni po danu proći, a čim noć uhvati svi se Srbi pozatvaraju i ne smiju da se pomole na prozor kad ih izazivaju i psuju. U selima je još gore. Sada je počeo asker da vrši nasilja i da tuče seljake”. Uprkos tome, dio Muslimana iz pljevaljskog kraja je izražavao nezadovoljstvo protiv turskog terora nad Srbima. U tome se isticao Omer Bajrović u Pljevljima. O njegovom radu je pisao Mihailo Kurtović, učitelj u Prenćanima, marta 1909. godine: „Ne mogu da vam ovom prilikom ne pohvalim držanje .mladog Omer-bega Bajrovića, koji iako sinovac od zloglasnog Mehmed-paše Bajrovića i radi i ophodi se kao pravi Srbin“.

Mladoturci su takođe svim sredstvima nastojali da uguše oslobodilačke težnje Srba. Zato su pod udar njihove politike prvo bile škole, jer su predstavljale najjača žarišta nacio- nalnoslobodilačke misli. Turske vlasti su naredile učiteljima da im podnose diplome na potvrdu. Ali su učitelji, pod uticajem Srbije i Crne Gore, koje su ih izdržavale, odbili da ovjere diplome kod turskih vlasti. Zbog toga su Turci u maju 1910. godine izdali naredbu da se sve srpske škole zatvore. Umjesto toga oni su obećavali da će u nekim selima otvoriti škole u kojima će raditi učitelji koje će oni postavljati i plaćati. Međutim, turske vlasti nijesu mogle naći nijednog učitelja koji bi pristao da ga one postavljaju i plaćaju iako su nudili veće plate.

Mladoturci su uveli još jednu obavezu koja je teško pogađala Srbe. Do tada Srbi nijesu bili obavezni da služe tursku vojsku. u graničnim selima prema Crnoj Gori otpočeo je u septembru 1909. godine popis Srba koji su bili sposobni za vojsku. Taj popis je izazvao veliko ogorčenje kod srpskog stanovništva. Zbog toga je dobar dio Srba emigrirao u Crnu Goru ili se odmetnuo u hajduke.

Kulturno-prosvjetne prilike

Turci su prekinuli kulturnu i prosvjetnu aktivnost u srpskoj srednjovjekovnoj državi, kojoj je pripadao i pljevaljski kraj. U tim teškim i mukotrpnim vremenima pod turskom vlašću, o kojima svjedoče i ljetopisci naših manastira, sve je više zamirala svaka kulturno-prosvjetna aktivnost. Jedino su manastiri predstavljali uporišta i žarišta za prosvjećivanje naroda i u ovom kraju, pored oslobodilačke misije koju su vršili do konačnog oslobođenja naroda od Turaka. Pri njima su se nalazile škole, pretežno vjerskog karaktera. Nastava je bila na veoma niskom stepenu. Đaci su učili i radili na manastirskim imanjima. Za vrijeme zimskih dana, pri slaboj svjetlosti svijeće ili žiška, učili su da čitaju i pišu iz časopisa ili psaltira, ili iz rukopisne knjige. Zato su đaci postizali slab uspjeh. I pored toga što su ostajali pri manastirskim školama pet-šest godina, jedva su sricali slova i bili su gotovo nepismeni. Razumljivo, manastiri su nastojali da takve đake što duže zadrže kako bi imali za što duže vrijeme besplatnu radnu snagu. Pored ovih škola, s vremena na vrijeme, naročito u XIX vijeku, bilo je putujućih učitelja koji bi sakupljali djecu u privatnim kućama i učili ih da čitaju, pišu i da znaju narodne pjesme i molitve. Takav jedan učitelj pominje se na Kričku u Kosanici 1790. godine.

U periodu širenja i snaženja Otomanske imperije turske vlasti nijesu ništa preduzimale na kulturno-prosvjetnom polju, ne samo kod Srba već i kod Muslimana. Da bi učvrstili pozicije u osvojenim zemljama, Turci su srpsko stanovništvo koje je primalo islam vezivali vjerskim fanatizmom i zaostalošću. Svjetovnih škola na ovom području nije bilo sve do početka XIX vijeka. Za školovanje muslimanske djece Turci su osnovali mejtefe, većinom u džamijama, u kojima se na arapskom jeziku uče molitve i pojedine riječi iz Korana. Oni su otvarali i medrese u kojima su se spremali hodže i činovnici. Takvo stanje je bilo sve do početka XIX vijeka. Tada dolazi do izvjesnih promjena u sistemu školovanja. Organizovane su idadije, ruždije, mektebi i sultanije. Nastava se izvodi na turskom, a učio se i arapski jezik. Pored vjerske nastave, učenici su izučavali geografiju, istoriju, matematiku i francuski jezik. U ovim školama imali su pravo upisa samo Muslimani. Uspjeh u školama je bio minimalan. Pošto se nastava izvodila na turskom jeziku to je veoma mali broj, skoro neznatan, razumio ono što se uči. Pored „sibijan mekteba“, čisto vjerskih škola, kojih je samo u Pljevljima bilo 1874. godine 12 s 489 učenika, osnivaju se u Pljevljima dvije osnovne škole, tzv. idadije. Na- stava je trajala četiri godine a školovala su se samo musli- manska muška djeca. Takvih škola bilo je i u nekim selima. Sredinom druge polovine XIX vijeka osnovana je tzv. ruždija (niža gimnazija) u kojoj su takođe učili samo Muslimani.

Zakonom od 1867. godine dato je pravo i Srbima da mogu otvarati škole, ali pod uslovom da ih sami izdržavaju. S otvaranjem ovih škola išlo je dosta teško. I pored svih smetnji Srbi su i ranije otvarali škole za svoju djecu. Tako je prva srpska narodna osnovna škola otvorena 1851. godine u Pljevljima na inicijativu crkveno-školske opštine u Pljevljima. U njoj su prvi učitelji bili Zaharije Bojadžija, Jovan Rajović i Mihailo Novaković. Srbi su izdržavali školu uz pomoć Manastira Svete trojice. Kako je školu bilo dosta teško izdržavati, građani su se još 1859. godine obratili za pomoć srpskoj vladi u Beogradu. Na ovu molbu Ministarstvo prosvjete Srbije poslalo je 13. marta 1859. godine, preko trgovca Pera Bogićevića iz Pljevalja, knjige ,,u cilju da se pomogne jednorodnoj braći Srbima u Turskoj“. Tada je poslato 190 komada knjiga. Srpska vlada je poslala 1866. godine knjiga u vrijednosti od 18 hiljada groša. U jesen 1867. godine podignuta je i školska zgrada da bi 1868. godine bila gotova i useljena. I za tu zgradu Srbija je poslala kao pomoć 50 dukata. Tada je bilo oko 150 učenika i dva učitelja.

Na zauzimanje Srba i crkveno-školske opštine, u Pljevljima je u jesen 1901. godine otvorena Pljevaljska gimnazija, u koju se upisalo 66 učenika, među kojima i 16 učenica. Prvi direktor Gimnazije je bio Tanasije Pejatović iz Pljevalja, poznati nacionalni borac, naučni radnik i docent Filozofskog fakulteta u Beogradu, koji je istraživao prošlost ovoga kraja. Nastava je bila kao i u drugim srpskim gimnazijama. Pri Gimnaziji je postojala i Djevojačka radnička škola. Na selima je radilo 13 osnovnih škola: u Meljaku (počela da radi 21. I 1897), Prenćanima (1. IX 1897) Ilinom Brdu (krajem 1897), Otilovićima (1899), Ograđenici (januara 1905). Te, 1905. godine otvorena je škola u Bobovu, 1906. godine u Hoćevini, Kovaču, Kosanici i Boljanićima, 1907. u Obardama, a 1909. u Glisnici, zatim 1911. godine u Kakmužima i Krćama. Crna Gora je izdržavala škole u Bobovu, Ograđenici, Glisnici, Boljanićima, Prenća- nima i Kosanici, a sve ostale je izdržavala Srbija. Škole su radile po nastavnom planu i programu koji su važili u Srbiji ili u Crnoj Gori.

Prosvjetni radnici u ovim školama su bili istaknuti borci i nosioci ideje za oslobođeše svopa na|roda. Učenici Pljevaljske gimnazije, vaspitavani u slobodarskom duhu, povezivali su se s intelektualnom omladinom u Srbiji i Crnoj Gori i drugim jugoslovenskim zemljama. Na Kongresu srednjoškolaca u Dubrovniku 1907. godine učestvovali su i učenici Pljevaljske gimnazije.

Kulturno-istorijsko nasljeđe u pljevaljskom kraju predstavlja značajnu vrijednost. Sačuvani spomenici kulture govore da se ovdje razvijalo umjetničko stvaralaštvo koje je svojim kvalitetima i raznovrsnošću dostizalo visok nivo. Književnost, arhitektura i umjetnost (dekoracija knjiga, veziljska umjetnost, obrada metala itd.) usavršavani su i dalje razvijani nekoliko vjekova. U Manastiru Svetoj trojici radila je poznata slikarsko-ikonografska škola iz XVI vijeka sa slikarom Raičevićem. Naročito veliko kulturno bogatstvo predstavljaju štampane knjige iz naših najstarijih štamparija, rukopisne knjige pisane na pergamentu, fermani i buruntije pisani na turskom jeziku, freske na zidovima manastira i crkava i razni predmeti izrađeni od zlata i srebra.

Kulturno-prosvjetnom aktivnošću se isticalo Srpsko pjevačko društvo „Bratstvo“, osnovano 1889. godine u Pljevljima. Značajan rad ovoga društva sastojao se i u podizanju nacionalne svijesti i borbenog duha naroda u Pljevljima kao i okolini. Aktivnost društva često je zbog toga onemogućavana od turskih vlasti. NJegov rad je bila zabranila i Carigradska patrijaršija. Ali je ono ponovo osnovano 1. decembra 1891. godine. Tada je imalo 28 aktivnih i pomažućih članova, pa se za tri godine ovaj broj povećao na 79 članova. Turci su 1894. godine zabranili rad „Bratstvu“, zbog toga je ovo društvo obnovljeno i 1897. godine, pa je ponovo počelo radom 1906. godine. Turskim vlastima su stalno pristizale optužbe da se u društvu pjevaju nacionalne pjesme, zbog čega je, kao što se vidi, njegov rad bio onemogućavan više puta. „Bratstvo“ je imalo i svoju biblioteku koja je, pored manastirske, nastavničke i đačke knjižnice, predstavljala za to vrijeme značajnu kulturno-prosvjetnu ustanovu.

Za vrijeme turske vlasti je bilo zabranjeno čitanje bilo kakve štampe, a naročito srpske i crnogorske. Pljevljaci-intelektualci, koji su se školovali u Beogradu, braća Risto i Tanasije Pejatović i književnik Stevan Samardžić su izdavali list pod nazivom „Veliki narodni tipar šaljivostoki i ilustrovani narodni listić za uzdanicu Srbinovu“, a kasnije „Tipar“ — list za šalu i zabavu“, koji su ilegalno slali u Pljevlja. Ovaj list je izlazio povremeno i sa ograničenim brojem strana, a pisan je rukom, s vrlo uspjelim ilustracijama.

Risto Pejatović je bio istaknuti vajar i slikar čiji su radovi dobili visoko priznanje u inostranstvu.

Oslobođenje od Turaka

 Uoči balkanskog rata, pored ekonomskih i drugih teškoća, velikih dažbina, terora i nasilja turskih vlasti, nemir u politička raspoloženja su unosili i izukrštani interesi Srbije i Crne Gore. Za sve ovo vrijeme ovaj kraj, kao i čitav Sandžak, bio je poprište stalnih političkih borbi ovih država za svoje interese.

Mnogobrojni dokumenti govore o angažovanju Srbije i Crne Gore u ovim krajevima, koje je često prelazilo u netrpeljivost i podozrenje između njihovih vladajućih krugova. Crna Gora svoj uticaj je širila uglavnom preko učitelja u školama koje je ona izdržavala (Ograđenica, Bobovo, Kosanica, Prenćani, Glisnica) i uticajnih ljudi iz pograničnih krajeva prema Crnoj Gori, a Srbija preko nastavnika Pljevaljske gimnazije i učitelja škola koje je ona finansirala (Meljak, Obarde, Ilino Brdo i Otilovići), kao i uticajnijih srpskih trgovaca i članova crkveno-školske opštine u Pljevljima.

Oslobodilački pokret se sve snažnije razvijao. Narod je težio da se oslobodi od turske tuđinske vlasti, da sruši aginske i begovske feudalne društvene odnose, i da, kao ravnopravan u svemu, uđe u sastav jedne od svojih nacionalnih država: Srbije ili Crne Gore. Ustanici u Vaškovu su u septembru 1912. ubili 25 askera i jednog podoficira, pretrpjevši gubitke od jednog poginulog i jednog ranjenog.

Kad je Crna Gora, 8. oktobra 1912. godine, objavila rat Turskoj, u Žabljaku je pod oružjem bilo 300 dobrovoljaca iz pljevaljskog kraja. Od njih je formiran Dobrovoljački bataljon, koji je s Jezero-šaranskim bataljonom crnogorske vojske ušao u sastav Prekotarskog odreda pod komandom Mašana Božovića.

U Pljevljima su se nalazila dva bataljona 60. puka 20. nizamske divizije turske regularne vojske, jedan bataljon redifa rezervne vojske, veći broj bašibozuka (dobrovoljci poznati po zvjerstvima i pljački) i jedna baterija topova. Duž Tare Turci su bili podigli niz karaula (kasarni), od kojih su bile najjače Izjalovica u Vaškovu, Orašac, Šejtan-kula, Rahman-kula kod Prenćana, Štrobina na Štrobini kod Selca, Kričak u Kosanici i po jedna u Ograđenici i Bobovu, u kojima je bilo oko 400 askera (žandarma).

Prekotarski odred je noću 9. oktobra prešao Taru kod Prenćana i Đurđević Tare, pa je, poslije oštrih borbi koje su vođene, a naročito na Crnom vrhu u Kosanici, zauzeo sve karaule i do 23. oktobra, zajedno s novih 600 dobrovoljaca (ustanika) iz Pljevaljskog kraja, oslobodio teritoriju između Tare i Ćehotine. Ali on nije nastavio nastupanje za Pljevlja, jer mu je kralj Nikola, još 12. oktobra, naredio da nipošto ne preduzima napad prema Pljevljima, već da se zadrži u Krupicama radi obezbjeđenja operacija crnogorske vojske prema Bijelom Polju. U međuvremenu je, 27. oktobra, Javorska brigada srpske vojske, pod komandom pukovnika Milivoja Anđelkovića, stigla na Jabuku, gdje ju je dočekala delegacija iz Pljevalja, obavijestivši je da je turska vojska odstupila iz Pljevalja za Bosnu i zatraživši da srpska vojska uđe u Pljevlja. Brigada je u toku noći 27/28. oktobra nastavila pokret za Pljevlja. Sjutradan je, 28. oktobra 1912. godine, Javorska brigada s pljevalj- skim dobrovoljačkim i ustaničkim jedinicama i Jezero-šaranskim bataljonom oslobodila Pljevlja. Tada je privremena granica između Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore postavljena na Ćehotini. Po završetku drugog balkanskog rata 1913. godine, pljevaljski kraj je pripao Kraljevini Crnoj Gori.

Oslobođenje od Turaka je zateklo narod u pljevaljskom kraju u velikom siromaštvu i zaostalosti. Nekada značajno rudarsko i zanatsko naselje Turci su pretvorili u zaostalu kasabu. Pljevlja su imala 1912. godine od Srba: trgovaca 10, zanatlija 34, handžija 54; a od Muslimana: trgovaca 50, bakala 150, handžija 6, pekara 30 i nekoliko obućara, sajdžija, krojača i drugih zanatlija. Poslije oslobođenja od Turaka broj i nacionalni sastav stanovnika u Pljevljima stalno se mijenjao: dok su 1910. godine imala 16.000, 1913. godine su imala samo 7.470 stanovnika; od toga: 1.700 Srba i 5.770 Muslimana.

Sela su bila veoma siromašna. Mali je broj Srba imao zemlju, jer su većinom radili kao čifčije na zemlji koja je pripadala agama i begovima. Čifčije su se stalno seljakale, zbog raznih razloga, od jednog do drugog age, ili iz jednog u drugo selo. Zato sela nijesu predstavljala čvrste cjeline. Po selima je bilo nekoliko zanatlija kojima je zanat bio sporedno zanimanje. Po oslobođenju Pljevalja okružni načelnik Jovanović, koga je postavila vlada Srbije, u izvještaju svojoj vladi je pisao 1912. godine da kožarski zanat u Pljevljima ima uslova da se usavrši i razvije, pa je predlagao fabričku preradu koža za izvoz; i da se u Pljevljima osnuje fabrika prediva, jer je smatrao da je pljevaljska okolina može snabdijevati dovoljnim količinama vune. On je dalje navodio da u Pljevljima od 1889. godine postoji jedna pivara kao privatno preduzeće Šećerovića i kompanije, koja je godišnje proizvodila 200 hektolitara piva. Opisujući stanje na selu Jovanović je isticao potrebu za što bržim rješavanjem agrarnog pitanja, napominjući da „sela ovde ne postoje ni kao agrarne ni kao ekonomske, te ni kao društvene celine“. Sela su bila mala, s raštrkanim kućama. Kuće su većinom bile sagrađene od brvana ili od ćerpiča. Jovanović je dalje isticao da je domaća proizvodnja gotovo nikakva, da platno i tkanine za odijelo, poljski domaći alat i druge seljačke potrebe izrađuju sami seljaci, i to samo toliko koliko je potrebno za njihovu domaću upotrebu i da je seljak tako siromašan da nema šta da iznese na pijacu sem sira, kajmaka, masla, drva i sijena. Na kraju ovog svog izvje- štaja Jovanović je, ističući da je seosko stanovništvo ovoga kraja vrlo siromašno, naglašavao: „Ako se i nađe koji od bogatijih seljaka njegovo je sve bogatstvo u živOme malu, a novaca ima samo toliko koliko mu je potrebno da podmiri ono što je carsko“. A 1913. godine je, u svom izvještaju opisao prilike u ovom kraju ovako: „Agrarno pitanje je jedno složeno pitanje, a rešavanje njegovo biće vrlo mučno. Ovo pitanje moraće se rešavati, jer bi ovi feudalni agrarni odnosi bili anahronizam u Srbiji. Oni dejstvuju direktno antikulturno. Dok god se rad opterećuje trećinom, četvrtinom, desetinom, seljak neće raditi racionalno i intenzivnije. Tek kada mu se optereti zemljište, a ne rad on će osjetiti potrebu intenzivnije privrede. Ne treba zaboraviti da problem ima i svoju političku stranu. Age su u velikoj većini Muslimani, a čifčije skoro sve Srbi. Ovakvo ili onakvo rešavanje silno će uticati na raspoloženje i jednih i drugih. Nerešavanje agrarnih odnosa bili bi još gore u političkom pogledu. Agrarni odnosi, bili bi permanentan povod mržnji aga i čifčija i zlovolji protiv vlasti, koje nikad ne bi mogle ugoditi ni jednima ni drugima. Agrarno stanje kakvo je danas, prema svemu izloženom, od velike je smetnje napretku seljaka, jer ubija kod njega svaku inicijativu za veći rad. Ono najzad štetno utiče i na kulturno i materijalno napredovanje aga i begova, čitluk sahibija, njegovog podmlatka, oslanjajući se na prihode sa čitluka, oni se kulturno ne raz- vijaju već se često odaju neradu i besposličenju, pa onda pijanstvu i rasipanju. Pa ipak, ako se agrarno pitanje mora uskoro da postavlja na drugu zdraviju osnovu, ipak velim da je za rešenje problema potrebno što više neprenagljenosti, mnogo studija i temeljitog poznavanja života naroda ovoga kraja“.

I poslije oslobođenja od Turaka agrarno pitanje u pljevaljskom kraju je ostalo neriješeno. Crnogorska vlada nije bila spremna, niti je imala namjeru da radikalnije pristupi rješavanju agrarnog pitanja i da time ukine aginske i begovske feudalne odnose. Jedino je učinjeno to da je sud postao nadležan da rješava odnose između aga i čifčija. Kako su regulisani agrarni odnosi u Crnoj Gori za ove krajeve najbolje se vidi iz uputstva Ministarstva unutrašnjih djela Kraljevine Crne Gore Oblasnoj upravi u Peći, u kome stoji:

„1. Kad čivčija neuredno obrađuje aginsku zemlju, kao i kad ne daje uredno četvrtinu, aga treba da se tuži sudu i ovaj treba da riješi da li će aga moći da otpusti čivčije ili ne.

2.  Kad čivčija svojevoljno napusti aginu zemlju bilo da se kud preseli, a još prije ako se odmetne u kačake, aga ima potpuno pravo raspolaganja zemljom, ali se ovaj akt napuštanja zemlje u oba slučaja ima konstatovati nadležnom upravnom vlašću — opštinskom i kapetanskom.

3. Age ni u kom slučaju ne smiju povisiti rendu preko četvrtine već se renda ima plaćati kao i u tursko doba, dok bi se ovo pitanje uopšte regulisalo“.

U balkanskim ratovima, a donekle i za vrijeme Kraljevine Crne Gore došlo je do masovnijeg iseljavanja Muslimana iz Pljevalja. To se vidi i iz izvještaja direktora gimnazije u Pljevljima Blaža Popovića, upućenog kralju Nikoli 12. decembra 1913. godine, u kome stoji: „Stanovništva je u ovoj varoši oko 8.000 duša, mada kuća ima i za još toliki broj. Kažu da je ranije bilo u ovoj varoši oko 14.000 duša te da su se vremenom raselili. Jedna je trećina kuća praznih u kojima niko ne stanuje. Mahom su prazne sve ljepše i uglednije kuće, koje su skoro napuštene. Ima dvospratnih kuća sa 10—15 odjeljenja, koje se mogu izdati pod kiriju za 25—50 perpera mjesečno i to pod uslovom da ih vlasnik opravi. Ima i takvih vlasnika kuća, koji bi besplatno kuću dali nekome, samo da mu je čuva i održava’. U istom izvještaju ističe se da je „narod, pak, masom siromašan paćenik, a sve, kako imanje tako i novac, u rukama je begova i trgovaca, koji su mahom iz ničega dolazili do velikih kapitala“. Pri određivanju državnih dažbina, is- tiče dalje Popović, trebalo bi ovo dobro imati u vidu, da ne puca svaka muka po sirotinji, nego po kapitalistima“. O ovom savjetu direktora Pljevaljske gimnazije Popovića crnogorska vlada nije vodila računa. Naprotiv, njene vlasti određivale su državne dažbine po turskim zakonima kakvi su se zatekli, a agrarni odnosi ostali su, s neznatnim izmjenama, kao što su bili za vrijeme Turske. Kralj Nikola i njegova vlada tražili su podršku svojoj politici upravo u begovima i bogatim plje- valjskim trgovcima, pa su se zato i oslanjali na njih. O tome govori i sastav delegacije iz Pljevalja koja je 1914. godine išla u Cetinje kralju Nikoli. U toj delegaciji bilo je 12 Muslimana i 12 Srba. Na čelu Srba bio je bogati trgovac Lazar Šećerović, a na čelu Muslimana veleposjednik Mehmed-paša Bajrović.

Dugogodišnja turska vlast nagomilala je negativno nasljeđe u odnose između Srba i Muslimana, koje je ostavilo du- bok jaz i teške posljedice. Poslije oslobođenja od Turaka, na veliko nepovjerenje između Srba, Crnogoraca i Muslimana je uticalo više faktora: naslijeđene vjerske i druge suprotnosti iz perioda turske i austrougarske vladavine kao i obostrano šovinističko sljepilo pojedinih Crnogoraca, Srba i Muslimana; težnja naroda da se što prije riješi agrarno pitanje. Age i begovi, koji i dalje imaju veliki uticaj na zaostalo musli- mansko stanovništvo, stalno su raspirivali mržnju Musli- mana prema Srbima i Crnogorcima. Orijentacija aga i begova sastojala se u stalnoj borbi protiv Srbije i Crne Gore s osloncem na Austro-Ugarsku. Najveći protagonista takve orijentacije bio je veleposjednik Mehmed-paša Bajrović, koji je za vrijeme austrougarske okupacije Crne Gore u prvom svjetskom ratu bio jedan od tvoraca austrijskih koncentracionih logora i glavni vinovnik pri internaciji Srba i Crnogoraca u te logore. Nasuprot tome Omer Bajrović i drugi rodoljubivi Muslimani uvijek su se zalagali za slogu i prijateljstvo Srba i Muslimana.

Vojne i građanske vlasti Kraljevine Crne Gore bile su bezrazložno nepovjerljive prema cjelokupnom stanovništvu pljevaljskog kraja. Zato stanovnici pljevaljskog područja nijesu dobili ni sva politička, ni građanska prava. Oni nijesu mogli birati ni predsjednike opština, ni poslanike. Za vrijeme izbora poslanika za crnogorsku narodnu skupštinu 1913. godine stanovnici pljevaljskog kraja nijesu imali pravo glasa.

PLJEVALJSKI SREZ U PRVOM SVJETSKOM RATU

Poslije balkanskih ratova na teritoriji pljevaljskog sreza, koji je pripao Crnoj Gori, formirani su Pljevaljski divizijski okrug i Pljevaljska brigada, jačine 3.000 vojnika. U sastav ove brigade su ušli: Prenćanski (prenćansko-kosanički), Bo- bovski (bobovsko-meljački), Pljevaljsko-poljski, Kamenogorski i Boljanićki bataljon. Bez potrebne vojničke obuke, vojničkog odijela, obuće, savremenog naoružanja, bez obučenog starješinskog kadra Pljevaljska brigada je avgusta 1914. godine stupila u rat protiv austrougarske vojske, koja je izvršila agresivan napad na Srbiju i Crnu Goru. Austrougarski 16. korpus je 19. avgusta osvojio Pljevlja, a sjutradan Jabuku. Ali je, zbog poraza austrougarske vojske u cerskoj bici, već 23. avgusta obustavio ofanzivu u Sandžaku i odmah se prebacio na front prema Srbiji. Poslije toga Pljevaljska brigada je oslobodila Pljevlja, pa je u sastavu crnogorske vojske, od 25. avgusta do 25. oktobra 1914. godine, učestvovala u ofanzivi crnogorske vojske u jugoistočnoj Bosni prema Rogatici i Sarajevu. U to vrijeme ona je vodila borbe kod Čelebića, Foče, Goražda, Kalinovika, Gla- sinca i na Romaniji. Ona je uspješno izvršavala zadatke. Pretrpjela je vrlo teške gubitke u boju na Glasincu (18—20. oktobra) i u borbi na Markovom brdu (21. oktobra 1914. godine). Poslije ovih borbi ona se, krajem oktobra, povukla na desnu stranu Drine, gdje je stabilizovan front do 22. oktobra 1915. godine. Tada je branila pravac Goražde—Čajniče.

Godine 1915. od Pljevaljske brigade i novih vojnika iz pljevaljskog sreza obrazovane su dvije pljevaljske brigade: Pljevaljska brigada (od dotadašnjeg Prenćanskog i Bobovskog bataljona) i Sandžačka brigada (od dotadašnjih Pljevaljsko-poljskog, Kamenogorskog i Boljanićkog bataljona). U sastavu Pljevaljske brigade je bio i Uskočki a zatim Jezerošaranski bataljon. Novi napad auostrougarske vojske na Crnu Goru počeo je 22. oktobra 1915. godine, pa je do 16. novembra Sandžačka brigada, u sastavu crnogorske Sandžačke vojske, vodila teške borbe protiv austro-ugarske vojske kod Višegrada, Dobruna, Bijelih brda, Čajetine i na Zlatiboru; a Pljevaljska brigada je branila pravac Goražde—Čajniče. Poslije toga obje ove pljevaljske brigade su vodile teške borbe protiv znatno nadmoćnijih austrougarskih trupa na Kovaču, Čemernu, Babinama, Mihajlovici i Pliješu. Pošto je 62. austrougarska divizija 2. decembra 1915. godine, osvojila Pljevlja (u kojima je ostalo svega 3.000 stanovnika, dok su se ostali povukli u Crnu Goru), pljevaljske brigade su nastavile borbe na Kraljevcima, Vezičnici, Odžaku, Kruševu, Matarugama i Korijenu, gdje je 10. decembra Sandžačka brigada pretrpjela gubitke od 50 mrtvih i 70 ranjenih vojnika i starješina. Zatim su vodile borbe u Kosanici i Glibaćima, do 17. decembra, kad su se, po naređenju crnogorske Vrhovne komande, povukle na lijevu stranu Tare i držale položaje od Dobrilovine do Šćepan-Polja.

Za uspješne borbe kralj Nikola je, vrhovni komandant crnogorske vojske, pohvalio pljevaljske brigade i izrazio divljenje „hrabrosti i požrtvovanosti“ koju su pokazale „prema otadžbini i narodu“, pa im je zato izrazio „njegovu kraljevsku blagodarnost“. U isto vrijeme, da bi odao posebno priznanje Pljevaljskoj i Sandžačkoj brigadi, serdar Janko Vu- kotić je jedan jedini engleski orden, koji je dobio za crnogorsku Sandžačku vojsku, dodijelio Vukoti Peruničiću, brigadnom barjaktaru Pljevaljske brigade. U toku decembra 1915. godine završeno je povlačenje glavnih snaga srpske vojske preko Crne Gore na albansko primorje. Poslije toga Pljevaljska i Sandžačka brigada su i dalje držale iste položaje na lijevoj obali Tare. Za vrijeme boja na Mojkovcu 6. i 7. januara 1916. godine, u kome je 1. divizija crnogorske Sandžačke vojske izvojevala značajnu pobjedu nad austrougarskom vojskom, obje pljevaljske brigade vodile su borbu u dolini Tare i spriječile 62. austrougarskoj diviziji da prodre preko Tare. Ukupna jačina obje pljevaljske brigade, u čijem je sastavu bio i Jezersko-šaranski bataljon, iznosila je tada 4.000 vojnika s 8 topova i 11 mitraljeza. One su do 18. januara 1916. godine držale svoj odbrambeni front na Tari. Zatim je otpočelo njihovo povlačenje prema Podgorici. Ali su one u toku ovog pokreta, kao i ostale snage crnogorske vojske 21. januara 1916. dobile naređenje od crnogorske Vrhovne komande da crnogorska vojska više ne postoji i da se njeni vojnici i starješine raziđu svojim kućama. Zato je tada crno- gorska vojska prestala da postoji u prvom svjetskom ratu. Shod- no tome i obje pljevaljske brigade iako su one, po ocjeni crno- gorske Vrhovne komande, pakazale visake maralne, patriotske i borbene kvalitete, jer su uspješno izvršile sve zadatke u toku 1914, 1915. i januara 1916. godine. Poslije toga njihovo ljudstvo je internirano u zloglasne austrougarske zarobljeničke logore dnevnog krvavog terora austrougarskog okupatora u toku čitave okupacije. O tome svjedoče i sjećanja Františeka Rosivala, Čeha, koji je, kao austrijski sreski zapovjednik, bio za vrijeme okupacije u Pljevljima. On piše: ,,Ratnim vojničkim prelazima taj kraj (pljevaljski) je podnosio sve moguće ratne brutalnosti. Na dnevnom redu je bilo uništavanje zgrada, bašta, pustošenje polja, inače ubogih, rekvizicija hrane i živine, svuda nesigurnost i beda vladala je u svakoj kući. Na stotine internira- nih Srba, učitelja, popova odvučeno je u koncentracione logore u Baldogasonu i Nedžideru u Mađarskoj … Transporti interniranih Srba morali su vrlo često po nekoliko sati pješačiti pod zaštitom vojničkih i žandarmerijskih bajoneta najbližoj željezničkoj  stanici. Koliko je tih očajnika jednostavno pobijeno to niko nikada neće doznati. U to vrijeme bila je dovoljna ma kakva prijava nekoga pa da ga snađe sudbina ni najmanje zavidna. Najglavnije institucije su bili vojni sudovi, sve je zavisilo od zapovjednika i duha suda… Najgori je bio žandarmerijski kapetan Rajter koji je bio prve godine zapovjednik žandarmerije. On nosi na duši sve političke procese i sve internacije. Duševnim vođom muslimana i opasni neprijatelj Srba bio je kapetan Klapštok (takozvani Turkeša), re- ferent pasoškog odjeljenja Okružne komande. Od Mađara naj- opasniji je kapetan Nađ, koji nije birao sredstva protiv Srba. Godine 1917. bila je u Sandžaku takva beda da su ljudi jeli po selima soljenu skuvanu travu i hleb su pekli od samljevene kukuruzovine i kore. Ucjenjivanja, silovanja itd. bilo je na dnevnom redu …“.

U to vrijeme imanja su uglavnom bila zapuštena, jer ih nije imao ko da obrađuje. Carovali su glad i nemaština, policijski teror i nasilja. Odnosi između Srba i Muslimana sve više su se zaoštravali, što je bila posljedica okupatorske politike. Otpor naroda ovoga kraja stalno je rastao, da bi već pred kraj okupapije 1918. godine dostigao svoj vrhunac odmetanjem u komite. Početkom 1918. godine u svim dijelovima pljevaljskog sreza bilo je komita. Oni su ubijali oficire i vojnike austrougarske vojske.

Austrougarski okupator konačno je napustio Pljevlja 15. oktobra 1918. godine. Od povlačenja austrougarske vojske do 27. oktobra 1918. godine vlast u Pljevljima su držale grupe pljačkaša i nasilnika koje su terorisale cio narod u pljevaljskom srezu. Zbog toga je prvi predsjednik pljevaljske opštine Savo Vukojičić pobjegao iz Pljevalja u Prijepolje, gdje je tražio pomoć srpske vojske. Zato su jedinice srpske vojske uspostavile red i mir u Pljevljima 27. oktobra 1918. godine. Tada je održana i prva sjednica Opštinskog odbora. U zapisniku s druge sjednice ovog odbora, koja je održana 30. oktobra 1918. godine, govori se upravo o „onim teškim prilikama kada su pljačkaši

vladali u varoši, i kada je prvi predsjednik opštine Savo Vukojičić mnogo puta ponižavan, zatvaran, a jedared mu je čuveni zlikovac Petar Dakić zaprijetio da će ga ubiti“. Zato je on pobjegao u Prijepolje i tražio srpsku vojsku da uspostavi red u Pljevljima, što je ona i učinila.

PLJEVALJSKI SREZ U KRALJEVINI JUGOSLAVIJI

Privredni razvitak

Pljevaljski kraj je bio prvo podijeljen na dva sreza: pljevaljski i boljanićki, u sastavu užičke županije; a 1929. godine, novom podjelom na banovine, obrazovan je samo pljevaljski srez u sastavu zetske banovine. Srez je 31. marta 1921. godine imao 22.662 stanovnika; od toga 17.306 Srba i Crnogoraca i 9.356 Muslimana. Grad Pljevlja je imao 6.356 stanovnika: 2.425 Srba i Crnogoraca i 3.933 Muslimana. Poslije balkanskih ratova i prvog svjetskog rata u srezu se smanjivao broj Muslimana. Dio njih se iselio u Bosnu i Tursku. To se nastavljalo i za vrijeme Kraljevine Jugoslavije. Srez je 1931. godine imao 33.196 stanovnika, od toga 9.187 Muslimana. Te godine u Pljevljima je živjelo 3.190 Muslimana i 2.710 Srba i Crnogoraca.

Od industrijskih preduzeća, u srezu su do 1941. godine postojali opštinska električna centrala, tri privatne pilane i rudnik uglja. Rudnik je u početku bio vlasništvo pljevaljske opštine. Proizvodnja je dostizala najviše 2.000 tona uglja. Braća Vojo i Bogdan Nenadić protivzakonito su prisvojili rudnik  26. avgusta 1926. godine. Građani su se protivili predaji rudnika uglja privatnim licima. Održali su više sastanaka na kojima su protestvovali. A sa jednog je upućena i protestna rezolucija u kojoj stoji „da se zamoli kraljevska vlada i svi mjerodavni faktori:

1.   da prisile Opštinu pljevaljsku da nastavi spor sa Nenadićem oko prava na ugalj, te da se dokaže da Nenadić nije nikada ni tražio ni pronašao ugalj;

2.    da se izvrši revizija prava koje je Nenadić dobio i utvrdi da on protivno postojećim zakonima ovo pravo iskorišćava;

3.   da upravne vlasti do ispunjenja prednjih pitanja odrede i utvrde cijene uglju uz strogu primjenu zakona o suzbijanju skupoće. Nenadić Vojislav, na građanstvu nepoznat način, dobio je od nadležnih pravo, pravo prosto a zatim isključivo na istraživanje uglja. Sve je ovo rađeno i urađeno zakulisno bez znanja građana, bivših vlasnika rudokopa i bez znanja pljevaljske opštine …“

Električna centrala je podignuta tek 1936. godine pomoću zajma Hipotekarne banke. Osvjetljavala je samo grad, i to ne sve kuće. U centrali su radili mašinista, elektromonter i jedan ložač, koje je plaćala opština.

Privreda je bila nerazvijena za sve vrijeme Kraljevine Jugoslavije. Prema statistikama bilo je 1931. godine u pljevaljskom srezu izdržavanih lica 58,7%, dok je 43,3% činilo aktivno stanovništvo. Od 33.196 stanovnika bilo je 16.963 muškaraca i 16.233 žena, s ukupno 5.608 domaćinstava. U srezu je 1939. godine bilo svega šest industrijskih radnika. Godine 1931. u trgovini, saobraćaju i bankama su bila zaposlena 294 lica, dok je 1935. godine Udruženje zanatlija imalo svega 158 članova. Godine 1931. u srezu je živjelo od poljoprivrede i šumarstva 82,6% stanovnika, od industrije i zanatstva 5,8%, od trgovine, kredita i saobraćaja 3,3%, od javnih službi, voj- ske i slobodnih zanimanja 4,8% i od ostalih zanimanja 3,5%. Privredni razvitak sreza tekao je veoma sporo. Ekstenzivno ratarstvo i stočarstvo je činilo osnovnu privrednu granu. Rasla je sve više prenaseljenost na selu.

Pljevaljski trgovci, u većini, uzimali su robu na kredit od trgovačkih kuća u Beogradu i Sarajevu. Samo je nekoliko trgovaca radilo sa svojim kapitalom. Dio trgovaca, zbog prezaduženosti, padao je pod stečaj. Kupovna moć stanovništva bila je slaba. Zato je veći dio trgovaca davao robu na kredit, pri čemu su od dužnika uzimali velike zelenaške kamate. Dugovi trgovcima i bankama, kao najteža mora, sve više su pritiskali život seljaka i gradske sirotinje.

Propadanje zanatlija naročito je izraženo prodiranjem fabričke proizvodnje. Zanatlije su bile nezadovoljne otvaranjem prodavnice tekstilne konfekcije „Tivar“ i obuće „Bata“ u Pljevljima. Oni su se protivili uopšte prodiranju industrij- skih proizzoda u srez. O tome govore i zapisnici sa sjednica Upravnog odbora Zanatlijskog udruženja u Pljevljima. U zapisniku od 20. oktobra 1931. godine stoji: „Na zahtjev Zanatske komore sazvat je zbor obućara. Na zboru poslije savjetovanja doneseno je jednoglasno mišljenje: 1) da se upotreba gumene obuće, bilo cipele, bilo opanci, bilo fabrički ili ručni radovi potpuno zabrani, tako isto da se zabrani upotreba gume za izradu pomenute obuće. Ovo stoga, pggo je dolaskom gume i gumene obuće obućarski stalež teško pogođen“. O teškom položaju zanatlija u Pljevljima govori i zapisnik sa VIII sjednice Zanatlijskog udruženja, održane 28. novembra 1935. godine u kojemu stoji: „Na akt Zanatske komore br. 6006/35 jednoglasno donijeli odgovor koji se dostavi Komori koji se sastoji u sljedećem: 1. Krojači i obućari nalaze se u vrlo bednom stanju usled rada u ovom mestu „Bate“ i „Tivara“, i svi ostali zanati ukoliko postoje u ovoj varoši takođe se nalaze u teškom, jako slabom stanju, a može se reći potpuno na prosjačkom štampu. 2) Sve zanatlijske grane su aktuelnim nedaćama dovedene do likvidacije svojih poslova. 3) Ovdašnje upravne vlasti članovima ovog Udruženja do sada nijesu izlazile u susret ni u najmanjoj mjeri. 7) Jedan dio zanatlija kao obućari, krojači i tome slično rade većim dijelom na štetu i to samo misleći da se s tim načinom održe u poslu ali su izgledi na njihov uspjeh vrlo slabi, i svi ostali ukoliko rade može se reći za parče nasušnoga hleba, a jedan veći dio ima ih koji uopšte nemaju nikakvog rada pa ni zarade — te imamo i takvih koji su po ulicama pružali ruku i upustili se u prosjačenje. 8) Oko 100 zanatlija ima svog potraživanja kod zemljoradnika — to bi se potraživanje od prilike kretalo od 400—500 hiljada dinara, tim su povodom skrštene ruke našeg zanatstva. 9) Na teritoriji ovog Udruženja nema zanatlija ulagača kod novčanih zavoda, jer ono što su nekad mogli dati zavodima dali su zemljoradnicima. 10) Većim dijelom i slobodno se može reći svi ovdašnji zanatlije dužnici su novčanih zavoda koji stoje pod zaštitom… u više slučajeva od zanatlija vlasti vrše egzekutivnu naplatu, koja je skopčana sa velikim troškovima. 13) Na ovdašnje poreznike nijesmo zadovoljni u pogledu razreza poreza iz razloga što je porez prema današnjih radova i suviše velik, a ima slučajeva da se oporezuju i oni koji u toku godine nijesu ništa ni radili“ … Pri takvom stanju zanatlije su neprekidno pojačavale eksploataciju zaposlenih radnika i šegrta, ili su ih jednostavno otpuštale s posla.

Donošenje Zakona o zaštiti zemljoradnika teško je pogodilo i trgovinu i zanatstvo u ovom kraju. Pošto su trgovci i zanatlije bili u dužničkim obavezama prema odgovarajućim novčanim zavodima ili privatnim trgovcima, privremeni gubitak potraživanja od seljaka teško je pogađao i jedne i druge, pa većina njih zapada u insolventnost. Oni su upućivali proteste nadležnim vlastima protivu pomenutog zakona. Zanatlije su istovremeno postavljale i energične zahtjeve za donošenje sličnog zakona i o njihovim dugovima. U pomenutom zapisniku Zanatlijskog udruženja stoji zahtjev „da se donese uredba u vidu zemljoradnje u pogledu razduženja zanatlija“. Pored toga, predlaže se „da se smanje stope askontne kod Zanatske banke, da se razrezi državne i druge poreze razrezuju pravilno prema radu, da se obustavi svaka ekzakutivna naplata kod zanatlija do donošenja Uredbe o zaduženju zanatlija …“ Većina je zanatlija (oko 70%) radila bez upotrebe najamne radne snage. Tamo gdje je bilo zaposlenih radnika — sav teret poslodavci svaljuju na njihova leđa.

Radnici su pružali otpor poslodavcima i štrajkovali. Štrajk je organizovao Šaban Mulović, koji je imao uticaj na krojačke radnike. „Radnički tjednik“ od 6. septembra 1940. godine zabilježio je dvadesetčetvorodnevni štrajk krojačkih radnika u Pljevljima. U tom napisu, pored ostalog, stoji: „Teški uslovi pod kojima žive krojački radnici ne mogu se uporediti ni sa jednom strukom u zemlji. Pretjerano radno vrijeme, nadnice od 3 do 15 dinara, već iz ovoga se vidi da socijalni zakoni nijesu doprli do Sandžaka, jer najveća nadnica krojačkog radnika u Pljevljima daleko je niža od zakonom propisane minimalne nadnice. Poslodavci su upotrebljavali svoje radnike pored petnaestosatnog vremena i za svoje kućne poslove. Ovakav težak i neizdrživ položaj natjerao je radnike da se sami organizuju i kolektivno zatraže poboljšanje zaista teškoga položaja. Pošto su ih i ovog puta odbili, radnici su nemajući drugog izlaza svi kolektivno i bez ijednog štrajkbrehera napustili posao 23. VIII, čvrsto riješeni na nepovratak do konačne pobjede… Ovaj gest krojačkih radnika naišao je, obzirom da je to prvi istup radnika za svoja prava u ovom kraju, na naročitu potporu cjelokupnog stanovništva… „

U teškom položaju nalazili su se i drugi radnici, a naročito oni koji su radili na eksploataciji šuma i u privatnim pilanama Sulja Čengića i braće Bojovića. U pilani Bojovića u Potpeću radnici su štrajkovali marta 1941. godine, kada su postavili zahtjeve poslodavcima da svim radnicima povećaju plate po 10 dinara dnevno (s tim da se to povećanje računa i za januar i februar, pošto za to vrijeme još nijesu bili primili platu); da se radno vrijeme skrati na 10 časova; da se Uredu za socijalno osiguranje prijave svi radnici za sve vrijeme otkako su na poslu; da nijedan radnik ne može biti otpušten zbog učešća u štrajku. Poslodavac je u početku odbijao zahtjeve radnika. Ali je ipak, zbog upornosti štrajkača, prihvatio sve njihove uslove. Položaj radnika je pogoršavan stalnom eksploatacijom izraženom u niskim najamninama, neriješenim pitanjima socijalnog osiguranja i zdravstvene zaštite, lošim radnim i higijenlkim uslovima i lakim ostajanjem bez posla.

Saobraćaj je bio nerazvijen. Za vrijeme Kraljevine Jugo- slavije država je izgradila automobilske puteve: Rudo — Pljevlja, Pljevlja — Žabljak — Šavnik. Pored toga postojali su automobilski putevi: Pljevlja — Prijepolje, Pljevlja — Čajniče i Pljevlja — Bijelo Polje. Transportnih sredstava bilo je veoma malo (nekoliko kamiona i putničkih automobila).

Agrarno pitanje

 Dugotrajna turska vladavina imala je veoma teške posljedice i upljevaljskom srezu. Austrougarska okupatorska vojska ostavila je pustoš u svakom pogledu. Socijalne i političke suprotnosti bile su jako zaoštrene kad je stvorena zajednička jugoslovenska država 1918. godine. Vladajuća buržoazija je oklijevala da radikalno, brzo i pravedno riješi agrarno pitanje, da ukine feudalne odnose i zemlju preda u vlasništvo seljacima. Zato su seljaci i u srezu pljevaljskom, pražeći da se riješi agrarno pitanje, sami ukidali feudalne odnose i prisvajali zemlju. Vlada je 27. februara 1919. godine donijela Prethodne odredbe za pripremu agrarne reforme, koje su važile do decembra 1931. godine. Ove Odredbe su proglasile ukidanje postojećih i zabranu novih kmetovskih (feudalnihj odnosa u Bosni i Hercegovini, Makedoniji, na Kosovu, u Metohiji, Sandžaku i Vasojevićima. Bivši kmetovi (čifčije) proglašeni ou vlasnicima zemlje, dok je agama i begovima država garantovala odštetu.

U pljevaljskom srezu, kao i u cijelom Sandžaku, feudalci (age i begovi) energično su se suprotstavljali rješavanju agrarnog pitanja u duhu Prethodnih odredbi. Oni su 3. septembra 1919. godine poslali dvanaest svojih „opunomoćenih delegata zemljoposjednika iz Sandžaka“, koji su u ime svih aga i begova predali vladi memorandum u kome su tražili da se „opozove Naredba kojom se lišavaju nasušnog hleba skoro svi vlasnici, da bi čifčije i dalje svojim zemljovlasnicima hak izdavali kao što su izdavali“.

Sve građanske stranke, koje su se smjenjivale na vlasti, konačno rješenje agrarnog pitanja su odugovlačile pretvarajući ga u sredstvo ucjenjivanja i potkupljivanja birača prilikom opštinskih i parlamentarnih izbora. Ali, vladajući režim nije mogao u nedogled odlagati konačno rješavanje agrarnog pitanja. Pritisak seljaka, zaoštravanje socijalnih i političkih odnosa na selu, težnje vladajuće buržoazije da stvori povoljnije uslove za razvoj kapitalističke privrede stvarali su situaciju za definitivno rješenje agrarnog pitanja i u pljevaljskom srezu. Tek 5. decembra 1931. godine donijet je Zakon o uređenju agrarnih odnosa u Makedoniji i dijelovima Srbije i Crne Gore. Po ovom Zakonu zemlja je pripala onome koji je obrađuje. Tada su i pravno ukinuti feudalni čifčijski, napoličarski, zakupnički, arendatorski i takozvani momačni odnosi. Samo čifčije su imale pravo da zemlju besplatno dobiju, dok su ostali bili obavezni da bivšim feudalcima isplaćuju određene sume. Isplata je išla preko poreskih organa i jednogodišnjih rata bez kamate počev od 1. januara naredne godine, u kojoj je presuda Agrarnog suda postala punovažna. Ali je u periodu od 13 godina, koliko je vladao takozvani provizorij, dobar broj zemljoradnika već bio prodao zemlju napoličarima i čifčijama. Tako se znatan dio zemlje već nalazio u posjedu drugih lica kada se pristupilo konačnom sprovođenju agrarne reforme. Zakon od 5. decembra 1931. godine sankcionisao je ovakvo stanje, s tim što feudalci koji su prodali zemlju nijesu imali pravo odštete na zemlju koju su ranije posjedovali. Sprovođenje u život tog zakona o agrarnoj reformi u ovom kraju imalo je višestruko pozitivno dejstvo. Otklonjena je nesigurnost seljaka, povećala se njihova zainteresovanost za poljoprivrednu proizvodnju i bolju obradu imanja. Građanski političari i organi vlasti, u većini, dugo su se koristili neriješenim agrarnim pitanjima na taj način što su vezivali seljake za svoje lične i političke interese. U isto vrijeme to su radili i s bivšim feudalcima, izigravajući sve zakonske propise radi svoje lične koristi i bogaćenja. Relativno dug period tzv. provizorija imao je za posljedicu, sem rijetkih izuzetaka, osiro- mašenje, naročito Muslimana koji su ostali bez zemlje pa su se nastanili u Pljevljima ili drugim varošima. Dio feudalaca (aga i begova) i veći broj njihovih službenika (subaša, nadzornika, posluge i dr.) dugo se nijesu snašli u novim uslo- vima. Neki od njih su zatečenu imovinu trošili, a oni koji nijesu imali rezervi prodavali su jeftino obveznice za čifčijske zemlje koje je država u to vrijeme bila izdala. Tako su mnogi ostali bez sredstava za život. Jedan dio se orijentisao na sitnu trgovinu, zanatstvo, kućnu radinost i slično. Ostali, koji se nijesu snašli da pronađu bilo kakve izvore za život, a njih je bilo u tako zaostalom kraju kao što je ovaj veoma teško naći, prodavali su za jeftinu cijenu svoju radnu snagu. To pauperizovano muslimansko stanovništvo, većinom nastanjeno u Pljevljima, bilo je u teškoj situaciji, jer se, zbog krajnje zaostale privrede, nije imalo gdje zaposliti. Zato se povećavao broj onih koji su bili bez sredstava za život. U takvim uslovima muslimanska reakcija (bivši begovi i age i dio trgovaca) uspješno je vezivala za sebe i svoje interese dio siromašnih Muslimana.

Agrarna reforma je stvorila sitne seoske posjede, koji su se zbog priraštaja stanovništva i privredne zaostalosti sreza, kao ekstenzivna gazdinstva, sve više usitnjavali, s niskim žetvenim i drugim prinosima. Tako je 1939. godine u srezu bilo 4.376 poljoprivrednih gazdinstava i 34.726 ha obradive zemlje. Od obradive zemlje bilo je 12.830 ha oranice, 470 ha pod baštama i vrtovima, 104 ha pod voćnjacima, 13.519 ha livade i 33.557 ha pašnjaka. Većina seoskih gazdinstava nije mogla sebi obezbijediti egzistenciju. Stočarstvo je bilo znatno razvijenije od ratarstva. Ali je, zbog slabog kvaliteta stoke, i ono bilo nedovoljno produktivno. U Pljevljima je postojala manja priplodna stanica veoma ograničenih kapaciteta, jer je raspolagala minimalnim sredstvima. Vlast je malo brige posvećivala poboljšanju uzgoja i kvaliteta stoke. Ukupni prihod po stanoiniku prosječno je iznosio oko 1.080 dinara. Materijalni položaj seljaka izgleda daleko teži kad se uzmu u obzir izdaci za porez, prirez, kuluk i druge dažbine. O tome je 1936. godine ovako pisala „Raška“: „Kao uklet bogovima sandžački seljak nosi veliki teret na svojim leđima… Ceo budžet jedne seoske porodide osrednjeg imovnog stanja iznosi 2.000 dinara godišnje… Krpež i trpež večiti su pratiodi ljudi ovoga kraja…“

Radno seljaštvo, u ogromnoj većini, bilo je primorano da u bescjenje prodaje svoje proizvode i radnu snagu, zapošljavajući se, za jeftine pare, većinom kod imućnijih seljaka, da se zadužuje kod trgovaca ili kod banaka, plaćajući velike kamate. U periodu krize cijene poljoprivrednih proizvoda na- glo su padale, tako da je od tada upravo počelo naglo osiromašenje sela. A list „Sandžak“ je pisao: „Najvažniji izvor pri- vrednog života ovoga kraja jeste ovčarstvo. Višak stoke proda se radi podmirenja životnih potreba i velikih poreza… Jedan seljak tu skoro prodao je jedno june, ovna, dvije ovce i troje jagnjadi — sve za pet stotina dinara“. Stočarstvo je predstavljalo glavnu privrednu granu u srezu, a naročito u njegovim brdskim i planinskim predjelima, i glavni izvor prihoda seoskog stanovništva.

U srezu su postojale kreditne zemljoradničke zadruge u Boljanićima (osnovana 1922. s 130 članova), u Zabrđu (osnovana 1924. sa 65 članova), u Gotovuši (osnovana 1925. s 26 članova), u Obardama (osnovana 1930. s 39 članova), u Matarugama i Otilovićima (osnovana 1930) i u Hoćevini (osnovana 1931. s 29 članova). NJihova kreditna sposobnost je bila mala, a kredite su najviše uzimali bogatiji seljaci, jer su oni u njih većinom bili uključeni, dok su siromašni seljaci bili prepušteni sami sebi. Ali ti krediti nijesu imali nikakvog bitnog značaja za unapređenje poljoprivredne proizvodnje.

Nerazvijena poljoprivredna prizvodnja, niska produktivnost rada, usitnjavanje seoskih gazdinstava, priraštaj stanovništva i stalno osiromašenje seljaka stvarali su sve teže socijalne i političke probleme i uslovljavali sve veću imovinsku i političku diferencijaciju seljaka.

Opšta privredna zaostalost sreza, nepostojanje industrije, slabe saobraćajne veze, skupoća, neograničena eksploatacija zanatskih radnika i siromašnih seljaka, špekulacija trgovaca i zloupotreba vlasti od pojedinih državnih službenika, niske cijene poljoprivrednih proizvoda najteže su pogađale radnike i siromašne i srednje seljake i u pljevaljskom srezu za sve vrijeme Kraljevine Jugoslavije.

Kulturno-prosvjetno i političko stanje

Prije prvog svjetskog rata u srezu je bilo 15 osnovnih škola, jedna gimnazija i jedna ženska zanatska škola. A 1940. godine su radile 33 osnovne škole, jedna viša realna gimnazija, stručna ženska zanatska škola i stručna muška zanatska ili šegrtska škola. Mali broj ženske djece završavao je osnovnu školu. U osnovnim školama i gimnaziji bilo je oko 2.250 đaka. Prema popisu stanovništva od 1931. godine, od ukupnog broja stanovnika bilo je 68,3°/o nepismenih muškaraca i 87,8°/o nepismenih žena.

Značajnijih kulturnih ustanova, sem amaterskih društava, nije bilo. Kulturno-umjetnički i prosvjetni rad van škola razvijao se preko kulturno-prosvjetnih društava („Bratstvo“, „Pokret“, „Gajret“, Studentsko udruženje) i sportskih udruženja. U gradu nije bilo čitaonice. Postojale su samo đačke i nastavničke biblioteke u gimnaziji, i biblioteka pri Studentskom udruženju i nekoliko čitaonica u selima. Udruženja prosvjetnih radnika i zanatlija davala su priredbe pretežno zabavnog karaktera. Priredbe Studentskog udruženja u Pljevljima posjećivao je veći broj građana.

U Pljevljima je podignut Dom narodnog zdravlja. Povodom njegovog otvaranja Pljevaljska je opština tadašnjeg načelnika za zdravlje u Ministarstvu zdravlja dr Štampara proglasila za počasnog građanina Pljevalja i dala jednom trgu njegovo ime. U Pljevljima je radilo najviše 3 do 6 ljekara, a bilo je godina kad je u cijelom srezu bio samo jedan ili dva ljekara. U čitavoj zdravstvenoj službi sreza bilo je 1930. godine zaposleno svega 10 lica, a uoči rata taj broj je bio nešto veći. Preventivna zdravstvena zaštita je bila slabo organizovana. Vršeno je ograničeno pelcovanje protiv velikih boginja, šarlaha i difterije. Drugih značajnijih akcija u tom pogledu nije bilo. Podignuto je nekoliko česama na teret budžeta Ministarstva zdravlja i socijalne politike. Smrtnost stanovništva, a naročito djece, bila je velika.

Građanske političke stranke prilikom opštinskih i parlamentarnih izbora razvijale su živu aktivnost. Pripadnici Radikalne i Demokratske stranke formirali su svoje organizacije 1919. godine. Do šestojanuarske diktature, 1929. godine, one su bile glavne političke organizacije. Poslije donošenja Vidovdanskog ustava, 1921. godine, osnovana je tzv. DŽemijatska stranka, uz koju je bila većina Muslimana. NJeno osnivanje podržala je Radikalna stranka, nastojeći da pomoću nje oslabi uticaj Demokratske stranke u Sandžaku, koja je u pljevaljskom srezu imala većinu birača. Radikalna stranka je težila da pomoću DŽemijatske stranke spriječi uticaj Jugoslovenske muslimanske organizacije iz Bosne na Muslimane u Sandžaku. Bivše age i begovi su imali glavnu riječ u Džemijatskoj stranci. Ali je uskoro došlo do oštrog sukoba između DŽemijatske i Radikalne stranke. One su svoju političku akciju prenijele na teren nacionalne i vjerske borbe. To je dovelo do daljeg zaoštravanja odnosa između Srba, Crnogoraca i Muslimana. To pada u vrijeme odmetničke aktivnosti Huseina Boškovića, Jusufa Mehonića i drugih. Radi likvidacije tih odmetnika koji su vršili zločine po srezu, vlasti su sprovodile teror nad Mu- slimanima proglašavajući ih za jatake odmetnika. Muslimani su se zbog toga sve više selili u Tursku i u Bosnu. O tome je Muhamed Hadžismajlović, direktor muslimanske kreditne banke u Pljevljima, pisao tadašnjem poslaniku Mihailu Dragaševiću: „Nadam se da si Ti protiv seobe muslimana, pa sam slobodan zamoliti te da, ako se može, da se uopšte zakonom zabrani ili barem da se ukine ova famozna naredba po kojoj se naređuje svim vojnim i civilnim vlastima da idu na ruku pri seobi Turaka. Ta naredba od koje je šteta po državu, a naročito po nas Srbe, nije potrebno da ti govorim kad se svi muslimani tretiraju kao Turci, naročito u ovim krajevima gdje je to tumačenje kod sve crnogorske inteligencije — valjda se računa i svih državnih organa bez iznimka. Gospode bože, da li će se jednom početi trezveno o svemu rasuđivati?! Nastavi li ovako i zadnji repovi Muslimana — Srba nestaće …“ Iseljavanje Muslimana su podgrij avali bogatiji Crnogorci i Srbi, zbog šovinističkog sljepila i zbog pohlepa za bogaćenjem — jer su tako na lak način lrigrabljivali njihovu zemlju.

Pored pomenutih političku aktivnost je razvijala i Zemljoradnička stranka, koja je imala uporište među bogatijim seljacima, čije je interese zastupala.

Tada je uticaj revolucionarnog pokreta u pljevaljskom srezu bio mali. Ipak je vrijedan pomena istup profesora Pljevaljske gimnazije na prvim opštinskim izborima u Pljevljima s takozvanom radničkom listom. Tada su, zahvaljujući podršci radnika i zanatlija, izabrana za opštinske odbornike dva prosvjetna radnika. Na tim izborima, 1925. godine, većinu je dobila lista na čijem su čelu bile bivše age i begovi, dok su radikali dobili tri, demokrate dva i radnička klasa dva mandata.

Učenici osmog razreda Pljevaljske gimnazije su štrajkovali u decembru 1927. godine protiv profesora istorije zbog toga što u predavanjima nije poklanjao dovoljno pažnje istoriji Crne Gore.

U periodu do šastojanuarske diktature vrijedna je pažnje aktivnost jednog broja prosvjetnih radnika iz redova građanske opozicije protiv režima, i za slogu i jedinstvo Srba, Crnogoraca i Muslimana u srezu. Nјihova aktivnost smetala je reakcionarima, pa su ih često optuživali prosvjetnim vlastima.

Pored pomenutih kulturno-prosvjetnih društava, u Pljevljima je radila podružnica muslimanskog društva „Gajret“, čiji su rad pomagali i pojedini prosvjetni radnici Srbi i Crnogorci.

Kad je, 6. januara 1929. godine, zavedena vojno-monarhistička diktatura, koja je ukinula Vidovdanski ustav, građanske slobode i politička prava i zabranila sve političke stranke i sindikalne organizacije, pripadnici građanskih političkih stranaka u srezu pasivno su očekivali dalji razvoj događaja. Diktatorski i militaristički režim je prema svim svojim protivnicima primjenjivao represalije, Žandarmi su bili stacionirani u devet žandarmerijskih stanica u srezu.

Teško ekonomsko i političko stanje, siromaštvo i kulturna zaostalost su karakterisale tadašnje ekonomske i političke prilike i u ovom kraju. Zbog svega toga u srezu je raslo nezadovoljstvo većine stanovništva protiv vladajućeg režima.

Revolucionarni pokret

Pod uticajem revolucionarnog pokreta u Beogradu, napredni studenti pljevaljskog sreza, koji su studirali na Univerzitetu u Beogradu, razvijali su političku aktivnost u Pljevljima nastojeći da se preko legalnih i ilegalnih formi rada razvija revolucionarni pokret u srezu pljevaljskom.

U Pljevljima je u decembru 1932. godine osnovano Udruženje studenata Pljevljaka. Ono je okupljalo u svoje redove većini studenata iz pljevaljskog sreza i predstavljalo značajno žarište za širenje progresivnih ideja i stvaranje revolucionarnog pokreta. Ono je bilo uporište revolucionarno orijentisanih ljudi ovog područja. Osnovni ciljevi Udruženja studenata Pljevljaka bili su revolucionarni. To se vidi i iz prvog programa Udruženja usvojenog na Osnivačkoj skupštini: „Seljak pa i veliki dio Sandžaka daleko je od svih mogućnosti za ma kakvu intelektualnu orijentaciju“ zbog čega je Udruženje postavilo kao svoje neposredne zadatke „osnivanje gradske čitao- nice i Narodnog univerziteta u Pljevljima i osnivanje biblioteke u svih 12 ošntina ovog sreza koje će biti sastavni dio knjižnice u Pljevljima“. U tom dokumentu Udruženja dalje se kbnstatuje da kulturni kao i politički preporod kraja „jedino može doći od omladine, jer mu je ona i po srcu i po ideji najbliža“; da su „neprijatelji kulturnog preporoda predrasude i autoriteti bez vrijednosti, tradicije koje se ne smiju zaboraviti, ali se moraju brisati pri izvođenju novih neposrednih zadataka…“ Kao što se vidi, studenti određeno ukazali na osnovnu snagu i na forme političkog rada u ostvarivanju revo- lucionarnih ciljeva i zadataka.

Akcije studentske omladine preko Studentskog udruženja i druge aktivnosti na planu sprovođenja ideologije i politike Komunističke partije Jugoslavije bile su raznovrsne i uspješne. Preko kulturno-umjetničkih priredbi, čitaonice, zidnih novina i individualnog rada članova Studentskog udruženja organizovan je kulturno-prosvjetni i politički rad na liniji revolucionisanja masa i njihovog vezivanja za ideje i politiku Komunističke partije Jugoslavije. U Udruženju su bili najaktivniji progresivno orijentisani studenti, koji su po ubjeđenju bili marksisti. Preko Udruženja je bilo organizovano sakupljanje priloga za Crvenu pomoć. Tako je student prava Miodrag Mišo Pavićević dva puta nosio priloge koje je Udruženje sakupljalo za komuniste koji su bili na robiji u Sremskoj Mitrovici. Udruženje je uspješno povezivalo svoj rad s Udruženjem učitelja, u kome su dominantan uticaj imali antirežimski orijentisani učitelji. Pored priloga koje je prikupljao za Crvenu pomoć — za španske borce, među kojima se borila i dr Dobrila Šiljak iz pljevaljskog sreza — i za komuniste u zatvorima i na robiji, Udruženje se povezivalo s naprednom studentskom omladinom u drugim mjestima zetske banovine.

O aktivnosti Studentskog udruženja u Pljevljima izvještavao je i tadašnji list „Sandžak“. U članku pod naslovom „Skupština Udruženja studenata Pljevljaka 1933. godine“ stoji da je 23. jula te godine održana godišnja skupština i da je primljen predlog jednog člana da Udruženje uzme inicijativu oko sazivanja kongresa studenata iz Sandžaka na kome bi se, pored pitanja koja interesuju specijalno studente, diskutovalo i o potrebama i političkim prilikama u Sandžaku. Do toga kongresa nije došlo jer su ga vlasti zabranile bojeći se okupljanja i organizacionog povezivanja napredne omladine u Sandžaku.

Jača, organizovana revolucionarna aktivnost u srezu počinje od 1933. godine. Marksistički orijentisani studenti (J. Malović, M. Pavićević i dr.) razvijali su življu aktivnost u Pljevljima, prorađivali marksističku literaturu i materijale KPJ, održavali ilegalne sastanke koji su po sadržini i načinu rada imali karakter partijskih sastanaka. Na ovim su sastancima razmatrali aktuelne političke događaje, dogovarali se o određenim akcijama, donosili odluke o radu sa srednjoškolskom i zanatsko-radničkom omladinom. Takav rad se manifestovao i na parlamentarnim izborima 1935. i 1938. godine: oko pitanja građanskog rata u Španiji, fašističke agresije na Čehoslovačku, Poljsku i Albaniju, u radu na tumačenju politike KPJ; prilikom proslava 1. maja, oktobarske socijalističke revolucije i 8. marta; u povezivanju s naprednom omladinom u Prijepolju, Novoj Varoši, Bijelom Polju, Beranama (Ivangradu) i Žabljaku.

Taj rad je imao najveći uspjeh sa đacima Pljevaljske gimnazije, koja je bila najjače uporište revolucionarnog pokreta u pljevaljskom srezu. Pojedini direktori i reakcionarni profesori su bili protivnici slobodoumnih i naprednih đaka; neki od njih favorizovali su djecu reakcionarnih i bogatih građana. Među profesorima je bilo i napredno orijentisanih ljudi (Prvoslav Pivo Karamatijević, Milivoje Urošević, Vojin Krtolica, Miodrag Džuverović i drugi) koji su pomagali akcije srednjoškolske omladine.

Štrajk đaka Pljevaljske gimnazije koji je počeo 29. marta 1939. godine spa,da u najveću akciju revolucionarnog pokreta u pljevaljskom srezu. Otpuštanje iz službe profesora srpskohrvatskog jezika Miodraga DŽuverovića, bilo je povod da većina đaka odmah stupi u štrajk, koji su organizovali komunistički orijentisani đaci. Sa zajedničkog skupa učenici — štrajkači su drugog dana uputili rezoluciju Upravi gimnazije, Ministarstvu prosvjete i uglednim ljudima u gradu. U toj je rezoluciji, pored ostalog, stajalo: „Mi đaci znamo to da se jednim objektivnim ispitivanjem da utvrditi, da smo u dugom nizu vremena pretrpjeli masu uvreda, poniženja i krajnje pristrasnih i nimalo vaspitnih postupaka od strane pojedinih nastavniha. Htjeli smo da protestvujemo protiv onih koji upropašćavaju našu mladost i našu budućnost. Htjeli smo da kažemo našim roditeljima i građanima i nadležnim faktorima da ovako stanje u Gimnaziji ne smije dalje da ostane ako se misli na našu budućnost, da intelektualni i moralni razvoj učenika Pljevaljske gimnazije ne pođe pogrešnim i nezdravim putem. Ako ovaj štrajk predstavlja veći zločin nego postupci koje smo iznijeli, mi smo pripravni da u svakom momentu snosimo posljedicu toga“. Dio građana među kojima su se isticali Velimir Jakić, Pivo Karamatijević, Dušan Ivović, Mihailo Dragašević, Miрa Mazić, Milan Popović i Ilija Stanić, pružao je punu podršku štrajku. Tako je i jedna delegacija uglednih građana, s Dušanom Ivovićem i Mihailom Dragaševićem na čelu, išla u Beograd da protestuje kod Ministarstva prosvjete. Protiv đaka koji su učestvovali u štrajku preduzete su drakonske mjere. Na jednu godinu su isključena 32, na dvije i tri 20, iz svih škola u Pljevljima 10, iz svih škola u Kraljevini 8 učenika — ukupno 70. Ostali učesnici štrajka kažnjeni su ocjenom „jedan“ iz vladanja. Isključeni đaci su nastavili školovanje i revolucionarni rad u nikšićkoj, beranskoj, užičkoj i drugim gimnazijama. Štrajk je imao veliki značaj za dalji razvoj revolucionarnog i antifašističkog pokreta u pljevaljskom srezu i za ubrzavanje rada Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak na formiranju organizacije KPJ u Pljevljima.

Prva organizacija KPJ u pljevaljskom srezu formirana je novembra 1939. godine, a čiji su prvi članovi bili Komnen Cerović, Velimir Jakić i Mićo Zorić. Komnen Cerović je bio prvi sekretar ove organizacije (ćelije), koja je, po odluci Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak, vršila funkcije i Mjesnog komiteta KPJ za pljevaljski srez.

Formiranjem partijske ćelije počinje organizovaniji rad na sprovođenju politike KPJ. Članovi KPJ i komunistički orijentisani studenti, srednjoškolci i zanatski radnici razvijali su aktivnost kroz već postojeća društva i organizacije.

U to vrijeme u Pljev’ljima je postojalo: Srpsko pjevačko društvo „Bratstvo“ i Musliman- sko društvo „Gajret“, a od 1924. godine i fiskulturno društvo „Soko“. Uprava „Sokola“ je sve više prelazila u ruke reakcionara, pa se i broj srednjoškolaca u ovom društvu smanjivao. Zato je u „Sokolu“ školske 1935/36. godine bilo 48, 1936/37. godine 15, a 1937/38. godine više nije bilo u njemu skoro nijednog učenika viših razreda gimnazije. Da bi suzbili uticaj i rad reakcionarnih elemenata Branko Đurović i Rizah Katana su 1937. godine organizovali štrajk u „Sokolu“, zbog čega su isključeni iz ovog udruženja.

Komunisti su razvijali življu i raznovrsniju aktivnost u gradu. Oni su, pored postojećih, formirali nova sportska društva „Slogu“ i „Jedinstvo“, koja su okupljala veći dio srednjoškolske i radničke omladine. U njima se, pored sportskog i kulturno-prosvjetnog razvijao intenzivan politički rad na vaspitanju omladine u revolucionarnom duhu i na njenom angažovanju u radu za politiku KPJ. Sportsko društvo „Jedinstvo“ je bilo primjer bratstva, jedinstva i ravnopravnosti srp- ske, crnogorske i muslimanske omladine. Ova društva su organizovala izlete koji su se pretvarali u političke skupove.

U svim akcijama protiv političkog terora, eksploatacije i profašističke politike režima napredna i revolucionarna studentska, srednjoškolska i radnička i seoska omladina borila se za demokratske slobode, prava i interese naroda, za politiku KPJ. Zato je uživala sve veći ugled u narodu. To se odrazilo na pobjedu demokratskih snaga na parlamentarnim izborima u srezu pljevaljskom 1939. godine. Pošto je Pljevaljska gimnazija bila najjače žarište revolucionarnog pokreta u srezu, u njoj se pod neposrednim uticajem i rukovodstvom komunista snažno razvijao napredni srednjoškolski pokret. Pa ipak, u gimnaziji nije bila formirana partijska organizacija, niti organizacija SKOJ-a. Ali je među srednjoškolskom omladinom rad bio organizovan kroz razne forme: ilegalni sastanci, vaspitne grupe, izleti, literarna družina „Polet“, ilegalne biblioteke i slično.

Pored ideološkog i političkog rada koji su komunisti — studenti razvijali među naprednom srednjoškolskom i seoskom omladinom, posebna je pažnja posvećivana radničkoj omladini. Vaspitne grupe sastavljene od radnika proučavale su i rasturale marksističku literaturu i pisale antifašističke parole u fadu. Zbog toga je jadna grupa radnika i đaka sa Rizahom Katanom, bila uhapšena u martu 1939. godine. Kad je profašistička vlada Milana Stojadinovića pokušala da 1938. godine, po ugledu na Hitlara i Musolinija, formirala profašističke organizacije, oko 300 omladinaca iz Pljevalja, pod parolama „Dolje fašistička NJemačka i Italija“, „Živio mir, sloboda i demokratmja“, demanstriralo je glavnom ulicom grada.

Uticaj na selo i seosku omladinu komunisti su sprovodili preko studentske i srednjoškolske omladine sa sela. U tome su imali značajnu ulogu i učitelji Budimir Milićević, Marijan Lekić, Panto Mališić, Stana Tomašević i Dušan Basagić. Većinom sa sela srednjoškolci i studenti su svoju aktivnost razvijali u svojim rodnim mjestima. Čitaju se napredne knjige, proglaoi KPJ, šire idvje KPJ i rasturaju leci. Bile su organizovane i grupe seoske omladine s kojima se politički radilo. Na selu je bila formirana i organizacija zadružne seoske omladine. Taj rad je bio naročito razvijen u hoćevinskoj i kosaničkoj opštini. Organizovane su i male biblioteke u kojima je bilo marksističkih knjiga, koje su dobro korišćene, naročito brošure o SSSR-u. Rad sa ženama komunisti su ostvarivali preko studentkinja, učenica gimnazije i učenica Ženske zanatske škole u Pljevljima.

Krajem 1934. godine došlo je do prvih pokušaja farmiranja sindikalnih organizacija u Pljevljima. Tada je traženo od vlasti odobrenje za rad podružnice zanatskih radnika, koja bi se vezala za strukovni savez sindikata kožarskih radnika. Vlast nije dozvolila revolucionarnu aktivnost sindikata. Ona nije odobrila takav rad sindikata u Pljevljima ni 1938. godine, kada su joj Hajro Hadžalić i Rizah Katana i drugi, u pokušaju da formiraju URSOV-e sindikate, podnijeli na odobrenje pra- vila sastavljena po uzoru na pravila Mješovitog saveza URS-a. Organizovani dio radnika pripadao je revolucionarnom sindikalnom pokretu. Oni su rado čitali i rasturali i sindikalne listove „Odjek“ i „Radnik“.

Politička situacija u zemlji i u svijetu jako je uticala na političku aktivnost revolucionarnih snaga u pljevaljskom srezu. Borba protiv fašizma, borba u Španiji, imperijalistički ratovi NJemačke i Italije, progoni komunista — sve je to uslovljavalo življe političke akcije. Na liniji raskrinkavanja profašističkih režima i borbe protiv fašističke opasnosti, studenti Pljevljaci organizovali su u ljeto 1938. godine predavanje „Odbrana zemlje od fašizma“. Ono je održano u Pljevljima, Sjenici i Novom Pazaru, dok je u drugim mjestima zabranjeno. Svaka revolucionarna i antifašistička akcija u zemlji i svijetu nailazila je na podršku naroda u srezu, a naročito studenata i srednjoškolske omladine. Tako u proglasu studenata Pljevljaka od 29. juna 1938. godine stoji: „Prolivena krv Mojsija Stefanovića, Markovića i drugih drugova za slobodu proleterijata zbiće još više redove radnog naroda čijem hodu neće moći odoljeti nikakve barijere kapitalističkih hulja. Omladina pljevaljskog sreza zajedno s omladinom ostalih naroda Jugoslavije poći će stopama Mojsijevim i drugova u borbi protiv fašističkih krvoloka čiji sluga Stojadinović kaplarski izvršuje smrtne presude i pije krv narodima Jugoslavije“. Sem toga, rasturanjem slika dr Dragiše Mišovića, Žarka Marinovića i Mirka Srzentića omladina se upoznaje s pogibijom ovih revolucionara. I patrijarh srpske pravoslavne crkve Petar Rosić Varnava, koji je rodom iz Pljevalja, suprotstavljao se profašističkoj vladavini Milana Stojadinovića i njegovim pokušajima da ratifikuje Konkordat s rimokatoličkom crkvom.

U januaru 1940. godine su uhapšeni u Pljevljima i u Upravu grada Beograda zatvoreni Danilo Knežević, Budimir Budo Milićević i Šućro Druda. A februara 1941. godine su bili u koncentracionom logoru: u Smederevskoj Palanci Aleksa Jovićević a u Srebrenici Ahmed Bajrović i Rizah Katana.

KPJ u Pljevljima imala je 11 članova u aprilu 1941. godine. Ona je bila malobrojna s obzirom na veliki broj marksistički orijentisanih studenata i đaka, koji su učestvovali u nizu revolucionarnih i antifašističkih akcija i bili nosioci borbe za politiku KPJ. Iako su postojali svi uslovi, organizacija SKOJ-a nije bila formirana u srezu.

Narod u pljevaljskom srezu je osudio pristupanje Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu. U Pljevljima su 27. marta 1941. godine organizovane manifestacije pod parolom „Bolje rat nego pakt“, „Bolje grob nego rob“. U njima su učestvovali građani, đaci i vojnici. Ove manifestacije bile su izraz patriotskog raspoloženja naroda za odbranu Jugoslavije od agresora: fašističke NJemačke i njenih saveznika. To se pokazalo i 30. marta 1941. godine prilikom odlaska 48. pješadijskog puka iz Pljevalja na front prema Albaniji. Tada je većina građana prisustvovala svečanom ispraćaju puka.

Do 6. aprila 1941. godine, organizaciju KPJ u pljevaljskom srezu su sačinjavali: Komnen Cerović, Velimir Jakić, Milorad Zorić, Budimir Milićević, Radoje Kontić, Branko Đurović, Momčilo Bajčetić, Danilo Jauković, Vojin Krtolica i Milo Lubarda. U početku aprilskog rata u Pljevlja su došli Vladimir Damjanović i Danilo Knežević, studenti, iz beogradske partijske organizacije, a V. Krtolica i M. Lubarda su napustili organizaciju. Sprovodeći politiku KPJ, oni su razvili aktivnost na mobilizaciji naroda za odbranu zemlje od fašističkih agresora. Članovi i simpatizeri KPJ odmah su se Komandi vojnog okruga u Cljevljima javili kao dobrovoljci za front. Međutim, vojne vlasti im nijesu izašle u susret. Slom Kraljevine Jugoslavije bio je neminovan. Ministri su prolazili kroz Pljevlja prema Nikšiću, odakle su avionima pobjegli iz zemlje. Razorne akcije pete kolone, panika, kukavičluk i izdaja organa vlasti, vojnih komandi i ustanova bile su na svakom koraku. Oni su revnosno čuvali i Nijemcima predali sve vojne magacine i objekte u Pljevljima. Ali su prije toga odbili prijedlog komunista da se hrana podijeli narodu ovoga kraja. Poslije njemačke i italijanske agresije na Jugoslaviju 6. aprila 1941. godine, njemačka vojska je 16. aprila 1941. godine okupirala Pljevlja.

 
2 komentara

Objavljeno od strane na jul 26, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , , ,