RSS

Arhive oznaka: Kukanj

Dr Đuro Tošić: Kontinuitet naseljenosti pljevaljskog kraja od praistorije do uspostavljanja Turske vlasti

GLASNIK ZAVIČAJNOG MUZEJA, Knj. 1 (1999), str. 39-53

Kontinuitet naseljenosti najvećeg dijela pljevaljskog kraja moguće je pratiti od praistorije pa do uspostavljanja turske vlasti zahvaljujući brojnim ostacima materijalne kulture počev od starih ilirskih tumula, preko rimskih spomenika, te srpskih i tzv. grčkih grobalja i nekropola s velikim brojem stećaka, pa do srednjovjekovnih srpskih sakralnih objekata, kao i prvim turskim popisima iz sredine XV vijeka. Taj kontinuitet pratićemo duž rijeke Ćehotine – od sela Kozice do Brda, s desne, i sela Podpeća do Čestina, s njene lijeve strane.

I S desne strane Ćehotine

Kao naselje sa neosporno najbogatijom prošlošću u čitavoj mataruškoj regiji Kozica je još u praistorijsko doba u blizini današnjeg groblja imala jednu veću humku s koje je uziman kamen za izgradnju obližnjeg Jerininog grada.1 Osim ovog ilirskog tumulusa, u njoj su bila i dva tzv. grčka groblja: prvo, na Vranjači, bez kontinuiteta sahranjivanja, i drugo kod pomenutog Jerininog grada, u kojem se i danas sahranjuju Srbi.

Za vrijeme vladavine Nemanjića u selu su bile tri crkve, od kojih je ona u Orliću, blizu Kozičke rijeke – gdje se danas nalazi samo velika gomila kamenja – bila navodno manastir s imanjem i pratećim objektima, za koji se smatra da je stariji od manastira Sv. trojice u Pljevljima. Drugu crkvu, na mjestu zvanom Kamena česma – koja je zajedno s orlićkim manastirom služila seoskom stanovništvu-Turci su srušili odmah po dolasku u ove krajeve i na njenom mjestu podigli su džamiju, dok je treća bogomolja, sagrađena na groblju kada i utvrđenje, korišćena za potrebe na tom mjestu podignutog grada. Toliki broj crkava u jednom mjestu neosporno govori o velikom broju stanovnika koji jedan od marljivih hroničara lokalne istorije ovog kraja objašnjava „podizanjem grada i otvaranjem rudnika gvožđa”.2

Iako se zna da su vlasi iz četiri katuna zimovali „na jednoj trećini mjesta Kozica”3 ne zna se tačno otkad su se Turci nastanili u njoj. Možda je u vezi s tim bio pohod Hasan-paše Predojevića u kojem je, u ljeto 1593, „srušio manastir od kamena, a zapalio crkvu od drveta”. Mjesto se nalazilo u posjedu Selmanovića, a najstarije muslimansko bratstvo Džijića, nastanjeno na manastirskom imanju, nije nikada brojalo više od jedne kuće, pošto su navodno umirali mladi jer su držali crkveno zemljište.

I, najzad, nazivi mjesnih lokaliteta Kovačevac, Zborište i Crkvina govore o privrednoj, upravnoj i crkvenoj funkciji ovog mataruškog sela u srednjem vijeku.4

I u selu Ljubiću – na lokalitetima Dubrava i Dub – nalazi se sedam većih i manjih humki, a u mjestima zvanim Kavala i Ulice je po jedan nadgrobni spomenik u obliku ploče s natpisom i umjetničkim ukrasima, kao i na seoskom groblju, na pomenutoj Dubravi, više visokih stećaka i ploča. Uz pomenuto groblje – podignuto navodno (kod Molike) poslije dolaska Srba u pljevaljski kraj – danas se primjećuju temelji stare crkve napuštene poslije Velike seobe Srba 1690. godine.

Poslije pada stare Hercegovine pod Turke tridesetak domova vlaha iz katuna Branislavljevog sina Dragića zimovalo je, pored prijepoljskih sela Brezne i Skokuća, i u pljevaljskom selu Ljubiću, koje, dakle, nije prestajalo da bude naseljeno od praistorije pa do kraja XVII vijeka.6

Ispod Čemerna u selu Gornja Rudnica (u Gotovuškoj regiji) danas se, na mjestu Crkvine, naziru jedva vidljivi temelji jedne, a na brijegu ispod Donje Rudnice, na mjestu Crkvište, temelji druge srpske crkve, u blizini koje se, na uzvišenju zvanom Nebojište, nalazilo tzv. grčko groblje, kao i podrumi nekih starih zgrada, koji, vjerovatno, potiču još iz vremena Nemanjićke uprave u ovom mjestu.7 U poimeničnom hercegovačkom defteru Gornja Rudnica je popisana sredinom 70-ih godina XV vijeka kao selo područno nahiji Kukanj, sa šest domova, dvojicom neoženjenih i iznosom od 255 akči ukupnog godišnjeg prihoda, dok je Donja Rudnica (pogrešno zabilježena kao Rutnica) – takođe područna Kuknju – broj al a sed am domova, četiri neoženjena i davala je ukupnu rentu od 210 akči godišnje. Za ovu poslednju je zanimljivo da je u njoj, pored ostalih poreskih obveznika, živjela udovica Jelica, koja je držala baštinu, kao i dvojica siromašnih muslimana bezemljaša (Hamza, džaba i Jakub, džaba), što nesumnjivo govori o postojanju domaće vlastele u predosmansko doba i procesu islamizacije koji je započeo ubrzo poslije uspostavljanja turske vlasti.

Selo Jugovo, bogato izvornom vodom, pošto iznad njega, u podnožju Čemerna, izbija nekoliko jakih vrela, odavno je privlačilo pažnju brojnih doseljenika. O tome najbolje svjedoči prostrano jugovsko groblje, na kojem je do prije dvadesetak godina bilo raznovrsnih ploča i krstova starih više vjekova, pa, čak, i rimskih spomenika, danas porušenih, razbijenih i ugrađenih u betonske zidove novih grobnica. Istočno od groblja bila je i stara srpska crkva (pored čijeg temelja izviru dva velika vrela), za koju se ne zna od kakvog je materijala bila pravljena pošto se danas vidi samo jedna klesana ploča koja vertikalno viri iz zemlje.9 O veličini sela i njegovoj ekonomskoj moći rječito kazuje pomenuti poimenični popis iz 1475/77. godine, prema kojem je u njemu bilo osamnaest domova i šestorica neoženjenih i donosilo je svome timarniku Hamzi iz Mihalića, inače posjedniku mileševske tvrđave, ukupnu godišnju rentu od 800 akči. I, na kraju, pomen hassa njive Dubštice i bezimene hassa livade govori o postojanju vlastelinske zemljišne rezerve koja je formirana znatno prije dolaska Turaka da bi njihovim osvajanjem bila uključena u feudalni sistem pod vidom pomenutih hassa posjeda. 10

Gornja Brvenica – razvučena na velikom prostoru od sela Bušnje, pored G otovuške rijeke do njenog utoka u Ćehotinu – sadrži veliku humku, u narodu zvanu Guka, koja leži na kosi s desne strane rijeke, kojih 200 metara istočno od seoskog groblja sa stećcima. Pored nekadašnje seoske džamije primjećuju se ruševine nekih zgrada i groblje oko nje, osim kojeg je postojalo i drugo tursko groblje iznad Prisoja, pod Sepinom Glavicom, gdje su sačuvani ostaci desetak temelja starih kuća i šest podzidanih gumna koji podsjećaju na vrijeme kada su se stanovnici sela aktivno bavili zemljoradnjom. Rušenjem džamije prije skoro trista godina nestalo je i turskog naselja koje nije više nikada obnovljeno. U Brvenici su postojala i dva srpska groblja – jedno u Sedlarima kod ceste, a drugo kod Rakita – za koja se ne može reći u kakvoj su hronološkoj vezi bila s pomenutim turskim mezarjem. 11

Da je selo Gornja Brvenica igralo zaista važnu ulogu poslije uspostavljanja turske vlasti u pljevaljskom kraju svjedoči i činjenica da je brojalo trideset devet kuća i osam neoženjenih i da je svome timarniku Arapavom sinu Muratu, uz tri hassa njive (Vilešina, Selašina i Baćište), obezbjeđivala godišnji prihod od 2.382 akče.12 To potvrđuje i popis gornjobrveničkog zaseoka Sedlari (u kojem se nalazilo i jedno od pomenutih pravoslavnih groblja), koji je imao šest kuća i dvojicu neoženjenih, među kojima na sebe skreće pažnju vlasnica baštine, udovica Stana, što, kao i u slučaju Donje Rudnice, govori o postojanju preostale domaće vlastele prije uspostave turske uprave na ovim prostorima.13

Poput Gornje, i u Donjoj Brvenici se na nekoliko mjesta nalaze veliki ilirski tumuli, od kojih jedan svojom veličinom gotovo da ne zaostaje za onim na Gnjilom Brdu u Gotovuši.14 I na danas korišćenom pravoslavnom groblju u donjebrveničkom selu Podi pronađene su dvije rimske spolije – profilisani fragmenat arhitekture i cipus s dva ljudska lika – koje upućuju na drevno sahranjivanje Rimljana u ovoj nekropoli. Tu se nalazi i četrdesetak uglavnom slabo obrađenih stećaka (36 sanduka i 4 sljemenjaka), od kojih je jedan sljemenjak s postoljem ukrašen motivom ispružene ruke koja drži mač.15 Na livadi ispod ceste, s desne strane Gotovuške rijeke, blizu njenog ušća u Ćehotinu, postojala je srpska crkva koju su srušili Turci, a u brveničkom Polju – stari manastir, pored kojeg se još i sada vide temelji četiri zgrade koje su, vjerovatno, bile konaci i prateći poljoprivredni objekti (ambari, skladišta i staje za stoku), uz koje se doskora mogla vidjeti kamena ploča s natpisima pisanim ćirilicom. I ruševine jednog turskog hana u mjestu Teferidžište, zajedno s imenom lokacije na kojoj se nalazio, asociraju na vrijeme u kojem su se Turci sastajali i „teferičili” u ovom spomenicima materijalne kulture prebogatom pljevaljskom selu.16 Iz svega dosad izloženog o načinu sahranjivanja i rasporedu sakralnih i svjetovnih objekata jasno proizlazi da je moguće pratiti kontinuitet naseljenosti Donje Brvenice od praistorije, preko rimskog perioda, srednjeg vijeka i turskog doba, pa do današnjih dana.

Selo Bušnje i zaselak Radeta, u kojem se nalazi vrlo mala humka prečnika manjeg od pet metara, pripadaju takođe širem području Gotovuše.17 Najinteresantniji arheološki lokalitet iz rimskog perioda nalazio se u Bušnjama, sa čije je istočne strane bilo rimsko vojničko naselje, bolje reći stanica, gdje su se rimski vojnici odmarali pri polasku na vojne pohode. Od svih građevina, osgala su samo četiri lijepo klesana kamena s bareljefima i ornamentima, od kojih je jedan 1918. prenesen u Zemaljski muzej u Sarajevu, a ostala tri, na kojima su skladno izrađene figure konja i ljudskih glava, iskorišćena su za uređenje izvora Ustavalj koji se nalazi ispod sela.18 Bušnje su u pomenutom hercegovačkom defteru popisane prvo kao zimište vlaha iz džemata Novakovog sina Bogavca, a potom kao timar Jusufa iz Sereza, posadnika tvrđave Samobor, u nahiji Kukanj, s trideset dvije kuće, jedanaest neoženjenih i ukupnim prihodom od 1.203 akče godišnje. Bilješka o šest neimenovanih hassa njiva govori i o postojanju vlastelinske zemljišne rezerve prije uspostavljanja turske vlasti u selu. 19

Najbliže ilirsko groblje u selu Gotovuši bilo je na Gnjilom Brdu, gdje se nalazi velika gomila – humka (u koju je sahranjeno bezmalo stotinu pokojnika) i nekoliko manjih humki u pravcu Dučala.20 S lijeve strane puta koji je vodio iz Municipija S preko Gotovuške rijeke – iza lokaliteta zvanog Mramorovi Do – postoji mjesto s ostacima maltera i opeka, za koje narod veže postojanje neke crkve, a s desne strane je jedna uvala, pod imenom Ribnjak, u blizini koje su nekada vađene velike kamene ploče, pa je od jedne ostao dio nekog rimskog nadgrobnog spomenika. Kako su baš ovdje u tursko doba austrijske vlasti izgradile svoju kasarnu, a u blizini je paša Bajrović izgradio svoj ljetnjikovac, to su uništeni tragovi rimskih ruševina. Ostaće nejasno zašto su u Gotovuši na rastojanju od svega 200 metara sagrađene dvije crkve: starija, uz groblje, ispod Piskavice, s desne strane Gotovuške rijeke i mlađa, odnosno manastir, koji su kasnije, zajedno s drugim zgradama i vodovodom, podigli stanovnici Kotlina i Srdanovog Groba.21 Napokon, selo je upisano u hercegovački poimenični defter, kao carski has, pod pogrešnim imenom Kotovuša, s vrijednošću poreza na sitnu stoku od 180 akči.22

Glisnica je jedno od najvećih i najplodnijih sela u pljevaljskom kraju, koje se donjom stranom oslanja na Ćehotinu, a gornjom na brežuljke ispod Boljanića. Brojni izvori dobre i zdrave pijaće vode i ugodna klima stvarali su izvanredne uslove za život ljudi tokom čitave istorije. U to nas uvjeravaju i brojni arheološki nalazi koji direktno svjedoče da je ovo „bogom dano mjesto” mnogo vijekova prije naše ere bilo gusto naseljeno. Neka nam za to dokaz bude sadašnje glisničko groblje kod škole, na čijoj se sredini nalazi velika guka, vjerovatno ilirski tumul, kao i mnogo drugih humki oko nje, te rimsko, a potom i srpsko groblje, nekropola s velikim brojem stećaka, pa sve do modernih obeliska kojima današnji Glisničani ovjekovječuju trajna počivališta svojih umrlih. Zanimljivo je da se pored srpskog nalazi i muslimansko groblje, s ponegdje iz- miješanim grobovima, što se tumači prelaskom velikog broja domorodačkog stanovništva na islam i njihovim sahranjivanjem pored svojih predaka.23 Posebno impozantno djeluje skupina od dvadeset dva dobro obrađena stećka (17 sanduka, 3 sljemenjaka i 2 stuba) kod zaseoka Podglavice – uz pomenuto pravoslavno groblje – od kojih su tri raskošno ukrašena motivima polumjeseca, kruga, jabuke, stilizovanog krsta, mača, koplja, predstavama jelena i ruke s mačem. I po broju i po izgledu nešto su skromnije nekropole na lokalitetu Brda u zaseoku Zaviđen (18 stećaka u obliku sanduka) i lokalitetu Čardak u zaseoku Rovci (svega 4 stećka u obliku sanduka). 4

Prema predanju – u kojem „narodna pamet” doseže čak do polovine XIV vijeka-Donja Glisnica je za vrijeme vladavine srpskih vladara Nemanjića imala veliku crkvu – manastir na brdašcu zvanom Elezovići, čiji je pop, u strahu od turske najezde poslije Kosovske bitke, navodno zakopao ogromno blago i pobjegao u Dubrovnik. Po riječima očevidaca, danas se slabo raspoznaju temelji ne tako velike crkve iza koje je bilo groblje, na kome se i sada vide grobljanske ploče i manji stećci – slični onima u Gornjoj Glisnici kod škole – od kojih je na jednom nadgrobnom spomeniku još dobro očuvan lik uklesane sablje ili krsta. Južno od crkve nalazila su se dva gumna, a oko nje bilo je razasuto više zgrada, sa i sada preko jednog metra dubokim i prilično očuvanim podrumima. Sve to kao da upućuje na zaključak da se radilo, možda, o manjem manastiru s većim imanjem, konacima, ambarima i drugim popratnim zgradama, koji je, navodno, radio sve do velike epidemije kuge – oko 1732. godine – kada je zamro i bio porušen. U svakom slučaju, nije to bila obična parohijska crkva kakve srećemo u gotovo svakom pljevaljskom selu.

Glisničani su, priča se, učestvovali i u Kosovskoj bici 1389. godine na strani, uz gusle opjevanog, cara Lazara, pri čemu se posebno istaklo ugledno srpsko bratstvo Vinarića,25 čiji su potomci, bez sumnje, bili Vukosav, Radosav i Radivoj, sinovi Vinara, a koji su popisani među stanovnicima sela Glisnice u poimeničnom hercegovačkom defteru iz 1475/77. godine 26 Biće to jedan od onih ne tako čestih, ali lijepih primjera kada narodna tradicija nalazi punu potvrdu u prvorazrednoj izvornoj građi. Međutim, neće se ipak moći održati teza po kojoj su „čim su Turci uspostavili svoju vlast, Vinarići prešli na islam”, pošto se i dvadesetak godina poslije pada Despotovine još uvijek uveliko pominju među hrišćanima ovoga kraja.

Poslije Kosovske bitke, bježeći ispred Turaka, u Glisnicu je, navodno, dospio jedan pripadnik krupne vlasteoske porodice Brankovića s Kosova.28 Iako takvoj zavodljivoj priči ne nalazimo nikakvog oslonca u postojećim izvorima, ipak na prisustvo neke vlastele u selu podsjećaju nazivi hassa njiva: Crno dvorište, Luka dvorište i Podolak Stup i hassa livade: Stup livada, budući da u osnovi imaju termine dvor i stup kao sastavne dijelove jednog organizovanog vlastelinstva.29 Ti Brankovići su se, izgleda, kasnije prozvali Bijedići – čiji je jedan bratstvenik prešao na islam – a od njega je postalo čuveno muslimansko bratstvo Korjenića, čija je bila gotovo čitava Donja Glisnica, koju su ubrzo napustili i preselili su se u Pljevlja, navraćajući u stari zavičaj samo preko ljeta pošto su tamo imali čardake i ambare za žito.30 Na zajedničko porijeklo Bijedića i Korjenića od kosovskih Brankovića upućuju, možda i u šali, krajem prošlog vijeka, često izgovarane riječi uglednog Korjenića Ahmed-efendije: „Mi i Bijedići izdali smo cara Lazara na Kosovu”,31 aludirajući pri tome na tradicionalno izdajstvo zajedničkog im pretka (Brankovića) na polju Kosovu.

U narodu se prenosi predanje da su u Glisnici živjele dvije sestre Grkinje i da se za vrijeme turske vladavine u tom mjestu proizvodila svila, gdje i danas postoje izdanci duda kojim se hranila svilena buba. Tim su se poslom navodno bavili neki Srbi Karačići sve do 1912. godine, kada su se odselili.32 Da i to nije priča sasvim bez osnova svjedoče imena Radovana, Rada, Raduna, Radića i Vukašina, sinova nekog Koračića, koji su popisani među poreskim obveznicima ovoga sela još daleke 1477. godine.33 Možda su i stari glisnički muslimani Sunići (izumrli još u prošlom vijeku) bili dalji potomci Radoja, Radena, Radosava i Milorada, sinova izvjesnog –           ko će znati da li u korišćenom defteru pogrešno upisanog – Šumnića.34 Međutim, ono što je sasvim izvjesno je to da je Glisnica, u ovom turskom izvoru popisana sa svojih osamdeset pet kuća, četrnaest neoženjenih i ukupnim prihodom od 4.155 akči godišnje, bila i tada jedno od najvećih sela u čitavom pljevaljskom kraju.35

Zapadno od glisničkog zaseoka Jakupov Grob (u Boljenićkoj regiji) leži selo Rađevići, u kojem se, nedaleko od kaurskog, odnosno u narodu zvanog grčkog groblja nalazi nekoliko manjih humki, vjerovatno ilirskih tumula.36 Starinom odiše i jedan kamenom zatrpan bunar za koji tvrde da potiče iz rimskog perioda. U njegovoj blizini je pronađen jedan lijepo klesani stepenik i nekoliko polukružnih kamenova, spojenih gvozdenim klamfama i zalivenih olovom, gdje je, vele, nekada bila crkva koja je već odavno srušena.37 Na tragove srednjovjekovnog života upućuje i mala nekropola na brežuljku Mramorje, sastavljena od svega tri dobro obrađena, ali poprilično danas oštećena stećka, bez ikakvih ukrasa i natpisa na sebi.38 Toponimi Crkvine i Kulina u Jagodnjem Dolu podsjećaju na još jednu srednjovjekovnu crkvu i kulu, za koju se, nažalost, ne zna ni kada je postojala, ni kome je pripadala. 39 Na mjestu crkve nastao je kasnije „trgovački centar i hanovi na putu od Foče za Pljevlja”, o čemu svjedoči ime lokaliteta Trgovište, kojem bi, uistinu, mogla odgovarati neka karavanska stanica u vrijeme Turaka, iznad koje se nalazi uzvišica zvana Čardak, u kojem je, svakako, uživao neki turski dostojanstvenik.40 Uprkos prikazanom privrednom značaju sela u vrijeme turske vladavine, Rađevići su popisani u hercegovačkom poimeničnom defteru (1477) samo kao jedno od desetak mjesta do kojih su stizali ljeti vlasi iz džemata Novakovog sina Dobrivoja 41

Na putu iz Podkovača, u pravcu sela Strahov Do mogu se primjetiti velike kamene gomile koje podsjećaju na ilirske tumule, premda to, ipak, nije do kraja ispitano. Na dva mjesta u Strahovom Dolu – kod škole i četiri kilometra zapadno od nje – nalaze se uzvišenja s imenima Crkvina i Crkvine, na kojima se prepoznaju temelji nekadašnjih crkava, koje su srušili Turci i oko kojih su groblja s impozantno visokim stećcima, od kojih su dva ukrašena: jedan dugačkim i pravim mačem, a drugi likom konjanika.42 Mjesto je na početku poimeničnog deftera upisano pod imenom Strahodol kao carski has s porezom za sitnu stoku u iznos od 395 akči, čiji je jedan dio – s kućom Jovaševog sina Stepana – kao sastavni dio rezerve vojnuka u nahiji Kukanj, pripadao Sinanu, seraskeru Sokola, Kuknja, Mileševa i Samobora,43 dok je kasnije čitavo selo, sa svojih dvadeset osam kuća, četiri neoženjena i cjelokupnom godišnjom rentom od 1.259 akči, uneseno u defter pod današnjim imenom Strahov Do. 44

Selo Podkovač obuhvata više zaselaka koji se nižu niz planinsko bilo ispod Gradine i vrha Kovača, na jugu i jugoistoku i spuštaju se na Gradinu s lijeve strane Ćehotine, gdje se nekada nalazio rimski most. Na tom prilično širokom prostoru bilo je smješteno osam humki različitih dimenzija, od kojih su neke zarasle u draču i žbunje. Zanimljive su i dvije gomile smještene na vrlo malom rastojanju u zaseoku Gornji Dubac, s desne strane puta, više kanjona Rasnića potoka – od kojih se jedna, u skladu sa svojom odbrambenom funkcijom, i sada naziva Gradina.45 Na omanjem brežuljku iznad Danilovića kuća, u zaseoku Ulice, nalazi se ruševina zvana Crkvina, na prostoru oko 40×20 metara, na kojoj je crkva iz vremena Nemanjića, koja je, prema predanju, bila posvećena sv. Arhanđelu. U njenoj blizini vidljivo je „grčko” groblje, a na mjestu gdje je današnje pravoslavno groblje postojala je i u dalekoj prošlosti neka nekropola46 Od zaselaka u Podkovaču, popisani su u poimeničnom hercegovačkom defteru: Brekinje – sa šesnaest kuća, četiri neoženjena i 1.475 akči godišnjeg prihoda i Dubac – s dvadeset osam kuća (od kojih trojica siromašnih muslimana: Atmadža, džaba, Jusuf, džaba i Širmerd, džaba), jedanaest neoženjenih i 932 akče ukupnog godišnjeg prihoda.47 Sve to jasno govori da se kontinuitet naseljenosti ovog boljanićkog sela može pratiti stotinama godina, s rano započetim procesom islamizacije stanovništva u njemu.

U današnjem zaseoku Romač, na širem području Bukovice, vidi se sedam humki različite veličine, od kojih svaka odreda podsjeća na ilirske tumule. Više kanjona Ćehotine, s desne strane, kuda je prolazio rimski put, nalazilo se prostrano staro groblje na kojem su očuvane četiri nadgrobne ploče i deset visokih i impozantnih stećaka: na jednoj ploči i jednom visokom stećku izrezan je odozgo u reljefu po jedan dugački mač. Sudeći prema položaju u odnosu na utvrđenje, ova nekropola bi mogla predstavljati mjesto posade vojne jedinice koja se starala o bezbjednosti puta.48 Romač je u poimeničnom defteru popisan kao selo Gornje Prosoje, koje je brojalo šesnaest kuća i devet neoženjenih i donosilo je prihod od 589 akči godišnje.49

Sjeverno od Romča leži selo Brda s dvije humke u obliku tumula. S lijeve strane puta koji je vodio uz Petrovače iz sela Brda ka selu Selišta postoji mjesto zvano Crkvina i ruševina za koju predanje kaže da je neki paša u tursko vrijeme od njenog kamenja sagradio veliku kulu i svoje konake u susjednom selu Raščići. Od te Crkvine na dužini od skoro trista metara smješteno je oko stotinjak nadgrobnih ploča zaraslih u šumu. Pomenuti ostaci, kao i pogled na utvrđeni put upućuju na zaključak da je, poput obližnjeg Romča, i na tom mjestu moglo da bude sjedište neke jedinice zadužene za obezbjeđenje ove saobraćajnice. Da je to upravo tako uvjerava nas i činjenica da je od Crkvine, oko 2 km u jugozapadnom pravcu, na prostoru Brda bilo podignuto čak šest kula iznad kanjona prema Romču, s lijeve strane pomenutog puta, od kojih su tri kule u vrhu brda, a tri su isturene od ovih na tri kose više kanjona kao prirodne zaštitnice puta. 50

U Brdima i danas živi pet porodica Žiga, koji su postali od Raščića, a ovi opet od ugledne kneževske porodice Raškovića iz Novog Pazara, koji se poslije Velike seobe Srba 1690. ne pominju nikada više u pisanim izvorima. Kada su neki Raškovići prešli na islam zadržali su srpsko prezime, tako da je u Bukovici živio izvjesni Rašo-paša (možda onaj grešnik što je u tursko doba uzimao kamen s Crkvine u susjednom Romču i njime zidao svoju kulu i konake?), po kome potomke prozvaše Raščići.51

Selo Brda je dočekalo uspostavu turske vlasti, ipak, kao manje mjesto u kojem su sredinom 70-ih godina XV vijeka vlasi iz džemata Jarosava, Radića i Dobrija, uz pomenuto pljevaljsko selo Rađeviće, ljetovali sa svojom stokom.52

II S lijeve strane Ćehotine

U široj Odžačkoj regiji nalazi se selo Potpeće u kojem je još Artur Evans uočio postojanje jednog antičkog naselja i tragove nekog starog puta.53 Na lokalitetu Luke, pokraj ceste, nalazila se nekropola sa sedamdeset osam vrlo slabo obrađenih, danas oštećenih i u zemlju utonulih stećaka (77 sanduka i 1 sljemenjak), koji su postavljeni, uglavnom, na pravcu zapad-istok. Tri sanduka ukrašena su motivima krsta, štita i predstave lista (?) i kule (?). Rijetke su pojave jedan na gore suženi sanduk i jedan rimski cipus iskorišćen kao stećak. 4 U selu su zimovali i vlasi iz džemata Đurđevog sina Radonje.55

Selo Rabitlje je smješteno u Ilinskobrdskoj regiji na ivici Pljevaljskog polja, između brda do Ćehotine, u blizini današnje betonske brane. U seoskom groblju su bile dvije humke, od kojih je jedna već uništena.56 Selo je, sa svojih dvanaest kuća, jednim neoženjenim i prihodom od 311 akči godišnje, ulazilo u sastav timara kneza Heraka, koji je zbog toga išao u rat.

Ime pljevaljskog sela Komini je romanskog porijekla i asocira na dimnjak (kumin, odžak), što bi moglo da bude u vezi s određenom funkcijom ovog mjesta u čuvenom rimskom Municipiumu S.58 Selo je upisano u poimenični hercegovački defter pod nazivom Komneni – sa sedam domaćinstava, od kojih je jedno muslimansko, Abdulahovog sina Ishaka, i s jednim neoženjenim – i to kao sastavni dio timara pomenutog kneza Heraka. Zanimljivo je da se njegovi stanovnici zadužuju jedino porezom na pčelinje košnice, svinje i prekršaje (nijabet) u iznosu od skromnih 30 akči, što, vjerovatno, predstavlja samo jedan dio poreza.59

Selo Hoćevina, po kojem je i jedna šira regija dobila ime, ima najviše arheoloških lokaliteta – oko šesnaest ilirskih tumula, s najvećom koncentracijom na mjestima Vukovo Brdo i Bremenica, više starih, u narodu zvanih „grčkih”, te srpskih grobalja i nekropola sa stećcima – čiji su spomenici poprilično stradali prilikom pravljenja lokalnih puteva. 60 Posebno je interesantno ilirsko kružno utvrđenje elipsastog oblika od suvozida, vezano za jednu manju vrtaču, gdje se njeni zidovi oslanjaju na jednu pećinu uskog otvora, a koje je – prema tumačenju mještana – služilo za zaštitu radi sklanjanja u unutrašnjost pećine. 61 Hoćevinska crkva iz doba Nemanjića nalazila se u mjestu Eldovište (Bremenica), s vrelom iznad i velikim grobljem oko bogomolje.62

Hoćevina je na početku pomenutog deftera registrovana kao carski has s porezom na sitnu stoku od 475 akči, a u jednom njenom dijelu su zimovali vlasi iz džemata Božidarevog sina Radenka, dok je na kraju upisana kao selo s dvadeset pet kuća, šest neoženjenih i ukupnim prihodom od 1.015 akči u okviru timara mileševskog dizdara Skendera. Nazivi hassa njiva Veprina i Velika njiva i Donji laz podsjećaju na plodne njive i krčevine na kojima su, uistinu, uzgajane velike količine žitarica (pšenica, ječam, proso i zob), povrća i lana.63

U Hoćevini su, izgleda, prije 300 godina živjeli Turci, Toske, koji su imali džamiju i groblje s desne strane Volodera, gdje se i sada vide nadgrobni spomenici – nišani. Kada je džamija srušena i kada su Toske nestale iz sela, ne zna se ništa. Najstarije današnje bratstvo Borovića doselilo se prije 200 godina u selo i našlo je džamiju srušenu, a od prethodnih žitelja sela nije bilo ni traga, ni glasa. Ti Borovići su porijeklom od Kontića iz Plješevica, a ovi su, opet, navodno, potomci Lazarevog sestrića Stefana Musića, tako da su ovi daleki izdanci čuvene vlastelinske porodice vezali do danas svoju sudbinu za to pljevaljsko selo.64

Tikova je selo koje se nalazi s desne strane rječice Volodera i izlazi uz prevoj prema Brvenici i Ćehotini. U njemu se prostire staro muslimansko groblje na dosta velikoj humki elipsastog oblika, za koju nije jasno dali je tumul ili neka stara ruševina uz rimski put. Sel o j e u pisano u poimenični defter pod imenom Tikavo, u sklopu timara Balije Hercega, s devet kuća, dvojicom neoženjenih i ukupnim prihodom od 311 akči. Zanimljiva su imena Radasa i Radosava, sinova Čobana, za šta se ne zna da li je lično ime ili je to pak zanimanje.65

Orlja je selo koje se nalazi na krajnjem istoku Moljačke regije, kuda je prolazio rimski put, pored kojeg su, na više mjesta rasute uglavnom manje humke s kamenom, a u blizini škole, sa lijeve strane puta vide se ostaci neke okrugle kamene kule.66 Sadašnje pravoslavno groblje leži na mjestu starog, takođe srpskog groblja, još iz vremena Nemanjića, gdje se i danas na grobnicima primjećuju manje ploče postavljene iznad glave i nogu pokojnika. Pored starog i savremenog srpskog groblja bilo je nekad i tzv. grčko groblje, koje je već zaraslo u šikaru. U nešto boljem stanju, uz ovo nalazi se i tursko groblje s većim brojem nišana s turbanima i, sada već nestalom, velikom pločom s uklesanim sanducima i turskim natpisom. Po pričanju mještana, u Orlji je bila i Bajova pećina u kojoj je više puta zimovao Bajo Pivljanin i jednom prilikom je presreo svatove Limuna Trgovca: veći broj je pobio, a među njima i lijepu nevjestu, pa je na njenom mezaru postavljena ova ploča s bogatim ornamentima i pomenutim natpisom na sebi.67 Da li od ovih nekropola ima boljeg dokaza o kontinuitetu naseljenosti i smjeni različitih vremena u ovom grobljima prebogatom pljevaljskom selu, koje bi, da to slučajno može, znalo ispričati mnogo toga.

Orlja je poslije uspostave turske vlasti u ovom kraju bila najprije carski has s porezom na sitnu stoku od 123 akče, a kasnije je u mnogo puta dosad pominjan defter upisana kao selo sa šest kuća i prihodom od 175 akči godišnje.68

I, najzad, u Donjoj Orlji, s lijeve strane Volodera i danas prkose vremenu zidine tridesetak starih kuća – s dobro očuvanim zidovima podruma – za koje se ne zna kada su činile aktivno naselje, koje je, po kazivanju mještana, moglo nestati prije 300 godina u nekom ratnom vihoru ili ga je uništila kuga, pošto se muslimani u to selo nisu poslije toga nikada naselili.69

Sjeverozapadno od Orlje, na samoj Ćehotini leži selo Gornji Gradac, u kojem se, s lijeve strane rijeke i danas zapaža jedna humka u obliku ilirskog tumula.70 Pored nje je, izgleda, postojalo i veće rimsko naselje, o kojem govore njihovi, ponekad i po nekoliko tona teški, nadgrobni spomenici s ornamentima i nekim natpisima na sebi. Da je sahranjivanje teklo u kontinuitetu, pokazuje tzv. grčko groblje, na kojem se, na prostoru od oko 30×15 metara, još uvijek vidi dvadesetak nadgrobnih ploča, a kojih 60 metara iznad njih i mala nekropolica sa četiri lijepo klesana i na pravcu zapad-istok postavljena stećka bez ukrasa.

Za vrijeme vladavine Nemanjića i u Donjem Gradcu je na putu koji je vodio za Pljevlja postojalo veliko srpsko groblje sa crkvom na jednom brežuljku. Poslije slomljenog otpora pred turskim naletom stanovnici sela su pokušali naći spasa u pomenutoj bogomolji, koju su Turci zauzeli i sve njene branioce su pogubili. Prema predanju koje i sada živi u narodu, oni su toliko srpskog naroda posjekli u crkvi da je krv iz nje potekla potocima niz stranu – ka Ćehotini.72

Oba Gradca – Gornji i Donji – upisani su u pomenuti hercegovački defter (doduše bez oznake Gornji i Donji, već kao dijelovi sela), i to prvo u vidu carskog hasa s ukupnim porezom na sitnu stoku od 371 akče, a potom kao prvi dio sela s trinaest kuća, jednim neoženjenim i ukupnim prihodom od žita i hassa prihodom od 354 akče i drugi dio sela s dvadeset pet kuća, devet neoženjenih i prihodom od 332 akče godišnje. Pomeni hassa njiva, livada i mlinova jasno govore o instituciji vlastelinske zemljišne rezerve, koja je (poput Jugova, Gornje Brvenice i Glisnice) postojala i u ovim selima u predosmansko doba.73

I s jedne i s druge strane puta koji je stizao iz pravca Jabučna u selo Donje Nange, na uzvišenju od oko 800 metara nalaze se neke ruševine, od kojih je na mjestu jedne bio manastir u doba Nemanjića, a u vrhu sela je parohijska crkva i oko nje je veliko groblje. Pronađena su i dva vodovoda: jedan od kamenih ploča u obliku kvadrata (po četiri ploče oblijepljene ilovačom) i drugi od drvenih cijevi. Prema predanju, ovim posljednjim neko je – ne zna se da li manastir, neki srpski feudalac ili turski spahija – donosio mlijeko s okolnih brda. Kameni vodovod je najvjerovatnije pravljen prije Turaka, a možda, čak, i u rimsko doba, dok je drugi novijeg datuma, jer teško da bi lučeve cijevi od kojih je pravljen mogle da izdrže duže od nekoliko stotina godina.74

Selo Nange nije popisano u hercegovačkom defteru, već samo zaselak Visočka u njemu, sa šest kuća – od kojih je jedna bila muslimana, zvanog Balije – dvojicom neoženjenih i prihodom od 258 akči godišnje.75

Nekad je Čestin bio gusto naseljeno mjesto. Pri dnu sela, kod ušća rijeke u Ćehotinu, na jednom uzvišenom brežuljku bio je utvrđeni grad, za čije su potrebe – kako predanje kaže – izvlačili vodu iz Ćehotine. Ispod utvrđenja (Gradine) bilo je naselje s dosta vodenica, stupa i valjarica. Turci su poslije dolaska u ove krajeve razorili i grad i naselje ispod njega, pa se i danas vide dobro očuvani zidovi pravljeni od lijepo klesanog kamena teškog i preko jedne tone.76

Na lokalitetu zvanom Brdo, nekih 500 metara od jednog izvora vide se ruševine okrugle kamene kule koju narod naziva Crkvina.77 Tu se, navodno, u srednjem vijeku nalazila srpska crkva s grobljem na kojem leži jedan stećak, pored kojeg se i danas sahranjuju Čestinjani. Sjevernije od Čestina, u mjestu zvanom Ječmište vidi se nekoliko dobro očuvanih zidina, iznad kojih još uvijek po šumi ima temelja od starih kuća. Ta srpska naselja u gornjem dijelu Čestina nastala su, izgleda, kada i u susjednim Nangama, Šulinu i Meljaku, poslije srednjeg vijeka, ali ne odjednom, već postepeno.78

Suprotno tvrdnji o gustoj naseljenosti, Čestin je u poimeničnom hercegovačkom defteru iz 1475/77. godine registrovan kao selo sa svega sedam kuća, četiri neoženjena i ukupnim prihodom od 395 akči godišnje. Imena muslimana Jusufa, Hasana i Murada ukazuju na rano započet proces islamizacije u njemu. 79

1        J. Knežević, Iz daleke prošlosti pljevaljskog kraja (Iz daleke prošlosti), Pljevlja 1979, 7.
2        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, prošlost i poreklo stanovništva (Pljevaljski kraj), Pljevlja 1993, 10-103 i J. Knežević, Materijalni tragovi iz perioda ranog hrišćanstva u pljevaljskom kraju, Podrinju i Polimlju (Materijalni tragovi iz perioda ranog hrišćanstva), Breznički zapisi 2, Pljevlja 1990, 8.
3        A. Aličić, Poimenični popis sandžaka Vilajeta Hercegovine (Poimenični popis), Sarajevo 1985, 29-30.
4        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 104; J. Knežević, Iz daleke prošlosti 52 i isti, Materijalni tragovi iz perioda ranog hrišćanstva, 8.
5        J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 7,45. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 92.
6        A. Alićić, Poimenični popis, 30-31.
7        J. Knežević, Mašerijalni šragovi iz ierioda ranog hrišćansšva, 5. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 157,280.
8        A. Aličić, Poimenični popis, 338. Upor.: V. Cvijović, Neki iomeni iljevaljskih šoionima u istorijskim izvorima do kraja XV vijeka (Neki pomeni pljevaljskih toponima), Breznički zapisi 1, Pljevlja 1990,16.
9        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 278,281.
10       A. Aličić, Poimenični popis, 577-578. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 13.
11       J. Knežević, Iz dalekeprošlosti, 10. i M. Vojinić, Pljevaljski kraj, 279,285.
12       A. Aličić, Poimenični popis, 299-300. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni iljevaljskih toponima, 13.
13       A. Aličić, Poimeničnipopis, 169. Prema mišljenju V. Cvijovića (Neki pomeni pljevaljskih toponima, 16), moguće je da je „selo dobilo ime po sedlarskom zanatu za koji je postojala potreba u obližnjem Kuknju”.
14       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 279.
15       Š. Bešlagić, Stećci, Kataloško-topografskipregled (Stećci), Sarajevo 1971, 433.
16       M. Vojinovkć, Pljevaljski kraj, 284’, J. Knežević, Izdalekeprošlosti, 28. i isti, Mašerijalni tragovi iz perioda ranog hrišćanstva, 5.
17       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 10.
18       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 279.
19       A. Aličić, Poimenični popis, 159, 536. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 13.
20       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 9. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 278.
21       J. Knežević, Iz dalekeprošlosti, 9,31,32. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 282.
22       A. Aličić, Poimeničnipopis, 13-14. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih ploponima, 15.
23       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 255. i J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 10.
24        Š. Bešlagić, Stećci, 431.
25        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 256.
26        A. Aličić, Poimenični popis, 367-368.
27       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 256.
28       Isto.
29        A. Aličić, Poimeničnipopis, 368. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 13, gdje su unekoliko drukčije zabilježena imena hassa njiva i hassa livada.
30        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 256.
31        Isto, 257.
32        J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 60. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 258.
33        A. Aličić, Poimeničnipopis, 367-368.
34        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 258. i A. Aličić, Poimeničnipopis, 368.
35        A. Aličić, Poimeničnipopis, 368. Upor.: B. Cvijović, Neki pomeni iljevaljskih toponima,13.
36        J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 13.
37        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 261-262.
38        Š. Bešlagić, Stećci, 431.
39        M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 262.
40       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 53. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 261-262.
41       A. Aličić, Poimenični popis, 29.
42       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 262.
43       A. Aličić, Poimenični popis, 22,219-220.
44       Isto, 272-273. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 16.
45       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 11-12,41.
46       J. Knežević, lz daleke prošlosti, 40. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 263.
47       A. Aličić, Poimenični popis, 304-305. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 13,14.
48       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 12,35-36. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 252.
49       A. Aličić, Poimenični popis, 295.
50       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 12,36.
51       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 252.
52       A. Aličić, Poimenični popis, 29.
53       Citirano prema: J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 22.
54       Š. Bešlagić, Stećci, 433.
55       A. Alićić, Poimenični popis, 56.
56       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 13.
57       A. Aličić, Poimenični popis, 337-338. Upor.: B. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 16.
58       V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 15.
59       A. Aličić, Poimeničnipopis, 337-338.
60       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 15. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 205.
61       J. Knežević, Iz doleke prošlosti, 16.
62       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 206.
63       A. Aličić, Poimenični popis, 12-13, 28, 577. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 16.
64       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 208,217.
65       J. Knežević, Iz dalekeprošlosti, 16. i A. Aličić, Poimeničnipopis, 337. Upor.: B. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 16.
66       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 16,27-28.
67       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 241.
68       A. Aličić, Poimeničnipopis, 607. Upor. V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 15.
69       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 241.
70        J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 16.
71       Isto, 61-62. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 236.
72       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 237.
73       A. Aličić, Poimenični popis, 13-14, 311-312, 340. Upor.: V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima, 13-14.
74       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 39. i M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 236-237,239.
75       A. Aličić, Poimeničnipopis, 314-315.
76       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 238.
77       J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 23-24.
78       M. Vojinović, Pljevaljski kraj, 238.
79       A. Aličić, Poimeničnipopis, 309. Upor.: B. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima,
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 21, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , , , , , , , , , , ,

Mr Gordana Tomović: Breznica

GLASNIK ZAVIČAJNOG MUZEJA, Knj. 1 (1999), str. 69-76

Breznica je bila oblast u srednjem toku reke Ćehotine u koju su zalazili s robom dubrovački trgovci od kraja XIII veka, a u XIV i XV veku poslovali su u trgovačkom naselju Breznici, potonjim Pljevljima. Tu su u XV veku podignuti utvrđeni gradovi Kukanj i Ravan, postojala je turska nahija Breznica i na reci Breznici bio je znameniti manastir Sv. Trojice. Ime oblasti je nestalo, naselje Breznica preraslo je u grad Pljevlja, manastir Sv. Trojice se ne naziva više Vrhubreznica, jedino se i danas imenom Breznica naziva rečica kratkog toka, koja izvire severno od Pljevalja i posle 3,5 kilometra uliva se u Ćehotinu. A upravo su po njoj nazvani istoimena oblast, značajno trgovačko naselje i veliki manastir.

Premda je u žiži svetskog i domaćeg naučnog interesovanja više od jednog veka bilo rimsko naselje kod Pljevalja u selu Komini, zagonetni municipijum S, ni istraživači srednjovekovne isgorije nisu zanemarili ovaj kraj. Sačuvani su raznovrsni izvori – zapadni, latinski, prvenstveno dubrovački, srpski i turski – koji obiluju podacima za političku, kulturnu i privrednu istoriju pljevaljskog kraja, pggo je omogućilo da se razjasne opšti tokovi istorije društva u tom području kako u većim delima, tako i u posebnim studijama.1 Sledeći dobri uzor Prijepolja, gde su naučni skupovi pretočeniu zbornik Seoski dani Sretena Vukosavljevića podigli tamu s mnogih nepoznanica iz istorije Polimlja, časopis Brezninki zapisi usmeren je ka objavljivanju svakovrsnih priloga iz prošlosti pljevaljskog kraja, i to kako naučnika, tako i onih zanesenih ljubitelja i poznavalaca starina.

Semantika i etimologija reči Breznica, kao ime reke i naselja u jednini i kao ime oblasti u jednini ili u množini – Breznice – izgledaju na prvi pogled sasvim jasni: nazvanje je postalo od imenice breza, drvo, s mnogobrojnim izvedenicama u slovenskoj toponomastici. Međutim, breza, kao toponim čuva svoj izvorni oblik, o čemu kao najbliži primer svedoči ime srednjovekovnog trga Breze u Matarugama, jugoistočno od Pljevalja.2 U savremenom srpskom jeziku, kao i u onom iz doba Vuka Karadžića pridev od imenice breza je brezov ili brezav, a reč breznica povezuje se jedino s govečetom, konjem ili ovcom bele boje s crvenim pegama.3 Stoga je potrebno potražiti drugačije poreklo reči prema trajnim odlikama prirodne sredine pljevaljske rečice i oblasti i uporediti ih s drugim srednjovekovnim mestima istoga ili sličnog imena. Vlastelinstvu srpske arhiepiskopije u Žiči (1220) pripadala je planina Željin nad Breznicami, sa zimskim pašama od Brezne dolu niz Sutjesku. Planina Željin diže se jugoistočno od Kraljeva do 1785 m visine, pod njim je tresava Jezero, u blizini su srednjovekovna naselja i rudnici Plana i Gokčanica, a od Breznog dola ostalo je obližnje selo Brezna.4 Čini se da je još bliži odnosu naselja Pljevlja i reke Breznica selo Brezna na jezeru, Plavska reka i selo Plava u Opolju, južno od Prizrena. Kralj Stefan Uroš III1327. godine dodelio je manastiru Hilandaru selo Plavi na Breznom, što znači – na Breznom jezeru. U oba primera Brezna i Breznice su hidronimi – označavaju izdansku vodu, snažan izvor koji stvara manje jezero, izvedeni su iz iste osnove kao i imenica briz i glagol briznuti sa značenjem: naglo izbiti, odjednom poteći.5 Pretpostavci o zajedničkom poreklu reči briz, briznuti i Breznica ne treba da bude smetnja variranje osnovnog vokala i i e, jer je takva pojava posledica različitog izgovora slova jat, odakle i potiču dijalekatske razlike u srpskom jeziku. Otuda postaje razumljiva kolebljivost pisanja Breznice u istorijskim izvorima, jer se još neustaljeni izgovor drugog slova i (jat) čuo i pisao različito, kao Bresnica, Briesniza, Brisinica. Posebno je pitanje kako treba tumačiti zašto se uizvorima toponim javlja nekad u jednini, a nekad u množini. Slični primeri su poznati – kao što su postojali srednjovekovno naselje Senica, oblast Senice i turska nahija Senica, zatim reka Moravica, oblast Moravica – Moravice i nahija Moravica, tako je postojala i reka Breznica, naselje i oblast Breznica – Breznice kao i truska nahija Breznica. U tim primerima oblasno ime sačuvalo se kao imenica u jednini i u turskom periodu, čime je, u stvari, potvrđeno sgarije stanje, iz predturskog perioda. Turci nisu dali novo ime tim oblastima, već su ih beležili onako kako su ih Srbi oduvek zvali. A to znači da su stanovnici pljevaljskog kraja svoju reku, svoje naselje i svoju oblast nazivali Breznicom. Upravo stoga što je taj toponim imao više značenja, Dubrovčani su ga doživljavali kao umnoženi vid istog imena i beležili su ga u množini, kao Breznice.

Srednjovekovna oblast Breznica prostirala se u srednjem porečju reke Ćehotine, desne pritoke Drine, od okoline Pljevalja na istoku do Bukovice na severozapadu. Istočni deo oblasti zaprema pljevaljska kotlina, srednje visine od oko 770 m, duga 9 km, a široka 6 km, ostatak prastarog pliocenskog jezera, po čijem se dnu nataložio 20 m debeo sloj sivo-belog lapora, a po rubovima šest jezerskih terasa, od 818 do 1180 m, omogućuju umereno-kontinentalnu klimu. U narodu se nijedan deo pljevaljskog okruga nije nazivao župom, iako se zapaža širi uticaj opšte prihvaćenog gledišta u naučnoj literaturi da je Breznica bila župa.9

Premda je bila deo prostora gde su Srbi živeli od doseljenja i gde se formirala prva srednjovekovna srpska država, Breznica se u sačuvanim izvorima pojavljuje relativno kasno, tek krajem XIII veka. U dubrovačkoj kancelariji zabeležena je 12. septembra 1296. godine izjava Ilije, Stanišinog sina, kako ga je prethodne godine u mesecu septembru Gradislav sin Belmuža, s družinom opljačkao u oblasti koja se naziva Bresnica i kako mu je uzeo četiri konja s robom i četiri konja bez tovara, 5 perpera u dinarima, oružje i odeću, a šteta je iznosila 300 perpera. Pljačka se dogodila, po tome, septembra 1295, in contrata, que dicitur Bresniga.10 U srednjovekovnom latinitetu izraz contrada, contrata, contracta tumači ce kao: kraj, strana, gradska četvrt, ulica. U dubrovačkim izvorima pored opšteg značenja – oblast, kraj, predeo, taj izraz se upotrebljava da označi zemlju, veću oblast (contrata del Re – Hum); nečije područje (contrata Vlachorum;contrate Patriarche), kao i župu (Konavli, Trebinje).11 Dubrovčani su dobro poznavali predele i mesta u srpskoj državi, jer su tu lično poslovali i trgovali, a ponekad pretrpeli i štetu i razbojništvo. Srednjovekovna oblast Ljuboviđa u Polimlju nije nazvana kontrata, već župa u ugovoru koji su sklopili monah David, bivši župan Dimitrije i dubrovački graditelj Desina de Risa o zidanju manastira Davidovice, 30. avgusta 1281. godine.12 Oba dubrovačka izvora odnose se na isto vreme i područje, što ukazuje na to da su s razlogom jednu oblast nazivali župa, a drugu opštim izrazom – kontrata. Koliko je bila prostrana ta oblast, kao geografska i istorijskacelina, može se približno ustanoviti na osnovu sačuvanihizvora. Sredinom XV veka u Breznici se pominju dva utvrđena grada, Kukanj i Ravanski grad. I dok još postoje nedoumice gde se nalazilo drugo utvrđenje, dobro su očuvani ostaci grada Kuknja i podgrađa Potkukanj u selu Kukanj, na levoj obali Ćehotine, zapadno od Pljevalja.13 U gradu je u letnjim mesecima boravio veliki vojvoda Sandalj Hranić, pa se Kukanj smatra njegovim letnjim boravištem. U vreme hercega Stefana Vukčića Kosače (1435-1466), naslednika i sinovca vojvode Sandalja, čuva se ime Breznice za oblast u kojoj su Kukanj i Ravan.4 Značaj grada Kuknja, međutim, toliko je porastao da su Turci, po osvajanju tih krajeva formirali nahiju Kukanj, u kojoj se našla mala nahija Breznica. Među prihodima sandžakbega Hercegovine upisan je porez na sitnu stoku, od svakog sela na svaku ovcu po jednu akču godišnje, a više sela u nekim nahijama činilo je županluk jednog župana. Pored vojvoda, čija se vlast prostirala nad vojvodalukom, izuzetna pojava župana i županluka u turskom upravnom sistemu još jedna je među ustanovama koje su Turci preuzeli iz pokorenih srpskih država i srpskog društvenog ustrojstva i prilagodili svojim potrebama.5 U nahiji Breznici, sa naznakom da pripada Kuknju, županluk župana Ivana činilo je devet sela, u kojima je bilo 2828 ovaca. Svedeni na poglavare i predstavnike nekoliko seoskih naselja, hercegovi župani bili su odgovorni sandžakbegu za sakupljanje njegovih prihoda od sitne stoke, budući da su zastupali stočare većeg broja sela iz Breznice i iz nekoliko drugih nahija, ali nije poznato da li su imali i neke druge dužnosti i prava. Kao i vojvodaluk, naziv županluk ili županstvo označavao je područje nadležnosti jednog župana, koje je obuhvatalo više sela, moguće kao ostatak slobodne zemlje, gde su se neka dobra – ispaše, pojilišta i zimovnici – zajednički koristila za uzgoj stoke. Od navedenih devet sela u Breznici, položaj i ime triju nisu poznati, a staro ime sačuvala su seoska naselja koja se prostiru, gotovo u nizu, severozapadno od Pljevalja. Prvo i najbliže Pljevljima je selo Kukanj, jedino na levoj obali Ćehotine, dok su ostala sela: Prisoje, nasuprot Kuknju, zatim Gornja Brvenica, Glisnica, Crno Brdo i Jagodni Do, na desnoj strani Ćehotine i njenih pritoka. Navedena naselja činila su samo jedan deo srednjovekovne oblasti Breznice. Pre svega, tu je bila reka Breznica, eponim oblasti, sa svojim kratkim tokom, na kojoj se razvila u XIV veku trgovačka naseobina, koju je u XV veku nasledio trg Pljevlja. Jedno vreme oba naselja pominju se uporedo, dok nije trg u usponu, Pljevlja, prevladao i ugasio ili progutao starije tržno mesto. Tragovi toga procesa zabeleženi su u turskom popisu Hercegovine iz 1477. godine. Među selima koja su činila vojničku rezervu, u čitluku subaše Ismaila upisano je zapustelo selište, ili mezra, Vrhbreznica, koja pripada Kuknju, s prihodom od 795 akči, vlastita četiri mlina, stupa i polovina mlina u ličnom posedu. Subaša je bio starešina gradske oblasti, manje oblasti ili grupe ljudi, čija je dužnost bila održavanje reda i bezbednosti, a vojno i upravno bio je odgovoran sandžakbegu, slično funkciji kefalije ili kneza.16 Poznato je da se u nekim zapisima reka Breznica, kao i manastir Sv. Trojice kod Pljevalja nazivaju Vrh(o,u)breznica.17 Između manastira Sv. Trojice i obale Ćehotine do utoka Breznice ima oko 3,5 km, manje od zemljišta koje zapremaju prostrani atari današnjih sela pljevaljskog kraja. Sve je bilo blizu, na rečici Breznici, i trg Breznica i pazar Pljevlja i manastir Sv. Trojice. Na formiranje gradskog jezgra s turskom upravom od Vrhbreznice ka Pljevljima ukazivalo bi postojanje subaše 1477. godine.

Trg ili pazar Pljevlja i mezra Vrhbreznica ubeleženi su u nahiji Kukanj. Kako su i druga kukanjska naselja sa svih strana okružavala sela u nahiji Breznici, županluk župana Ivana ostatak je prvobitne oblasti Breznine, čije je ime potisnuo, a teritoriju preuzeo utvrđeni grad Kukanj.1 Otuda se granice nahije Kukanj približavaju opsegu prvobitne srednjovekovne oblasti Breznice.

Na istočnoj strani nahija Kukanj graničila se sa nahijom Mileševo. Sela Rabitlje, Grevo, trg Pljevlja i selo Rudnica pripadali su Kuknju, a sela Hranče, danas Ranče, Jabuka i Babine pripadali su nahiji Mileševa. Na severoistočnoj strani planina Gradina delila je nahiju Kukanj od oblasti Poblaće u nahiji Mileševa, kojoj su pripadala sela Bučje, Zastijenje i Ocrkavlje. Po obodu nahije Kukanj, ka severozapadu, nalazila su se sela na desnoj strani Ćehotine: Strahov Do, Dubac i Čestin, a susedna sela, Vikoć i Ječmište, pripadala su nahiji Sokol. Nahiji Kukanj pripadali su i planina LJubišnja (2238 m), visoravan Konjsko polje, između LJubišnje i Radovine planine, i planina Obzir (1869 m). Najjužnija sela nahije Kukanj bila su Tepca i Zasada na reci Tari, severno od Žabljaka.19

Planinski venac LJubišnje, Lisca, Kraljeve gore i Korijena u južnom delu nahije Kukanj tokom godine zaposedale su skupine vlaha nahija Komarnica, Kričak i Mataruge, koji su zimovali u mnogim kukanjskim selima. Krajem XV veka južno od nahije Kukanj postojale su nahije Mataruge i Kričak između reka Tare i Lima, po kojima se do danas nazivaju istoimeni predeli južno od Pljevalja. Teritorija turske nahije Kukanj bila je približno ona koju je zapremala srednjovekovna oblast Breznica. Najšire granice oblasti bile bi sledeće: na jugu reka Tara i planina Korijen, ka istoku Crni vrh i Marino brdo, ka severu planine Gradina i Kovač planina, na severozapadu Babino brdo i planine: Viševina, Šuplja stena, Goli Vjetrenik, Crni vrh, Radovina i Obzir, sve do Kobilovače na Tari. Omeđeno ovim visinskim obodom područje Breznice je zapremalo središnji tok i sliv reke Ćehotine. U širim geografskim okvirima u srednjem veku, kao i nahije Mileševa, LJuboviđa i Kukanj, Breznica je pripadala prostranoj oblasti Polimlja.20

1 P. Mrkonjić /Atanasije Pejatović/, Cpedhbe Polimlje u Potarjeu Novopazarskom sandžaku, Naselja srpskih zemalja I, Beograd 1902, 227-356 /Srpski, etnografski zbornik IV; M. Dinić, Zemlje hercega SvetoGa Caee, Srpske zemlje u srednjem veku, SKZ, Beograd, 1978,178-269. (prepggampano iz: Glas SKA182,1940,151-257); B. Hrabak, Proitost Pljevalja po dubrovačkim dokumentaša do početka XVII stoljeća, Istoriski zapisi XI, 1-2, Cetinje 1955,1-38; Ž. Šćepanović, Srednje Polnmlje u Potarje. Istorijsko-etnološka rasprava, Etnografski institut Srpske akademije nauka i umetnosti, posebna izdanja, 20, Beograd 1979; R. Ćuk, Dva stara trga u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983,39-46; A. Loma, Toponomastika i arheologija – antički lokaliteti kod Pljevalja i Prijepolm imoGući predslovenski ostaciu tamošnjoj toponimiji, Onomatološki prilozi X, Beograd 1989,1-32, /Srpska akademija nauka i umetnosti, Odel>enje jezika i književnosti, Odbor za onomastiku/; V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima u istorijskim izvorima do kraja petnaestog vijeka, Breznički zapisi 1, Pljevlja 1990,5-18.
2 R. Ćuk, Breza i Komorani – srednjovekovna naselja u Polimlju, Istorijski časopis XXXIV, Beograd 1988,61-73.
3 Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, II, Srpska akademija nauka i umetnosti, Beograd, 1962,143.
4 S. Novaković, Zakonski spomenici srpskih država srednjeGa veka, Beograd 1912,572; R. Pavlović, Podibar i Gokčanica, Naselja i poreklo stanovništva 30, Beograd 1948,217-443.
5 Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, II, Beograd 1962,170-171.
6 R. Đuk, Dva stara trGa u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983, 39-46, o varijantama beleženja Breznice u dobrovačkim izvorima str. 40, nap. 9.
7 N. Šabanović, Krajište lsa-bega Ishakovića, Zbirni katastarskipopis iz 1455. godine, Sarajevo 1964, 3-15, (vilajet Sjenica, 1455,1468. nahija Sjenica); E. Mušović, Nahija Moravica (Ivanjica) u XVI veku, Zbornik radova Narodnog muzeja XVI, Čačak 1986,95-105.
8 Enciklopedija Jugoslavije 6, Zagreb 1965, (518-519), s. v. Pljevlja/Jovan Vukmanović/.
9M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1972, 178-269, 200-201; Cochangu in Brisiniza castello con lo contato (1444), tumači kao grad Kukanj u župi Breznici, iako je podatak iz druge povelje (1454) upozoravao da se radi o gradu s utvrdama i gradskom okolinom (cum castris et pertinentiis suis).
10G. Čremošnik, Kancelariski i notariski spisi 1278-1301, Beograd 1932,158,402°.
11Lexicon latinitatis madii aevi lugoslaviae II, red. M. Kostrenčić, V. Gortan, Z. Herkov, Zagrabiae 1971,292, s. v. contrada; S. Ćirković, Bosanska crkva u bosanskoj državi, Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine I. Društvo i privreda srednjovjekovne bosanske države ANUBiH, posebna izdanja knj. LXXIX, Odeljenje društvenih nauka, knj. 17, Sarajevo 1987,191-254, o terminu contrata, str. 229, nap. 138.
12G. Čremošnik, Kancelariski i notariski spisi 1278-1301, Beograd 1932,65-66,143°.
13 M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978,200-201. (Kukanj), 241, smatra da je Ravanski grad bio severno od Pljevalja u selu Ravan, gde posgoje u bl izini toponimi Kula i Gradina. Međutim, 1477. godine selo Zastijenje, gde bi trebalo tražiti grad, pripadalo je oblasti Poblaće u nahiji Mileševa, up: A. Aličić, Poirnenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo, 1985,532.
14K. Jireček, TrGovački putevi i rudnici Srbije i Bosne u srednjem veku, Zbornik Konstantina Jirečeka I, Beograd 1959,205-303, str. 252, nap. 122.
15 N. Šabanović, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1982, 113-114; A. Aličić, Poimenični popis Sandzaka vilajeta Hercegovina, Orijentalni institut u Sarajevu, Sarajevo 1985,202-212, str. 211 – Nahija Breznica. N. Filipović, Vlasi i uspostava timarskog sistema u Hercegovini /, Godišnjak XII, Sarajevo 1974, 127-221. /Centar za balkanološka istraživanja 10/, 169-170: tumači pojavu župana kao naznaku župske organizacije sa županom na čelu, a nahije u kojima se ne pominje župan objašnjava većim brojem vlaha, zbog čega je promenjena struktura tih župa. Sam naziv županluk ili županstvo pokazuje međutim, da je reč izvedena od naziva župan, a ne župa.
16 B. Hrabak, Prošlost Pljevalja po dubrovačkim dokumentšma do početka XVII stoljeća, Istorijski zapisi, knj. XI, sv. 1-2, Cetinje 1955,1-38, str. 8-9, objašnjava promenu imena mesta naseljavanjem Vlaha, navodeći primer Onogošt – Nikšić, Vrsinje – Zupci, što u odnosu Breznica – Pljevlja nije bio slučaj; R. Ćuk, Dva stara trga u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983, 396, o Breznici, str. 392; A. Aličić, Poimenični popis Sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 360. (mezra Vrhbreznica); D. Bojanić, Turski zakoni i zakonski propisi iz XV i XVI veka za smederevsku, kruševačku i vidinsku oblast, Istorijski institut, Beograd 1974,169 (o subaši).
17LJ. Stojanović, Stšri srpski zapisi i natpisi, knj. I, Beograd 1982,158,492, zapis u rukopisu manastira Sv. Trojica, br. 25, iz 1537. godine: u manastiru, nazvanom Svetš Trojica, blizu reke Vrhubreznice 250, 865, zapis u rukopisu crkve Bistričke kod Nove Varoši, iz 1595. (1603?): pri hramu sveteživotvorešte i nerazdeljive Trojice, na reci Vrhobreznici kodmesta Plievalja; 361-363, 1436°, zapis u rukopisu manastira Svete Trojice kod Pljevalja, br. 1: mnoGogrešni inok Gavril koji napisa u rečenoj obitelji na reci Vrhobreznici, blizu mesta Pljevljau HerceGovini. Up. i A. Loma, Toponomastška i arheologija, Onomatološki prilozi X, Beograd 1989,1-32, str. 8-9 (Breznica i Vrhubreznica).
18 U popisu glavarine iz 1492. godine u vilajetu Hercegovini (Hersek) ubeleženi su nahija Kukanj, Poblaće i Mileševa, a Breznica se ne pominje: N. Todorov – A. Velkov, La situation demographique de la Peninsule balkanique (fin du XVe s.-debut du XVI es.), Sofia 1988, 288-290.
19A. Aličić, Poimenični popis Sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 5 (Bučje), 22, (Zastijenje, Strahodol = Strahov Do, Dubac, Vikoč), 34 (Ljubišnja, Konjsko Polje, Obzir, Zasada), 46 (Jabuka), 47 (Hranče), 165 (pazar Pileva, drugi naziv Tašlidža = Pljevlja), 167 (Grevo), 210 (Ocrkavlje, Babina Brda = Babine), 286 (Ječmište), 309 (Čestin), 337 (Rabitlje), 590 (G. Rudnica), 592 (D. Tepce = Tepca).
20A. Aličić, Poimenični popis Sandzaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 31 (nahija Kukanj pripada Polimlju), 40 (nahija Mileševa, pripada Polimlju, drugi naziv Ostrovica i Poblaće), 50 (nahija Ljuboviđa, pripada Polimlju)
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 19, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , ,