RSS

Arhive oznaka: Milić F. Petrović

Vojislav Vojkan T. Bojović, Milić F. Petrović, Milan Knežević – Srpsko pevačko društvo „Bratstvo“ 1889-2009.

Srpsko pevacko drustvo Bratstvo, Monografija
SRPSKO PEVAČKO DRUŠTVO „BRATSTVO“ – 1889-2009.
Autori: Vojislav Vojkan T. Bojović, Milić F. Petrović, Milan Knežević
Izdavač: Petar T. Grdinić
Pljevlja, 2010. god.
cobiss

Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 4, 2015 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , ,

Milić F. Petrović: Raška oblast u Jugoslovenskoj državi 1918-1941. (I dio)

Časopis Arhiv – godina XIII broj 1/2, Beograd, 2007

APSTRAKTUM: U radu se daje pregled društveno-ekonomskog stanja i problema u Raškoj oblasti za vreme Kraljevine Jugoslavije: nedostatak savremenih puteva i komunikacija, privredna i društvena nerazvijenost i zapostavljenost ove oblasti od strane državnog rukovodstva, na šta su ukazivali istaknuti intelektualci – profesori, advokati, poslanici, novinari i drugi pojedinci.

KLJUČNE REČI: Raška oblast (Sandžak), administrativna pripadnost, izbori, stanovništvo, sudstvo, tužilaštvo, pravobranilaštvo, finansijske uprave

Osmanska uprava na Balkanu do 1912. nije vodila brigu o privrednom razvoju i kulturno-prosvetnom uzdizanju zemalja koje je osvojila i stavila pod svoju upravu, posebno najudaljenijih. Tako je Raška oblast od nekada razvijenog državotvornog i duhovnog središta srpskog naroda postala nerazvijena provincija pod turskom upravom, sa zaostalim agrarnim odnosima, bez industrije i zdravstvenih institucija, sa vrlo malo škola i drugih kulturno-prosvetnih ustanova. Bila je to zemlja u kojoj su carovali nepravda, nasilje i teror i eksploatacija; zemlja u kojoj turska vlast nije činila ništa da uvede red, mir, ličnu bezbednost i imovinsku sigurnost, jednakost i pravo svih podanika, prosperitetne privredne odnose. Posle oslobođenja od Osmanlija (1912) usledilo je stradanje naroda i pustošenje imovine i kulturnih dobara od strane Austro-Ugarske i Nemačke u Prvom svetskom ratu. Nakon toga trebalo je mnogo sredstava, rada i vremena da bi se uhvatio korak sa razvijenim krajevima novostvorenog Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.

Vlasti jugoslovenske države usmerile su se na rešavanje osnovnih pitanja nove države: državno uređenje zemlje, organizacija, ustrojstvo i razvoj državne uprave, međunacionalni i politički problemi, organizacija i oživljavanje privrede u složenoj međunarodnoj situaciji i socijalnim prilikama u zemlji. U takvim prilikama nije se mogla posvetiti potrebna pažnja bržem razvoju privredno nerazvijenih i u ratu opustošenih krajeva. U celom međuratnom periodu visoki državni funkcioneri retko su zalazili u Rašku oblast. Na privrednu nerazvijenost i teške uslove života stidljivo i nedovoljno ukazivali su okružni, sreski i opštinski činovnici iz ove oblasti, kulturno-prosvetni radnici i retki novinari, ističući da se ne radi o turskom sandžaku, već o istorijskom jezgru srpske države i nacije, koje ima političku i kulturnu važnost a koje grca u zaostalosti i nemaštini. Međutim, ukazivanja na potrebu rešavanja privrednog i kulturno-prosvetnog razvoja ovog područja ostala su bez rezultata. Nasleđena zaostalost i udaljenost od državnog središta tešku su prevazilaženi. Na važnost i zapostavljenost kolevke srpskog naroda ukazivali su istaknuti intelektualci Kraljevine Jugoslavije.

Milan Kašanin, istoričar a kasnije direktor Narodnog muzeja u Beogradu, u tekstu Jedan zaboravljen kraj Sandžak (sa nadnaslovom „U kolevci srpskog naroda“ i podnaslovom „Rđavi putevi – i nemoguća administracija“), između ostalog piše:

„Taj lepi kraj sa ružnim turskim imenom… On je nekad bio najznatniji u srpskoj zemlji; tu se formirao srpski narod; tu je ponikla prva srpska država; i prvi umetnički spomenici srpski stvoreni su u ovom kraju; ovde se mislilo i radilo nekoliko stoleća za ceo naš narod. Danas kao da nema toga kraja. I ne govori niko o njemu… Sandžak je odsečen od celog sveta, zaboravljen i od boga i od ljudi… Nije ni čudo. Niti je Sandžak na granici, pa da nam ga neko spori, niti je nemiran i traži nešto za sebe. Što da se neko o njemu brine, kad on ćuti? I što mu se nešto daje, kad on ne ucenjuje? Ne znaju ljudi ni kud bi s njime: niti spada u Srbiju, niti u Južnu Srbiju; niti je Hercegovina ni Crna Gora. Nisu mu određene granice. Što je to Sandžak? Sandžak to je slepo crevo u organizmu naše države. Železnicu i automobil neškolovane Sandžaklije znaju po slici i pričanju, i po opisima poslanika… najviše se ide peške ili na konju… Reke se gaze kao u pesmi, bilo da se pređu konjem, bilo da se čovek izuje… put od Bijelog Polja do Kolašina pravi se već sedam godina. Glavno je da ima nade da će on biti za još toliko vremena – ako vile i vreme dotle ne pokvare ovo što je načinjeno do sada … ko putuje iz Prijepolja za Novi Pazar taj ne ide za Sjenicu, nego lepo ide na Uvac, uzme voz i, preko Višegrada i Užica, ode u Kraljevo i odatle se spusti na Ibar … pismo u Bijelo Polje stiže iz Beograda u isti dan kad u Ameriku, a Pariz prima beogradske novine u isto vreme kad i Prijepolje … Neverovatno je ali je sušta istina da varoš Prijepolje i okolina imaju: 1) Poštansku direkciju u Sarajevu, 2) Građevinsku direkciju u Kruševcu, 3) Okružnu finansijsku upravu u Novom Pazaru, 4) Duhovni sud u Prizrenu, 5) Komandu divizijske oblasti na Cetinju, 6) Velikog župana u Užicu … Nigde ni u jednom našem kraju, nema toliko i takvih umetničkih spomenika koliko u Sandžaku, ali se za njih ništa ne čini, ni da se prouče ni da se očuvaju…“ [1]

Advokat dr Vasilije Zindović u tekstu Politička i kulturna važnost Sandžaka ističe da ova oblast „danas nema one važnosti koja bi mu pripadala po središnjem položaju u državi. Razlog tome je što apsolutno nisu izgrađene komunikacije … predeo je krševit … te predstavlja u našoj državi pasivan kraj … nema jednog geografskog centra, nema ni jedne važne saobraćajne arterije … ljudi u Sandžaku se slabo poznaju, 60-70% a negde i 80% stanovnika jednog grada ne poznaje stanovništvo drugog susednog grada … velika je netrpeljivost jednog grada prema drugom … sela su Sandžaka razbijenog tipa i ne predstavljaju nikakvu ni ekonomsku ni moralnu celinu … O nekoj sandžačkoj privredi nema ni govora. Sandžak producira samo ono što mu treba za svoje potrebe … Zemljoradnja je na niskom stupnju … Stanovništvo je Sandžaka relativno na dobrom stepenu kulture. Naročito se ističu Prijepolje i Pljevlja … Stari srpski vladari podizali su manastire (preko 50) iz dva razloga: iz razloga poštovanja prema ovoj pokrajini, koja se u svim spomenicima zove „korenita zemlja Srpska“ a iz razloga političko-verskog i kulturnog. Pretila im je opasnost od bogumila i katolika …“ [2]

Sreten Vukosavljević, istaknuti intelektualac iz Prijepolja, u tekstu Iz ucmopuje naroda u Sandžaku piše daje „i Sandžak jedan od onih guslarskih krajeva, u kojima se mnogo priča i peva o starini“, ali „u takvom jednom kraju nema skoro nikakve lokalne tradicije“, zato što svi došljaci nisu iz istog kraja, nisu u isto vreme došli i nisu se prilagodili jedni drugima. „Nisu se prilagodili na područje na koje su se doselili … Ranije stanovništvo odselilo se … odselilo se i odnelo sobom svoju kulturu, svoj razvijeni društveni život … čak su ime svoje Rašani i Ras oni poneli sa sobom a nama je nametnut posle ratoborni naziv Sandžak i Sandžaklije …“[3]

Jedan od autora koji je pisao o ovoj oblasti bio je i Milan Bandović. On je u listu „Sandžak“ objavio članak Shvatanje inferiornosti Sandžaka i Sandžaklija.[4]

O prednostima ljudi rođenih u Raškoj oblasti pisao je profesor Pljevaljske gimnazije Đorđe Kiselinović u članku Najbolji poziv za intelektualaca sa tromeđe. On, između ostalog, kaže: „Otkako sam ja ovde za četiri godine oko 250 intelektualaca maturiralo je u Pljevljima. Svi se oni čude, kome pozivu da se posvete, jer već je svuda u našoj državi puno. Međutim, intelektualci sa tromeđe imaju jedno preimućstvo kojim se ne koriste … ovde i prosti narod govori književnim jezikom… Stanovnici tromeđe imaju preimućstvo što još od majke nauče čisti književni govor. Zato oni mogu biti učiteljima književnog jezika … svima onima koji su od svoje majke učili druga narečja … pa moraju učiti književni jezik u školi … najprirodnije je da ovdašnji maturanti studiraju na Univerzitetu srpskohrvatski jezik … Međutim, šta vidimo? Od 250 đaka, koji su odkako sam ovde svršili viši maturski tečajni ispit, ni jedan ne studira slavistiku …“ [5]

O položaju Sandžaka i njegovim privrednim mogućnostima, istoričar i direktor Pljevaljske gimnazije Vladislav Nešković navodi da je ovo područje u „prvoj srpskoj državi u nacionalnom, kulturnom i ekonomskom pogledu bilo postolje sili Nemanjića … a ova je oblast svojim centralnim položajem, čvrsto izgrađenom nacionalnom svešću, stalno svežim uspomenama i najvećim narodnim relikvijama. bila naj moćniji narodni oslonac i nada za vreme robovanja pod Turcima sve do Karađorđevog ustanka …“[6]

O srpskoj zemlji – Raškoj oblasti oglasio se i Pljevljak Jovan Dragutinović. U prvom delu teksta Prikazujemo vam Sandžak piše o Sandžaku kao istorijskom jezgru srpske države i kulture, o njegovom geostrateškom položaju i kulturno-prosvetnim prilikama. Između ostalog ističe:„Ta istorijska slavna, klasična Raška danas najvećim svojim delom nosi skorašnje, besmisleno tursko ime Sandžak … Takvih je okruga bilo kao što je poznato više … ali su sve druge oblasti odbacile taj naziv… U geografskom smislu današnji je Sandžak uži pojam od Raške … O Sandžaku (Raška) se ima skroz pogrešno mišljenje … Sandžak nije pasivna oblast i ovo verovanje treba smatrati savršenom zabludom … Sandžak je bio potpuno lišen komunikacija, bio je prirodno odvojen od sveta i tim su bile njegove inače ogromne privredne mogućnosti skučene … U njemu se sreta savršena homogenost, etnički, rasno i fizički vrlo zdrav elemenat, koji je prirodno vrlo inteligentan, nacionalno već davno definitivno izgrađen i svestan … Interesantna je ta oblast u kojoj se još uvek slovenska gostoprimljivost i domaćinstvo smatra osnovnom vrlinom … Valjda zbog svoje izolovanosti i slabih stranih uticaja tadašnja narodna kultura je prirodni nastavak i kontinuitet nekadašnje raške kulture … Međutim, danas se i tamo oseća ubrzanje. Počinju se u mnogim selima bliže varoši javljati seoske sokolske čete. Na po nekim se mestima susreću čitaonice, drže se predavanja, osnivaju se zadruge svih vrsta, naročito stočarske i nabavljačke, nabavljaju se alati, bolje seme, kaleme se voćke, a po negde se proba sa veštačkim đubretom. Seljak čita novine, glasnik Crvenog krsta, narodne pesme; pažnja se obraća i na higijenske i zdravstvene prilike sela; sanitetski referenti redovno obilaze svoj srez, pregledaju i leče, kopaju se higijenski bunari i podižu česme … otvaraju domaćinski tečajevi ,..“[7]

U drugom delu teksta Prikazujemo vam Sandžak Dragutinović se bavi privredom područja i navodi da „treba dotaknuti njegove probleme i mogućnosti i nedostatke … Sandžak zauzima skoro trećinu Zetske banovine … Cela dolina Lima … stočarstvo je autohtono i uslovljeno je prirodom sa- mog zemljišta i klime … uz to Sandžaklija ima puno smisla i ljubavi za gajenje stoke i njoj pridaje veliki značaj, pa zato je ne samo glavna grana zanimanja nego i glavni deo bogatstva pored zemlje, po čijoj se količini određuje rang, stupanj i položaj domaćinstva… Cela dolina Lima i Raške i po kvalitetu i po kvantitetu svoga žita stoje naporedo sa najplodnijim krajevima naše zemlje …“

Dragutinović je pisao o prirodnim vezama Raške oblasti sa susedstvom, ukazujući na to da i pored „sve važnosti i ogromne uloge koju je Sandžak igrao u istoriji i koju ima i danas on je još uvek apsolutno lišen onih saobraćajnih mogućnosti i puteva koji bi morao imati i po svome po- ložaju i po značaju. Sve što se u tom smislu govori jeste nekoliko automobilskih puteva između pojedinih palanki, konjskih karavana, kozijih i pešačkih staza. A pored svih nastojanja i projekata … u Sandžaku nema pruge, on je odvojen od sveta … I ukoliko ima automobilskih puteva saobraćaj je jako otežan skupim cenama što dolaze od visokih carina gradskih opština. Zato su se mogli još onako održati kolari i konjski karavani. Danas ima Sandžak jedan jedini krak željezničke pruge i to samo od Drine do Priboja (svega dve stanice) koji ćemo nazvati sandžački crvuljak koji je pokušao da veže Sandžak sa Bosnom … Mi nalazimo još 1875. u govoru ministra spoljnih poslova (Austro-Ugarske – prim. M. P.) želju: „Razdvojiti Srbe iz Srbije i iz Crne Gore, uzeti pod uticaj glavnu sponu te dve samostalne države. Novopazarski sandžak, srce stare srpske države i sedište zdrave rase“. Austrougarski ministar spoljnih poslova, baron Erental, kasnije je u govoru 1908. rekao: „… sveza austrougarskih železnica sa turskim železnicama kod Mitrovice daće novog poleta ekonomskom razvoju makedonskog vilajeta … Ta bi železnica kroz Sandžak bila duga 150 km i bila bi nastavak bosanske železnice koja bi išla preko Rogatice na Uvac, dodirivala bi austrougarske vojne garnizone na Limu, u Priboju i u Prijepolju i preko Sjenice i Novog Pazara išla bi do Mitrovice … Pitanje železnice u Sandžaku je postalo aktuelno i posle oslobođenja. Tako se kod Pašića nekoliko puta pokušavalo od 1921. do 1923. god. I dr Cvijić je imao i plan i profil za trasu pruge koja bi povezivala Bosnu preko Sandžaka sa Skopljem, ali se još čeka. Da je to već bilo, bila bi možda drugačija i sudbina Sandžaka. Pored ovog Sandžak ima još odličnu vezu i na jugu sa Crnom Gorom preko tarskog proširenja i povije između Bijelog Polja i Mojkovca kuda su stolećima išli vojni pohodi, trgovački transporti i migracione struje u Sandžak i dalje, a preko koga je ekonomski najača limska dolina upućena da servira svoje žito, voće i povrće Crnoj Gori koje se tamo razgrabe i koje u jednom smislu znači crnogorski dušnik. Zatim na jugu dolazi prelaz na Limu kod Berana i hajdučki prelaz na Lever Tari između Bobova i Premćana. Značaj ovog poslednjeg je ocenio i kralj Aleksandar prilikom putovanja 1932. god. i naredio da se napravi put Šavnik- Pljevlja čiji se most na Tari pravi … Najvažnija je veza Sandžaka dolinom reke Ibra između Kraljeva i Novog Pazara kojim je došao u dodir sa Podunavljem – Pomoravljem“.

Kao nužnost vremena Dragutinović je smatrao da je potrebno izgraditi započetu prugu dolinom Lima: Priboj – Mojkovac – Mitrovica sa krakom do Kraljeva „čime bi se zadovoljio jedan veliki deo Sandžaka, a koja bi bila od ogromnog nacionalno-državnog interesa. Njome bi se možda rešio i jedan važan strategijski problem, jer će možda još biti vojnih pohoda i ratova.“[8]

O značaju Raške oblasti pisao je i diplomata, političar i istoričar Jovan M. Jovanović Pižon: „Kada se dizala Srbija, kud je vukla Karađorđa, kud je srpska vojska pošla? U Sandžak. On je bio veza između Srba koji su bili u 19. veku rastureni u nekoliko država. Što je radila Austro-Ugarska 1878? Obezbedila sebi Sandžak, kao prolaz za Solun u njenome nastupanju u Staru Srbiju i Maćedoniju. I dokle ga je, kako tako, držala u rukama dotle je išlo za nju kojekako; ali kad je 1908. napustila garnizone u Sandžaku i odrekla se prava, makar i osporenih od evropskih sila, iz Berlinskoga ugovora ona je pošla u sunovrat. Nemački je car kazivao tada da je to najveća glupost što je mogao učiniti. Balkanski ratovi vratili su prekinutu vezu između Srba u Crnoj Gori i u Srbiji i pripremili ujedinjenje Srba. Veliki rat je doveo stari Sandžak u veliku Jugoslovensku državu. U toj državi njegova uloga imala je biti velika: on je trebalo da bude i veza i most između zapadnih i južnih krajeva … Njemu je bila namenjena i druga uloga, uloga smeštaja onoga što služi državnoj odbrani. On je trebalo da bude rasadnik dobre rase, onog zdravog, lepog, patrijarhalnog, borbenog, otpornog srpstva čiji su preci naseljavali Šumadiju. On je mogao biti izvor i dobroga voća, dobre stoke i mljekarnik … pa zašto nije bio. Na početku izgrađivanja današnje jugoslovenske države, koliko se sećam, govoreno je našim državnicima, govoreno je i kralju Aleksandru. Dr Jovan Cvijić je o tome govorio sa N. Pašićem; a i sam sam razgovarao sa kraljem Aleksandrom, navodeći uvek na građenje železnice kroz Sandžak. U toj železničkoj vezi između Bosne i Hercegovine kroz Sandžak i do Skoplja gledalo se tada kao jedan od najboljih načina na rešenje pitanja Povardarja. I Pašić i kralj Aleksandar slagali su se sa tim, ali nisu mnogo preduzimali. Budžet nije bio smetnja; stvar je bila možda od dvesta miliona dinara; smetnja je bila druga. Reči kralja Aleksandra bile su ove ,jeste trebalo bi; ali Srbi mogu da čekaju, treba najpre gledati Hrvate i Slovence; oni ne bi razumeli zašto 100.000.000 dinara za krše u Sandžaku i Crnoj Gori. Srbi će razumeti i čekaće …“ Od tada pa do danas Srbi u Sandžaku i Crnoj Gori su čekali, strpljivo čekaju još. Oni nemaju puteve, nemaju železnice, ne mostove, ne škola, ne poljoprivrednih kredita …“[9]

Dve godine kasnije sudija Dušan S. Stanić u testu Nacionalni Sandžak – šta očekuje ovaj kraj koji je uvek nosio svoj krst zajedno sa nacijom napisao je:

„… Ova je pokrajina istorijsko jezgro novostvorene jugoslovenske države. Naročito ovaj centralni deo klasične Raške, koji je bio žiža naše nacionalne svesti i državne centralizacije, dao je svojim etnografskim osobinama, istorijskim, moralnim i političkim vrednostima izrazitu osnovu i krupan prilog našem narodnom jedinstvu. Odavde se za vreme Nemanjića upravljalo državom, crkvom i dušama ljudskim. Kaže se za prošlost koja nije zapisana da ne postoji. Ovde je ona dobro urezana. U ovom kraju postoje svetli dokazi … Ali ceo kraj je primetno zaostao kako u ekonomskom tako i u kulturnom pogledu. Iako ima dosta šume, stoke i stočnih proizvoda to mu ne donosi rentabilnost i ne pomaže, jer je saobraćajno nepristupačan. Znači kad bi mu se izgradili dobri putevi, od pasivne oblasti postao bi aktivan. Bez dobrog saobraćaja sva bogatstva, koja u sebi krije, ostaju mrtav kapital. Zbog toga izgradnja puteva kroz Sandžak jeste jedan problem od velikog značaja. To je pitanje sada aktuelno. U projektu je podizanje Jadranske pruge, od koje ovaj kraj očekuje svoj kulturni i ekonomski preporod. Ona bi podigla privrednu delatnost njegovu. Bio bi obezbeđen izvoz šumske građe i plasiranje na razna tržišta stoke i stočnih pro- izvoda. Pored toga, i turizam će se razvijati, jer ovaj kraj obiluje prirodnim lepotama koje ostaju neotkrivene, jer su nepristupačne … Sa rešenjem saobraćajnih problema u ovoj kraju, krenuće sa mrtve tačke poslovi i trgovački promet njegov. Prema današnjem stanju čaršija je u Sandžaku oronula. Ovde živi patrijarhalni i čestit svet. Tip demokratske rase, prav i telom i dušom, koji zna i za boga i za obraz, koji za svaku svoju rabotu pomišlja: šta će gusle kazati? Tako je on imanje izgubio, ali je obraz očuvao. Usred privredne krize propali su mnoge zanatlije i trgovci ali su časno spustili ćepenke …“[10]

Kad se posmatra prostor Raške oblasti za vreme Kraljevine Jugoslavije/SHS neophodno je sagledati osnovne segmente društvenog i privrednog života za period 1918-1941. godine.

Administrativna pripadnost

Posle oslobođenja Srbije i Crne Gore, u jesen 1918. pojačani su napori za njihovo ujedinjenje u jednu državu. Ovi napori realizovani su na Velikoj narodnoj skupštini srpskog naroda u Crnoj Gori 13/26. novembra 1918. u Podgorici kada su donete četiri istorijske odluke: 1) da se kralj Nikola Petrović Njegoš i njegova dinastija zbace sa crnogorskog prestola; 2) Crna Gora sa bratskom Srbijom ujedini u jednu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjena stupi u zajedničku otadžbinu troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca; 3) izabere Izvršni narodni odbor od pet lica, koji će rukovoditi poslovima dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne okonča; 4) o skupštinskoj odluci izveste bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, vlada Kraljevine Srbije, prijateljske sporazumne sile i sve neutralne države.

Poslanici za Veliku narodnu skupštinu birani su po okruzima. Okrug pljevaljski zastupali su: varoš Pljevlja dr Jakov Zarubica i iguman Serafim Džarić; Srez pljevaljski: sveštenik Savo Vukojičić, okružni muftija Derviš Šećerkadić i sudija oblasnog suda Omer-beg Selmanović; Srez Šahovići: pravnik Milan Bajić, posednik Hamdi beg Hasanbegović i suplent pljevaljske gimnazije Mitar Obradović; Srez boljanićki: trgovac Aleksa Bajić, sudija oblasnog suda Mahmud beg Manović i učitelj Prokopije Šiljak. Prokopije Šiljak i Omer beg Selmanović bili su opunomoćeni članovi delegacije koja je na čelu sa mitropolitom Gavrilom Dožićem vladi Kraljevine Srbije i kralju Petru Karađorđeviću, odnosno regentu Aleksandru u Beogradu predala odluke skupštine u Podgorici o ujedinjenju Crne Gore i Srbije.

Okrug beranski zastupali su: za Srez beranski: Milosav Raičević bivši ministar, Bogdan Obradović učitelj i Toma Joksimović učitelj; za Srez rožajski: Prokopije Veković protosinđel, Ljubomir Popović inženjer i Nikola Cemović sudija; za Srez bjelopoljski: Aleksandar Bajović učitelj, Kirilo Balšić sveštenik i Nikola Mićović student prava; za varoš Bijelo Polje: Andro Stanić trgovac; za Srez budimljanski: Radosav Joksimović pisar kapetanski, Milić Popović sreski kapetan i Vukajlo Dević učitelj; za Srez koritski: Milan Popović učitelj, Milo Delević okružni sudija i Miloš Popović učitelj; za varoš Berane Aleksandar Popović, predsednik opštine.

Izvršni narodni odbor od 5 članova u suštini je bio privremena vlada u Crnoj Gori. Svi raniji organi vlasti bili su raspušteni. Zadatak ovog tela bio je da rešava pitanja u vezi sa ujedinjenjem, pruža otpor protivnicima ujedinjenja, brine o ishrani stanovništva i snabdevanju. Velika narodna skupština je usvojila program privremenog rada do konačnog sjedinjenja Crne Gore sa Srbijom, koji je sačinio Izvršni narodni odbor u sastavu: vojvoda Stevan Vukotić, Marko Daković, Spasoje Piletić, Lazar Damjanović i Risto Jojić.[11]

Ukazom regenta Aleksandra od 7. decembra 1918. Narodna skupština Kraljevine Srbije nastavila je rad do konstituisanja Skupštine Kraljevstva SHS. Sa radom su nastavili i izvršni organi pokrajinskih skupština. Na osnovu ukaza regenta Aleksandra od 24. februara 1919. izabrani su delegati svih postojećih skupština, odnosno njihovih izvršnih organa. Oni su Beo- gradu 1. marta 1919. konstituisali Privremeno narodno predstavništvo Kraljevstva SHS. Crna Gora je u zajedničkom parlamentu bila zastupljena sa 12 poslanika iz sastava Velike narodne skupštine u Podgorici. Južnu Srbiju, u koju je bila uključena i Raška oblast, posle izbora zastupala su 24 poslanika. Iz Prijepoljskog okruga izabrani su profesori: Aleksa Stanišić i Nikola Minić, direktor Pljevaljske gimnazije, iz okruga Raška Sali-beg iz Novog Pazara i dr Aleksandar Pavićević, sreski lekar.

Prema Zakonu o izborima, izborni okruzi na svim sledećim izborima u Kraljevstvu/Kraljevini SHS, odnosno Kraljevini Jugoslaviji bili su isti kao administrativni okruzi, sa izuzetkom administrativnih okruga u Raškoj oblasti: Prijepolje, Pljevlja, Bijelo Polje i Berane. Za njih je izbornim zakonom odlučeno da budu jedan izborni okrug pod nazivom: Prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranski izborni okrug. Zvečanski okrug i Raški okrug postali su jedan okrug pod nazivom Okrug zvečansko-raški. Međutim, kod ovih izbornih okruga došlo je do promene prilikom izbora narodnih poslanika 1931. godine. Tom prilikom narodni poslanici birani su prema sledećim izbornim srezovima: mileševsko-pribojski, andrijevački, sjeničko-novovaroški, beransko-bjelopoljski i fočansko-pljevaljski.

Na izborima održanim 28. novembra 1920. za narodne poslanike izabrani su:

U Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom:

  • Sreten Vukosavljević, učitelj i inspektor za agrarnu reformu iz Prijepolja na demokratskoj listi 1
  • Mihailo Kurtović, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi 1
  • Mustafa Salihbegović, muftija u Bijelom Polju, na muslimanskoj listi
  • dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta u Beogradu kao kvalifikovani poslanik.

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Mehmed Alija Mahmutović, muftija iz Novog Pazara na džemijetskoj listi
  • Grigorije Božović, činovnik iz Pridvorice, na demokratskoj listi

– Spasoje Nićiforović, zemljoradnik iz Podstenja na radikalnoj listi

  • Ethem Bulbulović, student iz Sarajeva, na komunističkoj listi
  • Nastasijević, ministar na raspoloženju iz Beograda.[12]

Na izborima održanim 18. marta 1923. u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom za poslanike su izabrani:

  • Sreten Vukosavljević, učitelj, na listi Samostalne demokratske stranke
  • Svetomir Borisavljević, advokat, na demokratskoj listi
  • Derviš Šećerkadić, okružni muftija na džemijetskoj listi

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Aćif Ahmetović, trgovac, na džemijetskoj listi
  • Ferad beg Ali Draga, industrijalac, na džemijetskoj listi – Rifat Rušid, rentijer, na džemijetskoj listi
  • Šaban Mustafa, trgovac, na džemijetskoj listi. [13]

Na izborima održanim 8. februara 1925. u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • dr Miloš Trifunović ministar vera, na radikalnoj listi
  • Husejin Jusufspahić, posednik na radikalnoj listi
  • Milutin Jelić, profesor u Prijepolju

U Okrugu zvečansko-raškom izabranu su:

  • Grigorije Božović, bivši inspektor ministarstva, na listi Samostalno-demokratske stranke
  • Živko Šušić, advokat
  • Milan Topalović, trgovac, na radikalnoj listi
  • Spasa Nićiforović, zemljoradnik, na radikalnoj listi.[14]

Na izborima održanim 11. septembra 1927. u Okrugu prijepoljsko- pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • Mihailo Dragašević, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi
  • Hašimbegović Muhamed, trgovac, na demokratskoj listi
  • dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta u Beogradu

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Dragomir S. Obradović, ministar, na radikalnoj listi
  • dr Mehmed Spaho, ministar, na listi Jugoslovenske muslimanske organizacije
  • Živko I. Šušić, advokat, na radikalnoj listi
  • Radoslav Brušura, preduzimač, na radikalnoj listi.[15]

Na izborima održanim 8. novembra 1931. izabrani su:

  • Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljima i Šukrija Kurtović, generalni inspektor „Šipada“ iz Sarajeva u Fočansko-pljevaljskom izbornom srezu
  • Filip Cemović, okružni načelnik u penziji iz Bijelog Polja u Beransko-bjelopoljskom izbornom srezu
  • Vojo Kurtović, advokat u Prijepolju u Mileševsko-pribojskom izbornom srezu; – Strahinja Borisavljević, trgovac u Novoj Varoši u Sjeničko-novovaroškom izbornom srezu
  • Filip Cemović, okružni načelnik u penziji u Beranama, u Beransko-bjelopoljskom izbornom srezu
  • Milutin Jelić, profesor univerziteta u penziji u Beogradu, u Zvečansko-raškom izbornom srezu.[16]

Na izborima održanim 5. maja 1935. na radikalnoj listi Bogoljuba Jevtićau Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljima
  • Joksimović Zarije, predsednik opštine Berane
  • Mikić Sava, iz Bijelog Polja, penzioner.[17]

Na izborima održanim 8. decembra 1938, u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom na listi JRZ-e izabrani su:

  • Šefkija Selmanović, trgovac u Pljevljima
  • Muhamed Hašimbegović, trgovac u Prijepolju
  • Zarija Joksimović, predsednik opštine Berane
  • Jusuf Ćorović, trgovac i posednik u Srezu bjelopoljskom
  • Tihomir Šarković, u Srezu štavičkom
  • dr Slobodan Purić, u Srezu novovaroškom.[18]

Ukazom regenta Aleksandra o proširenju važenja ustava i svih zakona Kraljevine Srbije na južne krajeve oslobođene i prisajedinjene u toku Balkanskih ratova od 30. juna 1919,[19] Ustav od 5. jula 1903. sa svim zakonima Kraljevine Srbije proširen je na 16 okruga na jugu zemlje. Od tog dana prestale su da važe specijalne uredbe i propisi koji su doneti za oslobođene i prisajedinjene oblasti posle Balkanskih ratova. Ovim propisom Raška oblast, zajedno sa Kosovom i Metohijom i Makedonijom, svrstana je u Južnu Srbiju, kako su tada nazivani ovi krajevi. Kasnije (28. februara 1922) ova uredba zamenjena je Zakonom o proširenju važnosti svih zakona Kraljevine Srbije na oslobođene i prisajedinjene oblasti posle Balkanskih ratova.[20]

Posle oslobođenja (1918) do 1922. u celom Kraljevstvu SHS zadržana je administrativna podela zemlje. U Raškoj oblasti zadržani su postojeći okruzi: pljevaljski, prijepoljski, bjelopoljski, novopazarski (raški) i beranski.

U skladu sa Vidovdanskim ustavom iz 1921. prva administrativna podela Kraljevine SHS izvršena je Uredbom o podeli zemlje na oblasti od 26. aprila 1922, koja je imala snagu zakona.[21] Prema ovoj uredbi Raška oblast podeljena je u dve manje oblasti: Užička oblast (okruzi: užički, bjelopoljski, prijepoljski i pljevaljski) i Raška oblast koja je obuhvatala sve ostale okruge ovog područja. Okruge su sačinjavali srezovi, a srezove gradovi i opštine. Oblasti su bile pravna lica sa posebnim budžetom i dve vlasti: državnom i samoupravnom. Na čelu državne vlasti u oblasti stajao je veliki župan, kao najviši politički predstavnik vlade i organ centralne državne uprave preko koga je ona ostvarivala državni program. Organi samoupravne vlasti bili su oblasna skupština i oblasni odbor koji su brinuli o finansijama, privredi i javnim službama, prikupljali statističke podatke, podnosili izveštaje i davali mišljenje o zakonskim propisima. Srez je bio jedinica lokalne samouprave sa svojstvom pravnog lica, na čelu sa sreskim načelnikom kao vršiocem opšte uprave i organima sreske samouprave (sreskom skupštinom i sreskim odborom). Podela zemlje na oblasti važila je do uvođenja lične vladavine kralja Aleksandra (1929), kada su ukinute oblasti i uspostavljeno devet banovina koje su bile nove administrativno-teritorijalne jedinice.[22] Raška oblast je pripadala Zetskoj banovini sa sedištem na Cetinju. Podela zemlje na banovine ostala je do 1941. godine.

Prema zvaničnom Šematizmu Zetske banovine[23] iz 1931, status grada-varoši u Raškoj oblasti imali su: Cetinje – sedište banovine, Pljevlja, Prijepolje, Nova Varoš, Bijelo Polje, Sjenica, Novi Pazar i Berane. Šahovići su imali status varošice. Srezovi su bili: pljevaljski, mileševski, pribojski, novovaroški, sjenički, bjelopoljski, rožajski i beranski. Opštine su se delile na varoške i seoske.

Popis stanovništva

U Raškoj oblasti, kao i u drugim oblastima koje su do 1912. bile pod turskom upravom i u Kraljevini Crnoj Gori do 1918, nije vršen popis stanovništva. Za ove teritorije postojali su samo određeni podaci o broju domaćinstava, na osnovu kojih se grubom procenom dolazilo do orijentacionih podataka o broju članova domaćinstva, vrsti i broju stoke, stočnih i drugih poljoprivrednih proizvoda. Iz Prvog svetskog rata Srbija i Crna Gora su izašle sa velikim gubicima u stanovništvu, materijalnim i kulturnim dobrima. Državne potrebe novostvorene jugoslovenske države iziskivale su da se izvrši popis i uspostavi državna statistika koja bi korisno poslužila državnoj upravi.Na osnovu odluke o popisu stanovništva od 31. marta 1920. prvi popis organizovan je 31. januara 1921. Južna Srbija (Raška oblast, Kosovo i Metohija i Makedonija) bila je jedna od sedam jugoslovenskih pokrajina koje su popisivane. Popis je obuhvatio stanovništvo, zgrade, stanove, stoku, služenje u vojsci i učešće u oslobodilačkim ratovima 1912-1918.

Prema popisu stanovništva iz 1921. stanovnika u Raškoj oblasti bilo je:

  1. Okrug Berane (srezovi: Berane, Budimlja, Rožaj) 23.864 stanovnika, od kojih pravoslavnih 19.970, muslimana 8.822 i rimokatolika 71.
  2. Okrug Bijelo Polje (srezovi: Bijelo Polje i JJozna) 26.147 stanovnika, od kojih pravoslavnih 12.022, muslimana 14.105 i katolika 19. Grad Bijelo Polje 3.300: pravoslavnih 1.008, muslimana 2.234; srez Sjenica 22.503, pravoslavnih 8.641, muslimana 13.820 i katolika 24; srez Štavica 12.864, pravoslavnih 1566, muslimana 11.307.
  3. Okrug Pljevlja (srezovi Pljevlja i Boljanići) 26.798, pravoslavnih 17.306, muslimana 9.356, katolika 134. Opština Pljevlja 6.356, pravoslavnih 2.287, muslimana 3.933, katolika 134.
  4. Okrug Prijepolje 42.322, pravoslavnih 24.570, muslimana 17.719, katolika 27. Opština Prijepolje 3.329, pravoslavnih 140, muslimana 2.360; srez Mileševa 15.639, pravoslavnih 7.238, muslimana 8.401; srez Nova Varoš 9.718, pravoslavnih 8.035, muslimana 5.195, katolika
  5. Okrug Raška 72.365 stanovnika, pravoslavnih 28.723, muslimana 43.361, katolika 51; srez Deževa 25.803, pravoslavnih 16.864, muslimana 8.939; opština Novi Pazar 11.185, pravoslavnih 1.652 , muslimana 9.295.
  6. Okrug Andrijevica 24.624 stanovnika, pravoslavnih 18.154, muslimana 608.[24]

Stanovništvo po srezovima prema popisu od 31. marta 1931.

srez
pravoslavnih
muslimana
rimokatolika
ukupno
Andrijevica
19.443
7.403
375
27.221
Berane
18.523
12.765
162
31.003
Bijelo Polje
20.102
12.756
40
32.907
Deževa
24.376
17.416
114
42.159
Mileševa
12.642
10.927
36
23.606
Nova Varoš
10.731
1.488
29
12.248
Pljevlja
23.698
9.187
298
33.196
Sjenica
11.992
16.265
7
28.264
Priboj
10.008
6.011
49
16.070
Štavica
2.711
13.889
5
16.602[25]
Ukupno
154.226
107.656
1115
247.004

Stanovništvo po zanimanju prema popisu od 31. marta 1931.

srez
samostalni i zakupci
čin. i nam
radn.
nad. i usluge
šegrti
zaposl.lica
izdrž.lica
Andrijevica
4.977
365
417
187
10
12.019
15.141
Berane
5.312
427
322
310
21
13.356
17.647
Bijelo Polje
5.695
277
170
486
20
13.472
19.400
Deževa
5.782
418
466
1.480
113
18.727
23.432
Mileševa
3.888
239
206
308
27
9.815
13.791
Nova Varoš
1.640
109
102
224
10
5.148
7.100
Pljevlja
5.396
500
631
381
58
13.712
19.484
Priboj
2.631
101
74
216
26
6.699
9.371
Sjenica
3.926
166
137
492
24
12.804
15.488
Štavica
2.507
86
86
19
1
7.292
9.310 [26]
Ukupno
41.759
2.688
2.544
4.216
300
114.038
150.164

Stanovništvo po pismenosti prema popisu od 31. marta 1931.

r.br
srez
br. stanovnika
pismeni
nepismeni
1.
Andrijevica
27.221
35,5 %
64,3 %
2.
Berane
31.003
30,9 %
69,1 %
3.
Bijelo Polje
32.907
27,7 %
72,3 %
4.
Deževa
42.159
21,4%
78,6 %
5.
Mileševa
23.606
24%
76%
6.
Nova Varoš
12.248
37%
63 %
7 .
Pljevlja
33.116
31 %
68%
8.
Priboj
16.070
18,6%
81 %
9.
Sjenica
28.292
17,2 %
82,8 %
10.
Štavica
16.602
10%
89,2 %[27]

Pismenost stanovništva no banovinama 31. januar 1931.

Dravska: 94,4%
Drinska: 37,9%
Dunavska: 71,9%
Moravska: 38%
Primorska: 42,6%
Savska: 72,3%
Vardarska: 27,4%[28]
Zetska: 34%
Uprava grada Beograda: 89,1%

U Kraljevini Jugoslaviji pismenost stanovništva u celini bila je sledeća:

                              1921.g.     1931. g.

čita i piše:                48,5%    54,8%

samo čita:                   1 %      0,6%

nepismeno:              50,5 %   44,6%

U popisu iz 1921. evidentiran je znatan broj stanovnika starijih od 100 godina: u Pljevljima 33, slična je bila situacija i u Prijepolju, u Beranama, u Bijelom Polju… I pored brojnih epidemija, gladi i nemaštine, nedostatka elementarne medicinske zaštite i čestih ratova jedan broj ljudi dočekao je duboku starost. Biološki, nacija je bila zdrava i vrlo vitalna.

Sudstvo

Na dan stvaranja Kraljevstva SHS (1918) na njegovoj teritoriji bilo je šest pravnih područja sa različitim zakonodavstvom, među kojima i područje Južne Srbije, odnosno područje Velikog suda u Skoplju gde je bilo 17 okružnih sudova i Veliki sud u Skoplju koji je vršio funkciju i kasacionog suda za ovo područje. Postojeći sudovi nastavili su rad i u jugoslovenskoj državi. Ukazom regenta Aleksandra od 30. jula 1919. i Zakonom od 30. juna 1922, Ustav od 5. jula 1903. zajedno sa svim zakonima ranije Kraljevine Srbije proširen je na 16 novooslobođenih okruga na jugu zemlje.[29]

Zakonom o ustrojstvu sudova od 12. avgusta 1919.[30] promenjen je i dopunjen Zakon o ustrojstvu sudova Kraljevine Srbije od 20. februara 1865, tako što je u novooslobođenim južnim krajevima formirano 18 prvostepenih sudova u većim mestima, kao i dva apelaciona suda koja su stajala nad prvostepenim sudovima kao sudovi drugog i poslednjeg stepena, sa sedištima u Skoplju i u Beogradu.[31] Apelacioni sud u Skoplju bio je nadležan za 18 novoformiranih prvostepenih sudova u južnim krajevima. Nad velikim sudom u Skoplju stajao je Kasacioni sud u Beogradu. Za teritoriju Crne Gore do 1912. postojao je Veliki sud u Podgorici koji je bio drugostepeni i konačni sud za ovo područje. Posle formiranja banovina (1929) Upravni sud Zetske banovine, koja je obuhvatala i Rašku oblast, bio je u Dubrovniku, a Državno tužilaštvo[32] u Dubrovniku i u Kotoru.

Sreski sudovi postojali su u svakom srezu. Ovi inokosni sudovi vršili su sudsku vlast u prvom stepenu, u građanskim parnicama, trgovačkim i meničnim predmetima, vanparničnim predmetima i predmetima izvršenja, kao i u krivičnim predmetima prema naređenju u zakonima koji se tiču tih predmeta. Sreski sudovi vodili su zemljišne katastarske knjige i rešavali zemljišne sporove, ukoliko to nije pripadalo okružnim sudovima.

U rad posebnih sudova za građanske sporove spadali su i opštinski (mesni) sudovi kao prvostepeni sudovi koji su sudili u svim krivičnim građanskim stvarima za čije je suđenje bio nadležan sudija pojedinac. Opštinski sud bio je neposredna vlast u opštini. Činili su ga: predsednik, dva kmeta i delovođa. Sud je vršio policijsku, samoupravnu, upravnu, izvršnu i sudsku vlast, sudio je u građanskim sporovima i građanskom sudskom postupku, kao i u manjim krivičnim delima; upravljao opštinskim imanjima i bio obavezan da ga ispiše, premeri i ubaštini; starao se o naplati opštinskih prihoda; u dogovoru sa opštinskim odborom izdavao je dokaze o srodnosti, vladanju i imovnom stanju stanovnika u opštini; propisivao opštinske takse; nadzirao rad staraoca imanja i matičnih knjiga stanovništva; vodio spisak članova opštine, spisak glasača i poreskih obveznika u opštini.

Prema čl. 109 Vidovdanskog ustava iz 1921. u porodičnim i naslednim poslovima muslimana sudile su šerijatske sudije. Sve do 1929. ovi predmeti su bili u nadležnosti prvostepenih sudova. Prema Zakonu o uređenju šerijatskih sudova i o šerijatskim sudijama iz 1929, „u porodičnim i naslednim predmetima muslimana kao i u predmetima islamskih vakufa vrše sudsku vlast u prvom stepenu posebna odeljenja sreskih sudova, kojim je naziv Sreski šerijatski sud, a drugom i poslednjem stepenu posebna odeljenja apelacionih sudova kojima je naslov „Vrhovni šerijatski sud“.[33] Sreski šerijatski sudovi u Raškoj oblasti postojali su u Prijepolju, Priboju, Pljevljima, Bijelom Polju, Rožaju i Novom Pazaru. Kazneni zavod za Zetsku banovinu nalazio se u Podgorici.

Državno tužilaštvo je spadalo u pravosudne organe u širem smislu i imalo je posebnu ulogu i organizaciju. U Zetskoj banovini postojala su državna tužilaštva u Dubrovniku i Kotoru. U Raškoj oblasti nije zabeleženo postojanje ovih institucija, uključujući i sreske sudove kod kojih je ministar pravde mogao uredbom ustanoviti naročite vršioce dužnosti državnog tužilaštva.

Mrežu finansijskih ustanova sačinjavali su: Zetska finansijska direkcija u Podgorici; finansijski inspektorati u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Novoj Varoši, Sjenici, Beranama i Novom Pazaru; glavni odeljci finansijske kontrole u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Novoj Varoši, Sjenici i Novom Pazaru; Glavna carina u Dubrovniku; PTT u Novoj Varoši, Sjenici, Bijelom Polju, Šahovićima, Prijepolju, Priboju, Pljevljima, Beranama, Tutinu i Novom Pazaru. Krediti su davani preko ovlašćenih strukovnih zadruga i banaka (Polimska banka A. D. Prijepolje sa glavnicom od 3.000.000 dinara i filijalama u Pljevljima i Sjenici; Novopazarska banka u Novom Pazaru sa glavnicom OD 500.000 dinara; Trgovačko-privredna banka Novi Pazar sa glavnicom od 500.000 dinara; Muslimanska banka u Foči sa filijalom u Pljevljima i glavnicom od 1.000.000 i Srpska banka i štedionica u Foči sa glavnicom od 1.000.000 dinara).[34]

____________________________________________________

[1] Vreme, Beograd 21. decembar 1925.

[2] Sandžak, Prijepolje 1. septembar 1933.

[3] Isto, br. 22,1933. godina.

[4] Isto, br. 26,1933. godina.

[5] Isto, br. 44,1933. godina.

[6] Isto, br. 43,1934. godina.

[7] Ideje, br. 18, Beograd, 16. mart 1935.

[6] Isto, br. 19, 23. mart 1935.

[9] Novi Sandžak, Prijepolje, 1. decembar 1937.

[10] Pravda, Beograd, 22. mart 1939.

[11] Jovan Bojović, Podgorička skupština 1918 – dokumenta, Gornji Milanovac 1989.

[12] Statistički pregled izbora narodnih poslanika za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS, izvršenih na dan 28.11.1920, izdanje Ustavotvorne skupštine, Beograd 1921.

[13] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 18. 3. 1923, redigovao dr Laza M. Kostić, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1924.

[14] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 8. 2. 1925, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1926.

[15] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 11. 9. 1927, izradio dr Laza M. Kostić, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1928.

[16] Statistika izbora narodnih poslanika za Prvu jugoslovensku narodnu skupštinu, održanih 8. 11. 1931, izradio Miloje M. Sokić, Beograd 1935.

[17] Statistika izbora narodnih poslanika za Narodnu skupštinu Kraljevine Jugoslavije, izdanje Narodne skupštine Kraljevine Jugoslavije, Beograd 1938.

[18] Narodno predstavništvo Kraljevine Jugoslavije, Beograd 1939.

[19] Službene novine KSHS, br. 68/1919.

[20] Icto, br. 142/1922.

[21] Isto, br. 142/1922.

[22] Isto, br. 232, br. 261 iz 1929.

[23] Ilustrovani zvanični almanah – Šematizam Zetske banovine iz 1931.

[24] Definitivni popis stanovništva od 31. 1. 1921, Sarajevo 1932

[25] Definitivan popis stanovništva od 31. 3. 1931, Beograd 1937 i 1938

[26] Isto.

[27] Isto.

[28] Isto.

[29] Službene novine KSHS, br. 68/1919. U pitanju su i okruzi iz Raške oblasti: prijepoljski, pljevaljski, bjelopoljski, beranski, raški, kao i delovi kosovskog i zvečanskog okruga.

[30] Isto, br. 80/1919.

[31] U Raškoj oblasti prvostepeni sudovi su formirani u: Pljevljima, Prijepolju, Beranama, Novom Pazaru i Mitrovici.

[32] U radu je korišćen izvorni termin tužilaštvo.

[33] Službene novine KJ, br. 73/1929.

[34] Arhiv Srbije i Crne Gore, 65, f. 1381; Šematizam Zetske banovine.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na februar 27, 2015 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Milić F. Petrović: Austrougarska okupatorska uprava u Pljevljima u toku I svjetskog rata 1915-1918

Glasnik zavičajnog muzeja, 8-9, str. 213-226,Pljevlja,2013.god

Neprijateljstvo Austro-Ugarske prema Crnoj Gori najavljeno je prije početka Velikog rata. Austrougarska vojska u jačini od jednog bataljona 21. februara 1914. napala je crnogorsku karaulu na visu Sjenokos iznad Metaljke i ubila 1 vojnika i 1 mještanina i zapalila karaulu. Nakon ovog događaja austrougarski komadant nije našao za shodno da dođe na uviđaj. Uprkos tome u Bečkim novinama objavljen je  tekst navodnog izvinjenja crnogorske strane zbog događaja na Metaljci. Na demanti Crne Gore habzburška monarhija se nije obazirala. Prije objave rata jedno austrougarsko odjeljenje šuckora (neregularna milicija) upalo je iz Bosne na crnogorsku teritoriju i otvorilo vatru na crnogorsku kancelariju. Akcijom srpske vlade i vojske spriječeno je dalje neprijateljstvo. [1]

Atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu 28. juna 1914. na Cetinju i u Crnoj Gori izazvao je duboko i različito raspoloženje. Štampa u Crnoj Gori pisala je: „radost i strepnja ovog događaja nastupila je kod odgovornih faktora, a u narodu samo radost“. Službena Crna Gora izjavila je saučešće austrougarskom poslaniku na Cetinju. Kralj Nikola se bojao da će napad Austro-Ugarske na Srbiju značiti ulazak Crne Gore u novi rat za koji ona posle iscrpljujućih Balkanskih ratova (1912/13) nije bila spremna. Po povratku sa puta kralj Nikola je 14. jula naredio petnaestodnevnu žalost i u crkvi je održan pomen. Crnogorska vlada uzdržala se od bilo kakvih komentara o atentatu u Sarajevu. Na Cetinju su otkazane sve javne priredbe. Svi ovi potezi pozitivno su primljeni u Beču.

Ipak vijesti o progonu Srba u Bosni i Hercegovini od strane austrougarskih vlasti, antisrpska politika, propaganda i huškanje na rat  protiv Srbije u austrougarskoj štampi izazivali su revolt naroda Crnoj Gori. Vlada Crne Gore zabranila je demonstracije pred austrougarskim poslanstvom na Cetinju zakazane za 4-5 juli, a druge demonstracije organizovane 6. jula lično je kralj Nikola sa vladom smirivao. Zvanična Austro-Ugarska obećavala je kralju Nikoli očuvanje prestola i dinastije, teritorijalno proširenje i finansijsku pomoć Crnoj Gori ako u budućem sukobu ostane neutralna. Međutim, pod uticajem naraslog narodnog raspoloženja i odgovora Narodne skupštine Crne Gore na objavu rata Srbiji Crna Gora je nevoljno stupila u rat sa Austro-Ugarskom. Zatvaranje granice prema Austro-Ugarskoj, odnosno prema Bosni Hercegovini izvršeno je u noći između 11/24 i 12/25. jula 1914. Mobilizacija vojske izvršena je od 15/28 jula do 19. jula/1. avgusta. Narodna skupština Crne Gore osudila je agresiju Austro-Ugarske na Srbiju i u Rezoluciji zaključila da se „na rat odgovori ratom“.

Nakon objave rata Austro-Ugarska je na Crnu Goru poslala 72.000 dobro obučenih i naoružanih vojnika. Crna Gora je ušla u rat vojnički i materijalno vrlo nespremna. U periodu od nepune dvije godine i po treći put je morala da uđe u rat, ovog puta protiv novog i mnogo brojnijeg, jačeg, dobro naoružanog, uvježbanog i odmornog neprijatelja. Redovna crnogorska vojska imala je tada samo pet bataljona redovne vojske sa ukupno 2.757. vojnika, među kojima su bile i dvije čete pitomaca podoficirske škole u Pljevljima. Crna Gora nije imala Generalštab, ratni plan i plan za mobilizaciju i koncentraciju vojske.   Do dolaska oficira iz Srbije  praktično  nije bilo ni Vrhovne komande. Vrhovni komandant bio je kralj Nikola. Načelnik štaba Vrhovne komande serdar Janko Vukotić istovremeno je bio predsednik Vlade, ministar vojni i komandant Hecegovačkog odreda. Kada je na početku rata otišao na front, osim kraljevih ađutanata nikoga nije bilo u Vrhovnoj komandi na Cetinju. Na početku rata crnogorska vojska svrstana je u četiri odreda: Lovćenski, Hercegovački, Starosrbijanski odred i V divizija, koja je bila stacionirana u Pljevljima, pa je nazivana Pljevaljska ili Sandžačka divizija. Pre ratnih dejstava i ova divizija pregrupisana je u Sandžački odred, koji će taj naziv imati samo u toku avgusta 1914, kada će sa drugim jedinicama ući u sastav veće novoformirane vojne grupacije pod nazivom crnogorska Sandžačka vojska. [2]

Sandžački odred imao je 10 bataljona i jednu ipo bateriju sa 6 topova i četiri mitraljeza. Premalo za rat sa austrougraskom vojskom. Pljevaljska brigada, kojom je komandovao komandir Jovan Žižić sastojala se od pet bataljona: Pljevaljsko- poljski, Kamenogorski, Premćanski, Bobovsko-ograđenički i Boljanićki. Zbog ratnih potreba često je vršeno pregrupisavanje i popunjavanje raspoloživih vojnih jedinica.

Poslije samo nedjelju dana borbi i povlačenja isturenih jedinica neprijatelja i kratkog zatišja krenuo je snažan protiv napad austrougarske vojske  14, 15, 16. avgusta 1914. Nakon slabog otpora Sandžačkog odreda austrougarska vojska prvi put je ušla i okupirala Pljevlja na Preobraženje 19. avgusta 1914,  potom je zauzela Prijepolje i produžila ka Sjenici da goni srpsku vojsku. Padom Pljevalja nastala je velika kriza na ovom dijelu srpsko-crnogorskog ratišta. Od poraza Crnu Goru je spasila pobjeda srpske vojske na Ceru i u Jadru, poslije koje se austrougarska vojska iz Raške oblasti povukla u Bosnu.

Nedovoljno obučena, naoružana i opremljena vojska Sandžačkog odreda nije mogla pružiti značajniji otpor neprijatelju. U dokumenatima je zapisano da je austougarska vojska u Pljevljima i Prijepolju bila prijateljski dočekana od muslimanskih prvaka i stanovništva, a njena izviđačka jedinica pojačana dobrovoljcima iz muslimanskih redova. Ranija austougarska politika i propaganda do 1908. u ovim krajevima očigledno je ostavila traga.

O prvom ulasku austrougarske vojske u Pljevlja u svom dnevniku zabilješke je ostavio austrougarski vojnik, Srbin iz Bosne, Slavko Kaluđerčić pod naslovom Pljevlja 19. avgusta 1914:

“ … Nigdje žive duše u varoši. Cio grad je iskićen crno-žutim zastavama. Na svakom i najmanjem, ćepenku vije se barjak dvoglavog orla. Varoš vam se čini kao dekorisana velika dvorana, gdje su zidovi, pozornica i cio parter prosto načičkani obojenim krpama. U čudu se pitamo kako se za jedan dan stvoriše, nađoše i izvukoše tolike crno-žute zastave? Sjutradan već malo slobodniji trgovci otvaraju dućane ne bi li ušićarili od nove vojske. Nešto dalje od varoši ima lijepo uređen austrijski vojnički logor … tu su oficiri živjeli … potpuno odijeljeno od građana, ne mareći što taj svijet dokonih tone i propada u orijentalnim meracima, melanholiji i javašluku turskom, večito čučeći, prekrštenih nogu na ćepenicima, pušeći, izbacujući guste dimove duvana i srčući neumorno vrelu crnu kavu. Jedan dan odmora samo, pa nam narediše da odmah marširamo za Prijepolje i Novu Varoš“.[3]

U toku avgustovskih ratnih operacija 1914.g. nečelnik Generalštaba srpske vojske vojvoda Radomir Putnik izradio je Zajednički plan dejstva srpske i crnogorske vojske u ratu protiv Austro-Ugarske. U skladu sa tim planom iz Srbije u Crnu Goru upućena je vojna misija od pet članova i vod brzometnih škodinih topova kao pojačanje i pomoć. Naredbom crnogorske Vrhovne komande od 12/25. avgusta 1914. umjesto Sandžačkog odreda formirana je veća vojna formacija pod nazivom crnogorska Sandžačka vojska pod komandom serdara Janka Vukotića sa oko 20.000 boraca. U ovu jedinicu ušla je i Pljevaljska brigada sa svojih pet bataljona. Sledećeg dana 12/25. avgusta u crnogorskoj Sandžačkoj vojsci formiran je Izvidnički odred, za crnogorske prilike elitna jedinica. Većinu boraca Izvidničkog odreda sačinjavali su borci Pljevaljske brigade, koji su poznavali prostor na kom su se nalazile neprijateljske jedinice.

Poslije povlačenja austrougarske vojske krajem avgusta u napuštena Pljevlja ušlaje crnogorska Sandžačka vojska. Ova jednica u kojoj je bila i Pljevaljska brigada vodila je borbe sa neprijateljem na širokom prostoru: sa desne i lijeve obale Drine, u istočnoj Bosni – na Glasincu, Romaniji i drugdje. Isturene jedinice stizale do Pala i na prostor prema Vlasenici.  U 1915.g. borbe su vođene sa desne strane Drine. Pljevaljska brigada bivala je u sastavu Drinske odbrane, potom Tarskog odreda, pojedini njeni djelovi u sastavu Durmitorske brigade. Nakon nove snažne ofanzive i prodora austrougarska vojska je po drugi put ušla u Pljevlja 2/15. decembra 1915. godine. Potom su uslijedile borbe na svim položajima  sa lijeve strane Ćotine sve do Tare. Pljevaljska brigada je i na ovim položajima kao i u toku cijelog povlačenja od Rudog do Pljevalja imala odbrambenu ulogu, posebno u zaštiti da neprijatelj ne pređe rijeku Taru na prostoru od Šćepan Polja do Dobrilovine. Odsudna bitka između crnogorske i austrougarske vojske odigrala se kod Mojkovca 24 – 25. decembra 1915.g. Dvadeset prvog januara 1916. crnogorska vojska je  kapitulirala i prestala da postoji. Vojnici i oficiri koji su se razišli kućama hapšeni su i internirani u austrougarske logore u Bosni i Hercegovini, Mađarskoj, Češkoj i Austriji .

Savremenici su zabilježili da je prije ulaska austrougarske vojske u Pljevlja „nastala panika i bežanje … sve je pobjeglo osim žena i djece“. Mehmed paša Bajrović organizovao je odbor i muslimane za doček okupatorske vojske. Ubrzo je sa odobrenjem okupatorskih vlasti formirao novu opštinsku vlast. U manastiru Sv. Trojice nijesu smjela zvona zvoniti za večernju službu dok se nije dobilo odobrenje od okupatorskih vlasti. Okupaciona vlast često je pozivala pravoslavne, ispitivale ih i prijetili. U selima je nastala pljačka, otimačina imovine i dobara, ubistva i interniranje. Zulumi su najčešće radili razulareni muslimani i drugi odmetnici. Ubrzo je nastupila nemaština, glad, bolesti i epidemija. Narod je ulagao nadljudske napore da zaštiti i održi goli život. Cjelokupno stanovništvo bilo je izloženo svakodnevnim patnjama, stradanjima i umiranju. Sa odlaskom stranih medicinskih ekipa, decembra 1915.g. krajnje neuslovne životne prilike su se drastično pogoršale. Porobljeno, osiromašeno, iscrpljeno i gladno stanovništvo još više je pogoršalo ionako svoje loše stanje. Glad, bolest i epidemija su zavladale. Okupaciona vlast nije činila ništa da suzbije nemaštinu, glad i epidemiju. Mehmed paša Bajrović nastojao je da austrougarska vojska ne čini veće zločine u varoši, što nije bio slučaj u pljevaljskim selima. [4]

Književnica Milka Bajić Poderegin o tadašnjim prilikama u Pljevljima  zapisala je: “ … Za vrijeme okupacije Austrijanci su otvorili magacine i počeli prodavati brašno i žito za zlato. Kada su izvukli svo zlato i nakit, robu su prodavali za krune po visokim cijenama … nakon toga pojavila se španska groznica koja je satrla cijele porodice. Izgladnjeli narod, tugujući za zatvorenicima, počeo se buniti i prihvatati oružja. Austrijanci su odgovorili vješanjem i strijeljanjem. Krstata kasarna je pretvorena u Vojni sud, a velika manastirska zgrada do nje preuređena je u zatvor u koju su Austro-Ugari dovodili zatvorenike optužene za izdaju zbog toga što im je nađeno oružje u kući ili na njivi. Mahom su zatvarani ljudi sa sela nad kojima su smrtnu kaznu Austrijanci izvršavali javno, usred bijelog dana i uz ceremoniju … Pred sudom bi se okupilo mnoštvo naroda, Srba, Turaka, djece … Ako je čovjek bio osuđen na smrt vješanjem, za njim je išao dželat ciganin, a ako je bio osuđen na strijeljanje umjesto dželata pratila ga četa vojnika sa puškama … Vješaju sa druge strane Bogiševca, pod švapskim grobljem strijeljaju…“[5]

Slični su opisi i predstavnika okupacionih vlasti, koji su zabilježili da je zapovjednik žandarmerije u Pljevljima kapetan Rajnhart, koji je dobro znao srpski jezik nastojao da unište „sve što je srpsko, ali obazrivo, tvrdokorno i sigurno“.  On je kriv za sve političke procese i sve internacije. Vremenom se okupaciona vlast u Pljevljima podijelila u dva tabora, posebno od 1917.g. kada se ratna sreća polako okretala. Na jednoj strani bili su oficiri Nijemci, Mađari, Hrvati i Jevreji, a na drugoj tolerantniji Slovenci, Česi i Srbi iz Austro-Ugarske. Tako se, kako je zabilježio Frant Rosival, okupacini aparat podijelio na dva tabora, javno neupadljivo, a tajno podvojeno. Prvi su satirali nevine ljude, čija je jedina krivica bila što su pripadali srpskom rodu. Drugi su nastojali da zaštite porobljeni narod. U spasavanju srpskog življa oficiri u Pljevljima oslanjali su se na: Uroša Milinkovića, opštinskog sekretara; igumana Serafima Džarića, protu Sava Vukojičića i okružnog ljekara Jakova Zarubicu i na pojedine muslimanske prvake. [6] Muslimanski prvaci štitili su pravoslavne prvake i   živalj i njihove istaknute ljude, a ovi njih kada se ratna sreća okretala u korist Srba.

Austro-Ugarska je u Crnoj Gori uvela je vojnu upravu pod nazivom Vojno generalno guvermanstvo na čelu sa generalnim guvermanom Viktorom Veberom sa sjedištem na Cetinju. Generalno guvermanstvo bilo je direktno podčinjeno austrougarskoj Vrhovnoj komandi.  Okupatorska vlast u Pljevljima formirala je vojne i civilne sudove, koji su kako bilježi Frant Rosival, osuđivali sve od reda i po pravilu uvijek na smrt. Oni su sebi uzimali za pravo da sude i u imovinsko-pravnim sporovima naroda. Pljevlja su uspostavljena kao okrug sa tri sreza: Pljevaljski, Boljanički i Bjelopoljski. Pljevaljski srez imao je sedam opština i sedam žandarmerijskih stanica sa četom od 10. do 20 ljudi. Gradskom zapovjedniku u Pljevljima (Bratinski, potom dva štapska oficira čija imena nijesu zabilježena, od 1917. komandat je bio tolerantni Čeh Frant Rosival) bila je podčinjena policija i javna bezbjednost, sudstvo, zdravstvo i sve drugo. U Pljevljima je postojala austrougarska poreska uprava, ekonomat, okružni sud za agrarna pitanja, cenzura i drugo.

Za razliku od drugih područja u Pljevaljskom kraju škole za vrijema Prvog svjetskog rata zbog blizine fronta ili neposrednih borbi na teritoriji Okruga pljevljskog  nijesu radile. Školske zgrade su korišćene za vojne potrebe, a prosvjetni radnici prihvatili su se vojne obaveze ili otišli u rodni kraj. Nakon okupacije austrougarske vlasti nijesu dozvolile obnovu nastave.

Do 1917.g. bio je to najgrublji vojni režim. Kada se ratno stanje na frontovima mijenjalo na štetu Austro-Ugarske i njenih saveznika i okupacioni režim se mijenjao i vršio reorganizaciju. Jula 1917. Crna Gora je podijeljena na osam okruga, 27 srezova, 215 opština sa 436.000 stanovnika. Opštinsku upravu sačinjavali su: predsjednik, potpredsjednik, sekretar, pisari, panduri i pomoćno osoblje. U selima je zadržana institucija kmetstva i kmetovi kao starješine sela.

Glavni zadatak okupacione vlasti bio je da narod drži u pokornosti i eksploatiše njegova materijalna i kulturna dobra putem: redovnog naplaćivanja poreza, rekvizicija, besplatnog korišćenja radne snage. Sredstva su ubirana od opštinskih poreza – taksi na uvoz robe, na stoku i kože, klanice, na monopolske artikle, na radnje, piće, prevozna sredstva, na kafane i kafanske igre, na ugovore i uvjerenja, na kuće, pašarine, pijace, mlinove, na kazane za pečenje rakije, na kulturno-prosvetne potrebe, na vanredne prihode, opštinski prirez, globe na oficirske stanove i dr. U selima porez se ubirao na zemlju, stoku i poljoprivredne proizvode. Neprijavljivanje i prikrivanje imovine strogo se kažnjavalo i ista oduzimana. U 1916.g. ukupni porez u Crnoj gori iznosi je 3.000.000 austrijskih kruna, a 1917.g.čak 5.846.720 kruna, što je za siromašnu i opljačkanu Crnu Gori bio  veliki namet. [7]

Vojni okupacini sudovi u Crnoj gori uspostavljeni su pri okružnim i sreskim područjima. Sudili su na osnovu austrougarskog vojnog krivičnog zakonika. Najviša sudska instanca u Crnoj Gori bio je generalni guverner za Crnu Goru na Cetinju. Predsjednici sudova bili su: komandanti okruga kod okružnih sudova i komandanti srezova kod sreskih sudova. Predsjednici okružnog suda u Pljevljima bili su: Mađar Fon Kiseli, Čeh Milan Radlinski, dr prava Andrijan, Hrvat Jakopić.

Snadbijevanje stanovništva u uslovima okupacije, posebno gradskog, bio je veliki problem. Jedan broj najsiromašnijih sledovanje su dobijali besplatno. Ostali su plaćali u zlatu i srebru dok su ga imali, srpskim papirnim dinarima kojima je vrijednost bila umanjena za 50% i austrijskim krunama čija je vrijednost naglo skočila.

Za obradu zemlje formirani su gospodarski (privredni) odbori i prisilan rad. Oni koji nijesu obrađivali zemlju kažnjavani su gubitkom prinosa, novčano do 2000 kruna i zatvorom do 6 mjeseci. Jednu četvrtinu obradivog zemljišta vlasnici su morali zasijati kulturom koju je odredila okupaciona vlast, a sve ostalo zasijano prijaviti. Trgovina žitom i upotreba žita za ishranu stoke bila je zabranjena. Posebnim uredbama bilo je uređeno mljevenje žita, pečenje hljeba, prodaja žita i hljeba, cijene prodaje i nabavka namirnica. Za svaku porodicu bila je propisana količina hrane, uključujući i najamnike u toj porodici.

Rekvizicija hrane i kućnih potrepština je bila uvedena od prvih dana okupacije. Od naroda je oduzimana stoka, stočni proizvodi, vuna, poljoprivredni proizvodi, posuđe od bakra i mesinga, zvona sa crkava i manastira odnošena su i pretapana za vojne potrebe, čime su vrijeđana i najtananija verska i nacionalna osjećanja. Procjenu poljoprivrednih prinosa i razrezivanje rekvizicije vršile su komisije koje su bile pod kontrolom sreskih komisija i žandarmerijskih stanica. Za rekvirirane proizvode plaćao se umanjeni otkup od 50 %, pa i manje po odbijanju troškova prevoza. Od količine žita koja je ostajala domaćinstvu (1400 grama nedjeljno po članu domaćinstva) uzimana je desetina. Krave iz Crne Gore odvođene su u Bosnu i Hercegovinu. Sijeno iz Pljevalja preko Rudog otpremano je za Sarajevo. Vuna je rekvirirana za 3 a potom prodavana za 25 kruna, stoka za 1,20 kruna po kilu, a tržišna vrijednost je bila 3 krune. Pored redovnih rekvizicija često su uvođene i vanredne rekvizicije, zbog navodnih napada komita.  Rekvizicija je ustvari bila otvorena pljačka naroda. Stanovništvo je bilo primorano da krije stoku i prehrambene proizvode. Za takvo ponašanje okupator je slao kaznene ekspedicije. U toku okupacije u upotrebi je bila austrijska kruna i crnogorski perper. Roba u Pljevlja dovožena je iz Sarajeva po višestruko uvećanim cijenama. Kupoprodaja je više vršena na bazi razmene (trampe) roba nego novca. Iz Crne Gore i Pljevalja odvožena je stoka, stočni proizvodi, hrana za ljude i stoku, sve ono što je bilo potrebno austrougarskoj vojsci.

Za vrijeme okupacije stručne austrijske ekipe obilazile su i proučavale Crnu Goru, obrađivali pojedine teme iz istorije, jezika, etnologije, istorije umjetnosti. Iz crkava i manasira, držanih nadleštava, arhiva, muzeja,  biblioteka i drugih ustanova odnošene su dragocjenosti i starine.

U okupaciom stanju, česte internacije radne snage u zarobljeničke logore, rekvizicije i represalije okupacionih vlasti, neobrađena imanja, sušne godine, izmoreno i iscrpljeno stanovništva bez zdravstvene zaštite zahvatala je i satirale glad, bolesti i epidemije.

Rijetki su bili domaći činovnici koji su na početku okupacije radili i  dobijali platu u visini 1/8 od ranije plate, a cijene namirnica su povećane čak 18 puta. Na incijativu mitropolita Mitrofana Bana u gradovima su formirani odbori i društva za pomoć siromašnom stanovništvu u novcu. Crnogorska banka na Cetinju je 1917. angažovala svoj fond za ishranu naroda; crnogorska vlada u izbeglištvu poslala je u zemlju 310.170 franaka, međunarodni Crveni krst 335.973 franaka i Srpsko društvo iz Amerike na čelu sa Mihailom Pupinom 10.000 dolara. Od ove sume u Pljevlja je stiglo samo 25.000 kruna. Međutim sva ova pomoć bila je mala i nedovoljna. U nedostatku namirnica za ishranu se koristilo ono što nije nikada do tada: kora od drveta, šaša od kukuruza, bukovi i hrastovi žir, rese od lijeske,  plodovi, kopriva i razne druge trave.

Gladan, icrpljen i izmoren narod prisiljavan je da kuluči za potrebe okupatorskih vlasti. Izvođeni su radovi za potrebe austrougraske vojske:  put Pljevlja – Bijelo Polje, put Odžak – Lever Tara; građeni magacini i barake za vojsku i stoku i dr. Radnici su za težak fizički rad dobijali hranu i minimalnu dnevnicu u iznosu od 1-2 krune, koliko je koštalo pola kilograma brašna. Nerijetko su pod vidom rada ljudi su skupljani i odvođeni u internaciju. Iz Pljevaljskog i Pećkog okruga formirano je odjeljenje od 1000 ljudi za rad van teritorije Crne Gore. Inače internacija iz pljevaljskog kraja vršena je odmah nakon osvajanja, od decembra 1915.  Prvo su internirani sveštenici, učitelji, imućni trgovci, seoski prvaci i domaćini, jednom rečju inteligencija i narodni prvaci. Nakon kapitulacije (21. januar 1916) internirani su vojnici i oficiri. Okupator  je odmah nastojao da obezglavi porobljeni narod.  Iz pljevaljskog kraja interniran je jedan broj žena, djece i staraca koji nijesu bili vojni pripadnici. Interniranje je praktično vršeno sve do oslobođenja 1918. godine. Internirani su prvo odvođeni u logore u Bosni i Hercegovini, potom u logore u Austriji i Mađarskoj – Nađmeđer, Boldogason, Nežider, Ašah,, Karlštajn, Vauthofen …, ukupno u 68 logora. Internirani su bili razvrstani u tri grupe: oficiri, činovnici i trgovci razvrstani su u prve dvije grupe, u treću grupu  spadali su vojnici, seljaci i drugi. Na početku internirani su upotrebljivani za za rad. Glad u logorima bila je stalna. Hrane je bilo malo, a i ono što je davano bilo je ponižavajuće za stoku a kamoli za ljude: voda, čaj, repa, krompir i jedno parče hleba dnevno. Logoraši su u đubrištu tažili oljuštine od krompira, riblje kosti, travu koju su kroz žicu mogli dokučiti i drugo što se u smeću moglo naći. Zime su bile duge i hladne, odjeća slaba i poderana, obuća drvene cipele, grijanja nije bilo. Logorašima dugo nije dozvoljavano da šalju i primaju pisma od rodbine, da dobijaju novac i pakete sa odjećom, obućom, hranom i drugim potrepštinama za održanje života. Prvi paketi dopremljeni su tek poslije godinu dana od robovanja, kada su poslate namirnice pokvarile a ne mali broj zarobljenika suprotno ratnom pravu umoreni od gladi, hladnoće i bolesti.  Batinanje, vješanje i umiranje bile su svakodnevne pojave u logorima. Ljudi su satirani samo zato što su bili Srbi. Prema još uvijek nepotpunim podacima iz Pljevalja je u austrougraskim logorima, počev od logora u Bosni i Hercegovini  do logora u Austriji i Mađarskoj umrlo oko 140 lica. Revizija i puštanje interniraca, pa i kad su u pitanju bile žene, deca, i starci, osim u izuzetnim prilikama nije dozvoljavano.

Reakcija na nesnosno stanje u zemlji bio je komitski pokret, posebno u durmitorskom kraju i u Vasojevićima na čijem je čelu stajao nepromišljeni brigadir Radomir Vešović. U pljevaljskom kraju djelovale su četiri komitske čete: pljevaljska, bobovska, tarska i mataruška. U pljevaljsko područje i dalje do Lima povremeno su upadale komitske grupe sa područja Durmitora. Da bi neutralisala komitski pokret okupaciona austrougarska vlast odgovorila je  novim nasiljem, hapšenjem, ubijanjem i interniranjem komita, njihovih rođaka,  jataka i simpatizera i cijelih porodica. Veliki broj logoraša u najboljem životnom dobu umoren je u logorima.

S druge strane podstrekivani su i forsirani nesporazumi između muslimana i pravoslavnih. Na ovoj osnovi prikupljani su muslimanski dobrovoljci tzv. đumurlije, koji su 1916. i 1917.g. slati na front protiv Rusije i na druga ratišta. Jedan dio razvlašćenih bivših aga i begova, fanatizovane i polupismene uleme, zulumćari i odmetnici stavili su se u službu okupatorske vlasti, njene politike i propagande. Na ovoj osnovi održana je tzv. Sjenička konferencija muslimanskih prvaka, predstavnika svih opština u Raškoj oblasti, ukupno 25 predstavnika  (Sjenica 13-15. avgust 1917). Među učesnicima Sjeničke konferencije bila su i četiri Pljevljaka: Mehmed paša Bajrović, predsjednik opštine, koji je predsjedavao konferencijom; i delegati – Bido Abdičević, Osman aga Dizdar i Teufik beg Tahirbegović, svi imućni i uticajni trgovci. Zaključak Sjeničke konferencije bio je da se Sandžak priključi Bosni i Hercegovini, t.j. Austro-Ugarskoj monarhiji koja je 1908. bez odobrenja velikih sila okupirala ove teritorije. Ukoliko se ne ispune njihove želje učesnici konferencije najavili su da će  osnovati samostalni guverman za Sandžak ili se iz njega iseliti. Tekst Sjeničke rezolucije poslat je Zemaljskoj vladi u Sarajevu, Vojnom guvermanu za Srbiju, Vojnom guvermanu za Crnu Goru, od kojih su očekivali da im pruže podršku i da realizuju njihove nerealne političke želje. Međutim, suština sjeničkog skupa bi je da su muslimani i njihove nerelne želje poslužili kao meta za podkusurivanje velikih sila.

Paralelno sa terorom austrougarske okupatorske vlasti u Crnoj Gori i Pljevljima otvoreno su radile protiv ujedinjenja Crne Gore i Srbije.

Sa promjenom situacije na ratištima okupaciona vlast je postepeno smanjivala strijeljanja, vješanja i interiranje naroda. Kad je probijen Solunski front i srpska i francuska vojska stigle do Kosova i Metohije 2. Jugoslovenski puk sa oko 4.000 vojnika i oficira, sastavljen od dobrovoljaca sa jednom brdskom baterijom i 15 konjanika i ustaničke trupe Koste Pećanca nazvan „Skadarske trupe“ upućen je da oslobodi  Crnu Goru i zaposjedne Skadar. Kasnije je imao da se pridruži i Ohridski odred i dvije brdske baterije sa štabom diviziona. Skadarskim trupama priključene su i francuske jedinice: 58. lovački bataljon, dvije baterije i jedan eskadron konjice, kada se Skadarske trupe preimenovane u Jadranske trupe ili Crnogorska kolona i da joj glavni pravac dejstva bude prema Podgorici i Kotoru, da budu u sadejstvu sa akcijom  ustanika u Crnoj Gori, a da nastupanje prema Skadru bude sporedn zadatak. Zahtjevi savezničke francuske komande su prihvaćeni, nakon čega se krenulo u oslobođenje Crne Gore i sprečavanje italijanske akcije iz Boke Kotorske. Po odobrenju srpske vlade oslobodiocima su se priključili i političari iz Crne Gore, na čelu sa Svetozarem Tomićem, šefom Crnogorskog odbora u Ministarstvu inostranih djela Kraljevine Srbije., koji su pripremali ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom.

Pored komita srpskoj vojsci u Vasojevićima priključila su se i dva novoformirana bata        ljona ustanika-dobrovoljaca za oslobođenje. Ustanici i komite uz pomoć i podršku srpske vojske oslobodili su: Plav, Gusinje, Andrijevicu, Berane, Rožaje, Bijelo Polje i Kolašin, zarobili oko 3000 neprijateljskih vojnika i oficira, znatne količine oružja, municije i drugog materijala. U drugoj fazi oslobođeni su: Žabljak, Mojkovac, Šahoviće, Bijelo Polje, Pljevlja (27. oktobra), Boljanići i vođene borbe na Metaljci, gdje zarobljeno 5 oficira i 120 austrougraskih vojnika. Oslobođenje Crne Gore izvršeno je do 11. novembra 1918. godine. U toku oslobođenja zarobljeno je oko 5.000 neprijateljskih vojnika sa oko 300 oficira. Skoro sve neprijateljske vojnike zarobile su komite i ustanici. Neki zarobljenici pušteni su prije dolaska Jadranskih trupa, pa se smatra da je broj zarobljenika veći od ovog broja. [8] Jadranske trupe praktično su učestvovale samo u oslobađanju Podgorice sa jednim bataljonom i jednom baterijom brdskih topova. Naša i francuska ondašnja štampa pisala je da je narod u Crnoj Gori, iako bez vojske,  otjerao svog neprijatelja. Poslije oslobođenja Podgorice, komandant srpske vojske u Crnoj Gori, general Milutinović raspustio je Jadranske trupe, a 12. novembra 1918. i komitske čete.

Narod u Crnoj Gori sa oduševljenjem je dočekao oslobodioce. O oslobođenju Pljevalja na dan Sv. Petke 14/27. oktobra 1918.g. svoja zapažanja pribilježila je savremenik tih događaja, književnica Milka Bajić Poderegin:

“ … Austrijanci su otišli tako iznenada, brzo i nečujno kao da su pobjegli glavom bez obzira … Svijet je počeo pripremati doček za oslobodioce … Srpska vojska je dospjela do Pljevalja prije svanuća, iznenada i smjestila se  na Stražicu … Kada je svanulo vijest o njihovom dolasku rasčula se po cijelom gradu, a narod pohita  na Stražicu da ih pozdravi, razvi se kolo u čaršiji, a doboš objavi da će zvanični doček i proslava biti održana poslije podne pred manastirom Sv. Trojice“. [9]

Iguman manastira Sv. Trojice, Serafim DŽarić bilježi i strah kod građana , koji su bili u službi okupatora pa su se bojali osvete oslobodilaca:

„Švaba se iz Pljevalja povuče bez reda i organizacije … Kada su se Švabe povukle u Bosnu, odmah su se po javili crnogorski komiti u Pljevljima, prije dolaska srpske regularne vojske. U Pljevljima je nastao strah i užas, po kućama su počeli da ucjenjuju Turke, traže svoje pare. Doktor Jakov Zarubica posredovao je između komita i Turaka. Koliko je mogao branio je da komite ne naprave pokolj u Pljevljima. Turci su se saglasili, pa su komitama dali nekoliko  hiljada kruna … Zatim je došla jedna srpska vojska i postavila red u Pljevljima. Nastalo je normalno stanje … Sloboda se postepeno normalno razvijala …[10]

Podaci o gubicima Pljevaljske brigade U Prvom svjetskom ratu su nepotuni i nesređeni.

Prema nepotpunim spiskovima poginulih, umrlih i odlikovanih boraca  iz Pljevaljske brigade, koje su u toku 1930. godine sačinile opštine sa područja Pljevalja ukupan broj boraca koji su stradali bio je 231. (Pljevaljsko-poljski bataljon 24, Boljanićki bataljon 27, Kamenogorski bataljon 8, Premćanski bataljon 54, Pljevaljska četa 49, Kosanička četa 50 i jedinica bivše crnogorske vojske  sa područja Boljanića 13 boraca). [11]

Prema podacima Vukašina Božovića ukupni gubici iznosili su 267 boraca: Pljevaljsko poljski bataljon 16 boraca (Prva Ilinobrdska četa 10,  Druga Šumanska četa 3,  Četvrta Kruševačka četa 3 borca, nedostaju podaci za jednu  četu);  Bobovski bataljon 44 borca (Treća Podgorska četa 26 – 6 poginulo u borbama na prostoru Pljevalja 1914/15, a 19. umrlo u logorima 1817/18;  Četvrta Jelovačka četa 13 – 11 poginulo u borbama i dva borca umrla u logorima; Ograđenička četa 3 borca i iz Bobovske čete 3 borca;  Premćanski bataljon 73 borca (Prva Premćanska četa 13, Druga Kosanička četa 9; Treća Krupička četa 14; Čertvrta Podborovska 21 i u Petoj Kotlajićkoj 16 boraca, broj poginulih i u ovom bataljonu manji je od broja umrlih u logoru);  Boljanićki bataljon prema nepotpunim podacima izgubio je 77 boraca  (poginulo 35, u logorima umrlo 42 borca);  Kamenogorski bataljon 57 boraca (Druga Mataruška četa 29, Prva LJutićka četa 11, Treća Otilovićka četa 13, Četvrta Crljenićka četa 4 borca). [12]

Na osnovu istraživanja dijela sačuvane vojne arhivske građe crnogorske vojske Milenko Ćirović je došao do podataka je samo Kamenogorski bataljon  imao poginulih i od rana umrla 44 borca,  umrlih na robiji 18, ranjenih 26 i od bolesti liječenih 8 boraca. [13]

Prema do sada najpotpunijim podacima do kojih je došao Radovan Vujadinović kroz Pljevaljsku brigadu i druge jedinice u oslobodilačkim ratovima (1912 – 1918) prošlo je 3.326 boraca. U Velikom ratu (1914-1918) Pljevaljsko-poljski bataljon imao je 441 borca, od kojih je poginulo 47, zarobljeno i internirano 47, umrlo na robiji 34, sa robije se vratilo 39 boraca; Kamenogorski bataljon imao je 777 boraca – poginulo 71, internirano 49, umrlo na robiji 23, vratilo se sa robije 26 boraca;  Premćanski bataljon imao 651 borca – poginulo 111, zarobljeno i internirano 229, umrlo na robiji 102, vratilo se sa robije 127 boraca. Nije utvrdio kom bataljonu ili drugoj jedinici je pripadao 172 borca, od kojih je poginulo 26, zarobljeno i internirano 43, umrlo na robiji 22, vratilo se sa robije 21 borac. Borci iz Pljevaljske brigade u Durmitorskoj brigadi ukupno 71 – poginulo 20, zarobljeno i internirano 5, umrlo na robiji 2, vratilo se sa robije 3 borca; borci iz pljevaljskog kraja u srpskoj vojsci ukupno 74, od kojih je poginulo 14, zarobljeno i internirano 3. Ukupni gubici bili su 859 boraca (svaki četvrti), od kojih je poginulo u borbama 488,  zarobljeno i internirano u logore 673,  umrlo u logorima 361, iz logora se vratilo 319 boraca. Ratni gubici bili su veliki, kako vojni, tako i civilni. Mnogo boraca i naroda umrlo je od gladi, iznemoglosti, epidemije „španske groznice“, a da nijesu evidentirani.

Veliki broj boraca (607) je odlikovano za hrabrost, požrtvovanje i odanost, Zlatnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobilo je 109, Srebrnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobilo je 443 borca, Medalju za vernost dobilo je 55 boraca. [14]

R   E   Z   I   M   E

Za pisanje priloga autor je koristio dio sačuvane arhivske građe Pljevaljske brigde (1914-1916), naknadno sačinjene spiskove poginulih i umrlih pljevaljskih boraca, zabilješke savremenika:  Slavka Kaluđerčića, Srbina iz Bosne u austrougarskoj vojsci; Serafima DŽarića, igumana manastira Svete Trojice; Milke Bajić Poderegin, književnice; Franta Rosivala iz Češke, predstavnika austrougarskih okupacionih vlasti u Pljevljima  i  objavljenu literaturu.U radu opisuje se: stanje i atmosfera u Crnoj Gori i Pljevljima pred Prvi svjetski rat, od februara do avgusta 1914;  prvu (19. avgusta 1914) i drugu okupaciju Pljevalja (12. decembara 1915); formiranje okupacionih organa vlasti i odnos okupacionih vlasti prema narodu u Pljevljima – privođenje, saslušavanje, ispitivanje, suđenje, vješanje, strijeljanje i interniranje u logore u Bosnu i Hercegovinu, Mađarsku, Češku i Austriju; prisiljavanje da se plaćaju razni porezi, prirezi, globe, nameti, česte rekvizicije, preprodaje oduzetih proizvoda i hrane, glad, nemaština i bolesti koje su satirale narod; o prisilnim radovima; uzrocima pojave komitskog pokreta;  oslobođenje Pljevalja i podaci o vojnim gubicima Pljevaljske brigade.

[1] Austrougarski napad na naše zemljište, Vjesnik, Cetinje, br. 15 (26. februar 1914), Interpelacija o Sjenokosu, isto, br. 18, (19. mart 1914)

[2] Državni arhiv Crne Gore, Komanda Pljevaljske brigade, F. br. 1;  Mitar Đurišić, Operacija crnogorske vojske u Prvom svjetskom ratu, Beograd 1954, str, 83; Milenko Ćirović Ljutički, Kamenogorski bataljon Pljevaljske brigade 1914-1915 – Dokumenti, Pljevlja 2004, dokument, br. 51.

[3] Slavko Kaluđerčić, Iz ratnog dnevnika, Pregled, Sarajevo, 1930, knj. V, sv. 74, 70-76.

[4] Doživljaj igumana Serafima Džarića, Pljevlja 2004, str. 88-90, priredio Milić F. Petrović

[5] Milka Bajić Poderegin, Svitanje, Beograd 1997, str. 256-257.

[6] Frant Rosival, Uspomene na okupaciju Sandžaka za vrijeme svjetskog rata. Skraćeni prevod na srpski pod nazivom Pljevlja pod okupacijom objavio je Vasilije Vraneš u časopisu Mostovi, Pljevlja 1974, br. 113-122.

[7] Novica Rakočević, Crna Gora u Prvom svjetskom ratu

[8] Novica Rakočević, nav. djelo, str. 452.

[9] Milka Bajić Poderegin, Svitanje, 225-226.

[10] Doživljaj igumana Serafima Džarića, 130-131.

[11] Vojni arhiv, Beograd, VK P 3A, k 205, br. 3/3. Ove spiskove poginulih i umrlih boraca objavio je Milić F. Petrovi u Pljevaljske novine, Pljevlja januar – juni 1996.

[12] Vukašin  Božović, Temelj nacionalnog jedinstva, i neobjavljeni rukopis Krvavi kamen.

[13] Milenko Ćirović Ljutički, Kamenogorski bataljon Pljevaljske brigade 1914-1915 – Dokumenti, Pljevlja 2004;  Boljanićki odred Sandžačkog odreda i Izvidnički podred crnogorske Sandžačke vojske 1914-1915, Pljevlja 2007;  Pljevaljska brigada crnogorske narodne vojske 1914-191. – Dokumenti, Pljevlja 2007.

[14] Radovan Vujadinović, Stari ratnici

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na april 5, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Milić F. Petrović: Pljevljaci u službi diplomatije Kraljevine Jugoslavije 1919-1945

(Glasnik Zavičajnog Muzeja, 8-9, str. 251-274,Pljevlja,2014.god)

 O Mi­ni­starstvu inostra­nih poslova (dje­la), di­plomatskim i konzularnim zastupništvima

Ukazom re­gen­ta Aleksan­dra od 7/20. de­cembra 1918. formi­ran je Mi­ni­starski savjet Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, sa 17. mi­ni­starstava, me­đu ko­jima i Mi­ni­starstvo ino­stranih dje­la (MIP). Ovim aktom je praktič­no do­tadašnje Mi­ni­starstvo ino­stranih dje­la Kralje­vi­ne Srbi­je pre­i­me­no­vano u Mi­ni­starstvo ino­stranih dje­la Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca. Mi­ni­starstvo je nastavi­lo da radi u no­voj državi sa po­sto­je­ćom di­plo­matskom i konzu­larnom mre­žom u inostranstvu. Dvanaest po­slan­stva Kralje­vi­ne Srbi­je nastavi­lo je rad praktič­no bez pre­ki­da. Če­ti­ri po­slan­stva ob­no­vi­la su rad nakon ob­no­ve di­plo­matskih odno­sa sa državama ratnim pro­tivni­ci­ma (1920), odno­sno 1924, dok je po­slan­stvo u Mo­skvi ob­no­vlje­no tek 1940. go­di­ne.  Sa ostalih (13)  država po­ste­pe­no su uspostavljani di­plo­matski odno­si.[1]  Za prvog mi­ni­stra ino­stranih po­slova ime­no­van je dr An­te Trumbić.  Mi­ni­star ovog re­so­ra sa oso­bljem i u do­go­vo­ru sa  Mi­ni­starskim savje­tom odre­đi­vao je spoljnu po­li­ti­ku, izrađi­vao ci­lje­ve i po­stavljao zadatke na osno­vu ko­jih se upravljalo  državnom di­plo­mati­jom i po­ste­pe­no pro­ši­ri­vala i učvršći­vala mre­ža di­plo­matskih i kon­zu­larnih zastupni­štava ko­ja su imala zadatak da obave­štavaju i savje­tu­ju re­sornog mi­ni­stra i da spro­vo­de i izvršavaju po­li­ti­ku utvrđe­nu od strane mi­ni­stra i vlade.

Prvi pro­pis no­ve države ko­jim je ure­đen rad ovog mi­ni­starstva je Uredba o organi­zaci­ji Mi­ni­starstva ino­stranih de­la, di­plo­matskih  zastupni­štava  i kon­zu­lata Kraljevstva SHS u ino­stran­stvu od  5. maja 1919. g. [2] .Pre­ma ovoj Uredbi na če­lu re­so­ra ino­stranih dje­la stajao je mi­ni­star pod či­jim uputstvi­ma i nadzo­rom obavljani su svi po­slo­vi mi­ni­starstva i dje­lo­vala su sva di­plo­matska i kon­zu­larna zastupni­štva u ino­stran­stvu. Radi bržeg i tač­ni­jeg obavljanja po­slo­va u mi­ni­starstvu su obrazo­vana odje­lje­nja: Po­li­tič­ko, Admi­ni­strativno, Kon­zu­larno-trgo­vač­ko, Odsek raču­no­vodstva, Glavna arhi­va i Pres bi­ro za zvanič­na saopšte­nja, ko­ji je do tada bio u nadle­žno­sti Predsedni­štva  Mi­ni­starskog savje­ta. Najvažni­je odje­lje­nje u re­so­ru spoljnih po­slo­va je Po­li­tič­ko odje­lje­nje. Odje­lje­nja su se dije­li­la na odse­ke, a či­novni­ci razvrstavali na klase: I, II, III. Krajem 1922. formi­rano je i Dru­go po­li­tič­ko odje­lje­nje ko­me je stavlje­no u du­žnost pi­tanje manji­na i saradnja sa Dru­štvom naro­da u Že­ne­vi.

Pri Predsedni­štvu Mi­ni­starskog savje­ta od 1918–1922. po­sto­jalo je Odje­lje­nje za izvršavanje me­đu­narodnih ugo­vo­ra ko­je je obavljalo po­slo­ve ko­ji su se odno­si­li na: ugo­vo­re o mi­ru, Dru­štvo naro­da, razgrani­če­nja, manji­ne, nao­ru­žavanje i razo­ru­žavanje i naknadu ratne šte­te. [3]  U  to­ku  1922. ovo odje­lje­nje pre­lazi u sastav Mi­ni­starstva ino­stranih djela u svojstvu savje­to­davnog te­la za pravna pi­tanja me­đunarodnog karakte­ra. Po­četkom 1926. Odje­lje­nje za izvršavanje me­đu­narodnih ugo­vo­ra po­dignu­to je u rang Di­rekci­je za ugo­vo­re. U sastav ove di­rekci­je bi­lo je Trgo­vin­sko-po­li­tič­ko odje­lje­nje, u či­joj je nadle­žnosti bi­la trgo­vi­na i zaklju­či­vanje trgo­vin­skih ugo­vo­ra. Go­di­ne 1929. ova di­rekci­ja je uki­nu­ta, a po­slo­vi iz  nje­ne nadle­žno­sti pre­ne­ti su u nadle­žnost  Po­li­tič­kog odje­le­nja. Krajem 1925. Po­li­tič­ko odje­lje­nje je pre­tvo­re­no u Ge­ne­ral­nu po­li­tič­ku di­rekci­ju. Po­četkom 1926. izvrše­na je re­organi­zaci­ja Po­li­tič­kog odje­lje­nja tako što je po­dignu­to na ste­pen Di­rekci­je za ugo­vo­re.

U ci­lju zastu­panja Kraljevstva SHS i nje­go­vih in­te­re­sa kod stranih dvo­ro­va i stranih vlada ustano­vljavana su di­plo­matska zastupništva. Po­slan­stva i kon­zu­lati otvarani su kralje­vim ukazom na predlog mi­ni­stra ino­stranih dje­la, a po saslu­šanju Mi­ni­starskog savje­ta.

Di­plo­matski zastupni­ci dije­li­li su se na:

1. Izvan­redne po­slani­ke i opu­no­mo­će­ne mi­ni­stre,

2. Di­plo­matske agen­te,

3. Otpravni­ke po­slo­va.

Poslanici su po­stavljani kralje­vim ukazom i akre­di­to­vani kod še­fo­va država na stranim dvo­ro­vi­ma ili kod vlada Re­pu­bli­ka. Oni su tumači­li vladi­nu spoljnu po­li­ti­ku kod država kod ko­jih su akredi­to­vani.

Diplomatski agenti su di­plo­matski predstavni­ci na dvo­ro­vima nesu­ve­re­nih država.

Otpravnici poslova su stal­ni i  po­vre­me­ni. Stal­ni su akre­ditovani kod mi­ni­stra ino­stranih po­slo­va do­tič­ne ze­mlje i vršili su du­žnost po­slani­ka u mje­stu gde po­slanik ni­je nai­me­no­van. Pri­vre­meni su bili oni ko­ji su zastu­pali po­slani­ka kada je ovaj na odsu­stvu po zvaničnom i pri­vatnom po­slu i isti nisu imali po­tre­bu da pre­daju akre­di­tivna pi­sma. Funkci­ja di­plo­matskih predstavni­ka je da: održavaju i jačaju odno­se izme­đu dvije ze­mlje i da  pri­pre­maju te­ren i uče­stvu­ju u pre­go­vo­ri­ma za re­šavanje zajednič­kih pi­tanja; obavje­štavaju o po­litič­kom stanju u ze­mlji u ko­joj se nalaze i da šti­te svo­je državljane.

Diplomatska zastupništva po­red še­fa mi­si­je mo­gli su imati još jednog savjetni­ka po­slan­stva, po­tre­ban broj se­kre­tara, pi­sara i ostalog oso­blja. Tu­mače su mo­gla imati samo po­slan­stva na isto­ku. Uredba je uve­la obave­zu da svaki po­slanik, di­plo­matsko-kon­zu­larni agent ili otpravnik po­slo­va du­žan je bio da zna fran­cu­ski je­zik, ko­ji je tada bio di­plo­matski je­zik, i da se stara da u najkraćem ro­ku savlada je­zik ze­mlje gde je vršio slu­žbu.

Konzulati i konzuli, za razli­ku od po­slan­stva i ambasada ko­je su zastu­pale svo­ju državu na cije­loj te­ri­to­ri­ji ze­mlje gde su lo­ci­rane, predstavljali su državu na odre­đe­nom područ­ju za ko­je su ustano­vlje­ni i po­stavlje­ni. Na osno­vu„Kon­zul­ske kon­ven­ci­je” dve države odre­đivale su broj  kon­zu­larnih predstavni­ka jedne ze­mlje u dru­goj. Dvije su osnovne vrste kon­zu­la: državni konzuli (konzu­les missi) i počasni konzuli  (konzu­les ellekti). Me­đu­narodni odno­si po­znaju če­ti­ri vrste kon­zu­la: ge­ne­ral­ni kon­zu­li (po­stavljaju se u ve­ćim i važni­jim mje­sti­ma,trgo­vačkim sre­di­šti­ma i lu­kama); kon­zu­li u ostalim mje­sti­ma: vi­cekon­zu­li i kon­zu­larni agen­ti (namje­šte­ni­ci kon­zu­la ko­je on ime­nu­je)

Vlada mo­že bi­lo uzajamno bi­lo po osno­vu obi­čaja ili di­plo­matskih kon­ven­ci­ja otvarati ge­ne­ral­ne kon­zu­late i kon­zu­late ako to državna po­tre­ba zahtije­va. Kon­zu­li su stal­ni državni či­novni­ci ili počasna li­ca. Stal­ni kon­zu­li se po­stavljaju kralje­vim ukazom na predlog mi­ni­stra ino­stranih dje­la i kao takvi imaju platu i sva či­novnič­ka prava i mo­gu se akre­di­to­vati i kao di­plo­matski agen­ti. Po­časni kon­zuli ni­su državni či­novni­ci i ne­maju či­novnič­ka prava. Po­časni konzu­li mo­gu bi­ti i strani državljani. Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije za počasne konzule postavljeni su: naši trgovci i iseljenici koji su se afirmisali u sredini gde su duže živeli, ili pak strane ugledne i imućne ličnosti.

Diplomatski predstavnici sa izvanrednom specijalnom misijom slati su u odre­đe­nu ze­mlju sa odre­đe­nim zadatkom ko­ji je vre­men­ski ograni­čen: da predstavljaju ze­mlju na raznim sve­čano­sti­ma: pro­slavi, da uru­če če­stitke, da pri­su­stvu­ju ženidbi, odnosno udaji vladara ili njegove djece, po­gre­bu i dr.

Uredba je pro­pi­sala i uslo­ve za stu­panje li­ca u di­plo­matsku slu­žbu: da su državljani Kraljevstva, da su odslu­ži­li vojni rok ili istog oslo­bo­đe­ni, da su završi­li fakul­tet ili ko­ju struč­nu državnu ško­lu, da su po­lo­ži­li ispit iz naci­o­nal­ne isto­ri­je i da znaju fran­cu­ski je­zik. Kada je či­novnič­kim zako­nom iz 1923. predvi­đen državni struč­ni ispit za stu­panje u ma kakvu državnu slu­žbu pre­ma   po­laganje struč­nih ispi­ta u ovom re­so­ru či­novni­ci prve kate­go­ri­je po­lagali su ispit iz sle­de­ćih predme­ta: pi­sme­ni zadatak na fran­cu­skom je­zi­ku, usme­ni ispit iz naci­o­nal­ne isto­ri­je i nacionalne di­plo­matske isto­ri­je 19-og vije­ka, opšte di­plo­matske isto­ri­je 19-og vije­ka, me­đu­narodnog javnog i pri­vatnog prava, ge­o­grafi­je Kralje­vi­ne SHS  i Evro­pe i organi­zaci­je Mi­ni­starstva ino­stranih  djela.

Zako­nom o ure­đe­nju Mi­ni­starstva ino­stranih po­slo­va i di­plomatskih i kon­zu­larnih zastupni­štava Kralje­vi­ne Ju­go­slavi­je u inostran­stvu od 25. marta 1930. go­di­ne [4] svi po­slo­vi iz re­so­ra spoljne po­li­ti­ke i odno­sa sa ino­stran­stvom pre­nije­ti su u ovo Mi­ni­starstvo. Mi­ni­starstvo ino­stranih po­slo­va i dalje je imalo pet odje­lje­nja: Poli­tič­ko, Upravno sa Raču­no­vodstvom, Kon­zu­larno-pri­vredno, Pravno odje­lje­nje i Glavna arhi­va.

Či­novni­ci Mi­ni­starstva i di­plo­matskih i kon­zu­larnih zastupni­štava razvrstani su u pet gru­pa:

1. di­plo­matsko-kon­zu­larni či­novni­ci za ko­je su utvrđe­ni slede­ći po­lo­žaji: pri­pravnik, pi­sar, vi­cekon­zul, se­kre­tar, kon­zul, savjetnik, ge­ne­ral­ni kon­zul, stal­ni de­le­gat, di­plomatski agent, opu­no­mo­će­ni mi­ni­star, izvan­redni po­slanik, prvi po­moćnik i mi­ni­star;

2. kan­ce­larijski či­novni­ci;

3. mani­pu­lativni či­novni­ci;

4. račun­ski či­novni­ci;

5. tehnič­ko i po­moćno oso­blje.

Di­plo­matske zastupni­ke Zakon je razvrstao u sle­de­će gru­pe:

1. Izvan­redne po­slani­ke i opu­no­mo­će­ne mi­ni­stre;

2. Di­plo­matske agen­te;

3. Otpravni­ke po­slo­va

4. Stal­ne de­le­gate

Na če­lu po­slan­stva stajao je izvan­redni po­slanik i opu­no­moće­ni mi­ni­star, stal­ni ili pri­vre­me­ni otpravnik po­slo­va. Je­dan po­slanik mo­gao je bi­ti akre­di­to­van isto­vre­me­no u vi­še država i bi­ti stal­ni de­le­gat u me­đu­narodnim in­sti­tu­ci­jama. Di­plo­matski zastupni­ci uzi­mani su iz di­plo­matske i kon­zu­larne slu­žbe, ili van stru­ke me­đu li­ci­ma ko­ja su raspo­lagala po­treb­nim znanjem i spo­sobno­sti­ma. U diplomatsku službu slati su diplomati od  karijere i istaknuti intelektualci: Miroslav Spalajković, Milenko Vesnić, Mihailo Gavrilović, Jovan Dučić, Milan Rakić, Živko Balugdžić, Ivo Andrić, Boško Čolak Antić, Konstantin Fotić, Božidar  Purić, Frano Cvetuša, Filip  Dominiković, Josip i Luka Smodlaka, Ribar Otokar, Ivo i Prvoslav  Grisogono i drugi. Po­stavljeni su kralje­vim ukazom i akre­di­tovani kod  vladara, odno­sno po­glavara stranih država i Sve­te sto­li­ce.

Stal­nog otpravni­ka po­slo­va akre­di­tovao je mi­ni­star ino­stranih po­slo­va kod vlade one države gdje ni­je akre­di­to­van po­slanik.

Pri­vre­me­ni otpravnik po­slo­va je uvijek najstari­ji di­plo­matski či­novnik do­tič­nog po­slan­stva kada je odsu­tan po­slanik.

Diplomatske agencije otvarane su po po­tre­bi kralje­vim ukazom u državama ko­je ni­jesu potpu­no ne­zavi­sne. One mo­gu bi­ti spo­je­ne sa gene­ral­nim kon­zu­lati­ma u kom slu­čaju nji­hov šef no­si naziv ge­ne­ral­ni kon­zul i di­plo­matski agent. Di­plo­matski agent je u ran­gu ge­ne­ral­nog kon­zu­la.95

Stalni delegati predstavljali su Kralje­vi­nu Ju­go­slavi­ju /SHS  u stal­nim me­đu­narodnim institucijama ko­je su imale di­plo­matsko obe­ležje. Po­stavljani su kralje­vim ukazom na predlog mi­ni­stra inostranih poslova i uz saglasnost predsjedni­ka Mi­ni­starskog savje­ta.

Konzularna zastupništva dije­lila su se na:

1. ge­ne­ral­ne kon­zu­late;

2. kon­zu­late;

3. vi­ce kon­zu­late;

4. kon­zu­larne agen­ci­je.

Kon­zu­larna zastupni­štva otvarana su i uki­dana kralje­vim ukazom pre­ma po­tre­bi slu­žbe na predlog mi­ni­stra ino­stranih po­slo­va, a po saslu­šanju predsjedni­ka Mi­ni­starskog savje­ta. Po­red še­fa imala su i po­tre­ban broj kon­zu­la, vi­cekon­zu­la, pi­sara i ostalog oso­blja. Gene­ral­ni kon­zu­li i kon­zu­li bili su iz  stru­ke ili po­časni. Po­časni ge­ne­ral­ni kon­zu­li, vi­ce kon­zu­li i kon­zu­larni agen­ti ni­su državni či­novni­ci i ne­maju či­novnič­ka prava. Oni mo­gu bi­ti i strani državljani. Po­stavljaju se tako­đe kralje­vim  ukazom na predlog re­sornog mi­ni­stra i uz saglasnost mi­ni­stra predsjedni­ka.

Ne­pu­nu de­ce­ni­ju kasni­je Kralje­vi­na Ju­go­slavi­ja do­ne­la je Uredbu sa zakon­skom snagom o ure­đe­nju Mi­ni­starstva ino­stranih po­slo­va, di­plo­matskih i kon­zu­larnih zastupni­štava Kralje­vi­ne Ju­go­slavi­je u ino­stran­stvu od 10. avgu­sta 1939 .96 ko­jom su uve­de­na no­va odje­lje­nja u Mi­ni­starstvu: Odje­lje­nje za štampu, Glavna arhi­va pro­me­ni­la je naziv u Isto­rijsko odje­lje­nje, od  rani­jeg Upravnog odje­lje­nja sa Raču­no­vodstvom formi­rana su dva: Upravno odje­lje­nje i Odje­lje­nje raču­no­vodstva. Mi­nistarstvo je tada imalo se­dam odje­lje­nja: Po­li­tič­ko, Upravno, Kon­zu­larno-pri­vredno, Pravno, Isto­rijsko i Odje­lje­nje raču­no­vodstva.

Či­novni­ci i slu­žbe­ni­ci u Mi­ni­starstvu razvrstani su po gru­pama: 1. di­plo­matsko-kon­zu­larni, 2. kan­ce­larijski, 3. račun­ski, 4. mani­pu­lativni či­novni­ci i tehnič­ko oso­blje.

Za razliku od Diplomatskih agencija postoje i druge Agencije u međunarodnom pravu – organi­zacije koje ne predstavljaju vladu svoje države, mada vrše zvanične ili poluzvanične funkcije u inostranstvu. One nemaju diplomatski karakter, već rade na osnovu dozvole ili toleran­cije države gde se nalaze. Ne uživaju nikakav imunitet ali im se iz kurtoazije daju izvesne povlastice i pruža pomoć u radu. U rad ovih specijalnih ustanova dolaze: turistički biroi, putničke agencije, zvanične novinske agencije i dopisnici, predstavnici trgovačkih komora, kulturni instituti i ustanove, saobraćajni, carinski i policijski pogranični organi. [5]

Di­plo­matska zastupni­štva de­le se na: ambasade (po prvi put uvede­ne); po­slan­stva; di­plo­matske agen­ci­je i stal­ne de­le­gaci­je. U skladu sa tim razvrstavaju se i di­plo­matski predstavni­ci: ambasado­ri ko­ji stoje na če­lu ambasade; izvan­redni po­slani­ci i opu­no­mo­će­ni mi­ni­stri ko­ji sto­je na če­lu po­slan­stva, odno­sno stal­ni ili pri­vre­me­ni otpravnik po­slo­va ambasade ili po­slan­stva; di­plo­matski agen­ti i stal­ni de­le­gati. Ambasado­ri i po­slani­ci po­stavljani su kralje­vim ukazom i akre­di­tovani su kod vladara, odno­sno še­fo­va stranih država i Sve­te sto­li­ce. Oni su mo­gli bi­ti u isto vrije­me akre­di­to­vani u vi­še država ili bi­ti stal­ni de­le­gati. Re­gru­tovani su iz di­plo­matsko-kon­zu­larne stru­ke, ili izu­zetno van stru­ke izme­đu li­ca ko­ja raspo­lažu po­trebnim znanjem i spo­sob­no­sti­ma za odre­đe­ne po­lo­žaje.

Ambasada je di­plo­matska mi­si­ja najvi­šeg ran­ga (stal­na u stranoj ze­mlji ili u te­li­ma Uje­di­nje­nih naci­ja). U de­vetnae­stom vije­ku i rani­ji me­đu­narodni di­plo­matski do­ku­men­ti ure­đi­vali su da ambasade u drugim ze­mljama uspo­stavljaju samo ve­li­ke ze­mlje. Kasni­je su i male ze­mlje uobi­čavale da otvaraju ambasade u dru­gim ze­mljama i ti­me izražavaju i isti­ču važnost zadatka ko­ji po­ve­ravaju svo­jim ambasado­ri­ma u toj ze­mlji i u odno­su sa tom ze­mljom ko­ji se že­le po­di­ći na najvi­ši ni­vo. Do 1941.  g. Kralje­vi­na Ju­go­slavi­ja je sve­ga dva svo­ja po­slan­stva po­digla je na ni­vo ambasade: u Bu­ku­re­štu (Ru­mu­ni­ja), de­cembra 1938. g. i u Cari­gradu, odnosno Ankari (Turska) 1939. g. U toku Drugog svetskog rata (1942) na rang ambasada podignuta su poslanstva u Vašingtonu i Moskvi.

Di­plo­matske agen­ci­je na če­lu sa di­plo­matskim agen­tom otvarane su po po­tre­bi kralje­vim ukazom u državama u ko­ji­ma se iz po­seb­nih razlo­ga nijesu mo­gla otvo­ri­ti po­slan­stva.

Stal­ni de­le­gati predstavljali su Kralje­vi­nu Jugoslaviju u stalnim me­đu­narodnim in­sti­tu­ci­jama ko­je su imale di­plo­matsko obe­ležje.

Di­plo­matska zastupni­štva po­red še­fa mi­si­je mo­gla su imati: jednog savjetni­ka, po­tre­ban broj se­kre­tara, pi­sara, kan­ce­larijskih i mani­pu­lativnih či­novni­ka, po­moćnog i tehnič­kog oso­blja. Šef mi­si­je (gde ih ne­ma še­fo­vi kon­zu­larnih zastupni­štava) di­rektno su potči­nje­ni mi­ni­stru i prvi je pretpo­stavlje­ni še­fo­vi­ma svih kon­zu­larnih zastupni­štava.

Poslanstva i konzulati otvarani su i uki­dani pre­ma po­tre­bi slu­žbe kralje­vim ukazom a na predlog mi­ni­stra i uz saglasnost Mini­starskog savje­ta.

Kon­zu­larna zastupni­štva de­lila su se na: ge­ne­ral­ne kon­zu­late, kon­zu­late, vi­cekon­zu­late i kon­zu­larne agen­ci­je.

Kon­zu­larni zastupni­ci razvrstavani se u: ge­ne­ral­ne kon­zu­le, kon­zu­le i vi­ce kon­zu­le. Sve tri gru­pe su či­novni­ci di­plo­matske stru­ke.

Do zaklju­če­nja no­vih ugo­vo­ra po­štovani su svi ugo­vo­ri ko­je je Kralje­vi­na Srbi­ja zaklju­či­la sa glavnim save­zni­ci­ma (Fran­cu­skom, En­gle­skom, Itali­jom i SAD ). Na snazi su ostali i svi ostali ko­lektivni me­đunarodni ugo­vo­ri ko­je je zaklju­či­la Kralje­vi­na Srbi­ja. Ostalo je bilo da se razjasni dali ugo­vo­ri Kralje­vi­ne Srbi­je sa ne­u­tral­nim ili prijateljskim državama, ko­je ni­jesu potpi­sale po­me­nu­ti Sen Žermen­ski ugo­vor obave­zu­je Kraljevstvo SHS ili su pak pre­stali da važe.

S dru­ge strane u jugoslovenskim po­kraji­nama koje su do 1918. bile pod upravom Austro-Ugarske a potom su ušle u sastav Kraljevstva SHS kao unu­trašnji zako­ni važi­le su izvje­sne me­đu­narodne ko­lektivne kon­ven­ci­je ko­je su bi­le od opšteg me­đu­narodnog in­te­re­sa i ko­je su bez ob­zi­ra na ne­stanak jedne od nje­nih potpi­sni­ca (Austro-Ugarske) i dalje važi­le kao i unu­trašnji zako­n i na tom područ­ju. Ovo iz razlo­ga što je Kralje­vi­na SHS  re­ci­pi­rala zako­no­davstvo bivših austro­ugarskih po­kraji­na. Ipak, najve­ći dio me­đu­narodnih obave­za Kraljevi­ne Ju­go­slavi­je /SHS su obave­ze iz ugo­vo­ra zaklju­če­nih po­sle Prvog svjetskog rata, ko­je su pro­iste­kle iz: no­vih me­đu­narodnih odno­sa, iz obave­za sa no­vo­nastalim državama i što je sa državama, bivšim ratnim pro­tivni­ci­ma tre­balo ob­no­vi­ti i na no­vim osno­vama gradi­ti di­plo­matske i po­li­tič­ke odno­se.

Kada se po­smatra di­plo­matska i kon­zu­larna mre­ža Kralje­vi­ne Ju­go­slavi­je /SHS od 1918–1941. mo­že se zaklju­či­ti sle­de­će:

1. Ju­go­slo­ven­ska država pro­du­žava tradi­ci­o­nal­nu mi­ro­lju­bi­vu po­li­ti­ku Kralje­vi­ne Srbi­je nasto­je­ći da po­digne i učvrsti svoj  ugled  u svije­tu. Kralje­vi­na SHS je po­stavi­la se­bi za cilj održavanje mi­ra u svije­tu i uz razvi­janje mi­ro­lju­bi­vih i di­plo­matskih odno­sa sa svim državama. U takvoj kon­ste­laci­ji  odno­sa državna po­li­ti­ka i di­plo­mati­ja oslanjale su se na ve­li­ke si­le, save­zni­ce iz Prvog svjetskog rata: Fran­cu­sku, En­gle­sku, SAD i Itali­ju. Oslo­nac su bi­le i ze­mlje Male atan­te-Če­ho­slo­vač­ka i Ru­mu­ni­ja u cen­tral­noj i ju­go­i­stoč­noj Evro­pi, či­ji je savez bio garan­ci­ja za ču­vanje i održavanje po­sto­je­ćeg me­đu­narodnog pravnog po­retka. Či­nje­ni su napo­ri da se: na ravno­pravnoj osno­vi uspo­stave poli­tič­ki i pri­vredni odno­si sa svim su­sednim ze­mljama; da se kon­soli­du­ju odno­si sa Austri­jom, Ne­mač­kom, Mađarskom i Turskom da se po­ste­pe­no  razvi­jaju di­plo­matski odno­si i stu­pi u bli­ži po­li­tič­ki i pri­vredni do­dir sa ze­mljama sje­verne i ju­žne Ame­ri­ke i  da se uspostave diplomatski odno­si sa SSSR-om.

2. Pred Dru­gi svjetski rat di­plo­matski odno­si održavani su sa 45. me­đu­narodno pri­znate države, odno­sno sa 57. ze­malja (12 ze­malja je još uvek bi­lo u sastavu Bri­tan­ske impe­ri­je) Radi se za on­dašnje prili­ke o re­lativno razvi­je­noj  di­plo­matsko-kon­zu­larnoj slu­žbi.

3. Pre­ma vrsti di­plo­matska i kon­zu­larna predstavni­štva su bi­la: ambasade; po­slan­stva, ge­ne­ral­ni kon­zu­lati, kon­zu­lati, vi­ce-kon­zu­lat, po­časni ge­ne­ral­ni kon­zu­lati, po­časni kon­zu­lati i po­časni vi­ce kon­zu­lati.

Di­plo­matskim i kon­zu­larnim predstavni­štvi­ma tre­ba do­dati i stal­ne i po­vre­me­ne de­le­gaci­je i ko­mi­si­je:

1. Di­plo­matski predstavni­ci pri vojsci Carske Ru­si­je 1919–1920,

2. De­le­gaci­ja na kon­fe­ren­ci­ji mi­ra u Pari­zu 1919–1920,

3. De­le­gaci­ja pri Kon­fe­ren­ci­ji za re­paraci­ju u Pari­zu 1919–1930,

4. Stal­ni de­le­gat pri Dru­štvu naro­da u Že­ne­vi 1921–1941,

5. Vladin de­le­gat pri Me­đu­narodnoj  du­navskoj  ko­mi­si­ji: Bu­dimpe­šta, Beč, Brati­slava 1920-1932, odno­sno pri Me­đunarodnom du­navskom save­tu 1932-1941,

6. Državni zastupnici pri mje­šo­vi­tim izbornim su­do­vi­ma Kraljevine Jugoslavije /SHS sa Ne­mač­kom 1922-1939; Kraljevine Jugoslavije/ SHS sa Austri­jom 1921-1939; Kraljevine Jugoslavije /SHS sa Bu­garskom 1921-1939; Kraljevine Jugoslavije /SHS sa Mađarskom 1924-1939,

7. Predstavnik u li­kvi­daci­o­noj ko­mi­si­ji u Be­ču 1922.

Za isto­ri­ju di­plo­mati­je ju­go­slo­ven­ske države karakte­ri­stič­no je da je imala di­plo­matske vojne i konzularne zastupni­ke pri vojsci Carske Ru­si­je, sve do nje­nog po­vlače­nja iz ze­mlje, od apri­la 1919. do no­vembra 1920. go­di­ne (Mo­skva, Omsk, Ode­sa, Vladi­vo­stok, Je­kate­ri­nodor i Se­vasto­polj). Ruska emigracija u Beogradu takođe je imala svog delegata za zaštitu svojih interesa. Sa So­vjetskim Save­zom di­plomatski odno­si uspo­stavlje­ni su tek ukazom od 25. ju­na 1940.g. ko­jim je otvo­re­no (ob­no­vlje­no)  po­slan­stvo u Mo­skvi. [6]

Pljevljaci u Ministarstvu inostranih poslove (djela).

Na dan stvaranja Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca 1. decmbra 1918. u Ministrstvu inostranih djela Kraljevine Srbije bilo je 104. zaposlena lica. Nakon formiranja Ministarskog savjeta jugoslovenske države i preimenovanja Ministarstva inostranih djela Kraljevine Srbije u Ministarstvo inostranih djela Kraljevstva SHS (7. decembra 1918) u ovo ministarstvo anagažovano je 136. novih lica, među kojima i dva Pljevljaka: knjigovođa Gavro Pejatović sa platom od 3.5000 dinara mjesečno, čije je ime potom precrtano verovatno zbog odlaska za nastavnika Državne gimnazije u Pljevljima u kojoj je službovao  1919. g. i Nićifor Lisičić, sa zabilješkom da je u MID stupio 16. jula 1920.g. u svojstvu pomoćnika knjigovođe sa mesečnom platom od 3.000 dinara. Kasnije je u Ministarstvu inostranih poslova kraće ili duže vrijeme radilo još desetak činovnika Pljevljaka. Otuda i naslov ovog teksta Pljevljaci u službi dipolmatije, a ne u diplomatskoj službi. Najdublji trag ostavili su dipolomatsko-konzularni  predstavnici Vukašin Šećerović i Miloš Tošić i finansijski stručnjak Nićifor Lisičić. U prikazivanju njihovog rada držaćemo se hronološkog reda kako su primani  u službu.

 LISIČIĆI

Bratstvo Lisičići su od Vojinovića iz Poblaća kraj Pljevalja. Drže da su potomci spahije Vojina koji je u 16. vijeku obnovio manastir Sv. Trojicu. Porodično stablo može im se pratiti od popa Gavra Lisice iz Adrovića, hrabrog i odvažnog čovjeka od koga su mnogi zazirali. Ovaj hrabri „junak-popo što bez straha sablju paše i konja jaše“ odbio je da pred austrijskim generalom i turskim pašom u Priboju na proslavi rođendana Franje Josifa nazdravi ćesaru i sultanu kazavši: „No ću ja nazdraviti rusijskom caru, glavi svije Slavjana, đe smo da smo“. Gavro je imao tri sina: Stefana, Sima i … četiri kćeri: Milevu, Albijanu, Julku i Stefaniju.

Istaknuti član bratstva Lisičić bio je prota Simo Lisičić (1856-1936). Sa ženom Milicom, rođenom Dragašević, imao je četiri sina i šest kćeri: Sava, Lazara, Mihaila, Nićifora, Borku, Stefu, Zoru, Dobrinku, Ivanku … Ostao je upamćen kao ugledni domaćin i rijetko bistar čovjek, odan patriota i omiljeni sveštenik. U njegovoj kući našla je smještaj i gostoprimstvo državna komisija za razgraničenje Crne Gore i Srbije 1913. godine. Kao što je mimo volje naroda podijeljen jedan isti narod tako je tada podijeljeno i njegovo imanje. Kuća je ostala u Crnoj Gori, a veći dio imanja u Srbiji.

LISIČIĆ Simov NIĆIFOR (1888-1945), sin prota Sima Lisičića rođen je u Otilovićima, gdje mu je otac bio paroh. Osnovnu školu završio je u Pljevljima i Bogoslovsko-učiteljsku školu u Prizrenu 1910.g. U državnu službu stupio je u Meljaku kod Pljevalja 1. novembra 1910.g, gdje je kao učitelj i nacionalni radnik služio 3. g, 1. mjesec i 2. dana, što mu je kasnije priznato za napredovanje u službi (rad u neoslobođenim krajevima Stare Srbije priznavan je svima kao nacionalni rad). Kraljevim Ukazom od 3. decembra 1913. postavljen je za poreznika VI klase Bitoljskog poreskog odeljenja u Ministarstvu  finansija Kraljevine Srbije, što će kasnije opredijeliti njegovu cjelokupnu službeničku karijeru prema finansijama i računovodstvu. Nakon unapređenja u poreznika V klase  Bitoljskog poreskog odjeljenja 14. februara 1920. postavljen je za pomoćnika knjigovođe u Ministarstvu inostranih djela Kraljevstva SHS gdje je ostao do kraja života. U službi je bio „odličan u svakom pogledu, vredan, pouzdan, savestan i poverljiv“, što mu je omogućilo da redovno napreduje.  Od pomoćnika knjigovođe, do knjigovođe, sekretara blagajničkog odjeljenja, višeg sekretara i načelnika Odseka računovodstva i ekonomata.[7] Jedno vrijeme u toku Drugog svjetskog rata radio je pri jugoslovenskoj izbegličkoj vladi u Londonu. Nakon oslobođenja 1945. komunistička vlast ga je uhvatila u blizini Novog Pazara i bez suda likvidirala. Nakon likvidacije od strane Vojnog suda Divizijske vojne oblasti za Sandžak u Novom Pazaru „osudio ga je“ „na smrt strijeljanjem uz trajan gubitak časnih prava … što je po kapitualaciji Jugoslavije zajedno sa Vojom Nenadićem, Grigorijem Božovićem i ostalim poznatim izdajnicima u srezu pljevaljskom, organizovao izdaju našega naroda, formirajući izdajničke četničke bande po direktivama Draže Mihailovića i kao takav ostao sve do njegovog hvatanja. Ovim je okrivljeni učinio krivično djelo izdaje svoga naroda za račun okupatora i niz drugih zločinstava kao indirektni izvršilac istih …“ Uzalud su bile molbe građana Pljevalja, Adrovića, Crljenice i Otilovića da mu se kao osvedočenom narodnom prijatelju kako za vrijeme Kraljevine Jugoslavije tako i kasnije poštedi život. Tako je glavom platio još jedan član iz ugledne građanske porodice koja je čuvala i sačuvala srpstvo u državotvornom središtu nekadašnje srpske srednjovjekovne države. Komunisti su strijeljali sve ljude od ugleda ako nisu bili za njihov pogled na svijet i izgradnju društva po njihovim mjerilima za koje su držali „da je bolje od svih do tada poznatih“.[8]

LISIČIĆ Simov MIHAILO, najmlađi sin prote Sima Lisičića, rođen je 1. novembra 1895. u Pljevljima. Nakon osnovne škole i niže gimnazije u Pljevljima višu gimnaziju i dvije godine prava završio je u Parizu. Rješenjem Izvršnog narodnog odbora u Podgorici 6. februara 1919. postavljen je za sekretara Okružnog suda u Pljevljima  gdje je ostao do 30. juna 1919. kada je podnio ostavku. Rješenjem MIP K SHS od 5. oktobra 1921. postavljen je za dijurnistu Kraljevskog poslanstva u Parizu, u kom je zvanju bio da 17. februara 1923, kada je postavljen za za pripravnika  II kategorije V  grupe 1 stepena. Državni stručni ispit polagao je pred komisijom u Parizu. U službenom listu Mihaila Lisičića u MIP zabilježeno je da je za „sve vreme bio marljiv, tačan i u svakom pogledu ispravan službenik“. U diplomatskoj službi Kraljevine Jugoslavije ostao je do 15. novembra 1941. g. kada je kao starješina kancelarije VI položajne grupe Kraljevskog poslanstva u Parizu Odlukom Predsjedništva Ministarskog savjeta u izbeglištvu stavljen u penziju.

Ministarstvo inostranih poslova mu je kako je tada nalagalo pravilo diplomatske službe odobrilo ženidbu sa Francuskinjom Rejmondom ( Rejmonde Sour), ali  sa napomenom da ne može ostati sa službom u Francuskoj, što nije bilo predviđeno zakonom već njegovo diskretno pravo da se ne bi pozivala na svoje domaće prilike, što se izgleda posle i tolerisalo. Rejmond je kao miraz u brak unela  100.000 franaka. Nakon penzionisanja Mihailo i Rejmond se vraćaju i žive u Beogradu. Mihailo je umro 1978, a Rejmond 1981. U braku nijesu imali djece. Rejmond je voljela Adroviće u koje je često dolazila i prijatno se osjećala u njima. [9]

LISIČIĆ Gavrov RAFAILO (RISTO ILI ADŽO), treći sin popa Gavra Lisičića rođen je u Adrovićima 31. oktobra 1886. Osnovnu školu učio je u Pljevljima i u Sarajevu, gdje je jednu godinu i 5 mjeseci pohađao Trgovačku akademiju. Vojsku nije služio. U službenom listu zabilježeno je da je bio služitelj dnevničar u Generalnom konzulatu Kraljevstva SHS u NJujorku od 1919-1920. Jedno kraće vrijeme radio je u bolnici u NJujorku. Od 1920-1929. bio je prodavac parabrodskih putničkih karata za Evropu, kada je ponovo stupio na rad u Generalni konzulat u NJujorku kao služitelj dnevničar. Na predlog generalnog konzula B. P. Stojanova 1937. odlikovan je Ordenom Sv. Save V stepena. Za vrijeme Drugog svjetskog rata kada se teško živjelo na predlog MIP Kraljevine Jugoslavije (Upr. Pov. Br. 2412 od 5. oktobra 1942) na 99 sjednici Ministarskog savjeta od 27. novembra 1942. pod tačkom 38. razmatrano je i odobreno Rafailu Lisičiću, služitelju dnevničaru generalnog konzulata u NJujorku na ime jednokratne pomoći od 100 dolara radi bolesti u porodici. Vlasti nove Jugoslavije 29. januara 1945. otkazale su službu Rafailu Lisičiću. Rafailo Lisičić govorio je i pisao englesi i služio se njemačkim i mađarskim jezikokm. [10]

U aktu MIP Kraljevine Jugoslavije br. 8884 od 7. oktobra 1931. pominje se izvesni dr J. L. Lisičić, koji je tvrdio da je navodno  23. marta 1930. primio poslove našeg počasnom konzulata. U odgovoru MIP na ovaj akt navodi se da u arhivi Konzularno-privrednog odjeljenja nema podataka da mu je ikada bilo povjereno vršenje funkcije našeg počasnog konzula u ovom mjestu, niti o ovom licu ima drugih podataka u Personalnom odjeljenju MIP Kraljevine Jugoslavije.

MILOŠ A. TOŠIĆ rođen je 25. novembra 1893. godine u Pljevljima. Osnovnu školu učio je u mjestu rođenja, a učiteljsku školu završio je u Skoplju školske 1913/14. godine. U zvanju stalnog učitelja postavljen je 1. septembra 1914. u Prisojnici, Okrug tetovski, gdje je ostao do 18. oktobra 1914. godine. Kada je Srbija bila napadnuta od Austro-Ugarske kao dobrovoljac stupio je u srpsku vojsku, o čemu je zapisao: „Kako se baš u prvim danima moje učiteljske službe naše pleme nalazilo u borbi sa mnogo jačim neprijateljem i isto se gušilo u svojoj rođenoj krvi braneći svoju nezavisnost i slobodu, to nisam mogao i dalje ostati u pozadini nego sam se odmah javio na dužnost i 1. novembra 1914. godine stupio u đačku četu u Skoplje iz koje sam pošao na front gde sam u postepenim činovima podoficira i oficira ostao stalno u vojsci do 10. jula 1919. godine, o čemu pod 2 podnosim uverenje Ministarstva vojnog i mornarice u overenom prepisu“.[11] Vrijeme provedeno na vojnoj dužnosti u toku rata od 1. 11. 1914. do 9. 7. 1919. priznato mu je u radni staž, uz odbitak đačkog vojničkog roka od 14. mjeseci, što je po odbitku ukupno iznosilo 3 godine, 6 mjeseci i 9 dana.

Nakon oslobođenja i ujedinjenja vratio se učiteljskom pozivu. Ministarstvo prosvjete postavilo ga je za učitelja 10. 7. 1919. u selu Krnjači kod Priboja, a potom u selu Ivanje, sve u Okrugu prijepoljskom do 15. decembra 1920. godine. Potom je od 16. decembra 1920. do 15. aprila 1921. radio kao korespodent u Ministarstvu ishrane i obnove, odnosno Ministarstvu socijalne politike; od 15. aprila 1921. u Ministarstvu inostranih djela u svojstvu dijurniste (dnevničara), a od 20. jula 1921. knjigovođa u Blagajničkom odjeljenju ovog ministarstva. U službi je napredovao od pete položajne grupe do knjigovođe treće položajne grupe u kom statusu je radio do 23. aprila 1928. godine kada je razrešen dužnosti knjigovođe u MIP-u zbog postavljenja na dužnost protokoliste u Generalnom konzulatu u NJujorku. Kasnije su mu povjereni blagajnički poslovi, poslovi arhivara – starešine kancelarije, pasoška kontrola i kontrola ostavina, pa blagajnički i inspektorski poslovi.  Aprila 24. iste godine molio je i dobio 20 dana odsustva radi viđenja sa porodicom u Pljevljima i tazbinom u Pešti prije odlaska u Ameriku. Na dužnost u NJujorku stupio je 11. jula 1928. Dvadeset osmog novembra 1928. molio je tromjesečno odsustvo radi operacije žlezde u grlu u Jugoslaviji. Predpostavljeni su njegovog rad ocenjivali najvišim ocjenama:

„U  službi je vrlo tačan. Posao radi sa razumijevanjem i voljom … u radu ima inicijative … sposoban je za samostalan rad … u ophođenju je vrlo korektan … prema strankama predusretljiv i uslužan … prema starijima pažljiv i korektan … ponašanje van službe potpuno … odlike – predan poslu, savestan do sitnica, radi u kancelariji dok ne završi posao … otvoren i čestit čovjek .. dobar u privatnim i javnim kontaktima … zaslužuje unapređenje … za sve vrijeme rada bio je najsavesniji od svih činovnika“[12]

Nagrađivan je i pohvaljivan i od vojnih organa: ukazom ministra vojske i mornarice od 31. marta 1926. dobio je povelju 15. pešadijskog puka „Stevan Siđelić“ odlikovanih za vrijeme Velikog rata. Za vojne uspjehe 14. februara 1928. unapređen je u čin pešadijskog poručnika.

U Generalnom konzulatu u NJujorku radio je neprekidno do 14. februara 1938. kada je premješten u MIP u Odseku računovodstva i ekonomata (od dužnosti je razrešen je 9. jula 1938). Po dolasku u Beograd 10 decembra 1938. unapređen je u starešinu kancelarije  u petu položajnu grupu, a 14. novembra 1940. unaprijeđen za savjetnika četvrte položajne grupe. Aprilski rat 1941. zatekao ga je na radu u MIP-a. Odlukom Ministarskog savjeta 17. decembra 1942. stavljen je u stanje pokoja kao savjetnik četvrte položajne grupe 2 stepena. Ubrzo je penzionisan sa ukupno 34 godine, 10 mjeseci i 15 dana službe i penzijom od 2214,50 dinara mjesečnih primanja.

ČEDOMIR A. TOŠIĆ, mlađi brat Milošev rođen je u Pljevljima 25. februara 1901 (u godini otvaranja Srpske gimnazije u Pljevljima). U rodnom gradu učio je osnovnu školu i nižu gimnaziju, a potom maturirao u IV beogradskoj gimnaziji. U Beogradu je studirao filozofiju. Služio se francuskim jezikom. U toku studija  radio je kao dnevničar u Administartivno-pravnom odjeljenju MIP-a Kraljevine SHS od 12. novembra 1925. do 18. decembra 1926.godine kada je otpušten iz državne službe, pa ponovo vraćen  i konačno razrešen 21. januara 1927. godine. Preporuka brata Miloša bila je ulaznica da bude primljen u državnu službu. Razlog neredovnog dolaska na posao verovatno je što nije mogao da uskladi radne obaveze i studije. Redovni vojni rok služio je u 29 pješadijskom puku u Trebinju.

ŠEĆEROVIĆ Lazarov VUKAŠIN VUKO. Današnji Šećerovići vode porijeklo od Kujundžića iz Drobnjaka, a ovi od Lazarevića, takođe iz Drobnjaka odnosno iz Banjana. [13]  Za našu temu interesantan je Vukašin Vuko Šećerović (1898-1971), sin Lazara Šećerovića. Osnovnu školu i nižu gimnaziju učio je u rodnim Pljevljima. Sa srspkim đacima dospio je u Francusku i u Marseju maturirao posle Prvog svjetskog rata. Na Sorboni završio je Pravni fakultet i enonomske nauke. Na službu u Ministarstvu inostranih poslova Kraljevine jugoslavije stupio je 15. decembra 1923.g, kao pripravnik 9 grupe I kategorije. Raspoređen je u Albanski odsek ovog ministarstva. Od 9. janura do 25. aprila 1925. godine bio je upućen na privremeni rad u Kraljevsko poslanastvo u Tiranu. Dvadeset šestog novembra 1925.g. polagao je pismeni zadatak iz stručnog ispita na francuskom jeziku na temu „Jugoslovenska ideja od ilirskog pokreta do 1. decembra 1918“ koji nije položio. Tek iz trećeg pokušaja ovaj ispit je uspeo da položi. Neposredno poslije ovog polaganja molio je za odsusustvo od 15. dana zbog smrti mlađeg brata Dragoljuba Draga koji je takođe završio prava i radio u Sarajevu, gdje je kao mlad i umro. Četrnaesteg januara 1927. unapređen je za pisara 8 grupe I kategorije. Sticajem oklolnosti u ovoj grupi je umjesto 3, kako je zakonom bilo propisano, radio sve do 13. avgusta 1932. kada je unaprijeđen za sekretara 7. položajne grupe. Zbog toga je tada zahtijevao da se unaprijedi u VI položajnu grupu, što je poslanstvo u Atini gdje tada radio podržalo i molbu proslijedilo MIP u Beograd.

Opština pljevaljska aktom pov. Br. 15 od 28. januara 1931. izvijestila je MIP da je Vukašin Šećerović, pisar Kraljevskog poslanstva u Sofiji Ukazom A. Đ. Br. Od 17. decembra 1930. unaprijeđen u čin rezervnog konjičkog poručnika. Sledeće unapređenje, za sekretara 7. položajne grupe dobio je 20. decembra 1932. Dvije godine kasnije 20. oktobra 1934. određen je za rad u Političko odjenjenje MIP-a. Kraljevskim ukazom od 30. septembra 1937. postavljen je za sekretara Kraljevskog poslanstva u Rimu. Na ovoj dužnosti ostao je 1. aprila 1939, kada je postavljen za sekretara Mnistarstva inostranih poslova u Beogradu. Zanimljiv je spisak od 118. stvari koje je prilikom selidbe iz Rima u Beograd poneo: biblioteku, gramofon, umjetničke slike, figure, radio aparat, šivaću mašinu, lustere, vaze, tanjire, šolje, porcelan, staklariju, časovnike, zavese, lustere, kuhinske stvari, vitrine, svećnjake, stoliće, ormane, tepihe, i drugo.  U međuvremenu je unapređen u službi. Međutim, Glavna kontrola kao vrhovni računski sud u zemlji aktom  br. 125692 od 10. oktobra 1939. koji je dostavila MIP-u osporila je ukaze Kraljevskog namesništva U Pr. Pov. 5475. od 1. septembra 1939; U   pr.  Pov. Br. 5476 od 1. septembra 1939. i U Pr.  Pov. Br. 5692 od 15. septembra 1939, kojim je Vukašin Šećerović iz V postavljen u IV položajnu grupu, jer je navodno bio protiv zakonit. U vezi sa tim je zatražila objašnjenje od MIP-a kako su mogle biti izmijenjene pojedine odredbe zakona o činovnicima, jer to prema Finasijskom zakonu za 1939/1940. nije bilo moguće. Glavna kontrola je potom po istom predmetu 28. oktobra 1939. tužbu podnela i Državnom savjetu, kao vrhovnom upravnom sudu u zemlji navodeći da je ukazom MIP U. Pr. Pov. Br. 5475 od 1. septembra 1939 na osnovu člana 15, stav 2 i člana 34 Uredbe sa zakonskom snagom o uređenju MIP i DKZ u inostranstvu od 18. avgusta 1939. Vukašin Šećerović sekretar V grupe MIP preveden je u savjetnika MIP  IV grupe 2 stepena, a da u prethodnoj grupi nije proveo tri efektine godine, već 2.g, 3 mjeseca i 14 dana. U tužbi se dalje kaže da je MIP na osnovu  finansijskog zakona dobio ovlašćenje da dopuni Zakon o MIP-u i DKZ-u putem Uredbe o činovnicima kojim je ova materija uređena, što znači da je MIP prekoračio ovlaštenja. Glavna kontrola je u tužbi zahtevala da se navedeni ukaz poništi.

U odgovoru MIP-a br. 6704 od 12. decembra 1939. ističe se da ostaje da se ispita „da li se iz ovih okolnosti pod kojima je dato ovlaštenje finansijskim zakonom za 1938/1939, kojima je dato ovlašćenje ministarstvima da uredbom o organizaciji pojedinih resora državne uprave sadrži implicitno i ovlašćenje za izmjenu Zakona o činovnicima i da je potreban izričit zakonski tekst u suprotnom smislu da bi se takvo ovlašćenje isključilo“. Osim toga uredba ima za cilj, ističe se u odgogoru MIP-a, da se činovnicima, koji su se naročito istakli svojim radom kao šefovi odseka, omogući u izvjesnoj mjeri nešto brže napredovanje. Ministar, dalje ukazuje da je mogućnost unapređenja po ovom osnovu ograničena na dva slučaja u jednoj budžetskoj godini, što predstavlja nagradu za izuzetan rad i sposobnost u  službi. Na osnovu izloženog ministar inostranih poslova molio je predsjednika Državnog savjeta da osnaži ukaz o vanrednom unapređenju Vukašina Šećerovića, a tužbu Glavne kontrole odbaci kao neosnovanu. Molba je uslišena i tužba je postala bezpredmetna.

Vukašin Šećerović za vreme svoga rad u MIP službovao je u Kraljevskim poslanstvima u Tirani (privremeni rad), Sofiji, Atini i Rimu.

Sa knezom Pavlom Karađorđevićem bio je na pregovorima u Berlinu kod Hitlera 1939.g. kada se pregovaralo o pristupu Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu. Zgog toga je posle rata više puta hapšen i ispitivan. Život mu je spasavao Josif Malović, uticajan čovjek i stari poznanik iz Pljevalja. Poslije Drugog svjetskog rata V. Šećerović radio je kao pravni savjetnik u društvenom preduzeću „David Pajić“ i Industriji motora i traktora u Beogradu. Šećerović je imao više stranih odlikovanja: francusko (legija časti), italijansko i poljsko.

MILINKOVIĆ J. LJUBOMIR  rođen je 17. jula 1886. godine u Pljevljima. Osnovnu školu završio je rodnom mjestu, a trgovačku školu u Sarajevu 1904.g. Kretanje u službi:  poreski pomoćnik – Sreza azbukovačkog (6. maja 1906 – 18. oktobra 1907), Sreza Račanskog (18. oktobar 1907 – 26. jul 1908, kada je otišao na služenje vojnog roka), u poreskom odjeljenju Sreza kolubarskog (1. mart 1909 – 1. april 1909),  Sreza račanskog (1. IV 1909 – 25. jun 1910); naredbom srpske Vrhovne komande od 18. decembra 1912. postavljen je za policijskog pisara Sreza pljevaljskog gdje je ostao do 10. marta 1914, kada je ukazom postavljen za poreznika VI klase u Ministarstvu finansija Kraljevine Srbije u kom je položaju ostao neprekidno do 31. avgusta 1922; blagajnik MID-a  u raznim zvanjima (blagajnik Računskog odjeljenja, glavni blagajnik, viši sekretar Računovodstvenog odeljenja) od 31. 8. 1922. do decembra 1941. kada je odlukom Ministarskog savjeta i ministra unutrašnjih poslova stavljen u stanje mirovanja  u rangu savjetnika MIP-a. U penziju su mu uračunate i ratne godine 1914-1920. (6 godina i 6 mjeseci). Ukupno je imao 38. godina, 11 mjeseci i 27. dana radnog staža sa mjesečnim iznosom penzije od 3.156,50 dinara. Rješenjem Ministarstva inostranih poslova FNRJ od 10. aprila 1946. godine stavljen je u definitivnu penziju sa iznosom od 4.400 dinara mjesečnog primanja. Za ratne zasluge dobio je srebrnu medalju za revnosnu službu. Đački vojni rok odslužio je u Đačkoj bateriji u Kragujevcu (1. 8. 1908 – 1. 2. 1909). Imao je čin rezervnog artiljerijskog kapetana. U ličnom personalnom listu zapisano je da je bio odlične stručne spreme, da je u službi bio marljiv i pouzdan i da je uspešno radio sve blagajničke poslove. Oženjen je bio Milicom Čučković iz Bajine Bašte sa kojom je imao četiri sina: Milutina (1912), Zorana (1914), Jovana (1920) i Mihaila (1921). [14]

MILINKOVIĆ J. MIROSLAV iz Priboja Ukazom Ministarstva finansija od 14. marta 1914. postavljen je za poreznika ovog ministrastva VI klase. Do tada je bio pisar III klase. U Ministarstvu finansija ostao je do 31. avgusta 1922.g. kada je postavljen za blagajnika Računovodstvenog odjeljenja MIP-a. Kasnije je bio glavni blagajnik, pa viši sekretar, a 1939. viši savjetnik u ovom ministarstvu.

MILINKOVIĆ Ljubomirov ZORAN rođen je 5. maja 1914. U Bajinoj Bašti Završio je polumaturu. Vojni rok je služio u Mostaru u I bateriji II    protivavionskog diviziona. Rješenjem A br. 805 od 1. maja 1937. postavljen je za zvaničnika-dnevničara Kraljevskog konzulata u Zadru sa mjesečnom platom od 50 dinara. Rješenjem od 26. juna 1939. raspoređen je za manipulativnog pripravnika u istom konzulatu. Rješenjem Predsjedništva Ministarskog savjeta Kraljevine Jugoslavije u izbeglištvu br. 757 od 27. marta 1942. dodeljen je na rad u Predsjeništvo Ministarskog savjeta. Služio se italijanskim jezikom. U personalnom dosijeu sačuvana je fotografija.[15]

MILINKOVIĆ U. MIROSLAV je rođen 28. decmbra 1913. u Pljevljima. Završio je Pravni fakultet u Beogradu. Vojni rok je služio u 26. četi Škole za rezervne pešadijske oficire u Goraždu od 29. oktobra 1935 – 29. jula 1936. U vojsci je stekao čin rezervnog potporučnika. Kasnije je dobio čin rezervnog kapetana I klase. Nakon osluženja vojnog roka 2. godine je proveo na studijama prava u Parizu gdje je položio usmene doktorske ispite i usavršio francuski jezik koji je govorio i pisao.  Na službu u MIP-a stupio je 27. septembra 1939. Rješenjem od 11. novembra 1939. raspoređen je u Pravno odjeljenje MIP-a na mjesto zvaničnika-dnevničara. U MIP ostao je do 16. avgusta 1948. kada je potpisao da je primio svoju ličnu dokumentaciju koja mu je bila potrebna radi regulisanja službeničkog odnosa u Ministarstvu trgovine FNRJ gdje je vjerovatno od tada radio.

VOJINOVIĆ Joksimov VUKOTA rođen je 1886. u Selcu kod Pljevalja. Osnovnu školu završio je u Premćanima, nižu gimnaziju od 1902. u Pljevljima, i Višu gimnaziju u Užicu. Kao odličan učenik viših razreda gimnazije iz neoslobođenih krajeva Stare Srbije dobio je blagodejanje Vlade Kraljevine Srbije. Nakon završetka gimnazije upisao se na Građevinski fakultet u Beogradu, gdje je takođe bio stipendista Kraljevine Srbije. Vukota Vojinović potomak stare srpske porodice iz koje je ponikao učitelj Jakov Vojinovića, kum Nikole Pašića, zatim Filip Vojinović poznati narodni prvak i kodžobaša, Boško Vojinović i drugi, bio je istinski patriota. Prije Balkanskih ratova bio je član dobrovoljačke studenske čete koja je aktivno radila na oslobođenju neoslobođenih krajeva od Osmanlija. Na početku Prvog Balkanskog rata uključio se u srpsku vojsku i sa njom prešao skoro čitavu Makedoniju i deo Albanije. Sa fronta je pisao i u beogradskim listovima i časopisima objavio reportaže sa fronta (ukupno oko 18 reportaža). Posebno je zanimljiva reportaža pod naslovom „ Kako se predao Priboj“ sa potpisom uspomene jednog četnika.

Kada je počeo Prvi svjetski rat bio je kao dobrovoljac u 1.300 kaplara. Učestvovao je u Kolubarskoj bitki i drugim borbama u kojima je učestvovala ova jedinica srpske vojske.. Sa srpskom vosjkom prešao je Albaniju i potom učestvovao u borbama na Solunskom frontu. U borbama je ranjavan nekoliko puta. Za pokazanu hrabrost dobio je nekoliko srpskih odlikovanja i stekao čin poručnika srpske vojske. Prilikom proboja Solunskog fronta, u septembru 1918. godine bio je ranjen u krsta i prebačen na liječenje u Francusku. Za vreme liječenja, koje je trajalo nekoliko mjeseci, upoznao se sa jednom bogatom Kanađankom koja je u miraz dobila četiri fabrike papira i šumu u vrijednosti oko 5 miliona tadašnjih zlatnih dolara. Po završetku liječenja oženio se sa ovom Kanađankom i na traženje kanadske vlade i uz odobrenje Ministarstva inostranih djela Kraljevine Srbije 1918. otišao da s njom živi u Kanadu, gdje je nastavio i završio Građevinski fakultet. Sa suprugom je imao četvoro djece. Od 1918. do 1930. radio je u kanadskim industrisjkim preduzećima, gdje se upoznao sa najmodernijom industrijom i trgovinom, naučio engleski i francuski jezik i stekao brojna poznanstva i prijateljstva u ovim oblastima i političkim krugovima.  Stečena znanja,  iskustva i poznanstva kasnije će (1931) staviti na raspolaganje Kraljevskom generalnom konzulatu u Kraljevine Jugoslavije u Montrealu. Molbu da bude primljen na rad u generalnom konzulatu konzul Seferović je istot dana prosledio u MIP-a u Beograd sa mišljenjem da „poznaje Vojinovića već dvanaest godina kao čestitog, vrednog, poštenog i kulturnog čovjeka i odličnog patriotu. Svojim neumornim radom i taktičnošću zadobio je ljubav, povjerenje i ugled u najboljim društvenim slojevima u Kanadi. Svojim poznavanjen trgovine i industrije, a naročito metoda koje se primenjuju u ovoj zemlji, i svojim odličnim vezama sa prvacima  u političkim, socijalnim i industrijskim krugovima, bio bi od velike koristi ovome konzulatu kao stručno lice“. Konzul Seferović, dalje navodi da V. Vojinović odlično vlada sa engleskim i francuskim jezikom, pa moli i preporučuje da se V. Vojinović primi na službu u Generalni konzulat u Montrealu u svosjtvu koje odgovara njegovoj spremi i obrazovanju.

Prije stupanja u diplomatsku službu svoje domovine 1930. došao je u posjetu rodnom kraju i tu ostao oko dva mjeseca. Po povratku u Kanadu razveo se sa ženom. Drugi put se oženio sa jednom Kanađankom francuskog porijekla iz Kvebeka, sa kojom nije imao djece. Umro je 1972.g. u Vankuveru u Kanadi od bolesti pluća. U Kanadi je i sahraljen. Veza njegove djece sa njegovim zaivičajem i njegovom domovinom je prekinuta.

Rješenjem U Pr. Pov. 1598 od 28. marta 1931. postavljen je za zvaničnika dnevničara Kraljevskog konzulata Kraljevine Jugoslavije u Montrealu sa mjesečnom dnevnicom od 119 dolara, računajući 31. januara 1931.g. Na službi u konzulatu je ostao vrlo kratko. Rješenjem U Pr. Pov. Br. 3473 od 7. jula 1931.g. otpušten je iz državne službe Kraljevine Jugoslavije. Po ovlašćenju ministra inostranih poslova ukinut je kredit za jednog zvaničnika dnevičara generalnog konzulata u Montralu od 1. jula 1931.g. [16]

DRAGUTINOVIĆ Đ. JOVAN rođen je 29 jula 1912. u Bobovu od oca Đurice i majke Stane, rođene Dujović. Osnovnu školu sa odličnim uspjehom završio je u rodnom mjestu; Državnu gimnaziju u Pljevljima završio je i ispit zrelosti kao najbolji đak svoga razreda i cele škole položio je sa vrlo dobrim uspjehom 1932.g. Kao gimnazijalac objavljivao je kraće tekstove iz života i rada gimnazije i drugih oblasti iz pljevaljskog kraja. Bio je član Uređivačkog odbora omladinsko-đačkog časopisa „Naša iskra“, koji je izlazio pri gimnaziji u Pljevljima 1931, 1932 i 1933.g. Vlasnik i urednik ovog lista bio je profesor gimnazije Đorđe J. Kiselinović.

Za pitomca NJ, V. Kralja primljen je lično od kralja Aleksandra I bez ikakve preporuke. Kralj ga je zapazio kao bistrog i darovitog đaka prilikom njegove posejte Crnoj Gori, kada je mali Dragutinović ubjedljivo deklamovao pred njegovim veličanstvom na Žabljaku (Rješenje o prijemu br. 4827 od 3. avgusta 1932, sa važnošću od 1. septembra 1932). Uprava Dvora NJ.V. Kralja aktom br. 3740 od 3. avgusta 1932. obavijestila je Upravu Kraljevog fonda „da je primljen za pitomca Jovan Đ. Dragutinović, svršeni maturant gimnazije i sin Đurice i Stane Dragutinović seljaka iz Bobova, Opštine bobovske, Sreza pljevaljskog. Imenovani će studirati pravo na Beogradskom univerzitetu – Zadužbina NJegovog Veličanstva Kralja Aleksandra I . Izdržavanje u iznosu od 450 dinara plaćaće Uprava Dvora a resto do iznosa 1000. dinara t. j. 550. dinnara izdavaće se pitomcu na ime svih troškova i nabavki, preko Uprave Dvora, a sem toga plaćaće Uprava Dvora za imenovanog redovne takse za semestre i upise“.

Već na kraju prve godine Pravnog fakulteta J. Dragutinović je pokazao vanredan uspjeh. U junu 1933. položio je 5 ispita: Diplomatiku i Političku istoriju sa odličnim uspjehom; Teoriju narodne ekonomije i Enciklopediju prava, takođe sa odličnim uspjehom; Istoriju slovenskog prava i Istoriju srpskog prava sa vrlo dobrim uspjehom. U međuvremeno je četiri mjeseca slušao i završio kurseve engleskog i francuskog jezika i stenografiju. U oktobru iste godine (1933) položio je sve preostale ispite iz prve godine: Crkveno pravo sa dobrim usjehom (6); Rimsko pravo sa ocenom vrlo dobar (8); Istoriju slovenskog prava sa ocenom vrlo dobar (8); Diplomatiku i politčku istoriju, Enciklopediju prava i Narodnu ekonomiju sve sa odličnim uspjehom (9). Time je položio sve ispite iz prve godine studija sa prosječnim vrlo dobrim uspjehom.  U podnetom izvještaju o položenim ispitima u prvoj godini studija naveo je da je u toku te godine napisao Diplomatsku i političku istoriju Južnih Slovena od 1833-1920, koju je Univerzitet u Beogradu odbrio kao udžbenik za slušaoce prve godine Pravnog fakulteta. Vjerovatno se radi o nekoj vrsti skripte za ovaj predmet za koji tada nije bilo udžbenika.

LJetnje raspuste provodio je u Bobovu, gdje je zahtijevao da mu Uprava fonda NJ. V. Kralja šalje stipendiju. Diplomirao je na Pravnom fakultetu 14. jula 1938. sa prosječnom ocenom 7,59. Školovanje je nastavio u Beču gdje doktorirao 26. septembra 1939. Vojni rok je služio u dva maha: u Bataljonu prekomandovanih vojnika Beogradskog garnizona od 16. oktobra do 15. novembra 1934. i u Školi za rezervne autovozarske oficire u Automobilskoj četi u Beogradu (Dedinje) od 4. septembra 1938 – 6. juna 1939. Imao je čin automobilski narednik đak. Ocjena komandira Dimitrija M. Dragovića o J. Dragutinoviću za vrijeme služenja kadra: „vladanja primernog, službu vršio  vrlo dobro, upotrebljiv za vodnika u autojedinici, karaktera čvrstog, odlučan, preduzimljiv, lako shvatljiv, društven i druželjubljiv“. Lični opis pri otpustu iz kadra: stas srednji, lice okruglo, kosa smeđa, oči plave, nos pravilan. Neoženjen“.

Kada je završio školovanje i vojni rok bio je primljen u Maršalatu Dvora kod ministra Dvora Milana Antića, koji je intervenisao kod ministra inostranih poslova Aleksandra Cincar Markovića da bude primljen na službu u MIP-a Kraljevine Jugoslavije. Kraljevskim ukazom od 18. maja 1940. postavljen je za zvaničnika-dnevničara u Istorijskom odjeljenju MIP-a Kraljevine Jugoslavije, a ne u Ministarstvu prosvjete kako je do sada navođeno kada je pisano o J. Dragutinoviću. Na dužnost se javio 23. maja 1940. Iako sa najvišim akademskim zvanjima u predvečerje Drugog svjetskog rata bio je pozvan na vojnu vježbu na kojoj je bio od 1. jula do 31. avgusta 1940. u automobilskom puku V armijske oblasti u Nišu. Nakon aprilskog rata i kapitulacije Jugoslavije dužnost prema otadžbini dovela ga  u zavičaj, kojom prilikom je doneo izvjesnu količinu lakog naoružanja i municije. U Bobovu je okupljao patriote za pružanje gerilskog otpora okupatoru. Učestvovao je u prvim borbama sa ustaškim jedinicama oko Boljanjića i Čemerna. Nakon tih borbi bio je prokažen, uhapšen i od italijanskih vlasti streljan u Pljevljima 1941.g. Tako se tragično završio jedan mladi život čovjeka koga je Dvor Kraljevine Jugoslavije školovao i spremao da bude državna elita. Po sposbnostima i obrazovanju to je bez sumnje mogao i zasluživao. Nije imao sreće kao ni tadašnja jugoslovenska država.

Jovan Dragutinovi je znao francuski jezik, a služio se engleskim i njemačkim jezikom. Uz rad je pisao i objavljivao članke i druge priloge u „Pravdi“, „Idejama“ i drugim listovima i časopisima.[17]

DEBELJEVIĆ M. DIMITRIJE rješenjem br. 21163 od 28. decembra 1923. postavljen je za zvaničnika u Blagajničkom odjeljenju MIP-a sa godišnjom platom od 2400 dinara i dodatkom na skupoću koja mu je po zakonu pripadala, a koja se računala od 1. januara 1924.g. Rešenjem B br. 4498 od 5 aprila 1924.g. postavljen je za domaćina zgrade MIP-a sa mjesečnim honorarom od 3.000 dinara. Na osnovu ovlašđenja Ministarskog saveta Pr. Br. 1485 19. aprila 1927.g. zaključio je ugovor sa MIP-a i postao kontraktualni službenik na kome je položaju ostao da 30. marta 1929.g. kada je rešenjem Pr. Pov. Br. 1268 otpušten iz državne službe u kojoj je bio 5. godina i 3 mjseca (od 1. januara 1924 do 30 marta 1929.g). U dokumentima stoji da je za cijelo vreme rada u MIP-a vršio istu dužnost domara zgrade. Rješenjem MIP Pr. Br. 1485 od 19. aprila 1927.g. unapređen je u za kontraktualnog činovnika MIP. Osamnaestog maja 1927. pozvan je u Pljevlja na petaestodnevnu vojnu vježbu. Pri traženju odsustva naveo je da već 5 godina radi u službi MIP. Na traženje MIP zbog potrebe službe oslobođen je vojne vježbe. Nešto kasnije, 26. maja iste 1927. postavljen je za zvaničnika u Blagajničkom odjeljenju i domaćina zgrade MIP na 3 godine jer se u službi pokazao „kao vredan, pouzdan, ispravan i savestan u vršenju svoje dužnosti“, pa je postavljen za kontraktualnog činovnika sa mjesečnom platom od 3000 dinara. Rješenjem MIP Pr, Pov, br. 1268 od 30 marta 1929. otpušten je iz državne službe sa mjesta zvaničnika-dnevničara koju je vršio 4 godine. Ukupno je u MIP radio 5 godina, 3 mjeseca i 19. dana. Na rješenje o otpuštanje Debeljević je uložio žalbu Državnom savjetu sa molbom da se poništi akt ministra inostranih poslova, što nije urađeno.

PEJATOVIĆ  Gavrov OMILJ rođen je u Podujevu na Kosovu, gdje je otac Gavro bio upravnik poreskog odjeljenja. Majka Grozdana bila je iz porodice Šiljak. Ime mu je dao kum po rano preminulom rođaku Omiljenu. Danas jedan od sinovaca Omilja Pejatovića nosi njegovo ime. Osnovnu školu završio je u Podujevu. Gimnaziju je učio u Prištini i Skoplju gde je položio i ispit zrelosti sa vrlo dobrim uspjehom školske 1933/34.goodine. Pored školskog uspjeha u gimnaziji je nagovestio raskošan talenat za pisanje. Na temu „Skoplje u vreme Pikolominijevog pohoda“ dobio je prvu nagradu za svetosavski temat. Nakon toga je molio Ministarstvo inostranih poslova da ga postavi za pripravnika ili dnevničara u Beogradu, kako bi uz rad mogao da nastavi studije prava. Uz pomoć očevog prijatelja Nićifora Lisičića, načelnika u ovom ministarstvu molba mladog i ambicioznog Omilja je uslišena. Ukazom MIP-a od 5. novembra 1934, koji je potpisao šef Odseka računovodstva i ekonomije Nićifor Lisičić, Omilj Pejatović je bio raspoređen u Personalni odsek Ministarstva inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije u Beogradu. Uz redovan rad Pejatović je sa uspjehom završio Pravni fakultet.

U personalnom listu Omilja Pejatovića zabilježeno je da je u toku 1939.g. zbog bolesti četiri mjeseca bio na bolovanju bez nadoknade. Ukazom MIP-a  U pr. pov. br. 2070 (R. Br. 5001) od 18. aprila 1939. Omilju Pejatoviću otkazan je rad u državnoj službi sa 1. majom te godine. Daljih službenih podataka o njemu nema. Zna se da  se zanimao za politiku i da su mu bile bliske komunističke ideje koje su tada privlačile đačku i studensku omladinu. Pljevaljsku omladinu u Beogradu prema levičarskim idejama usmeravala je Dobrila Šiljak Mezić i njen muž Peti Mezić. Ovaj bračni par bio je učesnik Španskog građanskog rata. Da li je O. Pejatović bio član ove partije teško je reći. U ovoj ćeliji, pored Omiljena, bili su Rade Savić, Drago Šiljak, Dušanka Šiljak i drugi. Sastajalište im je bilo u stanu Dušanke Šiljak u blizini današnjeg Medicinskog fakulteta. Poznato je da je Omiljen Pejatović od strane policije uhapšen i nestao bez traga 1939.g. Ni groba mu se ne zna. I pored brojnih veza u državnoj službi porodica do danas nije uspela da sazna šta se desilo. Tako je presječena i ugašena jedna mladost koja je tek najavila svoj talenat. Omilj nije stigao da učini nešto više u oblasti francuskog, njemačkog i latinskog jezika i književnosti za koje je pokazivao talenat. [18]

R  E  Z  I M  E

Autor u uvodnom dijelu daje osvrt na organizaciju i rad Ministarstva inostranih poslova (djela) jugoslovenske države, koje je nastalo preimenovanjem Ministarstva inostranih djela Kraljevine Srbije 1918, iznosi podatke koja su poslanstva i konzulati Kraljevine Srbije nastavili rad, a koja su novootvorena za potrebe Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije Kraljevine Jugoslavije.

U osnovnom dijelu teksta iznosi biografske podatke o Pljevljacima koji su radili u Ministarstvu inostranih poslova (djela) Kraljevine Jugoslavije/SHS od 1919. do 1945: Gavru Pejatoviću, knjigovođi u MID-u 1919; Nićiforu Lisičiću, finansijskom stručnjaku (1920-1944); Mihailu Lisičiću, pravniku u predstavništvu u Parizu (1921-1941); Rafailu Lisičiću, finansijskom službeniku u Gen. konzulatu u NJujorku (1919-1920, 1929-1945); Milošu Tošiću, pravniku i ekonomisti (1921-1942), u konzulatu u NJujorku; Čedomiru Tošiću, studentu–dnevničaru (1925-1927); Vukašinu Šećeroviću, pravniku i ekonomisti na radu u MIP-u od 1923. do 1941, službovao u Tirani, Sofiji, Atini, Rimu, skretar MIP-a (1939-1941); Milinković LJubomiru, finansijskom službeniku (1922-1941); Milinković Miroslavu, finansijskom službeniku (1914-1941); Milinković Zoran, polumaturant–dnevničar u konzulatu u Zadru (1937-1942); Milinković Miroslavu, doktoru prava, u MIP-a (1939-1948); Vojinović Vukoti, komiti, inženjeru, u Gen. konzulatu u NJujorku (1931); Dragutinović Jovanu, doktoru prava, u MIP-a (1940-1941), organizatoru pokreta otpora u Pljevaljskom kraju 1941; Debeljević Desimiru, službovao u MIP-u (1924-1929); Omiu Pejatoviću, studentu–dnevničaru u MIP-u (1934-1939).

[1] Bez prekida 1918. nastavila su rad poslanstva  Kraljevine Srbije kao poslanstva K SHS u:  Atini, Bernu, Briselu, Bukureštu, Vašingtonu, Londonu, Lisabonu, Madridu, Parizu, Rimu, Stokholmu i Hagu. Posle obnove diplomatskh odnosa sa državama ratnim neprijateljima obnovila su rad poslanstvaU: Berlinu, Beču, Budimpešti, Sofiji, Carigradu (1926). Nova poslanstava  otvorena su u: Pragu (1918), Varšavi (1919), pri Svetoj Stolici (Vatikanu) u Rimu 1920), Bujenos Airesu (1921), Tirani (1923), Kairu (1926), Tokiju (1931), koje nije otpočelo sa radom, Santjagu (1935), Teheranu (1937), Rio de Žaneiru (1938),  Moskvi i Otavi (1940)
[2] Službene novine KSHS, br. 42/1919.
[3] Uredba o Odeljenju za izvršavanje međunarodnih ugovora od 30. 11. 1921, Službene novine KJ, br. 161/1922.
[4] Službene novine KJ, 72/1930.
[5] Službene novine KJ, br. 187/1939.

[6] Pavle Karović, Diplomatija, Beograd; Bogdan Krizman, Šta je diplomatija, Zagreb 1952, Miloje Milojević, Naši odnosi sa drugim državama, naša spoljna politika, Jubilarni zbornik života i rada K SHS 1918-1928, 2, Beograd 1929.

[7] Ukazom NJ. V. K. Od 26. juna 1923. postavljen je za sekretara u Blagajničkom odjeljenju MID, 10. februara 1924. preveden je u 2 grupu IIkategorije; 15. novembra 1924. postavljen je za inspektora blagajničkog odjeljenja MIP, Igrupe IIkategorije; u 1930. bio je v. d. šefa Inspektorsko-budžetskog odseka u Računovodstvenom odjeljenju; 5. IV 1930. viši sekretar u Računovodstvu; 25. aprila 1930. bio je viši sekretar u računovodstvu, potom je bio savjetnik u Odseku računovodstva i ekonomata; 14. novembra 1934. šef IV odseka Upravnog odljenja; 21. novembra 1936. viši savjetnik u Računovodstvu; 8. aprila 1939. načelnik Odjeljenja uRačunovodstvu IVpoložajne grupe 1 stepena.

[8] Arhiv Jugoslavije, 334, f. 99, Vojislav Vojkan Bojović, Lisičići, „Pljevaljske novine“ 15. 3. 2003, str. 10

[9] Arhiv Jugoslavije, 334, f. 99;  Vojislav Vojkan Bojović, Lisičići, „Pljevaljske novine“, 15.  3. 2003, 10.

[10] Isto

[11] Arhiv Jugoslavije, MIP Kraljevine Jugoslavije –Persolani odsek, kutija 197. (Iz molbe-žalbe  na rješenje Komisije za razvrstavanje činovnika MID-a od 10. 3. 1924)

[12] Ocjene Radoja Jankovića, generalnog konzula u Njujorku u godišnjim kvalifikacionim listovima M. Tošića.

[13] Lazarevići su se iz Banjana naselili u pleme Drobnjak, gdje su i ostali. Vremenom su od njih odvojili Radovanovići, Grkojevići i Kneževići. Bratstveničko predanje pamti Gaša Lazarevića, rođen oko 1640. koji je 5 godina učio kujindžijaki zanat u Carigradu. Imao je dva sina. Manojla i Andriju. Po djedi „kujindžiji“ Manojlovi potomci se kasnije prozvaše Kujundžići. Od Kujundžića će se kasnije odvijiti Šećerovići. Popa Jovana Kujundžića, istaknutog čovjeka svoga vremena i prostora, Sulejman paša Skopljak 1806. zatočio je u Jajcu. Iz zatvora je uspio da pobjegne i da ode kod Karađorđa u Srbiju gdje je 1812. umro. Najistaknutiji od Kujundžića tada bio je Jevto Kujundžić, hajduk i ustanik koji se dugo vremena borio protiv turskog nasilja, štitio narod od zulumćara, prelazio u Srbiju i vraćao se u Drobnjak. Na Sjeničkom Polju 1809. bio je u odredu 300 ustanika iz Drobnjaka, Rovaca, Morače, Vasojevića, Drobnjaka i drugih plemena koji su se sastali i sadejstvovali sa Karađorđevom vojskom. Jevto se tada susreo sa Karađorđem, kome je nosio pismo od vladike Petra Prvog i jabuke na dar. Kada je čitao vladikino pismo i jeo jabuke rekao je „Ove su mi jabuke slatke kao šećer, a ti si mi Jevto slađi od šećera“. Jevta Kujundžića su tada prozvali šećer, a njegove potomke kasnije Šećerovići. Jevto se u burnim vremenima skalnjao u Rovca, odakle je podizao čete i vodio ih protiv Turaka u Rašku oblast. Otuda je s Markom Poturkom digao čete i udario na katune Adžimusića u Ivici iznad Šavnika, te ih tada raskatunio. Oko 1820. pomirio se sa Turcimai odselio u Pljevlja i Grevo kod Pljevalja. Jevtovi sinovi su Jovo i Radovan; Jovovi Mile, Jevto i Dimitrije, a Radovanovi Aleksa, Vaso, Todo, Manojle, Đoko i Lazar. Od Kujundžića su se odvojili i Kostići i Ružići. Uspon Šećerovića u Pljevljima otpočeo je nakon uslaska austrougarske vojske iza Berlinskog kongresa (1879). Šećerovići su za austrijsku vojsku  liferovali svinjsko meso, razna pića, vina i druge potrebštine. Komisione radnje (predstavništva) imali su u Solunu, Trstu i Beču. Braća Đoko i Lazar Šećerović bili su bogati trgovci. Imali su više kuća i radnji u Pljevljima, kuće u današnjoj ulici Tanasija Pejatovića i na Barakama kraj vojnog logora u kojima su držali robu i izdavali stanove za austrijske oficire. Braća Šećerovići bili su vlasnici zgrade koja je kasnije bila hotel „Lovćen“, gdje su se nalazili glavni magacini i trgovina. Braća Šećerovići bili su suvlasnici  pivare u Pljevljima. Uz trgovinu Šeđerovići su čini napore i imale zasluge i na nacionalnom planu. Dvojicu Šećerovića ubili su Turci: Aleksu 1905. u Sjenici i Danila 1909. u Pljevljima na Raskrsnici u blizini današnje crkve Sv. Petka.

Lazar Lazo Šećerović (1858-1941) osnovnu školu učio je u manastiru Sv. Trojice, kao i građansku u Pljevljima i terzijski zanat kojim se bavio u mladosti. Učestvovao je u Hercegovakom ustanku (1875). Nakon propasti ovog pokreta sklonio se u selo Sajmište kod Dobroselice u užičkom kraju, a potom otišao u Užice gdje se ponovo prihvatio terzijskog zanata. Kad mu je otac  Radovan umro vratio se u Pljevlja da živi i radi. Od turskih vlasti je optuživan da je učestvovao u ustanku i pomagao usatnike (dao 500 ovaca i na drugi način pomagao ustanike, održavao vezu sa Srbijom i Crnom Gorom). Lazar se isticao u pomaganju Srpske crkveno-školske opštine u Pljevljima, zbog čega je često bio pod prismotrom turskih vlasti.  Sa Đokovim ćerkama Sofijom i Maruškom  1916 bio je interniran u logore Nežider i Boldogason. Nakon povratka bavio se trgovinom i dobrotvornim radom. Pomagao Srpsko kulturno-prosvjetno društvo „Bratstvo“, Sokolsko društvo i Crveni krst. Lazar je bio oženjen sa Persidom Živković sa Kojom je imao dav sina: Vukašina i Dragoljuba-Draga i četiri ćerke: Kosaru, Jelenu, Lenu i Darinku

[14] Arhiv Jugoslavije, MIP-a Kraljevine Jugoslavije 1918-1941, kutija 172.

[15] Arhiv jugoslavije, MID-a, kutija 172.

[16] Arhiv Jugoslavije MIP Kraljevine Jugoslavije, fas.—— i podaci dobijeni od sinovca Milete Vojinovića u Pljevljima.

[17] Arhiv Jugoslavije, 74, F. 411; Arhiv Jugoslavije, 334, F. 39.

[18] Arhiv Jugoslavije, 334, F. 131.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na april 5, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , , ,

Milić F. Petrović: Saobraćajne prilike i trgovina u Pljevljima i okolini 1860 – 1941. god.

“Glasnik Zavičajnog muzeja”, Knj. 6, Pljevlja, 2007,95-114

 Od stvaranja dvije poluslobodne srpske kneževine u XIX vijeku, Srbije i Crne Gore, oslobođenje Raške oblasti bilo je prioritet u svim njihovim nacionalno-oslobodilačkim planovima. Oslobođenje kolijevke srpske državnosti, duhovnosti i tradicije bilo je pitanje njihovog opstanka. Međutim, oko ove oblasti, šire Stare Srbije i Bosne i Hercegovine otimale su se tadašnje velike evropske sile: Otomanska carevina nastojala je da ove tradicionalne srpske zemlje i dalje zadrži pod svojom upravom; Austro-Ugarska je preko ovog prostora planirala i trasira svoj dobro poznati prodor na istok; Rusija je podržavajući oslobodilačke napore Srbije i Crne Gore željela da pojača svoj uticaj i prisustvo na Balkanu.

Austrougarsku politiku po pitanju Raške oblasti izrazio je ministar inostranih poslova, grof Julije Andraši, 1875. godine sledećim riječima: „Razdvojiti Srbe iz Srbije i iz Crne Gore, uzeti pod uticaj glavnu sponu te dvije samostalne države, Novopazarski sancak, stare srpske države i sedište zdrave rase.[1] U skladu sa ovim opredijeljenjem austrougarska diplomatija je uz pomoć njemačkog kancelara Bizmarka na Berlinskom kongresu (1878) neutralisala oslobodilačke napore i rezultate Srba u Raškoj oblasti, Staroj Srbiji, Bosni i Hercegovini i spriječila spajanje Srbije i Crne Gore u Raškoj oblasti.

Saobraćajne prilike i privredna situacija u Raškoj oblasti i Pljevljima u drugoj polovini XIX i u prvoj polovini XX vijeka bile su krajnje nepovoljne. Ovaj kraj bio je lišen savremenih komunikacija i time odvojen od svijeta i razvijenih privrednih sredina. Zbog toga su njegove privredne mogućnosti i dalje bile skučene. I u kulturnom pogledu ovi krajevi ostali su neproučeni i malo poznati naučnoj, kulturnoj i široj javnosti. Sve do oslobođenja (1912) robu i putnike su prenosili i prevozili konjski i kolski karavani starim srednjovekovnim putevima i pješačkim stazama. Nedostajali su savremeni putevi, mostovi, željeznički i automobilski prevoz.

Na osnovu odluka Berlinskog kongresa iz 1878. g. Austro-Ugarska je stacionirala jake vojne garnizone u Priboju, Prijepolju, Pljevljima i obližnjim visovima, jačine oko 5.000 vojnika i oficira. Nakon toga Austro- Ugarska je za svoje vojne i trgovačke potrebe izgradila puteve: Metaljka – Pljevlja i Pljevlja – Prijepolje i započela trasiranje željezničke pruge kroz Rašku oblast. Nakon aneksije Bosne i Hercegovine (1908) Austro-Ugarska je povukla svoje vojne garnizone iz Priboja, Pljevalja i Prijepolja i obustavila izgradnju puteva. Oslobodilačke rezultate izvojevane u balkanskim ratovima 1912/13. i potom planove o privrednim pregnućima Srbije i Crne Gore sprečila je austrougarska agresija na Srbiju 1914. g. i Prvi svjetski rat i nakon toga obnova razrušene i ratom opustošene zemlje. Zbog toga sve do 30-tih godina XX vijeka nije bilo puteva Pljevlja – Bijelo Polje; Prijepolje – Bijelo Polje – Berane; Pljevlja – Žabljak – Šavnik i savremenih prevoznih sredstava. Najviše je boljelo narod ovog kraja što je i nakon oslobođenja od Osmanlija i Austro-Ugara bio ekonomski jako zaostao i imao osjećaj da je potpuno zapostavljen i od svih savremenih kretanja i dostignuća odsečen, posebno u zimsko doba. Cijela Raška oblast nije imala saobraćajnu vezu sa Crnom Gorom, izuzev zaobilaznog puta Berane – Andrijevica. Bez puteva nije moglo biti eksploatacije neotvorenih šuma, površinskih majdana uglja, blagovremenog uvoza žita i kolonijale robe i izvoza stoke, stočnih i poljoprivrednih proizvoda, privrednog, prosvjetnog i kulturnog napretka i hvatanja priključka sa razvijenim djelovima zemlje. Rešavanju ovih problema – razvoj privrede, sprovođenje agrarne reforme, ograničenje državnih šuma, elektrifikacija varoši, moglo je da se pristupi tek nakon oslobođenja i stvaranja jugoslovenske države.

O pokušaju izgradnje željezničke pruge. Nakon okupacije Bosne i Hercegovine (1878) Austro-Ugarska je nastojala da stvori što povoljnije uslove za svoj prodor na istok. Bez savremenih puteva i prevoznih sredstava to se nije moglo izvesti. Da bi uspjela u ovim svojim planovima Austro-Ugarska je dugo vremena zagovarala potrebu izgradnje željezničke pruge od Bosne i Hercegovine do Kosovske Mitrovice. Da bi to izdejstvovala zagovarala je izgradnju Jadranske željeznice, kojom bi, navodno, Kraljevina Srbija zaobilazno preko sjeverne Albanije dobila izlaz na Jadransko more. Posle široke diplomatske aktivnosti kod velikih sila, Austro-Ugarska je uspjela da od turskog sultana dobije iradu (koncesiju) za trasiranje pruge od Sarajeva do Kosovske Mitrovice. Na osnovu saznanja iz Raške oblasti Tihomir Veljković, srpski carinik sa Javora, u izvještaju Ministarstvu inostranih djela Srbije od 28. januara 1905. g. pisao je o austrougarskim planovima za izgradnju željezničkog kraka Rudo – Pljevlja:

„Dalje izveštava da mu je taj oficir (iz austrougarske posade) rekao još i to, da će na proleće u Pljevlja stići i dve kompadije (pijande) da put Pljevlja – Rudo udese za železnicu, kojom su namerni vezati Pljevlja za ostalu bosansku železničku mrežu. Put od Pljevalja do Rudog trasiran je još pre nekoliko godina ali je do danas izgrađen samo za jedan čas od Pljevalja“.[2]

U vezi sa planovima za izgradnju željeznice kroz Rašku oblast austro-ugarski ministar spoljnih poslova, baron Erental, 1908. g., između ostalog, je izjavio:

„Veza austrougarskih železnica sa turskim železnicama kod Mitrovice (Kosovske) daće novog poleta ekonomskom razvijanju makedonskog vilajeta“. Nakon aneksije Bosne i Hercegovine (1908) baron Erental je uveravao da je ovaj kopneni pravac mnogo bliži za englesku indijsku robu i da je to navodno „približavanje Istoka Zapadu“.[3] Austrougarski poslanik u Carigradu Palavičini bio je otvoreniji i direktniji od svog ministra. Objašnjavajući velike austrugarske pretenzije preko srpske zemlje Raške pisao je: „Kada budu postavljene šine od bosanske granice do Mitrovice, uslediće uskoro, samo po sebi, osvajanje ovog zemljišta mirnim putem. Naša kultura će se probijati zajedno sa železnicom, polako ali sigurno do Soluna, koji će postati austrougarska luka“.[4] Ovi planovi, propaganda i politika Austro-Ugarske nisu bili nepoznati srpskim narodnim prvacima kao i nekim muslimanskim predvodnicima u Pljevljima. Starešina manastira Sveta Trojica Vasilije Popović skretao je pažnju Tutorstvu u Beogradu (Ministarstvu inostranih dela Kraljevine Srbije) da su „Pljevlja vrata austrijske propagande, pohitajmo da ta vrata podupremo“.

Kraljevina Srbija pomno je pratila austrougarske planove za izgranju željeznice kroz Rašku oblast. U njenom Ministarstvu inostranih poslova sačuvana su tri izveštaja Petra Kosovića, direktora Srpske gimnazije u Pljevljima, u vezi sa ovim pitanjem, koje je dostavljao preko Srpske carinarnice na Javoru.

U prvom izvještaju od 16. februara 1908. g. zabilježena je ravnodušnost i nezainteresovanost muhamedanaca za građenje pruge: „Glas da je Austrija dobila koncesiju za građenje železnice do Mitrovice primljen je ovde kod Muhamedanaca dosta ravnodušno. Izgleda da naše Turke već ništa uzbuditi i uznemiriti ne može. Sve su se oni, čini mi se, predali na milost i nemilost sudbini. Kako su među njima opet najaktivniji austrijski liferanti, a to su im i najbogatiji ljudi, interesovao sam se da saznam šta oni misle o novoj pruzi. Uverio sam se da se njih to pitanje samo toliko tiče: što se nadaju da će oni biti liferanti te pruge, te se boje da se uticajem drugih sila ne osujeti građenje njeno. Na žalost ima i naših Srba koji tako isto misle. Inače, glas o građenju te pruge pojačava i onako dosta veliki pesimizam kod naših ovdašnjih građanja“.

Druga zabilješka od 14. marta 1908. g. glasi: „Mehmed paša Bajrović bavi se već duže vremena u Beču. Sa njim su tamo i dva Srbina: Gligorije Veseličić iz Prijepolja, trgovac i liferant austrijski, i jedan Stevović iz Priboja, član poznate Pribojske trgovačke kompanije. Govori se i tvrdi da su sva trojica otišla tamo sporazumno da traže koncesiju za izgradnju novopazarske železnice“.

U trećem izvještaju od 5. maja 1908. g. navodi se da su radovi već otpočeli: „Radovi na trasiranju nove pruge otpočeli su uveliko. Jedna grupa inžinjera i radnika preduzela je, ima već nekoliko dana, trasiraju od Pri- boja. Čuva ih 40 konjanika turskih i, kako vele, čuvaju ih vrlo ozbiljno. U Prijepolju su opet tražili i pogađali stan za 5 lica, počevši od 1. juna. Prijatelj mi iz Prijepolja javlja kako je u izgledu da se tamo zidaju dve nove kuće za potrebe Austrijanaca, i to jedna u čaršiji, koju bi sagradili Veseličići, i druga u logoru, koju bi podigao Bajrović. Bajrović, Veseličić i Stevović, koji su, kao što sam Vam pisao, bili u Beču, vratili su se otud. Ne čuje se ništa jesu li uspeli da uzmu u koncesiju građenje nove železnice, ali prema nekim znacima kao da jesu. Tako je o toj stvari, po povratku iz Beča, Bajrović sa g. Fil. Đuraškovićem razgovarao i pozvao ga da i on uđe u kompaniju za građenje te pruge. G. Đurašković mu je dao svoj pristanak“.[5]

Prema austrougarskim planovima željeznica kroz Rašku oblast trebalo je da bude nastavak bosanske željeznice. Ova saobraćajnica išla bi od Rogatice na Uvac i povezivala bi austrougarske garnizone na Limu, u Priboju i Prijepolju, zatim bi se preko Sjenice i Novog Pazara pružila do Kosovske Mitrovice, odakle je od 1874. g. postojala željeznička pruga preko Prištine i Skoplja do Soluna. Bilo je planirano da se trasa pruge kod Priboja penje na 304 m, kod Prijepolja na 442 m i kod Sjenice na 1069 m, potom bi dalje probila ili zaobišla planinu Rogoznu. Oko izgradnje ove željeznice i Jadranske pruge, koje bi se ukrštale blizu Prištine, ukrštali su se i diplomatski napori Austro-Ugarske i Rusije, odnosno njihovih ministara spoljnjih poslova Erentala i Izvoljskog u 1907. i 1908. g. Erental je nakon proglašenja aneksije Bosne i Hercegovine (1908) povukao austrougarske garnizone iz Priboja, Prijepolja i Pljevalja, što je olakšalo kasnije oslobođenje Raške oblasti u Prvom balkanskom ratu. Sa aspekta germanskih osvajačkih planova Erental je tada napravio kardinalnu grešku.

Imperijalističke planove velike carevine prekinula je aneksija Bosne i Hercegovine i oslobodilački balkanski ratovi Srbije i Crne Gore, Grčke i Bugarske 1912/1913. g. Oslobodilački napori su napokon ogrijali Rašku oblast, Kosovo i Metohiju i Makedoniju, odnosno Staru ili Južnu Srbiju, kako su tada nazivani ovi krajevi.

Izgradnja željezničke pruge kroz Rašku oblast akuelizovana je i u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca poslije Prvog svjetskog rata. Geograf Jovan Cvijić više puta je tim povodom vodio razgovore sa Nikolom Pašićem, predsjednikom vlade. Jovan Cvijić je imao i svoj plan i pravac trase za željeznicu koja bi povezala Bosnu i Hercegovinu preko Raške oblasti sa Skopljem. S druge strane, pruga od Mitrovice do Novog Pazara – Raške i Kraljeva, povezala bi Rašku oblast sa Pomoravljem i Podunavljem kojima bi isporučivala svoje sirovine i od njih primala industrijsku robu, neke poljoprivredne i druge proizvode. Izgradnjom ova dva kraka pruge, smatrao je Cvijić, otvorila bi se Raška oblast dolinom Lima od Priboja do Mojkovca i dalje do Kraljeva.

Diplomata, nacionalni radnik Jovan Jovanović Pižon ukazivao je na značaj i potrebu razvoja Raške oblasti i u vezi sa tim pisao da je: „Ovoj oblasti bila namenjena i druga uloga, uloga smeštaja onoga što služi državnoj odbrani. Ona je trebalo da bude rasadnik dobre rase, onog zdravog, lepog, patrijahalnog, borbenog i otpornog srpstva čiji su preci naseljavali Srbiju. Ona je mogla biti i izvor dobrog voća, dobre stoke, mljekarnik svjetskog glasa“.[6]

Kralj Aleksandar Karađorđević i Nikola Pašić slagali su se u vezi sa potrebom izgradnje željezničke pruge kroz Rašku oblast. Za to su postojale i izvjesne budžetske mogućnosti i kreditni uslovi. Po nekim sumarnim proračunima radilo se o oko 200 miliona ondašnjih dinara. Prevagnulo je mišljenje i nastojanje kralja Aleksandra koje se sastojalo u sledećem: „… Jeste trebalo bi, ali Srbi mogu da čekaju, treba najpre gledati Hrvate i Slovence, oni ne bi razumeli zašto 100.000.000 dinara za krše u Sandžaku i u Crnoj Gori. Srbi će razumeti i čekaće… “.[7] I zaista, Srbima je jedino ostalo da čekaju bolja vremena. Kada je monarhistička i socijalistička Jugoslavije svojoj zapadnoj „braći“ prvo oprostila ratnu štetu učinjenu u toku dva svetska rata, a onda ih privredno uzdigla, oni su joj okrenuli leđa bez trunke obzira.

I tako i pored svih nastojanja, željezničkog saobraćaja u Raškoj oblasti između dva svjetska rata nije bilo, sa izuzetkom pruge od Priboja do Uvca u dužini od 5 km sa stanicama u ova dva mjesta. Kao što smo naveli, razmišljalo se o izgradnji pruge Uvac – Prijepolje – Bijelo Polje, i dalje do Berana i Peći i pravca od Berana do Kolašina – Podgorice i Kotora. Međutim, od nivoa planiranja nije se dalje odmaklo.

U ovako nepovoljnim saobraćajnim prilikama razgovaralo se i diskutovalo i o izgradnji jadranske željeznice. U vezi sa tim predviđan je i njen mogući pravac: Beograd – Višegrad, ili pravac od Metohije preko Berana do Podgorice i Jadranskog mora. Za ovu svrhu zaključen je pa poništen tzv. Blerov zajam, a da na samoj trasi pruge nije ništa rađeno. Prednost je data i sredstva usmjerena pravcima prema Dubrovniku, Pločama i Splitu. Pored ostalog, ukazivano je na potrebu i predlagana izgradnja pruge i puta: Foča – Pljevlja – Bijelo Polje. Međutim, i od ovih nastojanja nije bilo ništa. I tako će biti za sve vrijeme postojanja Kraljevine Jugoslavije i kasnije socijalističke Jugoslavije sve do sredine osme decenije XX vijeka, kada je izgrađena pruga Beograd – Bar. Osim pruge, Raška oblast nije imala ni savremenih kolskih puteva, mostova, dovoljno škola, bolnica, poljoprivrednih i drugih kredita i mnogo čega što je bilo poznato i korišćeno u razvijenim sredinama i centrima obje Jugoslavije. Recidivi prošlih vremena i danas su prisutni.

Izgradnja državnog puta broj XXVII Šavnik-Žabljak-Đurđevića Tara – Pljevlja. Poslije Prvog svjetskog rata Kraljevina Jugoslavija je pristupila izgradnji državnog puta Šavnik – Žabljak – Đurđevića Tara – Pljevlja. Izgradnju ovog puta podržao je kralj Aleksandar kada je boravio u Crnoj Gori. On je odobrio da se izgradi put Šavnik – Pljevlja i most na rijeci Tari (krak od Nikšića do Šavnika bio je ranije izgrađen). Rad na trasi puta Šavnik – Žabljak – Tara odobren je Rješenjem Ministarskog savjeta Kraljevine SHS br. 3894 od 5. marta 1921. godine pod upravom inspektora Karlovca. Putna trasa je obilježena na terenu bez prethodnog sondiranja terena, pa je zbog toga kasnije u polazištu trasa pomjerena u desnu stranu. Potom je na osnovu Rješenja Ministarstva građevina br. 12716 iz 1925. godine njenu trasu povukao inženjer iz Građevinske sekcije Nikšić u prisustvu šefa sekcije Kartinskog i trasera Nadarova. Traser je vodio računa da maksimalni uspon bude 5 %, i to na 30 visinskih metara. Skice situacije inž. Nadarov je izradio na osnovu terenskih podloženih podata- ka dobijenih busolom, pantljikom i pedometrom.

Rješenjem Ministarstva građevina Kraljevine SHS br. 17176 od 25. juna 1926. g. odobrena je izgradnja puta: Šavnik – Lever Tara (u dokumentima se greškom navodi Tever Tara iako se radilo o Đurđevića Tari). Zabilježeno je da je prednost data: „Hajdučkom prelazu na Lever Tari između Bobova i Premćana“. Za izgradnju puta obrazovana je sekcija sa sjedištem u Šavniku. Neposredni nadzor nad ovom sekcijom vršio je šef Građevinske sekcije na Cetinju Vojta Bauček, a on i ova sekcija bili su pod nadzorom Građevinske direkcije u Dubrovniku. Za šefa Sekcije određen je Hugo Mahnić, viši inženjer Građevinske direkcije u Dubrovniku; inženjeri su bili Gleb Nadarov i Viktor Fantoni, inženjeri Građevinske sekcije u Nikšiću; crtači su bili Ivan Sliva iz Građevinske sekcije na Cetinju, i Aleksandar Parfjonov i Mašo Filipović iz Građevinske sekcije u Nikšiću, a figurant Jovan Zečević, takođe iz Građevinske sekcije u Nikšiću.

Mihailo Šibalić, predsjednik Žabljačke opštine i barjaktar na svadbi kralja Petra Karađorđevića, sa još šesnaest uglednih Žabljačana, u toku 1929. g. dva puta je protestovao kod Ministarstva građevina u Beogra- du što putna trasa ide preko Njegovuđe i zaobilazi Žabljak.

Prema aktu Huga Mahnića, šefa Sekcije u Šavniku, od 5. jula 1930, koji je dostavio upravi Zetske banovine na Cetinju, navedeno je da prema proračunu prosječno koštanje državnog puta Šavnik – Lever Tara po jednom kilometru iznosi 1.059.000 dinara, što za 58 km ukupno iznosi 102.522.000 dinara. Iste godine (7. jula 1930), takođe Banskoj upravi na Cetinju, podnet je proračun da bi cijena koštanja puta od Bijelog Polja prema Prijepolju do sela Sutivan u dužini od 8 km iznosila 400.000 do 830.000 dinara po kilometru, što bi ukupno iznelo oko 53.000.000 dinara. Uprkos cijeni koštanja pristupilo se izgradnji, i izgrađen je put od Šavnika do Đurđevića Tare.[8]

Put od Pljevalja do Đurđevića Tare rađen je po fazama. Potpuno je završen 1935. g. Rekonstrukciju dionice puta Pljevlja -Odžak i izgranju trase Odžak-Tara odobrilo je Ministarstvo građevina 31. marta 1925. g. Trasiranje puta izvršila je Okružna građevinska sekcija u Pljevljima. Reviziju je izvršila Komisija Inspektorata građevinske direkcije u Kruševcu i Vasilije Nesler, šef Građevinske sekcije u Pljevljima. Radovi su počeli u jesen 1923. g. U toku rada rekonstruisani su i prošireni mostovi na Ćehotini i Vezičnici, probijen je i urađen put preko Kraljevaca u dužini 10 — 11 km. Troškovi izgradnje puta Pljevlja – Odžak pokriveni su iz vanrednih kredita (200.000) i učešćem naroda u izgradnji. Potom je na osnovu podnijetog izvještaja o gradnji puta od Pljevalja do Odžaka Ministarstvo građevina 25. juna 1926. g. odobrilo trasiranje i izgradnju dionica Odžak – Crnobori – Vlahovići – Suvo Polje – Kosanica – Đurđevića Tara, a 9. februara 1927. usvojilo predlog da se most na rijeci Tari podigne na mjestu postojećeg mosta. Kasnije će se lokacija mosta pomjeriti za nekoliko stotina metara nizvodno. Dionicu puta Odžak – Crnobori izgradio je preduzimač Lazar Živković iz Pljevalja i predao je u saobraćaj 1928. odnosno 1929. g. Nekoliko godina kasnije izgrađene su i dionice od Crnobora do Đurđevića Tare. Izgradnja puta od Pljevalja do Tare u dužini od 32 km koštala je približno 16. miliona dinara ili 500.000 dinara po km. Bilo je to još uvijek manje od cijene koštanja dijela puta Prijepolje – Bijelo Polje (32 km) koja je iznosila oko 600.000 dinara po km.[9]

Istovremeno kada i put Pljevlja – Tapa rađen je dio državnog puta Rudo – Pljevlja, u dužini od 7.582 m. Na licitaciji izgradnja je ustupljena preduzimačima: Lazaru Živkoviću iz Pljevalja (1.082 m za sumu od 1.496.657,48 dinara) i Jovanu Rončeviću iz Knjaževca (6.500 m za sumu od 2.370.000 dinara) sa rokom izgradnje do 7. januara 1930. godine. Dionica je urađena prije dogovorenog roka i predata na upotrebu 12. oktobra 1929. g.

Za Rašku oblast osobito važan momenat je bio izgradnja dionice državnog puta Bijelo Polje – Berane, koji je iz drugog pravca povezao Crnu Goru sa Raškom oblašću i dalje sa Srbijom, Bosnom i Hercegovinom. Ova dionica izgrađenaje od 1. juna do 15. septembra 1929. g. Troškovi izgradnje su iznosili 10 miliona dinara.

Od 1929. do 1935. g. rekonstruisan je i izgrađen državni put Prijepolje – Bijelo Polje, koji je koštao 600.000 dinara po jednom kilometru. Prilikom izrade projekta ovog puta sa desne strane rijeke Lima razgovaralo se i o projektovanju željezničke pruge istim pravcem. Pošto su se trase ove dvije saobraćajnice u većem dijelu poklapale, kao i zbog nedostatka finansijskih sredstava, Ministarstvo građevina prednost je dalo izgradnji puta.

Pred Drugi svjetski rat (1940) pristupilo se proširenju ulice kralja Petra u Bijelom Polju u dužini od 462 m, radi proMaska automobila kroz grad, na putu Prijepolje – Bijelo Polje – Berane. Istovremeno je rađen krak puta od Bijelog Polja do Pljevalja.

U toku izgradnje puteva urađeni su mostovi: most preko rijeke Lima kod Rudog na državnom putu Rudo – Pljevlja u dužini od 400 m, uzvodno od starog dotrajalog mosta (otvor mosta iznosio je 150 m); most preko Kaluđerske rijeke, takođe na državnom putu Rudo – Pljevlja (otvor mosta bio je 36 m); most preko Tima kod Prijepolja i most na Limu kod Berana.

Nadležna građevinska sekcija u Kruševcu, među važnijim putevima izgrađenim u zemlji na kojima je ona bila angažovana, navodi i puteve: Šavnik – Žabljak – Pljevlja; Rudo – Pljevlja; Kolašin – Mojkovac i Be- rane – Bijelo Polje. Svi putevi u Kraljevini Jugoslaviji bili su katego- risani u tri kategorije. U kategoriju državnih puteva u Zetskoj banovini svrstano je 11 puteva, među kojima su i dva sa teritorije Pljevalja: Raška – Novi Pazar – Sjenica – Prijepolje – Pljevlja – Đurđevića Tara – Šavnik – Nikšić – Osječica – Vilusi – Trebinje u dužini 305, 418 km, od koga je bilo neizgrađeno 21,696 km; zatim put Rudo – Pljevlja u dužini 48 km. U banovinske puteve (kategorija puta drugog reda) spadao je put Bijelo Polje – Slipac Most – Šahovići – Pljevlja – Metaljka; Bijelo Polje – Prijepolje u dužini od 47 kilometara; Novi Pazar – Banjska; Bijelo Polje – Sjenica – Novi Pazar i put Berane – Rožaj – Novi Pazar. Ostali putevi spadali su u kategoriju puteva trećeg reda.

U 1931. godini u Zetskoj banovini bilo je svega 593 vozila sa motornom snagom; 342 putnička automobila; 56 autobusa; 115 terenskih automobila; 79 motocikala i bicikala.[10]

Izgradnja puta na rijeci Tari kod Budečevice bila je prijeka potreba poslije izgradnje državnog puta od Šavnika do Pljevalja. Potreban je bio samo most preko rijeke Tare da se Primorje i Zetska banovina povežu sa unutrašnjošću zemlje.

Pretprojekat i aproksimativni predračun za most urađen je u Ministarstvu građevina 1935. i potom usvojen na sjednici Ministarskog saveta od 12. juna 1936. g. Na međunarodnom konkursu prihvaćena je ponuda firme „Antonović A. D.“ iz Pančeva za sumu od 9.229.420 dinara i rokom izgradnje od 30 mjeseci. Glavni projekat mosta i prateće pod projekte (51 projekat) i 16 projekata u vezi sa revizijom glavnog projekta iz 1938. g. (ukupno 65 pro- jekata) uradio je inženjer, kasnije redovni profesor na Građevinskom fa- kultetu u Beogradu, Mijat Trojanović. Osnovni podaci o mostu su: dužina 370 m; širina 5,5 m; kolovoz mosta ja na nadmorskoj visini 805,94 – 811,28 m; visina mosta je 150 m, raspon velikog luka je 116 m, a malih lukova je 44,08 m; drvena skela sistem „Koraj“ u velikom otvoru imala je raspon 141 m. Ukupni troškovi izgradnje mosta iznosili su 11.118.329 dinara, što je za skoro dva miliona dinara više od prvobitnog proračuna. Drugi svjetski rat zatekao je most pod skelama koje zbog nastupajuće 1940/41. g. i zime nijesu bile skinute. Za vrijeme rata projektant mosta odveden je u zarobljeništvo u Njemačku, a most je bio dva puta znatno oštećen. Prvi put u aprilskom ratu 1941. g. i 1942. g. kadaje srušen cio krak mosta sa žabljačke strane. Poslije rata projektant je oslobođen, most prema sačuvanim crtežima obnovljen i 1946. g. ponovo pušten u saobrađaj.[11]

Šećerovići, Đenisijevići, Janićijevići, Živkovići, Grujičići, Radovići, Pejatovići, Đuraškovići i drugi. Pljevljski trgovci međusobno i sa trgovcima iz susjednih mjesta u okruženju, formiraju trgovačaka društva, kao što su društva: Bajrović-Šećerović-Veseličić; Hadžiatlagić-Bajić; Bajrović-Stevović.

U drugoj polovini XIX i na početku XX vijeka trgovalo se sa Sarajevom, Dubrovnikom, Trstom, Bečom, Beogradom, Skopljem, Solunom, Carigra- dom, Mitrovicom, Peći, Novim Pazarom, Sjenicom, Bijelim Poljem, Prijepoljem, Pribojem, Novom Varoši, Čajničem, Žabljakom i drugim mjestima. Pojedini trgovci kao Bajrovići, Šećerovići, Filip Đurašković i drugi, bili su liferanti za austrougarsku vojsku i vezivali su se za Austro – Ugarsku. Bajići i drugi trgovci su se udruživali sa srpskim trgovcima da bi trgovali sa Srbijom. Pojedini su sarađivali sa užičkim protom Mi- lanom Đurićem i dostavljali mu poverljive podatke o turskoj upravi i vojsci i stanju u Pljevljima i Raškoj oblasti. Trgovci iz redova muslimana oslanjali su se na Sarajevo i Istambul, od kojih su dobijali kredite i držali novac u tamošnjim bankama. Najuticajniji od njih, Mehmed-paša Bajrović, trgovao je sa Bečom i tamo držao novac. Srpski trgovci pretežno su trgovali, dobijali kredite i držali novac u Beogradu, Sarajevu, Skoplju, Solunu i Carigradu.

Razvijanjem poslova trgovci počinju da stvaraju bankarski kapital. Udruženi kapital počinje da razvija industriju. Industrijski prvjenci u Pljevljima bili su pivara, parni mlin, krečane, ciglocrepana i radionica za izradu kobasica, hoteli za prenoćišta i drugi objekti.

Trgovinu Pljevalja sa drugim mjestima u drugoj polovini XIX i u prvoj deceniji XX vijeka u značajnoj mjeri možemo dokumentovano sagledati i proučavati na osnovu Porodičnog arhivskog fonda Joka i Đena Đenisijevića. Ova porodična zbirka finansijskih arhivalija, koja se čuva u Zavičajnom muzeju u Pljevljima, sadrži 1211. dokumenata iz 1860. g. i za period 1871-1907. Radi se o prepisci Joka i Đena Đenisijevića sa trgov- cima iz Sarajeva, Trsta, Beča, Soluna, Beograda, Priboja, Bijelog Polja, Mitrovice, Nikšića, Skoplja, Prijepolja, Nove Varoši i drugih mjesta. Đenisijevići su najviše trgovali sa Sarajevom, Trstom, Bečom, Solunom i Beogradom.

Trgovali su sa Rafaelom Levijem, Manojlom i Antonijom Jevtanović, Mehmedom Spahom, Simom Prnjavotićem, Petrom Budimlićem, Kostom Kašikovićem, sa naslednicima Gustava Sahera, Jakobom Štajnerom, Sigmundom Bilherom, Avdagom Zildžićem, Lukom Đurovićem, Jovanom Vasilje- vićem, braćom Vasiljević, Tomom Delić, Petrović Jovanom, Kočovićem i Spasićem iz Sarajeva; sa Danijelom i Isidorom Salomonom, braćom Dandali i braćom Ristić i Miloševićem iz Trsta; sa Kompanijom Turkovci i Ristom Hadži Ristićem iz Beča; sa Antonijom Grgom i Nedžmedin efendijom Đustendilom iz Soluna; sa Kostom i Kajom Grba iz Mitrovice; sa Danijelom Grbom iz Skoplja; sa braćom Krsmanović, Hadži Tomom i Veli Tabakovićem iz Beograda; sa M. X. Petrovićem iz Prijepolja; sa Jevremom Jevđovićem i Radojicom Roljević iz Priboja; sa Avakumom Avakumovićem iz Novog Pazara; sa Milanom Borisavljevićem i Milanom Zujićem iz Nove Varoši; sa Stankom Jakšićem iz Nikšića; sa braćom Josifović i braćom Jevtović iz Užica; sa braćom Pajović iz Bijelog Polja: sa Davidovićem iz Čajniča; sa Budimirom Andrijom iz Sjenice; sa Jovom Stevović sa Javora; sa Vukadinom Popović iz Boljanića; sa Tomom Bojovićem iz Šaranaca; sa Nikolom Koldžijom, Mitrinović Jovanom i Stanković Nedeljkom.

Porodični arhivski fond Joka i Đena Đenisijević sadrži sledeća dokumenta: prepisku i izveštaje o primljenoj pošti, cijeni robe, razlikama u cijenama i kursu novca, porudžbine robe i porudžbine za izradu alata i opreme; pravdanje zbog manje količine isporučene robe; tovarne listove; žalbe na špeditera; izveštaje i potvrde o isporučenoj i primljenoj robi; obračun za prodatu robu; godišnji obračun trgovine; izveštaje i priznanice o poslatom i primljenom novcu; molbe za odlaganje plaćanja otplate duga; tužbe dužnika zbog neplaćanja duga; preplata na „Srpsku riječ“; čestitke za vjerske praznike; saučešća povodom smrti članova porodice, trgovačke teftere i dr.

Đenisijevići su u druga mjesta izvozili: stoku i stočne proizvode (volove, ovnove, vunu, jarinu, kožu, kožnu tabačinu, mješine, kozlinu, maslo, vosak, klačevinu vune i drugo), dok su iz drugih mjesta uvozili: alate (kola, raonike, kose, beleđije, ratarski pribor); opremu i drugu industrijsku robu (kazane i lule za rakiju, kalaj, čelik, čivije, klince, nadgrobne spomenike od granita, vodeničke kamenove), posuđe i staklo; papir; odeću (sukno, platno, čohu, pamuk, bez, zimske kapute i šalove, pokrovce, vreće); hranu, piće i lijekove (šećer, kafu, zejtin, pirinač, začin, vino, mastiku, špiritus, nišador, kupus, sirće) i druge proizvode za rad, za kuću, odeću, obuću, odevanje, hranu, piće.

U trgovini sa drugim trgovcima u opticaju je bio novac više evropskih država: austrougarske krune, forinte, cvanciki i dukati; turske zlat ne lire, zlatne i bijele medžedije, čerek; francuski napoleon i dukat, srpski dinar, crnogorski perper i druge novčanice.

Trgovačku robu Đenisijevićima su prenosili kiridžije na konjima i kolari na zaprešnim kolima. Robu su u balama, vrećama i tovarima preuzimali sa željezničke stanice u Ustiprači, stanicama u Priboju, na Metaljci, u Prijepolju i drugdje. U dokumentima se pominju kiridžije: Nešo Joksimović, Stevo Matović, Todor Cvijović, Jakov Vuković, Lazo Bujiša, Milan Cupara, Ilija Robović, Milan Dragaš, Osman i Mustafa LJuca, Vaso Pejatović i Kosta Atanacković. Roba je slata i uredno dostavljana po Savu Rajkoviću, Mustafi Saračeviću, Mehu Kičeviću, Ivici Mesiću, Asanu Deševiću, Muslinu Šahoviću i Elmazu Međedoviću.

Nakon oslobođenja od turske uprave (1912) znatno su izmijenjeni uslovi za trgovinu. Pljevlja su se odjedanput našla na periferiji države Crne Gore kojoj su pripala na osnovu razgraničenja između dvije srpske kraljevine. Promijenjeni su trgovački putevi i pravci izvoza i uvoza roba. Smanjena je trgovina sa Carigradom, Solunom, Trstom, Bečom, Beogradom i Dubrovnikom. Pljevlja se tada okreću ka unutrašnjosti Crne Gore, kako u trgovačkom, tako i u sveukupnom privrednom i svakom drugom pogledu. O tome su pisali Pljevljaci i upućeni ljudi sa strane.

Cetinjski vjesnik u broju 25. iz aprila 1914. godine u tekstu pod naslovom „Iz naroda“, potpisano sa „Pljevljak“ donio je prikaz društveno-ekonomskih prilika i kulturnih ustanova u Pljevljima. Ekonomske prilike pljevaljskog kraja, po njegovom mišljenju, nijesu bile kako se očekivalo. Neprirodnim razgraničenjem mimo volje jednog istog naroda Pljevlja su, kaže se u izveštaju, dosta presječena u razvoju, „oduzet im je dušnik“. Trgovina je splasnula 90%, stanovništvo je siromašno, nedostaje žita za ishranu stanovništva; stanovi i ogrev u varoši su dosta jeftini, proizvodi se pljevaljsko pivo, pokret za iseljavanje muslimana je prisutan.

Slično je pisao i Jevto Dedijer 1913. kada je analizirao trgovačke prilike u Pljevljima i budućnost privrednog razvoja ovog važnog mjesta: „U trgovačkom pogledu Pljevlja danas stoje vrlo slabo. Od kako je ukinut dubrovački drum i veza sa Dubrovnikom, od tada je trgovina svedena na minimum. Danas se većinom trgovina i saobraćaj vodi sa Bosnom, ali u manjoj meri… saobraćaj se vrši kolima, iz Pljevalja vode drumovi za Prijepolje, Metaljku, Ustipraču, i nedovšeni drum Pljevlje – Severin – Rudo, kojim se saobraćaj vrši konjima, kiridžilukom. Po davnašnjem svome položaju političkom podelom Sandžaka, ekonomske prilike ove varoši s dana na dan će opadati, zbog čega se bojati da sama varoš totalno ne propadne“.[12] Ova bojazan J. Dedijera, iako preuveličana, nije bila bez osnove. On je uočio mane geografskog položaja Pljevalja i promijenjene političke faktore koji su u osnovi nepovoljno uticali na putne i trgovačke pravce pljevaljskog kraja. Kao što je poznato, geografsko-ekonomski faktor je izuzetno važan za uspešan razvoj nekog grada i njegove okoline.

Poslije Prvog svjetskog rata u jugoslovenskoj državi, Kraljevini SHS, odnosno Kraljevini Jugoslaviji, u Pljevljima se i dalje razvijalo zanatstvo, trgovina i poljoprivreda, razmišljalo se o izgradnji pruga i puteva, izjednačen poreski sistem i uredno plaćani porezi na prihod od ze- mljišta, zgrada, preduzeća, radnji i zanimanja, porez na rente i službenički porez, porezi od državnih dobara, carina, preduzeća, fondova i kredita. Poljoprivreda, posebno stočarstvo, je privredna grana od koje je živio najveći dio stanovnioštva. Čak i u samom gradu skoro svako domaćinstvo imalo je kravu i pomalo zemlje za obrađivanje. Dobrostojeći domaćini na selu imali su od 100 do 200, pa i do 500 ovaca i koza, 10-15 govedi i nekoliko konja. Znatan broj stoke, pogotovu sitne, imali su i pojedini pljevaljski tr- govci koji su je davali na ispašu i mužu seoskim domaćinstvima na LJubi- šnji, Bobovu, Kosanici, Vodnom, Podborovima, Obardama i Babinama. Stoka i stočni proizvodi prodavani su na pijaci, ili su je privatni trgovci otkupljivali i izvozili u druga mjesta. Iz Pljevalja se godišnje izvozilo 10 – 15.000 jagnjadi za Sarajevo i 10.000 grla za Solun, 5 – 6.000 grla govedi, 5.000 komada kože od sitne stoke i 5.000 komada od govedi, 12 — 15 vagona vune, nešto štavljene kože. Iz Pljevlja se godišnje izvozilo 30 – 50 vagona zobi, 30.000 komada hrastovih duga i drugih proizvoda. Iako su Pljevlja za vrijeme Kraljevine Jugoslavije bila izrazito poljoprivredni kraj, uvoz poljoprivrednih dobara u Pljevlja nije bio mali. Zabilježeno je da je godišnji uvoz iznosio 200 vagona kukuruza i 120 vagona bijelog brašna.[13]


[1] Види: Јован Драгутиновић, Hamu национални крајеви – ириказујемо вам санџак, „Идеје“, Београд 1935. година, бр. 19, стр. 5.
[2] Архив Србије, МИД- ПП, 1905, бр. 291.
[3] Јован Драгутиновић, наведено дјело.
[4] Димитрије Ђорђевић, Царинскират Аустро-Угарске и Србије 1906-1911, Београд 1962, 522-523.
[5]Сва три извјештаја видети: Архив Србије, МИД – ПП, 1908, бр. 49.
[6]Јован М. Јовановић, Сшари и нови санџак, „Нови санџак‘ Пријепоље 1937, бр. 2.
[7]Исто.
[8] Архив Југославије, 66, фасцикла бр. 1208. и 1209.
[9]Архив Југославије, 66, фасц. 1130 или Милић Ф. Петровић, Пљевља у докуменшима 1918-1941, докум. 129.
[10]Илустровани званични аламанах – Шемашизам Зешске бановине из 1931. I, стр. 111.
[11] Видети: Архив Југославије, 62, фасц. 1208. и 1209.
[12] Јевто Дедијер, Нова Србија, Београд 1913, 301.
[13] Илустровани званични алманах-шемашизам Зешске бановине из 1931, стр. 61-63.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na oktobar 25, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,