RSS

Arhive oznaka: Gordana Tomovic

Mr Gordana Tomović: Breznica

GLASNIK ZAVIČAJNOG MUZEJA, Knj. 1 (1999), str. 69-76

Breznica je bila oblast u srednjem toku reke Ćehotine u koju su zalazili s robom dubrovački trgovci od kraja XIII veka, a u XIV i XV veku poslovali su u trgovačkom naselju Breznici, potonjim Pljevljima. Tu su u XV veku podignuti utvrđeni gradovi Kukanj i Ravan, postojala je turska nahija Breznica i na reci Breznici bio je znameniti manastir Sv. Trojice. Ime oblasti je nestalo, naselje Breznica preraslo je u grad Pljevlja, manastir Sv. Trojice se ne naziva više Vrhubreznica, jedino se i danas imenom Breznica naziva rečica kratkog toka, koja izvire severno od Pljevalja i posle 3,5 kilometra uliva se u Ćehotinu. A upravo su po njoj nazvani istoimena oblast, značajno trgovačko naselje i veliki manastir.

Premda je u žiži svetskog i domaćeg naučnog interesovanja više od jednog veka bilo rimsko naselje kod Pljevalja u selu Komini, zagonetni municipijum S, ni istraživači srednjovekovne isgorije nisu zanemarili ovaj kraj. Sačuvani su raznovrsni izvori – zapadni, latinski, prvenstveno dubrovački, srpski i turski – koji obiluju podacima za političku, kulturnu i privrednu istoriju pljevaljskog kraja, pggo je omogućilo da se razjasne opšti tokovi istorije društva u tom području kako u većim delima, tako i u posebnim studijama.1 Sledeći dobri uzor Prijepolja, gde su naučni skupovi pretočeniu zbornik Seoski dani Sretena Vukosavljevića podigli tamu s mnogih nepoznanica iz istorije Polimlja, časopis Brezninki zapisi usmeren je ka objavljivanju svakovrsnih priloga iz prošlosti pljevaljskog kraja, i to kako naučnika, tako i onih zanesenih ljubitelja i poznavalaca starina.

Semantika i etimologija reči Breznica, kao ime reke i naselja u jednini i kao ime oblasti u jednini ili u množini – Breznice – izgledaju na prvi pogled sasvim jasni: nazvanje je postalo od imenice breza, drvo, s mnogobrojnim izvedenicama u slovenskoj toponomastici. Međutim, breza, kao toponim čuva svoj izvorni oblik, o čemu kao najbliži primer svedoči ime srednjovekovnog trga Breze u Matarugama, jugoistočno od Pljevalja.2 U savremenom srpskom jeziku, kao i u onom iz doba Vuka Karadžića pridev od imenice breza je brezov ili brezav, a reč breznica povezuje se jedino s govečetom, konjem ili ovcom bele boje s crvenim pegama.3 Stoga je potrebno potražiti drugačije poreklo reči prema trajnim odlikama prirodne sredine pljevaljske rečice i oblasti i uporediti ih s drugim srednjovekovnim mestima istoga ili sličnog imena. Vlastelinstvu srpske arhiepiskopije u Žiči (1220) pripadala je planina Željin nad Breznicami, sa zimskim pašama od Brezne dolu niz Sutjesku. Planina Željin diže se jugoistočno od Kraljeva do 1785 m visine, pod njim je tresava Jezero, u blizini su srednjovekovna naselja i rudnici Plana i Gokčanica, a od Breznog dola ostalo je obližnje selo Brezna.4 Čini se da je još bliži odnosu naselja Pljevlja i reke Breznica selo Brezna na jezeru, Plavska reka i selo Plava u Opolju, južno od Prizrena. Kralj Stefan Uroš III1327. godine dodelio je manastiru Hilandaru selo Plavi na Breznom, što znači – na Breznom jezeru. U oba primera Brezna i Breznice su hidronimi – označavaju izdansku vodu, snažan izvor koji stvara manje jezero, izvedeni su iz iste osnove kao i imenica briz i glagol briznuti sa značenjem: naglo izbiti, odjednom poteći.5 Pretpostavci o zajedničkom poreklu reči briz, briznuti i Breznica ne treba da bude smetnja variranje osnovnog vokala i i e, jer je takva pojava posledica različitog izgovora slova jat, odakle i potiču dijalekatske razlike u srpskom jeziku. Otuda postaje razumljiva kolebljivost pisanja Breznice u istorijskim izvorima, jer se još neustaljeni izgovor drugog slova i (jat) čuo i pisao različito, kao Bresnica, Briesniza, Brisinica. Posebno je pitanje kako treba tumačiti zašto se uizvorima toponim javlja nekad u jednini, a nekad u množini. Slični primeri su poznati – kao što su postojali srednjovekovno naselje Senica, oblast Senice i turska nahija Senica, zatim reka Moravica, oblast Moravica – Moravice i nahija Moravica, tako je postojala i reka Breznica, naselje i oblast Breznica – Breznice kao i truska nahija Breznica. U tim primerima oblasno ime sačuvalo se kao imenica u jednini i u turskom periodu, čime je, u stvari, potvrđeno sgarije stanje, iz predturskog perioda. Turci nisu dali novo ime tim oblastima, već su ih beležili onako kako su ih Srbi oduvek zvali. A to znači da su stanovnici pljevaljskog kraja svoju reku, svoje naselje i svoju oblast nazivali Breznicom. Upravo stoga što je taj toponim imao više značenja, Dubrovčani su ga doživljavali kao umnoženi vid istog imena i beležili su ga u množini, kao Breznice.

Srednjovekovna oblast Breznica prostirala se u srednjem porečju reke Ćehotine, desne pritoke Drine, od okoline Pljevalja na istoku do Bukovice na severozapadu. Istočni deo oblasti zaprema pljevaljska kotlina, srednje visine od oko 770 m, duga 9 km, a široka 6 km, ostatak prastarog pliocenskog jezera, po čijem se dnu nataložio 20 m debeo sloj sivo-belog lapora, a po rubovima šest jezerskih terasa, od 818 do 1180 m, omogućuju umereno-kontinentalnu klimu. U narodu se nijedan deo pljevaljskog okruga nije nazivao župom, iako se zapaža širi uticaj opšte prihvaćenog gledišta u naučnoj literaturi da je Breznica bila župa.9

Premda je bila deo prostora gde su Srbi živeli od doseljenja i gde se formirala prva srednjovekovna srpska država, Breznica se u sačuvanim izvorima pojavljuje relativno kasno, tek krajem XIII veka. U dubrovačkoj kancelariji zabeležena je 12. septembra 1296. godine izjava Ilije, Stanišinog sina, kako ga je prethodne godine u mesecu septembru Gradislav sin Belmuža, s družinom opljačkao u oblasti koja se naziva Bresnica i kako mu je uzeo četiri konja s robom i četiri konja bez tovara, 5 perpera u dinarima, oružje i odeću, a šteta je iznosila 300 perpera. Pljačka se dogodila, po tome, septembra 1295, in contrata, que dicitur Bresniga.10 U srednjovekovnom latinitetu izraz contrada, contrata, contracta tumači ce kao: kraj, strana, gradska četvrt, ulica. U dubrovačkim izvorima pored opšteg značenja – oblast, kraj, predeo, taj izraz se upotrebljava da označi zemlju, veću oblast (contrata del Re – Hum); nečije područje (contrata Vlachorum;contrate Patriarche), kao i župu (Konavli, Trebinje).11 Dubrovčani su dobro poznavali predele i mesta u srpskoj državi, jer su tu lično poslovali i trgovali, a ponekad pretrpeli i štetu i razbojništvo. Srednjovekovna oblast Ljuboviđa u Polimlju nije nazvana kontrata, već župa u ugovoru koji su sklopili monah David, bivši župan Dimitrije i dubrovački graditelj Desina de Risa o zidanju manastira Davidovice, 30. avgusta 1281. godine.12 Oba dubrovačka izvora odnose se na isto vreme i područje, što ukazuje na to da su s razlogom jednu oblast nazivali župa, a drugu opštim izrazom – kontrata. Koliko je bila prostrana ta oblast, kao geografska i istorijskacelina, može se približno ustanoviti na osnovu sačuvanihizvora. Sredinom XV veka u Breznici se pominju dva utvrđena grada, Kukanj i Ravanski grad. I dok još postoje nedoumice gde se nalazilo drugo utvrđenje, dobro su očuvani ostaci grada Kuknja i podgrađa Potkukanj u selu Kukanj, na levoj obali Ćehotine, zapadno od Pljevalja.13 U gradu je u letnjim mesecima boravio veliki vojvoda Sandalj Hranić, pa se Kukanj smatra njegovim letnjim boravištem. U vreme hercega Stefana Vukčića Kosače (1435-1466), naslednika i sinovca vojvode Sandalja, čuva se ime Breznice za oblast u kojoj su Kukanj i Ravan.4 Značaj grada Kuknja, međutim, toliko je porastao da su Turci, po osvajanju tih krajeva formirali nahiju Kukanj, u kojoj se našla mala nahija Breznica. Među prihodima sandžakbega Hercegovine upisan je porez na sitnu stoku, od svakog sela na svaku ovcu po jednu akču godišnje, a više sela u nekim nahijama činilo je županluk jednog župana. Pored vojvoda, čija se vlast prostirala nad vojvodalukom, izuzetna pojava župana i županluka u turskom upravnom sistemu još jedna je među ustanovama koje su Turci preuzeli iz pokorenih srpskih država i srpskog društvenog ustrojstva i prilagodili svojim potrebama.5 U nahiji Breznici, sa naznakom da pripada Kuknju, županluk župana Ivana činilo je devet sela, u kojima je bilo 2828 ovaca. Svedeni na poglavare i predstavnike nekoliko seoskih naselja, hercegovi župani bili su odgovorni sandžakbegu za sakupljanje njegovih prihoda od sitne stoke, budući da su zastupali stočare većeg broja sela iz Breznice i iz nekoliko drugih nahija, ali nije poznato da li su imali i neke druge dužnosti i prava. Kao i vojvodaluk, naziv županluk ili županstvo označavao je područje nadležnosti jednog župana, koje je obuhvatalo više sela, moguće kao ostatak slobodne zemlje, gde su se neka dobra – ispaše, pojilišta i zimovnici – zajednički koristila za uzgoj stoke. Od navedenih devet sela u Breznici, položaj i ime triju nisu poznati, a staro ime sačuvala su seoska naselja koja se prostiru, gotovo u nizu, severozapadno od Pljevalja. Prvo i najbliže Pljevljima je selo Kukanj, jedino na levoj obali Ćehotine, dok su ostala sela: Prisoje, nasuprot Kuknju, zatim Gornja Brvenica, Glisnica, Crno Brdo i Jagodni Do, na desnoj strani Ćehotine i njenih pritoka. Navedena naselja činila su samo jedan deo srednjovekovne oblasti Breznice. Pre svega, tu je bila reka Breznica, eponim oblasti, sa svojim kratkim tokom, na kojoj se razvila u XIV veku trgovačka naseobina, koju je u XV veku nasledio trg Pljevlja. Jedno vreme oba naselja pominju se uporedo, dok nije trg u usponu, Pljevlja, prevladao i ugasio ili progutao starije tržno mesto. Tragovi toga procesa zabeleženi su u turskom popisu Hercegovine iz 1477. godine. Među selima koja su činila vojničku rezervu, u čitluku subaše Ismaila upisano je zapustelo selište, ili mezra, Vrhbreznica, koja pripada Kuknju, s prihodom od 795 akči, vlastita četiri mlina, stupa i polovina mlina u ličnom posedu. Subaša je bio starešina gradske oblasti, manje oblasti ili grupe ljudi, čija je dužnost bila održavanje reda i bezbednosti, a vojno i upravno bio je odgovoran sandžakbegu, slično funkciji kefalije ili kneza.16 Poznato je da se u nekim zapisima reka Breznica, kao i manastir Sv. Trojice kod Pljevalja nazivaju Vrh(o,u)breznica.17 Između manastira Sv. Trojice i obale Ćehotine do utoka Breznice ima oko 3,5 km, manje od zemljišta koje zapremaju prostrani atari današnjih sela pljevaljskog kraja. Sve je bilo blizu, na rečici Breznici, i trg Breznica i pazar Pljevlja i manastir Sv. Trojice. Na formiranje gradskog jezgra s turskom upravom od Vrhbreznice ka Pljevljima ukazivalo bi postojanje subaše 1477. godine.

Trg ili pazar Pljevlja i mezra Vrhbreznica ubeleženi su u nahiji Kukanj. Kako su i druga kukanjska naselja sa svih strana okružavala sela u nahiji Breznici, županluk župana Ivana ostatak je prvobitne oblasti Breznine, čije je ime potisnuo, a teritoriju preuzeo utvrđeni grad Kukanj.1 Otuda se granice nahije Kukanj približavaju opsegu prvobitne srednjovekovne oblasti Breznice.

Na istočnoj strani nahija Kukanj graničila se sa nahijom Mileševo. Sela Rabitlje, Grevo, trg Pljevlja i selo Rudnica pripadali su Kuknju, a sela Hranče, danas Ranče, Jabuka i Babine pripadali su nahiji Mileševa. Na severoistočnoj strani planina Gradina delila je nahiju Kukanj od oblasti Poblaće u nahiji Mileševa, kojoj su pripadala sela Bučje, Zastijenje i Ocrkavlje. Po obodu nahije Kukanj, ka severozapadu, nalazila su se sela na desnoj strani Ćehotine: Strahov Do, Dubac i Čestin, a susedna sela, Vikoć i Ječmište, pripadala su nahiji Sokol. Nahiji Kukanj pripadali su i planina LJubišnja (2238 m), visoravan Konjsko polje, između LJubišnje i Radovine planine, i planina Obzir (1869 m). Najjužnija sela nahije Kukanj bila su Tepca i Zasada na reci Tari, severno od Žabljaka.19

Planinski venac LJubišnje, Lisca, Kraljeve gore i Korijena u južnom delu nahije Kukanj tokom godine zaposedale su skupine vlaha nahija Komarnica, Kričak i Mataruge, koji su zimovali u mnogim kukanjskim selima. Krajem XV veka južno od nahije Kukanj postojale su nahije Mataruge i Kričak između reka Tare i Lima, po kojima se do danas nazivaju istoimeni predeli južno od Pljevalja. Teritorija turske nahije Kukanj bila je približno ona koju je zapremala srednjovekovna oblast Breznica. Najšire granice oblasti bile bi sledeće: na jugu reka Tara i planina Korijen, ka istoku Crni vrh i Marino brdo, ka severu planine Gradina i Kovač planina, na severozapadu Babino brdo i planine: Viševina, Šuplja stena, Goli Vjetrenik, Crni vrh, Radovina i Obzir, sve do Kobilovače na Tari. Omeđeno ovim visinskim obodom područje Breznice je zapremalo središnji tok i sliv reke Ćehotine. U širim geografskim okvirima u srednjem veku, kao i nahije Mileševa, LJuboviđa i Kukanj, Breznica je pripadala prostranoj oblasti Polimlja.20

1 P. Mrkonjić /Atanasije Pejatović/, Cpedhbe Polimlje u Potarjeu Novopazarskom sandžaku, Naselja srpskih zemalja I, Beograd 1902, 227-356 /Srpski, etnografski zbornik IV; M. Dinić, Zemlje hercega SvetoGa Caee, Srpske zemlje u srednjem veku, SKZ, Beograd, 1978,178-269. (prepggampano iz: Glas SKA182,1940,151-257); B. Hrabak, Proitost Pljevalja po dubrovačkim dokumentaša do početka XVII stoljeća, Istoriski zapisi XI, 1-2, Cetinje 1955,1-38; Ž. Šćepanović, Srednje Polnmlje u Potarje. Istorijsko-etnološka rasprava, Etnografski institut Srpske akademije nauka i umetnosti, posebna izdanja, 20, Beograd 1979; R. Ćuk, Dva stara trga u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983,39-46; A. Loma, Toponomastika i arheologija – antički lokaliteti kod Pljevalja i Prijepolm imoGući predslovenski ostaciu tamošnjoj toponimiji, Onomatološki prilozi X, Beograd 1989,1-32, /Srpska akademija nauka i umetnosti, Odel>enje jezika i književnosti, Odbor za onomastiku/; V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima u istorijskim izvorima do kraja petnaestog vijeka, Breznički zapisi 1, Pljevlja 1990,5-18.
2 R. Ćuk, Breza i Komorani – srednjovekovna naselja u Polimlju, Istorijski časopis XXXIV, Beograd 1988,61-73.
3 Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, II, Srpska akademija nauka i umetnosti, Beograd, 1962,143.
4 S. Novaković, Zakonski spomenici srpskih država srednjeGa veka, Beograd 1912,572; R. Pavlović, Podibar i Gokčanica, Naselja i poreklo stanovništva 30, Beograd 1948,217-443.
5 Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, II, Beograd 1962,170-171.
6 R. Đuk, Dva stara trGa u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983, 39-46, o varijantama beleženja Breznice u dobrovačkim izvorima str. 40, nap. 9.
7 N. Šabanović, Krajište lsa-bega Ishakovića, Zbirni katastarskipopis iz 1455. godine, Sarajevo 1964, 3-15, (vilajet Sjenica, 1455,1468. nahija Sjenica); E. Mušović, Nahija Moravica (Ivanjica) u XVI veku, Zbornik radova Narodnog muzeja XVI, Čačak 1986,95-105.
8 Enciklopedija Jugoslavije 6, Zagreb 1965, (518-519), s. v. Pljevlja/Jovan Vukmanović/.
9M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1972, 178-269, 200-201; Cochangu in Brisiniza castello con lo contato (1444), tumači kao grad Kukanj u župi Breznici, iako je podatak iz druge povelje (1454) upozoravao da se radi o gradu s utvrdama i gradskom okolinom (cum castris et pertinentiis suis).
10G. Čremošnik, Kancelariski i notariski spisi 1278-1301, Beograd 1932,158,402°.
11Lexicon latinitatis madii aevi lugoslaviae II, red. M. Kostrenčić, V. Gortan, Z. Herkov, Zagrabiae 1971,292, s. v. contrada; S. Ćirković, Bosanska crkva u bosanskoj državi, Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine I. Društvo i privreda srednjovjekovne bosanske države ANUBiH, posebna izdanja knj. LXXIX, Odeljenje društvenih nauka, knj. 17, Sarajevo 1987,191-254, o terminu contrata, str. 229, nap. 138.
12G. Čremošnik, Kancelariski i notariski spisi 1278-1301, Beograd 1932,65-66,143°.
13 M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978,200-201. (Kukanj), 241, smatra da je Ravanski grad bio severno od Pljevalja u selu Ravan, gde posgoje u bl izini toponimi Kula i Gradina. Međutim, 1477. godine selo Zastijenje, gde bi trebalo tražiti grad, pripadalo je oblasti Poblaće u nahiji Mileševa, up: A. Aličić, Poirnenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo, 1985,532.
14K. Jireček, TrGovački putevi i rudnici Srbije i Bosne u srednjem veku, Zbornik Konstantina Jirečeka I, Beograd 1959,205-303, str. 252, nap. 122.
15 N. Šabanović, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1982, 113-114; A. Aličić, Poimenični popis Sandzaka vilajeta Hercegovina, Orijentalni institut u Sarajevu, Sarajevo 1985,202-212, str. 211 – Nahija Breznica. N. Filipović, Vlasi i uspostava timarskog sistema u Hercegovini /, Godišnjak XII, Sarajevo 1974, 127-221. /Centar za balkanološka istraživanja 10/, 169-170: tumači pojavu župana kao naznaku župske organizacije sa županom na čelu, a nahije u kojima se ne pominje župan objašnjava većim brojem vlaha, zbog čega je promenjena struktura tih župa. Sam naziv županluk ili županstvo pokazuje međutim, da je reč izvedena od naziva župan, a ne župa.
16 B. Hrabak, Prošlost Pljevalja po dubrovačkim dokumentšma do početka XVII stoljeća, Istorijski zapisi, knj. XI, sv. 1-2, Cetinje 1955,1-38, str. 8-9, objašnjava promenu imena mesta naseljavanjem Vlaha, navodeći primer Onogošt – Nikšić, Vrsinje – Zupci, što u odnosu Breznica – Pljevlja nije bio slučaj; R. Ćuk, Dva stara trga u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983, 396, o Breznici, str. 392; A. Aličić, Poimenični popis Sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 360. (mezra Vrhbreznica); D. Bojanić, Turski zakoni i zakonski propisi iz XV i XVI veka za smederevsku, kruševačku i vidinsku oblast, Istorijski institut, Beograd 1974,169 (o subaši).
17LJ. Stojanović, Stšri srpski zapisi i natpisi, knj. I, Beograd 1982,158,492, zapis u rukopisu manastira Sv. Trojica, br. 25, iz 1537. godine: u manastiru, nazvanom Svetš Trojica, blizu reke Vrhubreznice 250, 865, zapis u rukopisu crkve Bistričke kod Nove Varoši, iz 1595. (1603?): pri hramu sveteživotvorešte i nerazdeljive Trojice, na reci Vrhobreznici kodmesta Plievalja; 361-363, 1436°, zapis u rukopisu manastira Svete Trojice kod Pljevalja, br. 1: mnoGogrešni inok Gavril koji napisa u rečenoj obitelji na reci Vrhobreznici, blizu mesta Pljevljau HerceGovini. Up. i A. Loma, Toponomastška i arheologija, Onomatološki prilozi X, Beograd 1989,1-32, str. 8-9 (Breznica i Vrhubreznica).
18 U popisu glavarine iz 1492. godine u vilajetu Hercegovini (Hersek) ubeleženi su nahija Kukanj, Poblaće i Mileševa, a Breznica se ne pominje: N. Todorov – A. Velkov, La situation demographique de la Peninsule balkanique (fin du XVe s.-debut du XVI es.), Sofia 1988, 288-290.
19A. Aličić, Poimenični popis Sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 5 (Bučje), 22, (Zastijenje, Strahodol = Strahov Do, Dubac, Vikoč), 34 (Ljubišnja, Konjsko Polje, Obzir, Zasada), 46 (Jabuka), 47 (Hranče), 165 (pazar Pileva, drugi naziv Tašlidža = Pljevlja), 167 (Grevo), 210 (Ocrkavlje, Babina Brda = Babine), 286 (Ječmište), 309 (Čestin), 337 (Rabitlje), 590 (G. Rudnica), 592 (D. Tepce = Tepca).
20A. Aličić, Poimenični popis Sandzaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 31 (nahija Kukanj pripada Polimlju), 40 (nahija Mileševa, pripada Polimlju, drugi naziv Ostrovica i Poblaće), 50 (nahija Ljuboviđa, pripada Polimlju)
Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 19, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , ,

Gordana Tomović: Tragovi starog rudarenja u toponomiji pljevaljskog kraja

Prema gledištu jednog onomatologa po dvostrukom srednjenemačkom izgovoru  reči Zech – Tech za rudarsku jamu, dobila je ime reka Ćehotina, što bi trebalo da znači: reka koja protiče kroz rudišta.1 To, naravno, nije tačno. Zna se, naime, da ime Ćehotine potiče od stare srpske osnove tjeh – od koje je izveden naziv Tješen za izvorišni predeo i krak reke.2 Pored toga, u srpskom jeziku reka koja teče kroz orudnjeno zemljište obično se naziva rudnica. I pored toga, sudeći po značajnim tragovima starog rudarenja u pljevaljskom kraju, od izvora Ćehotine, kroz porečje njenih pritoka sve do ušća u Drinu, Ćehotina bi se odista mogla smatrati rekom koja protiče kroz rudišta. Najveći broj starih nalazišta rude i rudnika danas je zaboravljen, a o njima nema ni predanja. Samo su se u nekim toponimima, vezanim za postojanje rudnih žila, kopanje i vađenje rude i njenu preradu, sačuvali tragove antičkog i srednjovekovnog rudarenja.

Od veoma razvijenog i dobro organizovanog rimskog rudarstva u srpskom jeziku ima malo ostataka, internacionalni termin metal i zgura (latinski scauria, scoria). U rimskim rudnicima, nazvanim – metalla, radili su u pljevaljskom kraju domorodački rudari, romanizovani Pirusti, čija su neka imena uklesana na nadgrobnim spomenicima iz Komina. Vodeći računa o stalnim i narastajućim potrebama države, Rimljani su organizovano preselili grupu Pirusta koji su otvorili rudnike u Erdelju.3

Doseljavajući se na balkanske prostore Srbi su sa sobom doneli određena znanja o vađenju i preradi rude, pre svega gvožđa, o ispiranju zlata iz reka i plitkih rudnih žila. O tome govore imena Kopaonika i Rudnika i mnogobrojni toponima nazvani plakaonica po ispiranju rude. Novu tehnologiju rudarenja i nemačku terminologiju, zajedno sa svojim gradskim uređenjem donose u srpsku državu saski rudari.

Istim putem kojim su nekada iseljeni Pirusti, ali u inverznom pravcu, Sasi su dospeli iz Erdelja u Srbiju. Prvi put se pojavljuju u Brskovu kod Mojkovca na reci Tari u vreme kralja Uroša I sredinom XIII veka.4 Opremljeni rudarskim priručnikom, poput Agrikolino i dela De re metallica, prvo su tragali za ostacima antičkih napuštenih rudarskih okana i na njima otpočeli primenu svojih znanja i bolje tehnologije.5 Tako su od rimskih metalla postale mnogobrojne metaljke širom srpskih zemalja.

Između sela Mironići i Boljanići, severozapadno od Pljevalja, nalazi se zaselak Metaljka, a prema severu proteže se planina Kovač sa vrhovima Gvozd (1367 m) i Crvena stijena (1335 m). Na Kovač se nastavlja planina Metaljka (1394 m) sa istoimenim selom, jugoistočno od Čajniča. Gvozd je opšti slovenski naziv za metal uopšte, posebno gvožđe ili željezo, a planina Kovač i istoimeno planinsko selo dobili su ime po ljudima koji su se bavili jednim od najstarijih zanata – kovom gvožđa i drugih metala i kovanjem alatki i oružja. Sačuvani toponimi pokazuju da je planinski kompleks Kovača, sa dve Metaljke, Gvozdom i Crvenom stijenom, nazvanoj po crvenoj boji oksidne rude gvožđa, bio rudarski revir gvozdene rude sa dugom eksploatacijom, u rimskom dobu, kao i u srednjem veku.

Složeni proces rudarenja uključivao je visoko specijalizovanu podelu različitih poslova, pronalaženje rudne žile, otvaranje okna, kopanje i vađenje rude. Svaki radnik u tome poslu, određena mesta i faze rada imali su posebni naziv, najvećim delom preuzet iz saskog rudarstva. O tome svedoči Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića iz 1412. godine, zasnovan na saskom rudarskom pravu, koji su u celosti preuzeli turski rudarski zakoni iz XV i XVI veka.6 Razuđena nemačka terminologija prilagođena je srpskom jezičkom sistemu u toj meri da je nekada teško prepoznati izvornu reč. I pored toga, postoje toponimi na velikim i poznatim rudištima, kako srpski, tako i oni za koje je jasno da su nemačkog porekla, čije pravo značenje nisu zabeležili izvori. Moguće je da ime sela Glisnice, sa znatnim depozitom lignita, koje se nalazi južno od Metaljke u Boljanićima, potiče od nemačke reči gliztem – sijati. U severoistočnom delu sela podiže se brdo Štur (1036 m, od nemačkog Sturz 7. Naziv se proširio svuda po srpskoj državi gde se rudarilo u srednjem veku, dobijajući u srpskoj govornoj sredini semantičko obeležje gologa vrha ili planinske kose na orudnjenoj planini. Na Rudniku, jednom od najvećih rudarskih kompleksa u srednjem veku, postoji Veliki, Mali i Prlinski Šturac. Pod gradom Kožljem na Pčinji pored brda Štur je planina Srebrnik i selo Rudari. U Pustoj reci kod Lebana postoji selo Štulac sa mahalama Donji i Gornji Štulac. Selo se u prvoj polovini XV veka nazivalo Caričina, po ruševinama kompleksa Caričinog grada (Justiniana Prima).8 Severozapadni deo Durmitora naziva se Štulac, istim imenom kao i njegova dva vrha, Veliki i Mali Štulac. Kao i Štur kod Glisnice, Štulac na Durmitoru jedini je, i pouzdan dokaz da se tu u srednjem veku rudarilo.

Na severozapadnim ograncima planine LJubišnje ispod Golog Vjetrenika, a između dve planinske kose – Mojkovac i Šuplja stijena, izvire potok Mjedenik, protiče kroz selo Petine i kod brda Mjedenik uliva se u Ćehotinu. Nazvan je po starom imenu za bakar – mjed.

Istog porekla je Medeno gumno u Brskovu kod Mojkovca, Mjedeno brdo u selu Kičavi, severoistočio od Tomaševa,i brdo(1396 m), između izvorišnog dela Kozničke reke i Ćehotine, koje leži južno od ruševina srednjovekovnog grada Koznika. Ma karti srpskog Generalštaba iz 1892. godine ubeleženo je kao Mjedanice. Ostaci zgure kod Koznika i ime brda potvrđuju eksploataciju bojenih metala, bakra, verovatno i srebra. Rudnik je napušten, grad ostao u ruševinama, a pridošlo stanovništvo nije razumelo pravo značenje imena brda sa ležištima bakarne rude. Danas se to uzvišenje naziva Mejdanica.

Drugačija je bila sudbina rudnika kod Šuplje stijene. Kada je 1950. godine obnovljen rudnik, otvorena su stara okna, pronađeni stari rudarski hodnici i alatke. Selo Šula u neposrednoj blizini, u kome su podignute zgrade za potrebe rudnika, verovatno je dobilo ime po nekom nemačkom rudarskom terminu.9 Plavče brdo u selu Petine, kroz koje teče potok Mjedenik, vezuje se za glagol plaviti, koji u rudarskoj terminologiji obeležava topljenje rude, a plavčar  je bio topioničar.10 Još jedno Plavče brdo (1164 – 1037 m) proteže se između reka LJuboviđe i LJešnice, severno od Tomaševa. U izvorišnom delu JBešnice na planini Lisi je kupasto brdo Metaljka (1119 m.

Ispod Plavčeg brda u Podgori planine Ljubišnje prema levoj obali Ćehotine smešteno je selo Nange, čije ime bi moglo da potiče od nemačkog neu/new Genge, što znači nova žica rude.11 Prema selu na suprotnoj obali Ćehotine u okuci reke nalazi se potez Badanj. Badanj je veliki sud koji se i danas koristi u domaćinstvu. Toponim se pojavljuje na starim rudištima (Kozja glava na Kopaoniku), gde je normirani kameni primerak mogao da se koristi kao zapreminska mera.

Kompleks Šuplje stijene pokazuje neobične, i nimalo slučajne podudarnosti u toponimiji sa Brskovom, čuvenim srednjovekovnim rudnikom i rudarskim gradom kod Mojkovca. Kod Šuplje stijene, pored potoka Mjedenik postoji, takođe, i brdo Mojkovac. Sličan toponomastički kompleks potekao iz srednjovekovnog rudarenja, sadrži selo Majkovac u Pustoj reci kod Leskovca, u kome postoje mahale Pržan i Rupci, prva nazvana po prženju rude, druga po srpskom nazivu za rudare – rupnike.12 Sva tri mesta, Mojkovac kod Brskova, onaj kod Šuplje stijene i Majkovac u Pustoj reci tragovi su domaće, srpske rudarske terminologije i tehnologije srednjeg veka, čije se prvobitno poreklo zaboravilo, a značenje izgubilo. Pri tome, opravdano je pomišljati i na prenošenje mesnih imena preko planskog doseljavanja specijalizovanog rudarskog stanovništva, što se činilo u svim srednjovekovnim državama. Rudari su se selili s mesta na mesto i sami, u potrazi za rudom, noseći sa sobom sve što su imali, znanje, imetak, alatke, kao i sećanje na imena iz starog kraja. Ista toponimija Brskova i Šuplje stijene, isti privredni osnov života – rudarenje, dopuštaju da se pretpostavi grupno preseljavanje rudarskih porodica i otvaranje rudnika na Šupljoj stijeni, možda u vreme kada je Brskovo skoro napušteno, četrdesetih godina XV veka.13

U neposrednoj okolini Pljevalja vadila se i prerađivala bakarna i olovna ruda iz koje se dobijalo srebro. Severno od grada u podnožju brda Bogiševac (975 m) nalazi se zaselak Bakrenjače, prema severoistoku je selo Rudnice i zaselak Smrdan, nazvan po karakteri- stičnim sumpornim isparenjima galenita, sulfidne olovne rude, koja često sadrži srebro. Severozapadno od grada su brdo Rudnica (1117 m) i Rudno brdo (984 m) prema Ćehotini. Na suprotnoj strani reke ispod brda Gosteč (1087 m) nalaze se ruševine grada Gosteč i Podgosteč u selu Vidre. U neposrednoj blizini je srednjovekovni grad Kukanj na ušću reke Epavetine u Ćehotinu, po kome je nazvana istoimena turska nahija. Oba ova grada kontrolisala su rudarski revir oko Pljevalja koji se prostirao od Ćehotine i Rudnog brda do zaseoka Smrdan ispod planine Čemerna. Na tom rudnom bogatstvu počivao je uspon rimskog municipija S u Kominima. Neobičan naziv sela verovatno potiče iz rimske rudarske terminologije. U Bukovici u selu Kovačevići jedan zaselak naziva se takođe Komini. Susedno selo Kržava zabeleženo je kao rudnik u turskom popisu Hercegovačkog sandžaka iz 1477. godine.

Rudnik je bio carsko dobro, sultanov has, sa 114 kuća, 10 neoženjenih i jednim muslimanom. U rudniku se vadilo gvožđe, a ruda se topila u deset topionica – samokova , od kojih je prihod bio po 100 akči godišnje. Čisto željezo donosilo je 250 akči, a uzimalo se po 8 akči od svake peći. Ukupan prihod od rudnika, koji se slivao u sultanovu kasu, bio je 8.554 akče godišnje. Drugi carski rudnik, ali mnogo manji nego Kržava, bilo je Bučje u Poblaću, severoistočno od Pljevalja. Imalo je 47 domova i 10 neoženjenih, samo dva samokova, porez na željezo bio je 120 akči, i ukupan prihod 2.786 akči. Kržava u Bukovici i Bučje u Poblaću bili su jedini aktivni rudnici u drugoj polovini XV veka u pljevaljskoj regiji.14

1.      M. Pavlović, Tragovi rudara Sasa u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj V, Novi Sad 1960, 99 – 127, str. 124-125 (dvojstvo oblika mhd.zache i mnd. teche, otuda * tjehotina – Ćehotina).
2.      A. Loma, Toponomastika u apheologiuji – antički lokaliteti kod Pljevalja i Prijepolja i mogući predslovenski ostaci u tamošnjoj toponimiji, Onomatološki prilozi X, Srpska akademija nauka i umetnosti,Odeljenje jezika i književnosti, odbor za onomastiku, Beograd 1989, 1-32, str.2, nap.6 i str.6 (etimologija Ćehotine).
3.  O Pirustima, Istorija Crne Gore I – od najstarijih vremena do kraja XII vijeka, Titograd 1967, str. 96 – 97 ( M. Garašanin).
4.  M. Dinić, Za istoriju rudarstva u srednjevekovnoj Srbiji i Bosni I, Srpska akademija nauka, Posebna izdanja knj. CCXL, Odeljenje društvenih nauka knj. 14, Beograd 1955, str. 1-29 (Sasi); str. 2 (među toponimima vezanim za Sase navodi se i Sasin-polje kod Pljevalja, koje se danas ne nalazi na geografskim kartama); M. Pavlović, Tragovi rudara Sasa u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj. V, Novi Sad 1960, 99 – 127.
5.   De re metallica libri XII, ilustrovani priručnik o rudarstvu humaniste Georgiusa Agrikole (1494 – 1555) objavljeno je prvi put 1556. u Bazelu, o njemu i o izvorima i rudarskoj terminologiji koja je korišćena kod Srba: M. Antunović Kobliška, Za pravilno tumačenje značenja i porekla nekih starih rudarskih i topioničarskih naziva, Onomatološki prilozi Š, Beograd 1982,169 – 185; str.171, nap. 14 (o Agrikoli).
6.    Pregled literature o srednjovekovnom rudarstvu Balkana sa navedenim izvorima: S. Ćirković, Proizvodnja zlata, srebra i bakra u centralnim oblastima Balkana do početka novog veka, Rabotnici, vojnici, duhovnici – društva srednjovekovnog Balkana, Beograd 1997, 79 – 103. Korisne podatke sadrži: T. Vukanović, Rečnik drevnog rudarstva u zemljama centralnog Balkumi, Muzej rudarstva i metalurgije Bor, Bor 1998.
7.    M. Pavlović, Tpaloeu rudara Caca u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj. V, Novi Sad 1960, 99 – 127, str. 112.
8.    J. Jovanović, Pusta reka – antropogeografska i sociološka istraživanja, Drugi posebni deo, Leskovački zbornik XVII, Dodatak, Leskovac 1976, 112 – 113.
9.   M. Vojinović, Pljevaljski kraj – prošlost i poreklo stanovnššiva, Beograd 1993, str. 236 (o rudniku Šuplja stijena). Ime sela Šula neće biti u vezi sa nemačkim imenom za školu (Schule), već stoga što je imenica srednjeg roda u množini, dativ: Šulima. Poreklo reči treba tražiti u nekom staronemačkom rudarskom nazivu, kao što su žola, žol (dno rudarskog okna) ili šurf (mesto otkopa), koji se pominju u Zakonu o rudnicima despota Stefana Lazarevića 1412. godine, N. Radojčić, Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića, Srpska akademnja nauka i umetnosti, Beograd 1962, str. 75 (žola), 89 – 90 (šurf).
10.    V. Simić, Nado i plaviti. termini naše stare proizvodnje gvožđa, Onomatološki prilozi 11, Beograd 1981, 1.43 – 150.
11.    M. Pavlović, Tragovi rudara Sasa u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj. V, Novi Sad 1960, str. 107.
12.     B. Marković, Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića-prevod i pravnoistorijska studija, Srpska akademija nauka i umetnosti, Spomenik CXXVI, Odeljenje društvenih nauka 24, Beograd 1985, str 13 – 20 (rupa), 21-22 ( rupnik).
13.     K. Jireček, Trgovački putevi i rudnici Srbije i Bosne u srednjem vijeku, Zbornik Konstantina Jirečeka I, Beograd 1959, 205 – 303, str. 270, nap. 186(31. jula 1433. godine dubrovački trgovci navode Brskovo među napuštenim gradovima).
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 20, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , , , , , ,