RSS

Arhive oznaka: Breznicki zapisi

BREZNIČKI ZAPISI

Pages from Breznicki zapisi 2

BREZNIČKI ZAPISI BR. 1

BREZNIČKI ZAPISI BR. 2

BREZNIČKI ZAPISI BR. 3

BREZNIČKI ZAPISI BR. 4 i 5.

BREZNIČKI ZAPISI BR. 6.

BREZNIČKI ZAPISI BR. 7 i 8.

BREZNIČKI ZAPISI BR. 9 i 10.

Advertisements
 
1 komentar

Objavljeno od strane na jul 27, 2015 in NEKATEGORISANO, Časopis "BREZNIČKI ZAPISI"

 

Oznake: ,

Vidoje Despotović – Ljutići

Breznički zapisi“, br. 11-12, Pljevlja 1999

 Od Osnovne škole u Matarugama, pa do Krakalica, lijevo i desno od asfaltnog puta Pljevlja – Bijelo Polje, prostire se selo Ljutići. To je dio mataruškog mjesnog područja, ograničen sa istoka rijekom Kozičkom i Klađem, sa jugozapada Ćehotinom, a sa sjevera linijom Kartalov vrh – Gačevića Breza. Nadmorska visina Ljutića je oko 1000 metara, a pojedinih uzvišenja i do 1200 metara. Ljutići imaju zaseoke: Ljutiće, Kleke, Puriće, Ćiroviće, Klađe, Kavalu i Dubravu. Zaseoci su oko Ljutićkog polja po čijem obodu su kuće i ostale zgrade, a polje čista livada – kosanica. U polju, kroz koje protiče Purića potok i nekoliko potočića, po tvrdim barama – ljuticima raste tvrda trava, koja namuči, dok je pokose, i dobre kosce.

Otuda valjda i ime sela Ljutici – Ljutići. Ljutiće okružuju visovi: Kartalovo brdo, Breza, Purića krš, Kleke, Gradina, Gospića vrh i Markuša. Na pravcu sjever-jug selo nema prirodnih zaklona, pa sjeverac, naročito zimi, briše i puteve zameće, hladnoću donosi i pronosi i svu bijes i oštrinu iskaljuje. Selo je odavno elektrificirano, a mjesto starih karavanskih puteva od Korijena preko Zemunca na Ćehotini i Ćirovića i Kleka ka Orliću i od Vrulje preko Kleka ka Matarugama i dalje, su seoski i šumski putevi kojima se može vozilima doći do gotovo svake kuće. U novim kućama, mjesto one stare arhitekture, mjesto lučarnica, čučavaca i malih i velikih lampi, sija od 1958. godine električna sijalica, a mjesto bremenica i bucata pred kućom i u kućama je dovedena voda.

            Moderno urećene kuće i namještaj ne zaostaju u dosta domova iza gradskih kuća, a što sve govori koliko je selo uznapredovalo u drugoj polovini 20. vijeka. Starija domaćinstva i u Ljutićima žale za brojnim komšilucima sa dosta čeljadi i buljucima djece. Sve je manje seoskog žagora, rike govedi i glasa zvona brojnih stada ovaca i koza. Ljutići su sve više u tišini kao da izumiru, jer se mladost u njemu sve manje roji. Prisjećaju se stari da tako nikad u Ljutićima nije bilo, sem možda iza Velike seobe kada iz ovih krajeva sve odseli ili bi pobijeno ili u islam otjerano.

            O životu u dalekoj prošlosti u Ljutićima svjedoče brojni spomenici. Groblje u Dubravi sa spomenicima još iz rimskog doba, te groblja u Purićima i Klekama, ostaci naselja u Dubu i Kavali i tumule čuvaju posmrtne ostatke stanovnika koji su tu živjeli u 16. i 17. vijeku i mnogo ranije, te predaka Ljutičana koji tu žive od polovine 18. vijeka. U groblju u Dubravi su brojni stećci sa i bez oznaka, molika stara, prema proijenama, preko 650 godina, temelji crkvice koja je u groblje prenešena iza seobe pod Čarnojevićem početkom 18. vijeka.

            Crkvu su, prema predanju, vjernici prenijeli u groblje u Dubravi iz mjesta zvano Dub gdje su i sada vidni ostaci drugih staništa i groblja. Molika u groblju na Dubravi, zvana mataruška molika, je priča za sebe. Stara je, kažu, preko 650 godina i jedinstveno je drvo u ovim krajevima, ko zna kad je i kako tu prenesena i uzrasla. Ovo rastinje, slično boru, uspijeva u primorskom kraju i kršu iznad 1000 metara nadmorske visine. Kao svetinju u groblju je čuvaju Ljutičani. Sa molike ni grančicu niko nikad ne ubere. Što samo opadne, a zbog starosti toga je sve više, pod molikom ostane. “Đe je niko tu i nek počiva”, kažu vjernici. U Ljutićima je i zaseok Kleke. U literaturi i predanjima se pominje i grad Klek u više mjesta. Zna se da je u srednjem vijeku i ranije svaka knežina, župa, nahija ili oblast, zavisno kako se kad zvala, imala grad, selo i pašnjake, pasišta ili ljetišta. Grad je bilo sjedište kneza, odnosno starješine, zavisno od toga kako se kad nazivao, pa otuda nazivi sjedište kneza grad, kulina, gradina. Uzvišenje oko 1100 metara, zvano Kleke, vjerovatno su bile i mjesto odbrane i zaštite naselja u Kavali, te sporednog puta od Korijena preko Ćirovića, Ljutića, Kleka i Klađa ka Kozniku i Orliću gdje je bila veća karavanska stanica na putu ka Limskoj dolini.

            Kleke, Klađe, dolina Kozičke rijeke i Ćehotine su bila pasišta. U Klekama, obraslim zelenim rastinjem, klekom, a onda borom i smrčom, pa otuda valjda i ime, i sada su vidni ostaci staništa ko zna iz kogperioda, posebno na uzvišenjima za odbranu i u rejonu  izvora Studenac, gdje su živjeli stočari. Kroz Kleke prolaze odavno pješačke staze, neke su već ceste, od Ljutića ka Vrulji i Orliću, od Krakalicaka Klađu i Brezi,  istina sada neke već zapuštene. Ljutičani su odavno imali na Kozičkoj rijeci mlinove, raspoređene na desnoj strani ispod Praga i Gradine do ušća Kozičke rijeke u Ćehotinu u Krakalicama i na Ćehotni.

            Prema Klekama, na prostoru između Ćehotine i Kozičke rijeke, u zaseoku Donji klopet u Vrulji je uzvišenje do 1200 metara, Gradina, sa nekadašnjimi utvrđenjem za odbranu, naročito putnog pravca od Marine šume preko Vrulje ka Kozniku i dalje. Ovo uzvišenje nadvisuje Kleke i u vidnom je polju Katabuna, Kartalova brda i Breze i služilo je za osmatranje i širu odbranu i naselja i putnog pravca koji je išao preko Ljutića. Kleke su bile bliže i služile za odbranu Kavale i Breze, ali i u vezi sa širim okruženjem za odbranu, kako naselja tako i putnih pravaca.

            Putnim pravcem, od Municipijuma S i Onogošta je, u zimskim uslovima i u vrijeme opasnosti putovanja preko Ranča polja i Savina lakta, vršen pokret karavana sa robom ka Komaranu i dalje i obratnoi preko Ljutića. Karavanom su prenošeni so, luč, koža, vuna, zlato, svila, ruda i druga roba od mora i ka moru između država Nemanjića kojima je ovaj kraj pripadao do polovine 14. vijeka, kada je potpao pod vlast humskog kneza Vojislava Vojinovića i njegovog nasljednika Nikole Altomanovića, i država i trgovačkih centara na moru. Nakon podjele posjeda Nikole Altomanovića između Srbije i Bosne 1373. godine ovaj kraj je pripao bosanskom kralju Tvrtku i koji se 1377. godine u Mileševi krunisao za kralja Srbije, Bosne i Pomorija. Pri podjeli bosanske države poslije Tvrtkove smrti pljevaljski kraj je pripao velikašima porodice Hranić – Kosača. U posjedu ove porodice, prvo Sandala Hranića, a iza njega od 1435. godine Stefana Vukčića Kosače, koji se od oktobra 1448. godine naziva “Hercegom”, bio je i ovaj kraj. Pljevaljski kraj i Polimlje su od 1465. godine potpali pod tursku vlast.

            Pljevaljeki kraj, pa i krajevi u gornjem toku rijeke Ćehotine, nalazeći se na perifernom dijelu zemlje Stefana Vukčića Kosače, imao je važnu ulogu, budući da je bio na granici Srpskoj Despotovini, u trgovini i razmjeni i njime je prolazio najkraći i veoma važan karavanski put, čiji je jedan od sporednih pravaca prolazio i preko Ljutića i Kleka, koji je povezivao centralne i istočne dijelove balkanskog poluostrva sa primorjem i srednjem dijelu jadranske obale.

            Iz ovog perioda, zbog čestih sukoba i potrebe odbrane i obezbjeđenja putnih pravaca i tokova roba, izgrađeni su brojni gradovi i utvrđenja za odbranu naselja, u kojima je obezbjeđivana hrana za ljude i stoku, smještaj i prihvat karavancija, putnih pravaca, rudnika i vođenje borbe. Iz ovog perioda datira vjerovatno i grad Koznik u Kozici, Gradina u Vrulji između Ćehotine i Kozičke rijeke, za koji se po predanju kaže da je tu prvo počet da se gradi grad proklete Jerine, pa kad nije bilo moguće dovesti vodu odustalo se i grad građen u Kozici, a tu ostalo samo grad za odbranu putnog pravca preko Vrulje i Klopeta ka Kozniku. Iz tog perioda datiraju vjerovatno i ostaci naselja Kavala i Kleke, utvrđena u Brezi Gačevića i Marinoj Šumi.

            Prema predanju u ovim krajevima su živjeli iza Rimljana Grci, da su rejon Mataruga i okolina bili prenaseljeni, da su tu živjeli plemena Mataruge i Kriči, da je sve ovo bilo prenaseljeno i da su poslije pada pod Turke Mataruge i Kriči ostali vjerni svojoj vjeri i nijesu prelazili u islam. Bili su to i poznati stočari, zvani Vlasi, koji su sa stadima putovali veoma daleko i povremeno se povraćali i asimilirali u Srbe-pravoslavce. Nazivi Kavala u Ljutićima i Kalipolje u Vrulji su grčkog porijekla. Tu su i groblja, neka se i sada zovu grčkim, u kojima su grobovi i spomenici Rimljana, potom Grka i Srba. Neka od ovih groblja su napuštena, a neka i sada služe za sahrane. U groblju u Dubravi su stećci iz rimskog perioda, u blizini tumule gdje su vršena sahranjivanja Ilira, a u Dubu i humke sa nadgrobnim pločama. Sve ovo, sa nešto pisanih dokumenata, svjedoči da su i u Ljutićima živjeli stanovnici iz najranijeg perioda datiranja obilježja o životu.

            Na sjevernom dijelu Ljutića je zaseok Purići koji nadvisuje uzvišenje Breza, nazvana Gačevića Breza. Tu je bila, prema predanju, veoma poznata karavanska stanica u 14. i 15. vijeku. Breza je, kao i cio kraj, pripadala bosanskoj državi, a onda u doba vladavine Sandala Hranića i Stefana Vukčića Kosače bila je granično mjesto između Bosne i Srbije. Nalazila se na sporednom putnom pravcu koji je od Dubrovnika preko Pljevalja vodio ka Komaranu i Limskoj dolini. Za odbranu ove stanice i putnih pravaca su korišćena utvrđenja na Katabunu, Gradini i Vrulji, Klekama i Gačevića Brezi. Karavanska stanica je bila smještena u objektima istoimenog visa Breza nadmorske visine 1226 metara. U rejonu ove stanice je groblje, zvano grčko i izvor Zavoj, kao dokaz i uslov života i življenja i sahranjivanja Ilira.

            Breza, kao karavanska stanica, se pominje u ugovorima iz 14. vijeka između dubrovačkih trgovaca i vlaha o prevozu kao krajnja stanica ili kao mjesto gdje se upućuju karavani, zatim kao mjesto preko kojeg je vodio put do krajnjeg odredišta (Komaran). Prema Brezi se određivao bliži položaj Komarana kao cilja karavana. Na Brezi je bila osmatračnica i utvrđenje, jer je u vidnom polju sa Gradinom u Vrulji, Katabunom, Kartalovim brdom i uzvišenjima od pravca Pljevalja preko Otilovića i Ivovika. Aktivnosti ove karavanske stanice je bila izrazitija kada je Polimlje postalo granička oblast Srbije i Bosne u 15. vijeku. O životu u Ljutićima u dalekoj prošlosti, čak i prije Ilira, postoje i drugi dokazi. U nekim pećinama rijeke Ćehotine, prilikom nekih istraživanja u 20. vijeku, su nađeni ostaci ljudskih staništa još iz perioda starijeg kamenog doba. Ovo i još neki arheološki nalazi svjedoče da su ovi krajevi bili naseljeni još i prije više hiljada godina prije nove ere. Kriči su u ove krajeve bili naseljeni još u 7. vijeku bježeći pod najezdom Srba u Donju Hercegovinu.

            Prešavši rijeku Taru stvorili su državu koju su, prema Luburiću, naseljavali prostor Pive, Durmitora, Jezera, Sinjajevine, čak do rijeke Ćehotine. U donjem dijelu Ljutića blizu Ćehotine bilo je ilirsko-rimsko naselje. Ljutićko polje je bilo pod šumom, a okolo su bile kuće i staništa za ljude i stoku koja je činjela glavni izvor
prihoda i života. Kopajući u ljutičkom polju je nađen lučev panj velikih razmjera, koji je tu vjerovatno ležao stotinama godina. U dolini Ćehotine ispod Ljutića je nađeno vodeničko kamenje i ugljen.

            Prema predanju, tu je bila ilirska vodenica. Iznad ceste, u rejonu Odaja je, prema predanju, bio Čardak Selmanovića, potomka Selmana Tomaševića iz 16. vijeka. Čardak je držala neka Milja Bubanja iz Vraneša. Kod Čardaka je bilo i tursko groblje, iako u Ljutićima nijesu Turci nikad živjeli, u koje su sahranjivani Turci koji su ginuli u borbama sa hajducima u rejonu Mataruga prije 1800. godine. Kod Krakalica, pod brdom Karuše, bila je carska kuća sa magacinima u kojoj je kupljena carska mirija (porez) i okupljana raja radi prenošenja saopštenja. Ljutići i mataruški kraj su mijenjali age, jer su zemlju Selamanovići davali u miraz. Obilježja i spomenici o životu prije dolaska Turaka u ove krajeve su nestajali, rušeni i zarastali, a naročito od seoba i bježanija kada je srpski narod uništavan ili tjeran da mijenja vjeru. Najveći broj predaka sadašnjih Ljutičana je doselio u Ljutiće polovinom 18. vijeka. Život pod Turcima predaka sadšnjih Ljutičana kao čifčija je bio veoma težak. Imanja su bila svojina Turaka iako oni u Ljutićima nijesu nikad živjeli. Pored ropstva Srbi čifčije su bili pretvoreni u puke izvršioce turskih prohtjeva. Plaćanje raznih poreza i davanja prihoda sa imanja u vidu polovine, trećine ili četvrtine, su dovodila do sve većeg siromašenja brojnih srpskih porodica Devedžića, Ćirovića, Obrenića, Purića, Gačevića, Filipovića i drugih koje su tada naseljavale Ljutiće. Kao odgovor na težak život Ljutičani su početkom 20. vijeka uzimali učešća u raznim bunama protiv Turaka, a naročito u Raoničkoj buni koji su vodili seljaci odbijanjem da u proljeće oru njive. Oni su u grupama odnosili pred age raonike u znak odbijanja obrade imanja, čime su nanosili štetu i sebi i agama. U Balkanskom ratu je učestvovao jedan broj Ljutičana, pridružujući se vojsci Janka Vukotića kada je preko Vrulje dijelom vojske prodirala ka Pljevljima.

            Oslobađanjem od Turaka čifčije su u Ljutićima posjele imanja koja su do tada obrađivali po pravu prečeg, jer je država platila Turcima zemlju u vidu desetogodišnje rente. Po oslobođenju od Turaka Ljutići su pripali mataruškoj opštini koja je imala sjedište u Otilovićima, a onda u Obardama. Ovi krajevi su od 1913. godine pripali Crnoj Gori u kojoj je formirana i vojska. Ljutičani su bili organizovani u Kamenogorski bataljon u kome su ratovali u Prvom svjetskom ratu. U doba turske vladavine u Karinu je bila turska karaula i mehana na putu koji je od Breze vodio ka Komaranu. Od 1916. godine, kada je okupirala Austro-Ugarska vojska, razrušena je karaula u Karinu i na Matarugama izgrađena austrougarska žandarmerijska stanica.

            Austro-ugarsku i Njemačko-italijansku okupaciju Ljutičani su dobro upamtili i žrtvama platili. I u ovim okupacijama su preživjeli teror, paljevine, pljačke, robovanja i pogibije. U Prvom svjetskom ratu je iz Ljutića učestvovalo oko 20 boraca u Kamenogorskom bataljonu. Iza Mojkovačke bitke i kapitulacije Crne Gore, u januaru 1916. godine, dio Ljutičana je otjeran u ropstvo iz porodica Ćirovića, Obrenića, Sokića i drugih. Grupa Ljutičana: Obrenić Jakša, Aleksa, Perko, Milan i Ivan i Sokić Milun su komitovali u vremenu 1916- 1918. godine. U švapskim logorima su robovali u Mađarskoj Ćirovići: Sava, Arsenije, Antonije, Božo, Bojo, Jović, Milivoje, Milan, Ćiro, Vučko, Novica i Nikola. Na robiji su umrli: Vučko, Novica i Antonije.

            U ratu 1941-1945. godine učestvovalo je dosta Ljutičana. Veliki broj njih je zatekao rat 1941. godine na granici prema Albaniji u 48. pješadijskom puku, a ostale u Ljutićima ili u drugim mjestima. Cestom kroz Ljutiće je često prolazila kolona okupatorske vojske, pa je često u rejonu Ljutića dolazilo do sukoba i borbi. Do sukoba je obično dolazilo u rejonu Krakalica, Kleka i Kartaolova brda. U ovim borbama je bilo pogibija i ranjavanja, a imovinu Ljutičana je odnosila okupatorska vojska, palila kuće i progonila porodice partizanskih boraca. Jedan broj Ljutičana se stavio na stranu okupatora i učestvovao u četničkim jedinicama u borbama protiv partizana. Od Italijana su strijeljani Ćirović Miluša i Radoman.

            Od partizana su strijeljani ili sa okupatorskom vojskom 1945. godine nestali Gačević: Diko, Perko, Vaso, Spaso, Milija, Radoman, Živko; Ćirović: Perko, Ivan, Milojica; Cvijović Mišur i Obrenić Krstonije. U junu 1941. godine u Ljutićima je formirana teritorijalna četa za odbranu i zaštitu sela i građana od raznih razbojnika i pljačkaša. Komandir čege je bio Dragiša Milunović koji je u decembru 1941. godine stupio u četničke redove i nestao 1945. godine. U borbama 1941-1945. godene u jedinicama NOV su poginuli, kao borci NOR: Obrenić Manojle, Filipović Mihailo i Stevan, Janković Miloš i Purić Miloš.

            U Ljutićima je od 1945. do 1955. godine radila osnovna škola u kući Milanka Obrenića za djecu iz Ljutića. Do tada su djeca iz Ljutićampohađala osnovnu školu u Matarugama od 1919. do 1941. godine. U školi u Matarugama 1919-1941. godine su radili učitelji: Stanko Durković, Radoje i Angelina Zečević, Panto Mališić i Mihailo Aletić. U školi u Ljutićima 1945-1955. godine su radili učitelji: Ljubica Jović, Danica Lučić, Milijana Topović, Gojko Vučetić, koji je poginuo 1947. godine u Zekavicama od četničkih grupa, Jošo Andrijašević, Danica Vojinović, Rajna Petrović, Mileva Saveljić i Nada Bosnić.

            Otvaranjem i početkom rada osnovne osmogodišnje škole u Matarugama 1956/67 godine djeca iz Ljutića se uškoluju i završavaju osnovno osmogodišnje školovanje iza čega odlaze u srednje i više škole ili na razne zanate. Završetkom školovanja u srednjim ili višim školama niko od djece Ljutičana se ne vraća da živi i radi u Ljutićima. Potomci Ljutičana žive i rade širom zemlje i u inostranstvu. Svoje rodno mjesto ne zaboravljaju. Dolaze i pomažu roditelje i stariju braću i čuvaju i prenose uspomene i sjećanja na mlađe. Mnoga imanja zarastaju, a kuće ostaju prazne. Ljutičko polje možda bude ponovo obraslo velikim borovima kao što je bilo prije blizu 1000 godina.

JOŠ NEKE POJEDINOSTI O LjUTIĆIMA I LjUTIČANIMA

            Ljutići su dosta bezvodan kraj. Naslanjaju se na rijeke Ćehotinu i Kozičku rijeku koje su, posebno u toku ljeta do prekošenja, služile kao pojila velikih stada ovaca i koza i krda govedi. a njihove strane kao pasišta ljeti, a zimi kao mjesta kreše četine i brsti za koze i ovce. Kroz Ljutiće protiču potoci i potočići: Purića potok, Bobovište, Zmajevac i Prijevorovina koji u toku ljeta najvećim tokom presuše. Izvori pijaće vode su: Studenac, Zmajevac, Zaboj, Stublina, Česma, Gačevića česma, Bobovište, Vrelo, Bjelovac i drugi od kojih u jesen, zimi i u proljeće višak vode služi za napajanje stoke. Mlinovi potočare su jedino građeni na Kozičkoj rijeci i to klekaški mlin, Purića mlin i Obrenića mlin.

            Groblja u Ljutićima su: na Dubravi, u Klekama, na Goveđem Brdu i u Klađu. Ostaci turskog groblja su u mjestu zvanom Odaja, a grčkog na Dubu i u Kavali. Na Dubu i u Kavali su bile i crkvice koje su iza seobe 1690. godine porušene, odnosno crkvica iz Duba prenesena na Dubravu gdje su i sada vidni ostaci. U pećinama zvanim Mališina pećina i Nozdre u dolini rijeke Ćehotine su nađeni ostaci skeleta još iz kamenog doba. Preci sadašnjih Ljutičana su jedino Devecići iz perioda prije seobe pod Čarnojevićem. Ostali preci sadašnjih Ljutičana su u Ljutiće doselili početkom 18. vijeka i slave krsnu slavu i to: Devecići, Sokići, Jankovići i Filipovići Đurđevdan; Ćirovići, Purići i Čamdžići Aranđelovdan; Obrenići, Kargale i Gačevići Lazarevdan; Cvijovići Šćepan dan i Cakovići Nikoljdan.

            Karakteristični nazivi – toponimi su izvedeni po porodicama, rastinju, prirodnim osobenostima ili iz drugih razloga. To su: Ćirovići, Ljutici-Ljutići, Kartalovo Brdo, Gospića Brdo, Markuša, Kleke, Kavala, Klađe, Purića krš, Goveđe Brdo, Dub, Purića Dolina, Liješće, Kosa, Babin krš, Ravne, Jazavčeve jame, Dolina, Zemunac, Suvodo, Sušica, Milovanova stijena, Vrtača, Varaljište, Glavica, Ražište, Dubrava, Prijevorovina, Gradina, Obod, Ulica, Medena stijena, Gospovina, Lokvice, Omar, Bajovo brdo, Odaja, Bjelovac, Krstača, Kupine, Brkljače, Snežnica, Smrkovača, Guke, Brezov vrt, Strane, Devedžića brdo, Dokova ograda, Borje, Kurtuša, Hamzina ravan, Demirova njiva, Krivodo, Goli brijeg, Krive njive, Bare, Klađansko brdo, Trešnjica, Jankovića njive itd.

            U Žandarmima su bili do 1941. godine: Bojo i Boško Ćirović, Radojica Janković i Momčilo i Ratko Purić. Radnici službe unutrašnjih poslova od 1945. godine bili su iz Ljutića: Marinko i Dojčlo Ćirović, Radoje, Miloš, Milorad i Nenad Sokić, Rade, Dragiša i Radoman Devedžić, Radoman, Vukajlo, Milanko, Momir, Sreten, Velizar, Milanko i Rade Purić, Sekule i Radojica Janković, Dobrilo i Melenko Obrenić. Kao šumari iz Ljutića su radili: Živko Pavlov Sokić, Miloš Filipović, Milan Filipović, Vučeta Sokić. Kao putari su u Ljutićima i iz Ljutića radili. Šimun Mitar, Miloš Filipović, Josif, Obrad i Radiša Purić, Dašo Sokić, Bogdan Ćirović i Vladimir Obrenić.

            Ljutiće su pripadale opštini Mataruge od njenog formiranja iza Balkanskog rata 1913. godine sa sjedištem u Otilovićima. Kad je počeo Prvi svjetski rat 1914. godine sjedište opštine Mataruge je bilo u Obardama, do zavođenja austro-ugarske vlasti, a onda u Matarugama sve do 1952. godine. Od 1919. godine opštinu Mataruge su činjela sela: Mataruge, Ljutiće, Vrulja, Kozica i Obarde. Spajanjem opština Mataruge i Premćane 1952. godine sjedište novoformirane opštine je bilo u Vrulji.

            Predsjednici Mataruške opštine do 1941. godine bili su: Mitar Janjušević, Miko Despotović, Mile Vukašinović i Joko Knežević. Od decembra 1941. godine, pa do spajanja sa opštinom Premćane 1952. godine, predsjednici mataruške opštine su bili: Simo Despotović, Rade Koćalo, Joja Janjušević, Dašo Sokić, Miloš Janjušević, Miloš Koćalo i Milanko Janjušević. Po spajanju opština Mataruge i Premćane predsjednik novoformirane opštine je do 1955. godine bio Miloš Ćirović.

PORIJEKLO I RODOSLOV PORODICA U LjUTIĆIMA

            Ljutići su, kao i brojna okolna sela, bili naseljeni od najranijih vremena. Ovo pogvrđuju brojni ostaci iz kamenog doba, zatim ostaci o životu Ilira (mjesto Kućište u donjem dijelu Ljutića), Grka (u Purića Dolini postoji grčko groblje i ostaci nadgrobnih ploča), Srba i Turaka. To su groblja, gradine, mazivi, putni pravci, staništa i spomenici. Predanja su davnašnja i prenošena s koljeno na koljeno, naročito od perioda doseljenja Slovena, a sa više detalja i činjenica iz perioda 18., 19. i 20. vijeka. Ljutiće su od najranijeg vremena, prema predanju, naseljavale porodice Gospića, Vujkovića, Devedžića, Jankovića, Gačevića, Bijelića, Purića, Grbovića, Kovinića, a onda Sokića, Kartala, Obrenića, Ćirovića, Cakovića, Čamdžića, Cvijovića itd.

            Smatra se da su u Ljutićima najstariji potomci koji sada žive u Ljutićima Devedžići. Za njih predanje kaže da su im preci bili sluge na konaku koji su držli Selmanovići, potomci Selmana Tomaševića, u mjesto zvane Odaje, što znači da su preci Devedžića živjeli u Ljutićima još u periodu iz prije seobs pod Čarnojevićem.       Smatra se da ta porodica nije tada nigdje selila. Preci ostalih porodica čiji potomci sada žive u Ljutićima su doselili u Ljutiće u 18. i 19. vijeku.

            Purići su doselili iz Morače i iz te porodice su bili sveštenici u crkvi u Dubočici oko 300 godina. Gospići su iz Ljutića davno odselili, a po njima su nazivi Gospića brdo i Gospovina. Obrenići, porijeklom iz Mataruga od kojih su i Šarci i Kartale, su dobili prezime po Obrenu ili nekoj Obreniji, u Ljutiće su doselili početkom 19. vijeka. Ćirovići su u Ljutiće doselili iz Bratosavine, Sokići iz Ravne Rijeke, Filipovići iz Kolašinskih Polja, a Gačevići iz Gačevića Doline, a tu iz Gacka i prezime su uzeli po nekom Gaču. Čamdžići su porijeklom iz Kolašina, a u Ljutiće su doselili iz Crljenica, a Cvijovići iz Lijeske. Sva seljenja i doseljenja Ljutičana su vršena iz nužde. Neki su iz Ljutića bježali, a drugi u Ljutiće doseljavali. Seljenja od polovine 20. vijeka su bile ekonomski nužna i dosta opravdana.

Porodice

            Gačević su, prema predanju, dosta rano doselile u rejon Matapuga, Gačevića Dolina, iz rejona Gacka. Prezime su dobili, prema nekim bilježenjima i predanju iz porodice Gačević, po nekom Gaču. Slave Lazarevdan i u srodstvu su sa porodicama Obrenić, Šarac i Kartal. Iz Gačevića Doline su se neke porodice Gačević pomjerale prema Jabuci i dalje Srbiji, a predak Gačevića u Ljutićima je prije dolaska u Ljutiće živpo na Brezi, kasnije prozvana Gačevića Breza. na Brezi su živjeli braća Savić i Mićo Gačević. Od Savića vode porijeklo Gačevići na Brezi, a u Ljutićima od Mića Gačevića.

            Mićo Gačević je imao sinove: Bejta, Jovana (Garana), Ristana i Bejto Mićov je imao sinove Mališu i Marka. Mališa nije ostavio poroda, od Marka su Vojo i Vojislav (Mile) od koga je sin Nikola. Jovan (Garan) Mićov je imao sinove: Jova, Đila, Mila, Milana, Živka i Lazara. Jovo je imao sinove Vukajla i Momčila. Od Vukajla su Velibor i Dalibor, a od Momčila nije ostao porod. Đile je imao sinove Mihaila i Sredoja. Sredojevi sinovi su Srđan i Siniša. Mile Jovanov je imao sinove Ljubana i Rajka. Živko Jovanov nije ostavio porod, a Lazar Jovanov je imao sina Obrada od koga nije ostao porod.

            Ristan Mićov je imao sinove: Nikolu, Milojicu, Josifa i Dika. Nikola Ristov je imao sinove: Obrena, Radojicu i Miluna. Od Obrena su Zlatko i Veljko. Veljko ima sina Nikolu. Milunov sin je Slavko. Milojica Ristanov je imao sinove: Radenka, Milanka i Radomana. Od Radenka je Milanko koji ima sina Ratomira. Od Milanka i Radomana nije ostao porod. Josif Ristanov je imao sinove Uroša i Boška. Od Uroša je Radomir, a od Boška nije ostao porod.

            Diko Ristanov je imao sinove: Vasa, Spasa, Perka i Manojla. Vaso Dikov je imao sinove: Dušana, Draga, Milivoja i Radivoja. Dušanovi su Vaso i Milenko, a Vasov je Veljko. Drago Vasov ima Bata, a Milivoje Ljubišu i Peđu. Radivoje ima sina Milana. Spaso Dikov je imao sina Velizara. Perko Dikov je imao sina Ljubišu od koga je sin Diko. Manojle Dikov je živio u Mijakovićima i imao sina Miloša od koga su sinovi Diko i Miko. Diko ima sina Dragana, a Miko Milana.

            Tane Mićov je imao sina Maksima. Maksimovi sinovi su: Miko, Vojin, Milija i Tane. Miko je imao sinove Zorana i Zdravka. Zoranovi sinovi su Ratomir i Vojin, a Zdravkovi Marko i Filip. Najmanje potomaka Mića Gačevića iz Ljutića sada živi u Ljutićima. Život ih je odveo i žive širom Jugoslavije i šire.

Porodice Devedžić

            Porodice Devedžić u Ljutićima su, prema predanju, naseljene još u 16. vijeku iz Rijeke Crnojevića. Doseljeni predak Devedžića je bio sluga kod Selmanovića koji su tada držali Ljutiće, a potiču od poturčenog Tomaševića koji je bio vlastelin ovih krajeva. Predanje kaže da su Devedžići u znak priznanja od Selmanovića dobili pravo da se nasele na njakvaltetnijoj zemlji u Klekama. Ljetnikovac paše Selamnovića bio je na mjestu Odaja blizu sadašnjeg mosta na Purića potoku. Tu su i ostaci turskog groblja i ako u Ljutićima nijesu nikad Turci živjeli. Devedžići su prezime naslijedili od doseljenog pretka koji je služio u komori gdje su se tovarile kamile-deve. Poslije seobe pod Čarnojevićem Devedžići su ostali tu i bitisali pod turskim, a onda švapskim ropstvom. Niko od njih nije prelazio u islam i mijenjao krsnu slavu.

            U Prvom svjetskom ratu 1914-1918. godine učestvovali su Nikola i Niko, a onda su robovali u švapskim kazamatima. Risto Devedžić se odmetnuo u komitu negdje oko 1925. godine u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Predak sadašnjih Devedžića, prema sjećanjima iz porodice Devedžića, se zvao Šurko i imao je sinove Vasa i Rada. Vaso Šurkov je imao sinove Ristana i Đorđija. Od Ristana su ostali sinovi: Milanko, Vukosav i Dragiša. Milanko je imao sinove Moma i Draga. Vukosav ima sina Dragana od koga je sin Srđan. Dragiša ima sina Dušana koji živi u Ljubljani i ima sina Franca.

            Rade Šurkov je imao sinove: Nikolu, Nika, Toda i Savu. Od Nikola su sinovi: Sava (Sajo), Mihailo i Milojica. Od Toda je Jovan, a od Jovana: Milenko, Nole i Slavenko. Od Save je sin Radoman, a od njega Nikola. Niko Radov je imao sinove: Miloša, Milisava i Miletu. Od Miloša je Rade, a od Milisava Milan i Miloš. Neđeljko nije ostavpo porod, Milosav Nikov je imao sinove Darka i Slavka. Od Darka je Danilo, a od Slavka Ilija. Milisav Nikov nije ostavio porod. Todo i Sava Radovi nijesu ostavili porod.

Porodice Janković

            Prema predanju Jankovići su u Ljutiće doselili iz Ravne Rijeke u 19. vijeku, a tu su doselili u 18. vijeku iz Jankovića kod Cetinja. U srodstvu su sa Sokićima. Potiču od Milovana koji je imao sinove Vlada i Nikolu. Iz Ljutića su neki Jankovići selili u Crljenice kao čifčije kod Katana. Od njih su Radovan, Stevo, Staniša i Savo. Od Jankovića koji su ostali u Ljutićima su brojni potomci koji žive i rade širom Jugoslavije. U Prvom svjetskom ratu su učestvovala četiri Jankovića iz Ljutića. Vlado Milovanov je imao sinove Milorada, Vojka i Miloša. Milorad Vladov je imao sina Ratomira koji živi u Australiji i ima sina Sašu. Vlajko Vladov je imao sinove Miloja i Miliju (Jala).Miloje živi i radi u Sivcu i ima sina Zorana. Milija (Jale) živi i radi u Pljevljima, poznat je narodni guslar, ima sinove Danila i Vuka. Miloš Vladov je poginuo kao borac NOR-a i nije ostavio porod. Nikola Milovanov je imao sinove: Momira, Milojicu i Ljubomira. Od Milojice su sinovi Mile i Dragan. Milov sin je Goran. a Draganov Nikola. Momirovi spnovi su Zoran i Vukoman, a Vukomanov je Momir (Gile). Ljubomir nije ostavio porod.

            Među najstarijim Jankovićima u Ljutićima se pominje i Jovan, vjerovatno Milanov br.p, koji je imao sinove Jovicu, Milivoja i Radojicu. Jovica Jovanov je imao sinove Obrada i Mila. Obrad je imao sina Ljubišu, a ovaj sinove Slobodana i Sašu. Mile Jovičin je imao sinove Dragoslava i Tomislava. Milivoje Jovanov nije ostavio porod, Radojica Jovanovje imao sina Jovana. U Ljutićima su živjeli i Neško, Petar i Mato Janković čiji se predak ne pamti. Neško je imao sina Mitra, a ovaj Vasilija. Petar je imao sina Ostoju od koga su Sekule i Ilija. Od Sekule je sin Željko. Mato Janković nije ostavio porod.

 Porodice Kartale

           Prema predanju porodice Kartale, Obrenića i Šaraca vode porijeklo od istog pretka Bijelića. Prezime su promijenili početkom 19. vijeka. Svi slave Lazarevdan. Kartale su se naselile ispod Kartalova Brda prema Ljutićima. Predak Kartala se zvao Gile i imao je sina Pavla od koga su ostali sinovi: Miloš, Radoš, Milorad, Boško i Dušan. Miloš Pavlov je imao sinove: Vukadina, Nikolu i Vuksana. Vuksan ima sinove Miloša i Milana, a Nikola Marka i Milorada. Radoš Pavlov je imao sinove: Miomira, Novaka i Vitomira. Novak ima sina Dejana, a Vitomir Mlađena. Milorad Pavlov je imao sina Ivana, a Boško Pavlov je imao sinove Dragana i Damjana. Od Dušana Pavlova nije ostao porod. Porodice Cvijović. Predak Cvijovića u Ljutićima je doselio iz Lijeske. Okica Cvijović je imao sinove Sretena (Mišura) i Rajka. Mišur Okičin Cvijović je imao sinove: Gojka, Žarka i Brana. Od Gojka su sinovi: Branislav, Mišo, Radisav, Radomir i Sreten. Rajko Mišurov je imao sina Obrada, a ovaj sina Radoja.

Porodice Obrenić

            Prema predanju porodice Obrenića u Ljutićima vodi porijeklo od Bijelića koji su veoma davno prebjegli iz Hercegovine i naselilise u Matarugama. Potomak Bijelića od Obrena ili Obrenije je uzeo prezime Obrenić. Ima mišljenja da su prezime dobili po tome što su se nekako nenadno tu obreli, pa ih prozvaše Obrenići. U porodici Obrenić i inače je najprihvatljivije da potiču od pretka Obrena. Neki od njegovih su se odselili u rejon Obrenovca, a drugi u rejon Banja Luke. Predak sadašnjih Obrenića se iz Mataruga preselio u Ljutiće iod njega potiču Obrenići u Ljutićima, a odatle su se u ovom vijeku raseljavali u više mjesta Jugoslavije.

            Porodica Obrenića je preživjela sve torture i nedaće u doba robovanja pod Turcima, a onda Austro-Ugarskom, pa u vremenu 1941-1945. godine pod njemačko-italijanskom okupacijom. U Prvom svjetskom ratu 1914-1918. godine učestvovalo je dosta Obrenića: Aleksa, Jakša, Perko, Ivan, Milan, Mile i Obrad (Šoro) Đilov koji je bio barjaktar u ljutičko-vruljanskoj četi Kamenogorskog bataljona Pljevaljske brigade. U vremenu 1916-1918. godine komitovali su iz porodice Obrenića: Aleksa, Jakša, Perko, Milan i Ivan. Poznato je da je 1909. godine, poslije mladoturske revolucije, mobilisan da služi asker Ivan Obrenić. Pobjegao je iz turske vojske preko Grčke i pridružio se srpskoj vojsci sa kojom je u Prvom svjetskom ratu odstupao preko Albanije 1915. godine, a onda se, iza kapitulacije Crne Gore 21. janara 1916. godine, vratio u svoj kraj i komitovao do 1918. godine.

            Obrenići su, prema pisanju Tanasija Pejatovića, s Kartalima, Šarcima i Gačevića, jedna familija. Obrenići u Ljutićima su od nekoliko predaka: Jovića, Jova, Jovana i Danila. Nema pouzdanih podataka ko je bio njihov predak i da li potiču od Jovićevih brata. Jović Obrenić je imao Dimitrija i još dva sina čijih se imena niko ne sjeća.

            Dimitrije Jovićev je imao sinove: Nikolu (Nika), Antonija, Krstonija, Jovana i Mića. Nikola (Niko) Dimitrijev je imao sinove: Rada, Stevana i Aleksu. Od Rada su ostali sinovi Uroš i Miloš. Uroš je imao sinove: Borivoja, Svetozara i Miomira, čiji su sinovi Svetozar i Dejan. Miloš Nikolin je imao sina Zorana koji je imao sinove: Miloša, Miomira, Vladetu i Nebojšu. Miloš ima sinove Milana i Nikolu. Stevan Nikolin je imao sina Dušana, a ovaj Nenad i Predraga. Predrag ima sina Dušana. Aleksa Nikolin je imao sinove: Vukomana, Draga, Veljka, Slobodana i Mihaila. Od Vukomana Aleksina su sinovi Radovan i Radoman od koga je sin Danilo. Drago Aleksin nije ostavio porod. Veljko Aleksin je imao sinove Ljubišu i Radišu. Ljubiša ima sina Nikolu. Slobodan i Mihailo Aleksin nijesu ostavili porod. Antonije Dimitrijev nije ostavio muški porod.

            Krstonije Dimitrijev je imao sinove Jakšu i Perka. Jakša Krstonijev je imao sinove Radomira i Branka. Od Radomira su sinovi Milorad, koji ima sinove Radomira, Ratomira i Milivoja. Branko je imao sinove: Boža, Bora i Bokana. Jovan Dimitrijev je imao sinove Radojicu i Mirka. Od Radojice su ostali sinovi Neđeljko i Petar. Petar ima sina Željka. Od Mirka su ostali sinovi: Jovan, Stojan i Mirčeta. Jovan ima sina Mirka, a Stojan Milenka i Milana.

            Mićo Dimitrijev je imao sinove: Novicu. Milovana i Dimitrija, zvanog Puja. Od Novice Mićova su ostali sinovi Lazar i Vojin. Lazar je imao sinove: Vladetu, Vlajka i Vladimira. Vladeta ima Ivana, Vladimir Mildša, a Vlajko Bojana. Milovan Mićov je imao sinove Dragišu i Mila koji žive u Sivcu. Dimitrije Mićov, zvani Pujo, je imao sinove Radoša i Manojla. Radoševi sinovi su: Mirko, Manojle, Petar i Slavko. Mirko ima sina Željka. Manojle Dimitrijev nije ostavio porod.

            Jovo Obrenić je imao sinove:Đila, Mila (Šabana) i Milovana (Muja). Đile Jovov je imao sinove Obrada (Šora) i Sava. Od Sava je sin Blagoje koji je živio u Čačku i nije ostavio porod. Obrad (Šoro) Đilov je imao sinove Đorđa (Đila) i Miliju. Od Đorđa su sinovi: Miodrag, Veroljub i Slavko. Miodragov sin je Davor, Veroljubov Dalibor. Milija ima Nebojšu. Mile (Šaban) Jovov nije ostavio muški porod, a Milovan (Mujo) Jovov je imao sina Milana (Nurka) od koga nije ostao porod.

            Diko Obrenić je imao sinove: Rada, Miloša, Milinka i Mihaila. Od Rada su sinovi Dragutin, koji živi u Belom Manastiru i ima tri sina i Milutin koji živi u Beogradu i od njega nije ostao porod. Mihailo Dikov je imao sinove Obrena i Milomira koji žive i rade u Beogradu. Od Miloša Dikova je ostala ćerka Bojana, a od Milinka sinovi: Lazar, Milić i Milan. Lazar ima sina Ivana i živi u Somboru. Od Milića nije ostao porod. Otac Jovana i Danila Obrenića Njego je živio u Ljutićima. Jovan je imao sinove Milana i Mila. Od Milana su: Vukajlo, Obrad i Žarko. Vukajlo ima sinove Ranka i Žarka, a od Obrada nije ostao porod. Mile Jovanov je imao sinove Jovana i Vukolu. Od Jovana su ostali sinovi Živko i Vukadin. Vukadin ima sina Mila. Vukola Milov ima sina Brana, a ovaj sina Miloša.

            Danilo Obrenić je imao sinove: Aleksu, Sima i Sava. Od Alekse je Radivoje koji ima sinove: Dobroslava, Slavka, Dušana i Zdravka. Dobroslav ima sinove Danila i Dejana, Slavko Nenada, Dušan Nikolu, a Zdravko Marka i Darka. Simo Danilov je imao sinove Momira i Vojina. Od Momira su sinovi: Goran, Boban i Dragan. Savo Danilov je imao sinove Drago; Buba i Vuksana. Od Dragoljuba je Danilo, a od Vuksana Siniša. Porodice Purić Prema predanju predak Purića, rodonačelnik Purko, je bio vojvoda Raške u doba Stevana Nemanjića i od njega je ostalo brojno potomstvo koje se po Purku prozva Purići. Iza Kosovske bitke i najezde Turaka na zemlje Stare Srbije Purkovo potomstvo – Purići su pobjegli u Hercegovinu. tamo su se u velikoj siromaštini hercegovačkog krša i tortura i pritisaka od Turaka i Latina namnožili. Odatle su se počeli raseljavati, pa su jedni pošli prema Lici i Dalmaciji i prešli u katoličanstvo, drugi su prešli u islam (poznat je Salih Purić), a treći su se odselili u Morače. U Ljutiće su se doselili iz Morače i od njih je ostalo brojno potomstvo. Iz porodice Purić su sveštenici, njih nekoliko, dugo držali crkvu u Dubočici. Zadnji je u ovoj crkvi bio poi Vasilije Purić. Imao je četiri brata. Kad je Vasilije Pprić ubio nekog Selmanovića sa porodicom je pobjegao iz Klađa i naselio se u Purića Potok kod Prijepolja. Tu je ostao kratko, a onda se preselio u mjesto Radojeviće kod Nove Varoši i od njega vode porijeklo novovaroški Purići i Purići u okolini Užica. Od onih što su ostali u Purića Potoku vode porijeklo prijepoljski Purići. za učešće u proboju Solunskog fronta od ovih Purića su trojica nosioci Karađorđeve zvijezde. Od Purića koji su ostali u Ljutićima su Purići u Ljutićima, Kozici, Obardama i Kovrenu. Od ovih je učestvovalo šest Purića u Prvom svjetskom ratu.

            Odseljavanjem popa Vasilija u Ljutićima su osgali neki Purići od kojih vode porijeklo sadašnji Purići. Od njih idu linije Purića u Smrkovači, Klađu, Kozici, Obardama i Kovrenu. Purić Milun je imao sinove: Rada, Jefta, Mijaila i Milisava. Rade Milunov je imao sinove Bogdana i Milojicu. Bogdanovi sinovi su Miloš, Mile, Mihailo i Milan. Miloš nije ostavio porod, a Mile je imao sina Dragana od koga je sin Veljko. Mihailo ima sina Milenka, a Milan sina Miška. Milojica Radov je imao sinove: Milanka, Milorada i Milića. Od Milana su sinovi: Marinko, Zoran i Nenad i žive u Lovranu. Milorad je imao sinove Vukajla i Veselina. Od Vukjla je Miloš, a od Veselina Danilo i Milorad. Jefto Milunov je imao sinove Milinka i Jovana. Milinkovi sinovi su Milun i Vojin. Od Miluna je Momčilo, a od Momčila Milun. Jovan Jeftov je imao sinove Budimira i Raska. Od Budimira su Momir i Dragomir, a od Raska Mićo. Mijailo Milunov je imao sina Milivoja od koga su: Mijailo, Jovo i Rajko. Mijailo ima Milinka, a Jovo Dragana i Dragoslava. Od Rajka je Milivoje. Milisav Milunov je odselio u Župu kod Prijepolja i njegovi potomci žive u prijepoljskom kraju i širo.m Jugoslavije.

            Danilo Prodanov je imao sina Miloša od koga je sin Ognjen. Ognjenovi sinovi su: Prodan, Marko, Pavle, Jeremije, Mplovan i Mlađen. Prodan Ognjenov je imao sinove: Marinka, Rista, Cnacoja i Radomana. Od Marinka je Drago, a od Draga Marinko i Željko. Risto je imao sina Mila koji živi u Beogradu. Spasoje Prodanov nije ostavio porod. Radomir Prodanov ima sinove Branka i Ivana. Od Branka je Ognjen. Marko Ognjenov ima sinove: Miloša, Boža i Voja. Od Voja su sinovi: Ranko, Rajko i Žarko. Ranko Vojov ima sinove: Vojislava, Vlada i Danila. Pavle Ognjenov je imao sinove: Živka, Toma i Branka. Jeremije Ognjenov je imao sinove: Milana, Mirka, Pera i Milenka. Milovan Ognjenov nije ostavio porod, a Mlađen Ognjenov je imao sinove: Slobodana, Slavka i Zdravka. Slobodan Mlađenov ima sinove Dika i Dragana. Od Dragana je Mlađen. Zdravko ima sina Ljuba, a Ljubo Marka. Milovan Prodanov je imao sinove Marjana i Vuka. Od Vuka su ostali sinovi: Vukola, Nikola i Jovan. Vukola ima Čeda i Ljuba i njihovi potomci žive u Vojvodini. Nikola nije ostavio muški porod. Jovan Vukov je imao Radoša i Radisava. Od Radisava su sinovi Radenko i Radoje i žive u Podgorici. Marjan Purić je imao sinove Kića i Joksima. Od Kića nije ostao porod, a Joksimovi potomci žive u Beogradu.Potomci Purića koji je iz Klađa odselio, u Kozicu su: Arsenije, Todor i Marjan. Od Arsenija su ostali sinovi Dušan i Vlado, a od Marjana: Radojica, Obren i Stevan. Todor je imao sina Mila koji je živio na Kovrenu i imao sinove: Vojina, Gojka, Jagoša, Radoša, Milivoja i Todora. Braća Purići: Ivan, Sava i Mitar su iz Klađa odselili u Obarde. Ivan je imao sinove: Milovana, Ognjena, Jovana i Mikaila. Od Milovana su Dragomir i Jovan. Dragomir ima sinove Duška i Mikaila, a Jovan Ivana i Gorana. Od Ognjena, Jovana i Mikaila nije ostao porod.

            Sava je imao sinove Aleksu, Milorada, Tomislava i Jezdimira. Od Mitra je ostao sina Radovan. U Klađu su živjela braća Ristić i Bogdanić Purić. Ristić je imao sinove: Rada, Okicu, Mijaila i Milovana. Od Rada Ristićeva su ostali sinovi: Radoje, Ratko, Radojica i Mlađen. Radoje je imao sinove: Neđeljka, Rajka, Momčila, Voja i Milenka. Neđeljko, Vojo i Milenko nijesu ostavili porod. Rajko ima sina Dragoljuba koji živi u Švedskoj. Momčilo živi u Sivcu i ima sinove Slavka i Zdravka. Ratko Radov je imao sinove: Borivoja, Miloja, Mirka i Dana i žive u Prijepolju. Borivoje ima dva sina. Miloje ima sinove: Dragoljuba, Slobodana i Aleksandra. Mirko ima sinove Radovana i Milovana, a Dane nije ostavio porod. Radojica Radov je imao sinove: Nikolu, Zorana i Vlajka.

            Nikolini sinovi Dragan i Milan žive u Vrbasu. Zoran ima sina Velizara i živi u Lovćencu. Vlajko ima sina Milka. Mlađen Radov živi u Pljevljima i ima sinove: Ljubomira, Dragišu i Blagišu. Ljubomir ima sinove Rada i Ratomira, a Blagiša Sašu. Dragiša živi u Ljubljani i ima sina Nenada. Okica Ristićev je imao sinove: Miletu, Radomana i Petra. Od Milete su sinovi Obrad i Milosav. Obrad je imao sinove: Radovana, Miliju i Dušana. Milosav živi u Beogradu i ima sina Perišu. Radoman Okičin nije ostavio porod, a Petar Okičin je imao sinove Milutina i Dragutina. Milutin živi u Bijelom Polju i ima sinove Petra i Nikolu. Dragutin živi u Beogradu i ima sina. Mijailo Ristićev je živio u rejonu Rudog i imao sina Radoša, a Milovan Ristićev nije ostavio porod.Bogdanić Purić je imao sinove Goluba i Rista. Golub je imao sinove: Radula, Ljuboja i Miliju. Od Radula Golubova nije ostao porod, a Ljuboje je imao sinove Mirka i Milosava. Mirko živi u Beogradu i ima sina Vlada. Milosav živi i radi u Nišukao pukovnik i ima ćerku.Milija Golubov je imao sinove: Milanka. Miletu, Miladina i Momira. Milanko živi u Staroj Moravici i nije ostavio porod. Mileta živi i radi u Rusiji. Miladin živi  u Svetozarevu. Momir živi i radi u Svetozarevu. Risto Bogdanićev je imao sinove Obrada i Josifa. Obrad Ristov je imao sinove Radišu i Radoja. Od Radiše je sin Goran, a od Radoja Obrad, Slavko i Stevan i žive u Beogradu. josif Ristov je imao sinove: Radenka, Zorana, Radomana, Sretena i Petra. Od Zorana je sin Vladan, a od Sretena Andrej i Dušan.

Porodice Čamdžić

            Prema predanju i pisanju Tanasija Pejatovića porodica Čamdžić je u Crljenice doselila iz rejona Kolašina. To je malobrojna porodica koja je u Crljenicama živjela kao čifčije. Odatle se jedna porodica Čamcić preselila u Korijen gdje i sada žive njihovi potomci, a Ilija Čamdžić se naselio u Ljutiće, mjesto Smrekovača. Imao je sina Milana od koga je Vuk koji živi u Ljutićima.

Porodice Sokić

            Porodica Sokić, prema predanju, vode porijeklo od Robovića, uzevši prezime po udovici Soki rodom od Obrenić. NJen sin Pero se prozvao Sokić. soka je u Ljutiće doselila sa sinom Perom početkom 19. vijeka i živjeli su u Klekama dok su im Selmanovići u drugoj polovini 19. vijeka dozvolili da se nasele u Polje ispod sadašnje ceste. Neki Perovi preci su ostali u Klekama i njihovi potomci i sada žive u Klekama. Pero Sokin Sokić je imao sinove Stevana i Sretka. Stevan Perov je imao sina Živka, a ovaj sinove: Marinka, Mirka, Milutina, Pera, Momčila, Radomira, Stanka i Slavka. Od Marinka je sin Dejan, od Mirka Miroslav, od Milutina Filip, od Stanka Marko, od Momčila Danilo, a od Slavka Stevan i Srđan.

            Sretko Perov je imao sinove: Ivana, Boška i Dobricu. Dobrica Sretkov je imao sinove: Daša, Boža (Pinćura) i Perka. Od Daša su Vučeta, Vukoman, Blagoje i Radoman. Vučeta ima sinove Milovana i Dobricu, a Vukoman Dejana. Od Perka Dobričina nije ostao muški porod. Božo ima sina Radomana koji živi u Sivcu. Ivan Sretkov je imao sinove Obrada i Radoja. Od Obrada nije ostao porod, a Radoje je imao sinove Vukotu i Vukomana. Vukoman ima sina Vukotu.

            Boško Sretkov je imao sina Miloša od koga nije ostao porod. Preci Sokića u Klekama su bili: Maksim, Lale, Milan i Risto. Maksim je imao sinove: Pavla, Sreda i Savu. Pavle je imao sinove: Grubana, Maksima i Živka. Gruban ima sina Mihaila. Maksi.m Pavlov je imao sinove Milorada i Miletu. Od Milorada je Pavle. Živko Pavlov je imao sinove Slobodana i Veljka. Lale Maksimov je imao sinove: Miluna, Rista i Mlađena. Milunovi sinovi su: Dobrlo, Dragiša, Milosav (Lujo) i Jovo. Od Dobrila su sipovi: Dragan, Zlatko i Bogoljub (Boban). Milosavljev sin je Dragiša. Od Rista nije ostao porod, a Mlađenovi potomci žive u Sivcu.

            Milan Sokić je imao sinove: Mirka i Neška. Od Mirka nije ostao porod, a Neško je imao sinove: Vidoja, Dušana i Aleksu. Vidoje je imao sinove: Sretena, Radenka i Voja. Sreten ima sinove: Branka i Ranka, Radenko Mija i Mila, a Vojo Dejana i Darka. Dušan Neškov ima sina Milana, a ovaj Veka. Od Alekse Neškova nije ostao porod. Sredo Maksimov je imao sinove Jova, Trivuna i Momčila. Jovovi sinovi su: Dragan, Željko i Dušan. Trivun Sredov je imao sinove Sreda i Branka. Momčilo Sredov ima sina Dejana. Jovovi potomci žive u Čačku, a Trivunovi i Momčilovi u Crvenki. Potomci ostalih Sokića žive, uglavnom, van Ljutića, ponajviše u Podgorici, Beogradu i Vojvodini. Sava Maksimov je imao sinove: Draga, Nenada, Boža, Dika, Mira, Baja, Ljubana i Momčila. Od Draga je Nebojša, a od Nenada Đorđe i Lazar. Božo Savin ima sinove Novaka i Radivoja, a Diko Zorana i Mira, od koga je sin Čedo. Od Baja je Marko, a od Ljubana Saša i Miško.

Porodice Gospić

            U Ljutićima su živjeli Gospići u rejonu brda koje se zove Gospića brdo, a zaseok Gospovina. Prezime su dobili po udovici Gospi. Predak Gospića Stevan rođen oko 1765. godine je pobjegao iz Ljutića. Stevan je imao sina Prodana, Prodan Vukolu, Vukola Vasilija. Vukola i Vasilije su bili sveštenici i poginuli su nenamjerno od hajduka 1877. godine u Brvenici, na mjestu zvanom Popov grob. Od Vukole su ostali sinovi Spaso i Jovan. Od Jovana su: Vasilije, Vojislav i Vukota i njihovi potomci su živjeli u Hoćevini i drugim mjestima pljevaljskog kraja i šire.

Porodice Ćirović

            Ćirovići vode porijeklo iz Morače. Predanje kaže da su u doba gradnje Manastira Morača polovinom 13. vijeka u Morači živjele samo dvije porodice: Ćirovići i Damjanovići. Kasnije je jedan Ćirović preselio iz Morače u Vaškovo i imao sinove: Ćira, Goluba i Peja. Oko 1720. godine se ova porodica preselila u Krupice. Golub, od koga su Golubovići, naselio se u Kotlajiće, Ćiro, od koga su Ćirovići, u Gorište, a Pejo, od koga su Pejovići, kod Reljina Kamena.

            Poslije pedesetak godina življenja u Gorištu Ćirović preseli u Bratosavinu i tu je živio desetak godina. Iza ubistva nekog Hrapovića Ćirović dobije odobrenje od Selmanovića da se preseli u Ljutiće oko 1800. godine kako bi izbjegao osvetu za ubistvo. Zasela u koji su se naselili dobi, valjda po njima, naziv Ćirovići. Od tog Ćirovića Jovana, koji se naselio u Ćiroviće, su, prema predanju, ostali sinovi: Miloš, Risto, Mileta i Mališa. Od Miloša i Mile Bubanje je ostalo sedam sinova i svi su izginuli sem jednog. Prema predanju Miloš je bio hajduk. U hajdukovanju u 19. vijeku je, kažu, poginulo sedam Ćirovića. Iza Balkanskog rata u Pljevljima je strijeljan Neđeljko Ćirović, a u Prvom svjetskom ratu u ljutičko-vruljanskoj četi je učestvovalo oko 30 Ćirovića. Komandir ove čete je bio Diko Gačević, a barjaktar Obrad (Šoro) Obrenić. Poslije borbi na Mojkovcu 1916. godine, Švabe su otjerale u ropstvo Ćiroviće: Savu, Arsenija, Antonija, Boža, Boja, Jovića, Lazara, Milivoja, Milana ,Ćira, Vučka, Novicu i Nikolu. Na robiji su umrli: Vuko, Novica i Arsenije. Od braće Nikole i Milisava su ostali brojni potomci. Nikola je imao sinove Marijana i Sekulu. Marijanovi sinovi su: Mićo, Nikola, Milivoje, Mile i ćerke Mileva i Nasta. Mićo Marijanov je imao sinove Vukoja i Vukomana. Od Vukoja nije ostao porod, a Vukoman je imao sinove Rajka i Miljana – Miška. Miljan – Miško ima sina Predraga.

            Nikola Marijanov je imao sina Radoša od koga su ostali sinovi: Tadija, Velibor i Nikola. Velibor ima sina Dragišu, a Nikola Radoša i Nemanju. Milivoje Marijanov je imao sinove: Vukašina, Draga i Dragomira. Od Vukašina nije ostao porod, a od Draga su sinovi: Vukomir, Radivoje i Milivoje. Dragomir ima sinove Sašu i Miljana. Mile Marijanov je imao sinove Marinka, Miloša i Velimira. Od Marinka je ostao sin Momir – Mujo od koga su sinovi Mile i Miroslav. Miloš ima sinove Radomira (Radeta) i Ratomira (Batka). Sekule Nikolin je imao sinove Mihaila i Lazara. Od Mihaila su sinovi: Vukadin, Radosav i Gojko. Vukadin ima sina Ljubišu, a Radosav sinove Željka i Slavka. Od Gojka su ostali sinovi: Dragiša i Veliša. Dragiša ima Nikolu i Rajka.

            Lazar Sekulin je imao sinove: Jagoša, Vujadina, Mira i Buda. Vujadinov sin je Boris, a Budov Miljan. Ćirović Milosav je živio u Ljutićima i od njega su ostali sinovi Perota i Jovo. Od Perote su ostali sinovi: Dušan, Josif i Nikita. Dušan je imao sinove Miloša i Masja. Od Miloša je ostao sin Dragan. Josif je imao sinove: Jakova, Perka, Milanka i Živojina. Perko i Živojin nijesu ostavili porod, a Milanko je imao sina Radomira – Muja. Nikita Perotin je imao sinove Živka i Jovana. Od Živka su: Radivoje, Gruban, Dobrilo i Milisav. Radivoje ima sinove: Milovana, Gojka i Dejana. Gruban nije ostavio porod, a Dobrilo ima sinove Drakče i Dragana. Milisav živi Smederevskoj Palanci i ima sina i ćerku. Jovan Jovov je imao sinove Vukomana i Zorana. Od Zorana su Zlatko i Dragan. Stevan Ćirović je živio pod Kavalom i imao je sinove Dobricu i Ratka. Dobrica je imao sinove: Boška, Milinka, Uroša i Miloša. Boško nije ostavio porod, a od Milinka su sinovi: Novak, Drago, Dobrilo i Milko. Novak ima sina Dragana, a Dragan Danila. Dragovi sinovi su Slavko i Vladan. Milko ima Zlatka i Igora. Uroš i Miloš Dobričin nisu ostavili porod.

            Ratko Stevanov je imao sinove: Ivana, Obrada, Neđeljka, Mlađena, Milorada, Radula i Vlada. Ivan je imao sina Sretena od koga su sinovi Goran i Dragan. Obrad Ratkov je imao sinove: Miluna, Stojana, Milana i Miloja. Miloje ima sina Branka, a Milan Stevana. Neđeljko Ratkov ima sina Sašu. Miloš Ćirović je iz Kavale odselio i živio u Klađu. Imao je sinove: Novicu i Vukića. Od Novice Miloševa iz Klađa su sinovi: Pavle, Grujice i Sredo. Pavle je imao sina Miloša, od koga su Svetozar i Slobodan. Slobodan Milošev ima sina Mila.Grujica Novičin je živio u Klađu i ima sinove: Bogdana, Draga, Ratomira i Novaka. Dragov je sin Miodrag. Sredo Novičin ima sina Grubana i živi u Kraljevu. Vukić Milošev iz Klađa imao je sina Marka od koga su sinovi Radenko i Neđeljko.

            Spasoje i Pero Ćirović su živjeli u Varaljištu, zaseok Ljutića.Spasoje je imao sinove Antonija, Arsenija i Sava. Antonije je imao sinove Boža, Boja, Miletu i Miladina. Božo je živio u Bjelovaru, a onda u Sivcu, pa u Vinkovcima. Bojo je imao sina Marka čiji potomci žive u Sivcu. Mileta je imao sinove: Momčila, Milenka i Rajka. Miladin je živio u Velikoj Župi i imao je četiri sina. Arsenije Spasojev je imao sinove Spasa, Čeda i Dušana.Spaso je imao sinove Slobodana i Radomana i žive u Ljubljani, odnosno Beogradu.Čedo nije ostavio porod, a Dušan je imao dva sina: Miloja i Ljuba.Savo Spasojev je imao sinove:Ljubana, Radomira, Radoja i Milosava. Ljuban ima sinove Tomislava, Blaža, Blagoja i Zdravka. Radomir je živio u Beogradu i ima sina.Radoje nije ostavio muški porod. Milosav ima sina Ljubomira, a ovaj sina Milana. Pero Ćirović je imao sinove: Ćetka, Iliju i Vidoja.Ćetko Perov je imao sinove: Savu, Sretka i Boška. Sava Ćetkov je imao sina Mirka koji živi u Beogradu i radi kao profesor Medicinskog fakulteta i ima sina Predraga. Sretko Ćetkov je imao sinove: Milovana, Milana, Radoša i Radivoja. Milovana živi na Dolenjskom i ima sinove Željka i Žarka. Milan živi u Ljubljani i ima sina Sretka. Radoš je imao sinove :Radoja i Aleksu.Radivoje Sretkov živi u Beogradu i ima sina Miljana. Boško Ćetkov je imao sinove: Branka, Marka i Miljana. Od Marka su Marko i Darko.

            Vidoje Perov Ćirović je imao sinove: Daša, Mitra, Milojicu, Iliju. Vojislova i Aleksu.Dašo je imao sinove: Vlada i Velimira. Mitar je imao sinove: Dragišu i Novaka. Dragišini sinovi su Vladimir i Goran. Milojica nije ostavio porod, a Ilija je imao sinove Ljubišu i Žarka. Vojislav nije ostavio porod, a Aleksa živi u Podgorici i ima sina. Mićo Ćirović je imao sinove: Ristana, Vukolu,Radojicu i Jovića. Ristanovi sinovi su: Boško, Manojle, Novica, Milinko i Miloš. Boško je imao sinove Branka, Žarka i Radomira-Zeka. Žarko ima sina Igora, a Zeko Janka. Manojle je imao sina Ratomira, a ovaj Ivana. Novica živi u Podgorici i ima sina Miodraga. Milinko ima sinove Željka i Vlada. Od Vlada je Miloš. Miloš Ristanov je imao sinove: Zvonimira, Miodraga i Ljuba. Od Ljuba su Vuk, Filip, Ognjen i Đorđije. Vukola Mićov je imao sinove: Mila, Milorada i Iliju. Mile ima sinove: Zorana, Ognjena, Obrena, Bora i Vitomira. Radojica Mićov je imao sinove: Vukajla, Vukomana, Milana i Bogdana. Vukoman ima sinove: Dragana, Gorana i Dragoljuba. Bogdan ima sinove: Predraga, Miodraga i Radojicu. Od Miodraga je Bojan. Jović Mićov je imao sina Milutina od koga su sinovi: Milorad i Mićo. Milovan Ćirović je imao sinove: Miliku, Ćirka, Dika i Ćira. Milika je imao sinove Vojina i Slobodana. Od Vojina su Jovan, Zoran i Slavko, a od Slobodana nije ostao porod. Ćirko je imao sina Obrada od koga je sin Ivan. Diko je imao sina Radomana, a Ćiro nije ostavio porod.

            Milan Ćirović je imao sinove Ostoju i Miluna. Od Ostoje je Radenko i Stanimir. Radenkovi su Ljubo i Čedo. Ljubo ima sina Miljana. Stanimir nije ostavio porod. Milun Milanov nije ostavio porod. Vukojica Ćirović nije ostavio muški porod. U zaseoku Dubrava su živjeli Mijailo i Miladin Ćirović. Od Mijaila je Milun, a Miladin živi u Sivcu od 1946. godine i ima sinove: Toša, Srboljuba, Petra i Tomaša.

Porodice Filipović

            Predak porodice Filipović u Ljutićima je, prema predanju, živio u Zagarču, a prezime su dobili po nekom Filipu. Iz Zagarča je jedan Filipović, zbog ubistva, pobjegao i nastanio se u Prošćenje. Odatle je žena tog Filipovića sa sinom Pejom pobjegla i nastanila se u Ljutiće, zaseok Goveđe Brdo oko 1810. godine. Pejo je tu odrastao, oženio se i stekao potomke, koji su se početkom 20. vijeka, kao čifčije Selmanovića, preselili na sadašnje imanje.

            Pejo Filipović je imao sinove: Dmitra, Boška, Bogdana, Sgevana, Petra i Vidoja. Od Dmitra, Boška, Petra i Vidoja nije ostao porod. Bogdan Filipović i Mila, rođena Kljajević, je imao sina Mila i ćerke: Nedu i Savetu. Mile Bogdanov poslije očeve smrti je odselio sa majkom u Vraneš i živio na majčinom imanju. Mile Bogdanov i Ilinka, rođena Bajčetić, je imao sinove: Mitra, Petra i Ljuba čiji potomci žive u Vojvodini. Stevan Pejov i Staka, rođena Purić, je imao sina Jovana i ćerke: Staku, Milušu i Jovanu. Jovan Stevanov i Anđa, rođena Pejović, je imao sinove: Miloša, Mihaila i Stevana i ćerku Milicu udatu za Obrenića. Stevan Jovanov je poginuo kao borac NOR 1945. godine i nije ostavio porod.

            Miloš Jovanov i Mara, rođena Pejović, je imao sinove: Dušana, Milana, Draga, Iliju, Radivoja, Ljubomira i Milivoja i ćerku Ljubicu i Ljubinku. Dušan ima sinove Dragana i Dragoslava, Milan Milenka i Milorada, Drago Rajka i Stevana, Ilija Dragana, Radivoje Aleksandra, Ljubomir Dobrila i Zorana, a Milivoje Veselina. Mihailo Jovanov je poginuo kao borac NOR 1944. godine i imao je sinove Miloja, Miliju i Miodraga i ćerku Zagorku. Miloje ima sinove Momira i Miomira. Miomir ima sinove: Nemanju, Nikolu i Miodraga. Milija ima sina Željka, a od Miodraga nije ostao porod. U Prvom svjetskom ratu učestvovao je Jovan Filipović kao borac ljutičko-vruljanske čete Kamenogorskog bataljona.

Porodice Caković

            Predak porodice Caković je doselio u Ljutiće, zaseok Klađe, iz Krnjače prije oko 200 godina poslije jednog sukoba sa Turcima i ubijanja nekog od Turaka. Prema kazivanju starijih Cakovića, Cakovići su u Krnjaču doselili iz Gvozda kod Nikšića poslije nekog sukoba sa Turcima i ubistava. U Klađe je doselio Risto Caković i imao je sina Tanasija, a ovaj Doka koji je odselio u Gorice i od njega su ostali sinovi Blagoje i Radoje i Mila, koji je odselio u perotin i od njega su Cakovići u Perotinu. Tanasije Ristov je imao sinove: Rista, Tola i Mila. Od Rista su sinovi Živko i Milovan. Živko je imao sina Radomana, a ovaj sinove Dragojla i Dragoslava. Milovan Ristov je imao sinove: Toma, Čedomira. Marinka, Milana i Mirka. Od Toma su sinovi DŽon i Robert i žive u Kragujevcu. Od Milana Milovanova su sinovi Slobodan i Milovan. Tole Tanasijev je imao sinove: Toda, Tana, Milojicu i Đila. Todo Tolov je imao sinove: Spasoja, Vasa i Branka. Spasoje ima sinove: Tadiju, Boža i Radomira. Tane Todov je imao sinove Sredoja i Milana. Milojica i Đile Todov nijesu ostavili muški porod. Branko Todov ima sinove Dragana i Vučetu i žive u Klađu. U Prvom svjetskom ratu su učestvovali Cakovići: Todo, Tane, Mirko i Đile. U toku Drugog svjetskog rata poginuo je Sredoje Caković. Seljenja i iseljenja iz Ljutića su bila stalna. Najmasovnija su bila 17. i početkom 18. vijeka u doba velikih seoba pod Čarnojeviće.

            Novonaseljeni Ljutičani su se bili dosta ustabilili i tek polovinom 20. vijeka počinje masovnije iseljenje trbuhom za kruhom. Godine 1946. iz Ljutića su odselile i kolonizirale u Sivac porodice, njih 14, Ćirović Radoša, Miladina, boja, Milete, Ostoje i Lazara, Obrenić Milovana, Purić Radija, Janković Novice i Vlada i Sokić Daša, Boža (Pinćura) i Mlađena. Neke od ovih porodica su se kasnije povratile, ali su kratko živjele u Ljutićima.

            Pedesetih godina ovog vijeka dio Ljutičana odlazi u službu milicije, vojske ili na rad u tek formirana preduzeća u Pljevljima, Prijepolju ili drugom mjestu. Od 1960. godine, završetkom osnovne osmogodišnje škole, djeca iz Ljutića se upisuju u srednje škole, a onda više i visoke i završetkom ovih škola ostaju na radu u gradovima, formiraju porodice, a imanja u Ljutićima ostavljaju starijem na obradu. Tako od mladih gotovo niko ne ostaje da živi u Ljutićima, pa iza 1995. godine mali broj djece iz Ljutića polazi u školu ili omladinaca na služenje vojnog roka. Iseljenjima, starenjem i nestajanjem smanjuje se broj stanovnika u Ljutićima, imanja ostaju neobrađena kao nekada, kuće zatvorene i život zamire. NJive pretvaraju u livade, a livade i pašnjake u šumom obrasle površine.

            Smanjuje se broj stanovnika, stoke i života u Ljutićima. Koze se ne drže odavno, smanjio se broj ovaca i govedi. Staračka domaćinstva drže po nekolike krave, a volujsku snagu zamjenjuje sve više mehanizacija za osnovne potrebe. Ljutičani u dugim noćima prepričavaju život iz dapeke prošlosti. Vele sve se kreće i okreće, pa se plaše da će Ljutići, kao prije oko 2500 godina zarasti u šume, naravno sa modernim putem kojim će mehanizacije, mjesgo volova i konjskih zaprega, izvlačiti drvnu masu. Ljutička groblja i još moderne kuće će svjedočiti kako se u Ljutićima živjelo u 20. vijeku, a pisana dokumenta svjedočiti kad je ko tu živio i kud se i zašto odselio.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na novembar 27, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Božidar Šekularac: Tragovi starih naroda u Crnoj Gori Mataruge kod Pljevalja

Breznički zapisi“, br. 11-12, Pljevlja 1999

Za istoriju jedne države, naroda ili kraja od izuzetne važnosti su nаpisana dokumenta kao najpouzdaniji izvor na osnovu čega se utvrđuje istorijska istina. Tamo gdje nema istorijske građe obično se pribjegava drugim pomoćnim sredstvima: kulturi stanovništva (umjetnosti, govoru i sl.), predanjima, imenima, običajima itd. Svaka od ovih pojedinosti ukoliko je našla utemeljenje i potvrdu u dokumentima, može se uzeti kao pouzdan izvor. Na žalost, u nedostatku izvora najčešće se koriste predanja koja se raspredaju nadugačko i naširoko, svako ih prilagođava svojim potrebama dajući im ponešto svoje. To naročito dolazi do izražaja za istoriju srednjeg vijeka gdje i najmanji podatak predstavlja pravu dragocjenost. Rukovodeći se tom činjenicom, a gonjeni željom da doprinesemo rasvjetljavanju brojnih nepoznanica iz istorije Crne Gore, pokušaćemo da na osnovu raspoloživih materijala damo svoj prilog izučavanju Mataruga.

U arhivskim dokumentima i predanjima Mataruge se obično pominju kao “narod”, “stari svijet”, katun, pojedina mjesta i krajevi, lično ime. Ovo ime nalazimo najčešće na teritoriji Crne Gore, ali i u Bosni i Hercegovini i Srbiji. U Bosanskoj Krajini i oko Visokog ovo se mie sačuvalo u porodičnom prezimenu, a u Srbiji je poznato mjesto Mataruge na Ibru i od ovoga izvedeno ime Maturaruška Banja u blizini Kraljeva.[1] U Crnoj Gori je sa imenom Mataruge najpoznatije istoimeno selo i kraj u blizini Pljevalja koji pored ovoga sela obuhvata i sela: Ljutići, Obarde i Kozica. Predanja o Matarugama u Crnoj Gori sačuvana su u okolini Nikšića, u Riđanima, Banjanima, Drobnjaku, Morači, Rovcima, Grahovu, Krivošijama, Cucama, Čeklićima, Boki, Njegušima, Vasojevićima…[2] Postoje i bratstva koja sebe smatraju ostacima Mataruga. P. Šobajić je zabilježio takav primjer u Banjanima da tamošnji Kokotovići i Miškovići sebe smatraju Matarugama, te da se po svojim fizičkim osobinama razlikuju od ostalog stanovništva, ne naglašavajući koje su to osobine. [3]

Što se tiče etimologije imena Mataruge, njegovo značenje i postanak je različito tumačeno. Tako M. Šuflaj pretpostavlja da je ovo ime arbanaškog porijekla izvedeno od ličnog imena Matarango koje dolazi od naziva dugačkog koplja koje su nosili njihovi ljudi, dajući upoređenje sa drugim sličnim imenima.[4]  P. Skok je još precizniji, a samim tim i njegovo tumačenje postaje vjerovatnije. On smatra da je to balkanski turcizam (tur. matara – putnička kožna torba, kondir; 1623. madara – mjera za vino); matara, f = čutura, buklija (po Vuku); rum. matara, arb. matar (bi- don), cincar. matarae.[5]

Truhelka smatra da je riječ Mataruge ilirskog porijekla i označava dug put, a Mataruge čuvari tih rimskih puteva, dok K. Jireček to dovodi u vezu sa porodičnim imenom Matatar (Matatarius, Matarussio) postalo od srednjelatinskog matare umjesto mactare ili arbanaško mat – mjeriti.[6] Inače, u arhivskim spisima Dubrovnika i Kotora Mataruge se pominju pod imenom: Mataruch (1318), Matarug (1387), Mataruga (1365 i 1368), Matharuga (1389), Mattaruga (1397), Motoruga (1397), Mottorugich (1397), Matarugha (1398), u funkciji imena ili prezimena, najčešće u kontekstu katuna.[7] Ovo su, svakako najvrednija svjedočanstva o Matarugama, ali i preko toponomastike se može pratiti njihovo prisustvo na širokom prostoru od Pelješca na jugozapadu, Bosanske Krajine na sjeverozapadu, preko BiH-a i Dubrovnika, cijele Crne Gore, zapadne Srbije sve do Kraljeva. To bi ujedno bio i zaokruženi prostor i putokaz kretanja ovog starog naroda.

Dakle, pljevaljske Mataruge predstavljaju samo jedno u nizu imena sa istom ili sličnom osnovom i u tom kontekstu se mogu posmatrati. Interesantno je podsjetiti da se Mataruge obično pominju zajedno sa drugim “starim narodima” – “Latinima”, sa Macurama, Španjima, Bukumirama, Kričima, Lužanima, Micanima, Varagama. Ponekad se govori o jednima kao sastavnom dijelu drugog od ovih “naroda”, odnosno plemena. Tako A. Luburić na osnovu predanja tvrdi da se “Kriči smatraju za deo naroda Mataruga”, te da su “imali varoši u Pljevljima i Foči i da im je sjedište vlasti bilo u Pljevljima”. Naziv Kriči, – kaže on, kasnije se proširio na cio kraj Mataruga koji se grupisao sjeverno od Tare. Tek kasnije naziv Kričak se lokalizovao na današnji toponim u Potarju.[8]

Činjenica je da se Kričani ili Kriči prvi put pominju u dokumentima 1264. godine u povelji srpskog kralja Stefana Uroša I, u kojoj se kaže da selo Prošćenje graniči sa Kričkom,[9]a docnije kričko ime se vezuje uglavnom za pljevaljski kraj i kao susjed Matarugama. Kriče, “staro pastirsko pleme, starosedeoca u predelu jezera” potisnuli su Drobnjaci prije 1390. godine, dijelom asimilovali, a dijelom istjerali na desnu obalu Tare.[10]

Upravo ovdje, u pljevaljskom kraju, Kriče bilježi i Katastik manastira Dobrilovine, kao priložnike ovom manastiru, sredinom XVII vijeka, što svjedoči da su već tada bili hrišćani. Kriči se nabrajaju u selima Krupice, Vodno, Podborovo i Svrkote, sa pravoslavnim imenima koja su i danas uobičajena.[11] Međutim, od islamizacije nije bila pošteđena ni nahija Kričak, jer se njihov Katun pominje 1477. .godine sa knezom Jaroslavom, dok se nešto kasnije ovdje pominje neki Alija Kričak.[12]

Na teritoriji Pljevaljskog kadiluka, koji je osnovan između 1519. i 1532. godine, krajem XVII vijeka, među ostalim nahijama pominje se i krička[13]. Nešto ranije, „kada je 1470. godine obrazovan hercegovački sandžakat sa sjedištem u Foči, došlo je do promjena u unutrašnjoj organizaciji. Mileševsko-prijepoljskom kadiluku pripale su, pored drugih, još i nahije: Budimlja, Ljuboviđa, Mataruge, Poblatje i Kričak”[14]. S obzirom da se u Dobrilovinskom katastiku pominju Kriči i Prijepoljci, jedni pored drugih, jasno je da se ova teritorijalna podjela zadržala i u XVII vijeku.[15] Podsjetimo da se naziv plemena Kričak, osim u toponimima, zadržao i danas na širem prostoru, kao i Mataruge, u prezimenima sa istom osnovom.[16]

Mataruge se prvi put pominju 1297. godine, uzgred pri nabrajanju vlasteoskih arbanaških porodica kao “Matarango”[17] , što je bio povod da se Mataruge dovode u vezu sa arbanaškim porijeklom. U XIV vijeku Mataruge se više puta pominju u dokumentima Dubrovačkog i Kotorskog arhiva[18] u kojima se sa više sigurnosti može suditi o njihovim zanimanjima, društvenoj strukturi, teritoriji, dijelom i njihovom porijeklu. Dakle, to staro stanovništvo je živjelo, u dinarskim predjelima blizu Dubrovnika i Kotora. O tome svjedoči i predanje da su na teritoriji starih Riđana (u zaleđu Boke Kotorske) živjele Mataruge. Prema popisu u defteru iz 1540/41 godine, Riđani obuhvataju teritoriju Grahovo, Krivošije, Rudine i konavljanske planine Dobri dol i Jastrebica. Prvi popis Riđana izvršen je 1477. godine, zatim detaljnije krajem XV vijeka čime se jasnije predstavlja riđanska teritorija, od Grahova do Trebinja, Banjana i Nikšića na sjeveru, te Pješivaca, Ozrinića i Cuca na istoku. Ovo stočarsko- ratarsko stanovništvo je doživjelo značajne promjene procesom islamizacije koja je zahvatila i Riđane u XVI vijeku. U popisu se precizno navode imena hrišćana, muslimana, vlaha i drugog stanovništva.[19]

Gdje se god sačuvalo predanje u Crnoj Gori o Matarugama obično se govori o tome kako su odnekud došli, stanovali izvjesno vrijeme, pa otišli, ovamo ili onamo, poneko i ostao. Ista priča je u Rudinama, Goliji, Pivi, Drobnjacima… U okolini Kolašina se priča o Macurama i Micanima kao mataruškom plemenu. Na Bjelasici se čak i jedan vrh naziva Mican. U vrijeme Ivana Crnojevića u Pješivcima se pominje izvjesni Rade Mataruga, za koga  A. Luburić kaže da je rodonačelnik pješivačkih Pavićevića.[20]

Te priče o Matarugama, njihovim seobama i životu, bahatom ponašanju i neslovenskom porijeklu prenose se iz generacije u generaciju. U svakom slučaju ta predanja se korisno mogu upotrijebiti za razrješenje bar nekih pitanja i pojava iz života Mataruga, njihove teritorije, zanimanja, pravca kretanja, društvenog statusa itd. Izučavanje starih plemena i plemenskih zajednica, među kojima su i stari narodi, predmet naše rasprave, ima veliki značaj za formiranje sudova o plemenu kao društvenoj organizaciji.

Svi ovi stari narodi dijelili su sudbinu ostalog stanovništva Crne Gore u drugoj polovini XIV i tokom XV vijeka kada su se na ovom prostoru odigravale duboke demografske i društvene promjene. Burni tok političkih događanja i odsustvo jake centralne vlasti, uz to u surovim uslovima nagnali su ljude da se sele i sklanjaju u bezbjednije krajeve okupljajući se u manje društvene zajednice radi samoodržanja. Najpodesniji oblik tih organizacija bio je katun koji je posebno dobijao na značaju doseljavanjem Vlaha iz Bosne i Huna i postepenim spuštanjem Arbanasa u skadarsko-zetsku ravnicu, tako da vlaški i arbanaški živalj postaje nosilac takve organi-
zacije.

Kretanjem stanovništva različitog porjekla dovodi do miješanja i stvaranja najprije “družina” i “opština“, a kasnije plemenskih zajednica. Ta pokretljivost stanovništva bila je uslovljena političko-društvenim, ali u mnogome u ekonomskom razlozima. Planinski stočari su se kretali za ispašom u čemu su vlaški stočari imali značajnu ulogu, ali i Sloveni koji ove vremenom asimiliraju u znatnom broju. Prema popisu s kraja XV vijeka “u sjevernim krajevima današnje Crne Gore može se pomenuti pet velikih nahija o kojima su do danas saopšteni samo osnovni podaci: Kričak (pet džemata), Kukanj (šest džemata, s vojvodom na čelu), Mataruge (tri džemata), Poblatje i Ljubović (više džemata od kojih samo jedan s knezom na čelu).”[21] Dakle, na osnovu podataka može se skoro sa sigurnošću tvrditi da su i Mataruge živjele u istim plemenskim organizacijama kao i ostala plemena na našim prostorima. Stalnim seobama slabila je i njihova moć tako da se njihove družine (nazivane od savremenika – opštinama, džematima ili katunima) postepeno uklapaju u šire zajednice koje predstavljaju rodovsko jezgro, koje se opet seobama cijepalo. Ove družine imale su načelu glavare, najistaknutije ratnike, koji su se obično uzdizali ugledom u bratstvu i katunu.[22]

Kako se u pomenutom popisu pominju tri džemata (katuna) u Prijepoljskom kadiluku u okviru nahije Mataruge, to se može reći da je ova obuhvatala selo Mataruge kod Prijepolja, selo i kraj Mataruge kod Pljevalja i Mataruge kod Brodareva, imena nastala po tome što su se ovdje nastanile i trajno ostale Mataruge. Ova se naselja kao stalna pominju već u XVIII stoljeću.[23] Kako se termin Mataruge označava oblikom plurala to bi značilo, što potvrđuje više istoimenih toponima na malom prostoru, da je to bio skup katuna, u okviru jednog centralnog katuna, a skupni naziv Mataruge bio bi oznaka roda kao institucije i krvne povezanosti. Sličnih primjera ima dosta u dubrovačkim arhivskim knjigama, “a vreme promena ličnog u porodično, pa u rodovsko ime bilo je uslovljeno nizom činilaca koji su delovali na celokupan razvoj određene grupe ljudi. K. Jiriček je označio pojavu oblika množine kod imena Vlaha kao rodovsko ime”[24] , što se u osnovi slaže s našim primjerom.

Nahija mataruge bila je u sastavu Prijepoljskog kadiluka i početkom XVIII vijeka[25] dijelila njihovu sudbinu. Kako nema pouzdanih podataka kojima se može sa sigurnošću utvrditi etničko porijeklo Mataruga, obično se govori o njima kao neslovenskom stanovništvu arbanaškog odnosno vlaškog porijekla, kao starom stanovništvu, balkanskim starosjedeocima “nesrpskog porekla” itd. U svakom slučaju, to romanizirano stanovništvo bilo je pod uticajem feudalne organizacije i državnih vlasti te na taj način staje na put slaveniziranja, dok je dio njih kasnije islamiziran. Đ. Petrović bilježi imena iz dubrovačkih dokumenata za koja vjeruje da se odnose na Mataruge koja su uglavnom slovenska, ali i romanska, grčka, starohrišćanska itd. To, svakako, govori da su Mata- ruge već u XIV vijeku slavenizirani, ili djelimično slavenizirani, živjeći sa drugim narodima[26].

Mataruge su se pored stočarstva i ratarstva bavile i drugim poslovima, kao što je trgovina soli, koju su karavanskim putevima s primorja prenosili ka unutrašnjosti. Njihove grupe, bar u početku, imale su vojnički karakter, naoružani konjanici u službi pojedinih gospodara,[27] koji su obezbjeđivali karavanske puteve. Raspoloživi arhivski podaci govore da Mataruge ipak nijesu bile brojan narod, uprkos narodnim predanjima o njihovoj velikoj brojnosti. Privid o izuzetnoj brojnosti vjerovatno je nastao da je ovaj narod predstavljao homogenu cjelinu sposobnih hrabrih ljudi uvijek spremnih za borbu. Pojedine družine bile su spremne i na pljačke putnika i karavana, što za ondašnje prilike nije bilo ništa neobično. Pojedini istraživači Mataruge opisuju kao ratoborne, dobre stočare, radne i tvrdoglave, dajući i njihove tjelesne odlike.[28]

Svoju ratobornost i vojničke sposobnosti pljevaljski Mataružani potvrdili su i u novijem vremenu, vremenu turske okupacije ovoga kraja kada su hajdukovali sa svojim harambašama. Učestvovali su u brojnim crnogorskim bitkama za slobodu do najnovijeg vremena.[29] Na osnovu svih do sada izrečenih mišljenja, formiranih prema istraživanjima prošlosti Mataruga može se zaključiti da je ovo predslovensko stanovništvo živjelo na skoro cijeloj teritoriji Crne Gore, te da je ostavilo brojne tragove u toponomastici i predanjima o svome prisustvu. Najsjevernije su se kretali do teritorije opštine Pljevlja gdje su se trajno zadržali u svojoj nahiji sa plemenskim imenom koje se očuvalo i danas u nazivu tamošnjeg sela i kraja. U početku je to bila grupacija stočara arbanaškog i vlaškog porijekla sa rodonačelnikom Matarugom koji je došao na naše prostore najvjerovatnije krajem XIII vijeka. Političke, društvene, ekonomske i druge prilike odredile su sudbinu ovoga stanovništva koje je dosta rano bilo slavenizirano. O tim procesima i prethodnom etničkom porijeklu najbolje govore dokumenta iz Dubrovačkog i Kotorskog arhiva, ali i brojna predanja od kojih su pojedina potvrđena preko tih dokumenata, ali i kasnijih spisa i hronika.

[1] Mala encnklopedija.Prosveta, Beograd 1978,.505.

[2] A. Luburić, Prilog za ispitivanje Mataruga, glasnik geografskog društva! Beograd 1925. 134-139:11. Šobajić, ko su mataruge, Glasnik SANU, knj./.sv. 3, 949. 570-572[2]

[3] P. Šobajić, n.dj. 573

[4] M. Šuflaj, Srbi I Arbanasi, Zagreb 1925, 60 I 75

[5] P. Skok, Etimologijski Rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, knj II, Zagreb 1972,387

[6] K. Jireček, Istojija Srba III, Beograd 1923, 55.

[7] Đ. Petrović, Mataruge u kasnom srednjem veku, Glasnik Cetinjskih Muzeja, DŽ, Cetinje1977. 101-102

[8] A. Luburić, Kriči, Zapisi, sv 1, Cetinje, januar 1930, 40-42

[9] Lj. Stojanović, stari srpski hrisovulji, akti, biografije itd,Spomenik SKA III, beograd, 1890, 9.

[10] J. Cvijić, Balkansko Poluostrvo, II Beograd 1991, 363

[11] B. Šekularac, Dobrilovina i dobrilovinski katastik, Mojkovac 1988,58-59.

[12] Ž. Šćepanović, Srednje polimlje i Potarje, Beograd 1979, 74.

[13] H. Šabanovnć, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1995. 165 i 194

[14] Istorija Crne Gore 11/2, 1979,311

[15] B. Šekularac, n.dj. 43.

[16] A. Luburić, Kriči, 41-42

[17] Kjureček , Istorija Srba I, 249

[18] R. Kovijanić, Pomeni crnogorskih plemena u kotorskim spomenicima (XIV- XVI vijek), II, Titograd 1974, 167-168

[19] J. Ćorđević, Dračevica i Riđani sredinom XII vijeka, Beoi rad 1997, 20-2 I. p 61-65.

[20] A. Luburić, Prilog za ispitivanje Mataruga, 136-137

[21] Božić, Vladavina Crnojevića, Istorija Crne Gore, II/2, Titograd 1970, 348-349 i 39

[22] I. Božić Vladavina Crnojevića, Istorija Crne Gore, II/2, Titograd 1970, 369-370.

[23] M. Barjaktarević, Otkuda ime Mataruge selu kod Prijepolja. Novopazarski zbornik 22, Novi Pazar 1998, 201.

[24] Ć. Petrović, n.dj. 105

25 X. Šabanović, n.dj. 230

[26] Đ. Petrović, n.dj. 114-119

[27] M. Bajraktarević, n./u. 202.

[28] A. Luburić, Prilog za ispitivanje Mataruga, 138-139.

[29] Mataruške jesenje priče, „Pobjeda„, Podgorica 31.X-04.XI

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na novembar 18, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Radomir Matović- Hajdučki Harambaša Mićo Gluščević

Breznički zapisi“, br. 11-12, Pljevlja 1999

Prijepoljsko selo Kamena Gora, koje se nalazi lijevo od puta Prijepolje – Pljevlja, na samoj granici Srbije i Crne Gore, u šumovitom predjelu, iznjedrilo je u prošlosti dosta hrabrih boraca koji su se istakli u oslobodilačkim ratovima. Među njima čelno mjesto zauzima Mićo Gluščević, znameniti hajdučki harambaša, neustrašivi junak, četovođa i iacionalni borac iz XIX vijeka. Ovaj vitez slobode opjevan je u narodnoj pjesmi kao “hajduk što goni hajduke”.

O živogu i podvizima Mića Gluščevića malo ima pisanih dokumenata. Najviše se o njemu može saznati iz narodnog predanja i kazivanja njegovih savremenika i deseteračkih pjesama. Pouzdano se zna da su Mićovi roditelji – otac Risto – Mrgud i majka Jevra (Dobrana) živjeli u velikoj zadruzi pod Biorcem. Sa njima su živjeli brat Ivan i sinovci Stevan i Bogdan od trećeg brata koji je ranije umro.

Publicista Vukoman Šalipurović piše:

“Kuća Rista Gluščevića nije bila ni jedina ni inokosna. Velika zadruga imala je dosta stoke, jer je imala i kosce i čobane. Uvođenjem čitlučenja posle turskih reformi od 1839. godine, Kamenoj Gori nametnuše se begovi Selmanovići iz Pljevalja za čitluk-sahibije. I Risto posta čivčija Selmanovića. To stanje Turci ozakoniše i saferskom odredbom. Poče davati trećinu od žita i polovinu od sijena. I pored toga kuća je bila bogaga i imućna, pa je bilo i za agu i za porodicu. Risto bješe izrodio s Jevrom (Dobranom) i djecu. Sin Jovan rođen je 1821, sin Mićo 1833. godine, a posle njih rodile su se i sestre Predana i Bisenija. Izgledalo je da će ova mirna porodica provesgi spokojan život u planinskom selu. Ali, dobro traži zlo, jer oba zajedno prate čovjeka”.[1]

Braća Jovan i Mićo bili su stasiti i naočiti momci, bistri i vrijedni. Roditelji su Mića posebno voljeli, pa su ga vrlo mladog i oženili lijepom djevojkom Marijom, koja je prema svom suprugu bila vrlo nježna i pitoma, ali djecu nije rađala. Do kraja života ostala mu je vjerna, rasplićući kose od tuge posle njegove tragične pogibije. U to vrijeme u Kamenoj Gori bilo je još pet kuća Gluščevića: Ivana, Sekule, Stojana, Bogdana i Simeuna. Po prirodi svi su bili borbenog temperamenta. Mićo se od svih njih izdvajao svojom otmjenošću, smjelošću i hrabrošću. Snažan, okretan i visok bio je prava “slika i prilika” gorštaka. Naročito je volio da baca kamena s ramena i da se sa čobanima igra klisa i guce. Nije mu bilo, pričao nam je šezdesetih godina Milosav Gluščević, veteran iz Prvog svjetskog rata i banski vjećnik, ni šest godina kad je počeo ići za stokom. Kasnije, kad je malo odrastao, čuvao je i po dvjesta ovaca.

– Najteže mi je bilo – kazivao je Mićo – da ih branim od vukova. Nebrojeno puta su mi upadali u stado, a ja sam bio nemoćan da ovce odbranim golim rukama. Zato sam stalno priželjkivao da imam pušku. Moji jarani i ja pokušavali smo da je nekako napravimo, ali nam nije polazilo za rukom.[2]

Tada je u Kamenoj Gori i okolnim selima, koja su bila obrasla gustom šumom, stoljetnim jelama, borovima i omorikama, kao i ostalim rastinjem, bilo dosta svakojake divljači, a naročito vukova koji su čobanima na svakom koraku vrebali stada.

– Često sam iz prikrajka posmatrao – pričao je Mićo – kako kurjak upadne među brave. Ovce bi se razbježale, ali zvijer nije htjela da pojede ovcu koju prvu stigne, već je jurila za najboljom. Tako uvijek pa nek u buljuku ima i trista brava – on traži samo najbolju.

Izuzetno zdrava priroda, šume bogate s divljači, a iznad svega domaćinstva na glasu sa punim ambarima i torovima, privlačili su brojne begove i turske besposličare u lov i provod u Kamenu Goru. Kamenogorci su im morali pripremati konačište, hranu, odmor i provod. “Kraj jakih, bistrih izvora pravili su teferidže i sjedeljke dok su se pekli jaganjci i šiljezi, a domaćice spremale pite i cicvare. Nastalo bi gošćenje i izležavanje po prostrtoj slami, na kojoj su postavljani pokrivači i čerge. A Turci su tražili da im se prostiru samo čerge i pokrovci. Ponjave šarenice i gubere nisu htjeli. U pokrovac i čerge neće ni buve ni uš. To su znale i age i čivčije, pa su im samo njih i prostirali. Ako bi koji donio ponjavu, aga bi ga odmah izgrdio”.

– Kamo, vlaše, pokrovac? Neću ja da kupim tvoje uši i buve.
Siromah čivčija ako nije imao pokrovac morao ga je pozajmiti.

Tako su jedared sa svojom svitom izašli begovi Selmanovići u Kamenu Goru. Došli su da obiđu svoje čivčije Gluščeviće, uzmu harač i pozabave se lovom na srne i drugu divljač. Znali su da tuda navraća hajduk Ristan Šaran iz Mataruga, Marinko Leovac iz Krća i drugi pa su za svaki slučaj poveli poveću pratnju oružnika. Bili su se okupili oko čuvenog izvora Sanduk, gdje su im čivčije spremile bogat ručak sa jagnjećim pečenjem i ostalim đakonijama – sirom, kajmakom, kiselim mlijekom i gruševinom. Dok su pirevali i zabavljali se uz pjesmu i muziku, okolo su isturili čvrste straže da hajduci ne banu.

Kad je vrijeme poodmaklo i ručak se bližio kraju, begovi povikaše:
– Mi smo došli po ak i što je naše sakupite!
Čivčije uglas odgovoriše:
– Čestiti i dobri begovi, daćemo što vam pripada, sve što je vaše i carevo, samo nas zaštitite od onih Turaka koji nam čine zulume, a nemaju ovde svoje čitluke.
– Šta se može, drage čivčije, i oni treba da žive – odgovori jedan od begova.

Sam beg Selmanović, komandant Sandžaka, godišnje je, kažu, iz ovog vilajeta kupio harač od dvije hiljade brava. Svu tu stoku prodavao je mletačkim trgovcima i tako sticao veliko bogatstvo. Ipak, on je, u odnosu na druge, imao čovečniji odnos prema čivčijama i kad bi zatrebalo pomagao im da ostvare neka svoja prava, lakše nabave neku poljoprivrednu alatku ili drugu kućnu potrebštinu. Prilikom njegovog “izleta” u Kamenu Goru Mićo Gluščević je posluživao za ručkom i punio čibuke duvanom. Pri kraju gozbe beg Selmanović upitao je svoje čivčije ko će da pozove Savu Smiljanića, Petra Ćukovića i ostale viđene Kamenogorce da sa njima pođu u lov. Gluščevići odmah rekoše da nemaju hitrijeg od Mića. Beg se okrenuo prema stasitom mladiću, rekavši:

– Da te vidimo, Mićo, je li ovo istina što tvoji kažu …
– Istina je, beže! Poćiću da pozovem ljude samo da mi date ceferdar da niz selo sa njim krenem.
– Evo, bujrum, vraže kaurski – reče beg i dade Miću svoju pušku srebrom izvezenu i okovanu.
Sav sretan što u rukama ima pušku koju je toliko priželjkivao dok su mu vukovi upadali u stado, Mićo trkom krenu niz selo i kad stiže kod kuće Sava Smiljanića opali jedan metak, zatim kod kuće Petra Ćukovića i tako redom dok ne “izgore” svaki metak.
Čim se vratio, beg ga upita:
– Jesi li se umorio, sokole?
Odgovorivši da nije, ali da je svu džebanu išenlučio, beg se rasrdio i Mića ošamario, psujući mu vlašku majku, oštro mu odbrusivši.
– Zapamti, krmče, da se nikad prazna puška ne ostavlja!
Duboko uvrijeđen i ponižen begovim postupkom, Mićo se trgao i kao rasrđeni ris mu u lice skresao:
– Znaj, beže, da od danas više nikad neće udariti turska ruka Mića Gluščevića.

Odmah zatim odjurio je kući, gdje su begovi bili ostavili dvije rezervne puške, uzeo jednu i zamakao u šumu. Ispred večeri zaposeo je busiju između sela Obardi i Jabuke, na mjestu gdje je očekivao da naiđe beg Selmanović sa svojom svitom. Kad se hvatao prvi sumrak i kad su begovi prolazili putem iznad jedne doline, pritajen u jednom šumarku, Mićo nanišani i ubije onog istog bega koji ga je ošamario. Ostali se preplaše i nadaju u bjekstvo put Pljevalja. Istih stopa Mićo krene za Mataruge i prenoći u kući Ristana Šarca, koji je bio već oglašeni hajduk. Stupio je u njegovu družinu i sa njim se pobratimio.

Uviđajući da je za Mićovo odmetništvo kriv i njegov pratilac koji ga je ošamario i pogrdnim riječima uvrijedio, beg Selmanović je pokušao da ga odvrati od odmetništva. U pismu koje je po povjerljivom čovjeku uputio svom čivčiji Ristu, ponizno je molio da Mića vrati iz šume, obećavajući da će mu pokloniti najljepše imanje u Kamenoj Gori i ostaviti ga da mirno živi i radi. Otac je činio sve da Mića odvrati od hajdukovanja, ali on nije htio ni da čuje već je ubrzo sa sobom poveo i brata Jovana, odlazeći u Crnu Goru, gdje je formirao svoju družinu i postao harambaša.

Prvo se nastanio u Morači kod Kolašina, gdje su se nalazili čuveni hajduci Gavrilo i Jovai Šibalija, Marinko Leovac i drugi, koje je još ranije upoznao kad su sa svojim družinama dolazili u Kamenu Goru. U Morači je i Mićo obrazovao svoju četu od izbjeglica iz Sandžaka i Crnogoraca koja je brojala do 50 druga, kako je kad potreba zahtijevala. Sa svojom družiiom ljeti je prelazio u predjele između Tare, Ćehotine i Lima, raspoređujući je u gerilske grupice koje su iz zasjeda vrebale turske zlikovce.

U to vrijeme najpoznatiji njegovi saborci bili su: Ristan Šarac, Mile Vasojević, Vidoje Cvijović, Simo Tokalija, Marko Slomo, Spasoje Vojinović, Marinko Leovac i drugi. O njima narodna pjesma kaže:

“Vino pila do tri pobratima
usred ljeta o Vidovu danu,
u visokoj, u Gori Kamenoj.
A koja su do tri pobratima?
Svu trojicu znadem po imenu:
Jedno mi je Mićo Gluščeviću,
soko sivi iz Kamene Gore,
drugo mi je Ristan Šarčeviću,
a iz Šarca sela Melenoga,
a treći je Vasojević Mile,
soko sivi iz Vasojevića … “[3]

Sa svojom družinom Mićo Gluščević krstari po cijelom kraju od Durmitora, Ljubišnje, Jasovnika, Zlatara i Pobjenika. Činio je čuda od turskih silnika i zlikovaca. Ubijao ih je bez milosti, štiteći srpski narod od njihovih zuluma. Kao takav brzo se pročuo u narodu i svuda kuda je nailazio sa svojom družinom rado je dočekivan. Jedno vrijeme najviše je hajdukovao u okolini Prijepolja, Pljevalja i Novog Pazara, stalno čuvajući i kontrolišući put koji je išao od Bosne za Makedoniju i dalje za otomansku carevinu.

Jednom prilikom Mićo Gluščević je sa svojom četom boravio u Kamenoj Gori. Odmarajući se kraj jedne vodenice u kojoj je radio njegov rođak Milovan Gluščević, saznao je da su u vodenicu banula tri Turčina i premlatili njegovog vlasnika. Brzo je krenuo u potjeru zanjma. Preprečio im je put i sačekao ih kod mjesta zvanog Sedlo. Kad su naišli viknuo im je da ne mrdaju. Oni su stali kao ukopani. Mićo ih je odmah povezao, a zatim odveo u jedan šumarak i presudio im na hajdučki način, dajući tako do znanja da će i drugi nasilnici slično proći ako budu terorisali narod.

I Turci su činili sve da mu dođu glave. Beg Selmanović je čak bio ucijenio njegovu glavu sa 100 dukata. Ali, to nije pomoglo. Narod je čuvao i štitio hrabrog harambašu i svog zaštitnika. Čak su ga štitili i mirni Turci, jer je bio pažljiv prema njihovoj sirotinji i nije ih dirao.

Za vrijeme hajdukovanja Mića Gluščevića bio se oglasio nasiljem nad rajom neki Alija Fočak,   beskućnik i pijanac koji se nije zadovoljavao orgijanjem oko Foče, nego je lutao po svim kasabama sadžačkim i cijelim Podrinjem. Jašući pijan na konju upadao je u srpska sela i ucjenjivo bogatije ljude i nasrtao na obraz žena. Sebe je nazivao “Tale od Orašca” kome niko ništa ne može. Čuvši za njegova nasilja i zulume, Mićo ga je vrebao sa svojom družinom, ali nikako nije uspijevao da nabasa na njega. Zato Mićo smisli da mu napravi “zamku”. Preruši se u seljaka i potjera tovar drva da preda u Foči.. Kad ga Alija Fočak sretne na putu, zamahne kandžijom da ga udari i vikne na njega:

– Zar, vlašine, ne znaš ko sam?
– Otkud bih znao, čestiti ago?-Odvrati Mićo i napravi se postiđen.
– A, krmče jedan, ja sam ti glasom Alija Fočak i od danas ćeš me dobro pamtiti! – odbrusi i stade kamdžijom udarati Mića. Izbjegavajući udarce hajdučki harambaša hitro izvadi skrivenu kuburu i opali u obesnog besposličara i siledžiju. Skinuvši sa njega odijelo i oružje, baci ra u jednu jamu, a njegovog konja ostavi kod jataka.
Pošto je te jeseni družinu dobro snabdeo hranom i obezbijedio joj siguran zimovnik pod Durmitorom, Mićo riješi da krene da zimuje u Podrinju. Sjetivši se da narod priča kako je sličan Aliji Fočaku, on riješi da se zaputi presvučen u njegovo odijelo. Najprije je, kažu, došao u Čajniče, gdje je nekoliko dana bekrijao sa Turcima. Čak je i hodžu Idriza nagonio da pije govoreći mu:
– Zar da raja pije i sladi se u našem velikom carstvu, a mi da sušimo usta?
Uvjerivši se da ga Turci smatraju pravim Alijom Fočakom, Mićo je odatle krenuo u Goražde. Usput je zalazio u bosanska sela i svi su vjerovali da je to glavom i bradom Alija Fočak. Nedaleko od Goražda sreo je fočanskog trgovca Hadži-Toda Vukovića koji ga je ponizno pozdravio kao Aliju. Harambaša Mićo mu zatraži 20 dukata u zajam, ali mu Vuković izvadi deset pravdajući se da više nema. Ovo je uvjerilo Mića Gluščevića da zaista bez bojazni može ići među Turke i da ra niko neće prepoznati kao hajdučkog vođu

Dolaskom u Goražde upoznao se za vrijeme pijanke sa čuvenim turskim junakom i srpskim zlikovcem Arslanom Šujicom, koji je tvrdio da je svojom rukom zadavio Stojana Čupića, mačvanskog vojvodu iz prvog srpskog ustanka. Arslan je imao oko šezdeset godina i brzo se sprijateljio s Mićom. Pozvao ga je čak u goste. Ali, Arslanova žena Fatima ubrzo je prepoznala Mića, jer ga je ranije srela vraćajući se od rodbine za Goražde. Njegovo držanje tada ostalo joj je u sjećanju tako da nije mogla ništa učiniti što bi mu nanijelo neprijatnosti. A svojom neobičnom ljepotom Mićo joj se i svideo, pa je nastojala da mu se što više približi. Željela je upravo da stekne njegovu ljubav i uspjela je da osvoji njegovo srce. Rekla je hajduku da ga je prepoznala i podsjetila ga na susret sa njim na putu. Rekla mu je da ga od gada nosi u srcu. Da živi uz sgarog muža, prostaka i krvnika. I da to više ne može da izdrži.

Najzad, lijepa Fatima mu je rekla da želi da bude njegova, pa neka se dogodi čudo. I do zore ostala je uz njega. Tako svake večeri dok je bio u gostima kod njenog muža Arslana kome je ona stavljala u kafu buniku koja ga je uspavljivala cio dan i noć. Posle nekoliko uzbudljivih noći kraj Fatime, Mićo je krenuo za Sarajevo, gdje je zimu proveo kod jednog prijatelja. Kad je pred Đurđevdan krenuo svojoj družini, navratio je u Goražde kod Arslana Šujice, koji je već bio oronuo i bolestan. Po prilici, otrovan prekomjernom bunikom od čega mu nije bilo lako. Te večeri kod njega je Fatima ponovo došla u ocakliju. Ispričala mu je da nosi “njegovo čedo pod pasom”. Bilo mu je drago i ljubio je strasno dražesnu Fatimu. Ali, najednom, iako bunovan, banuo je Arslan sav razjaren sa handžarom. Mićo ga je hitro odgurnuo i oteo mu nož, a zatim mu rekao da on nije Alija Fočak nego glavom hajdučki harambaša Mićo Gluščević. Priča se, kad je to saznao, Arslan je pao mrtav. Sutradan je prisustvovao i njegovoj sahrani kao Alija Fočak, a zatim krenuo svojoj družini. Na sam Đurđevdan sastao se sa njom u Kraljevoj gori kod Glibaća u pljevaljskom kraju.

Te godine Mićo Gluščević se sa četom prebacio u prijepoljski kraj. Želeo je da pohvata neke Turke koji su se u okolini Sjenice bili oglasili zlim prema srpskom narodu. I kad je jednog dana stigao u Milošev Do, sa svojom družinom uhvatio je busiju na putu Sjenica-Prijepolje. U međuvremenu naišla su dva Turčina koji su na konjima tjerali zlatan novac za Prijepolje. Mićo je pucao iz džeferdara i ubio jednog sa konjem. Njegov pobratim Ristan Šarac ubio je drugog, a konj je pobjegao i sa zlatnim tovarom se zaustavio kod Svičevića kuća.

Posle ovog događaja Mićo Gluščević odlazi sa svojom družinom u Jezera pod Durmitor. Tu se već nalazio i hajdučki harambaša Gavrilo Šibalija sa kojim je dugo četovao po Zatarju i Polimlju. Svoje družine vodili sužak do drine, gdje je Mićo sa svojom četom ubio Ali-bega Omerčića, iz Zvornika, koji je vršio strašan teror nad srpskim življem.

Bezbroj je akcija u kojima je učestvovala Mićova družina, ali najznačajnija je boj na Šarancima 1862. godine kada je tragično završeno i njegovo hajdukovanje. Taj događaj opisao je u knjizi “Pleme Šaranci” Vule Knežević, u izdanju autora, Beograd 1961. godine za koju je predgovor napisao Sreten Vukosavljević.

– Za udar na Šarance Miralej beg mostarski – piše Vule Knežević – raspolagao je sa 13000 ljudi, koju vojsku sa Barica rasporedi ovako: Adži-bega, komandanta redovne vojske “Askara” sa
polja Paova 3.000 ljudi pošalje na Batinsko polje sa zadaćom: kad Alaj beg svrši i spali Šarance – da ovaj nredaje preko Lever Tare na Jezera i da se pridruži Miralevoj vojsci u Bukovici. Jedan deo vojske od 2.000 ljudi pošalje na Prenćane prema Šarancima, koji će dominirati i privlačiti šaransku snagu pod vidom da će im s te strane Turci udariti. Najviši dio vojske od 8.000 konjanika Miralaj zadrži kod sebe sa kojima krene i dođe na Stričinu Muševića, pod izgovorom, da s tom vojskom pođe u Gornji Kolašin. Međutim, sa ovom vojskom izađe na Sinjajevinu kod Kneždola da sa njima napadne od Sinjajevine na selo Kneževića Rudanca. Kao i ostali crnogorski dotični kapetani, kapetan Joksim (Knežević) pođe na poziv sa 60 Šaranaca pred Omer-pašinu vojsku na Rijeku Crnojevića, ostavivšna svoje mjesto sinovca Rada Radulova, da komanduje Šarancima do njegovog povratka. Iako je Joksim sa Šarancima znavao i  se turska vojska okuplja sprema njihva vojska za napad, i opet se odluči da pošalju svoju pomoć, da brane prestonicu iz patriotskih razloga…

Napuštajući svoj kraj iako mu je pretila opasnost od Turaka, planovi Miralajeve vojske nisu ostali neopaženi. Posle odlaska Joksimova, Šaranci, čujući da se turska vojska prema njima okuplja, Rade Radulov i Miće Gluščević, pošalju svoju izvidnicu koja izvidi tursku vojsku na Baricama, povrati se, tačno izvijesti o snazi i namjerama kao i rasporedu turske vojske na tri kraja. Rade i Mićo odmah pošalju poslanike u Jezera, pozivajući Jezerce upomoć. Ovi se odazovu, pokupe se i na čelu svojih glavara kapetana Živka Šibalije i Đoka Šaulića dođu upomać Šarancima.

Pošto se Jezerci i Šaranci okupe,a prema turskom rasporedu šaranski i jezerski glavari, rasporede svoju odbrambenu snagu ovako: Arambašu Ivana Robovića sa nekim dijelom uskoka i Jezeraca svega 60 ljudi pošalju na Lever Taru pred Adži-begovu vojsku – sa zadatkom, ako napadnu Turci na toj strani, da ih na Tari dočekaju; stotinaša Bećka Zakića sa 50 ljudi Šaranaca pošalju na Trešnjicu da tamo čeka tursku vojsku ako bi ova od Tare Đurđevića napala Šarance, da je dočekaju i zadržavaju i trećei dio pošalju Janka Novovića i Sima Zejaka sa 60 ljudi na Taru pod Prenćane da tamo čekaju turke, ako biše napali od Prenćana na selo poda. Najviši dio svoje snage zadreže kod sebe na izmaku planine Sinjajevine kod sela Rudanca 300 ljudi iz Šaranaca, Jezera i Uskoka, ako bi Turci došli do Sinjajevine na gornje Šarance da ih dočekaju na Rudancima.

Napad na selo Rudanca Miralaj je sa svojim odredom izvršio tačno 6. avgusta 1862. godine. Branioci su namamili tursku vojsku da uđe u selo koje je uokvireno velikim šumama i tvrdim prirodnim položajima. I taman kad je krenula u pljačku i paljevine, udarili su i sa svih strana, tako da se zametnuo i krvav boj. U prvim jurišima poginuli su Miralaj beg i njegov doglavnik sandžak-barjaktar Asan Drnda, pa je u turskoj vojsci došlo do velike pometnje. Istovremeno je došlo do strahovite provale oblaka, sgrašnih munja i gromova.[4]

“Nešto zbog pogibije svojih glavara, nešto zbog gromova, velike keše i žestokog boja-piše Vule Knežević-turska vojska se jako zbuni, a uz ove neko viknu: “Bježte, Vlasi sve potukoše”, okrene pleći, puške kremenjače zakisnu, a Srbi na svom ognjištu vješti položajima otisnu se u poćeru za Turcima. Turci umjesto da se okrenu širinama u pravcu Jezera, oni okrenu na protivnu stranu slabim šumskim putevima i tjesnacima u pravcu sela Poda i rijeke Tare…U ovoj krvavoj bici najviše je služilo hladno oružje: sječa noževima, sabljama, tučenjem drvljem i kamenjem…Šaranska straža na čelu Bećka stotinaša, koja je bila prema Đurđevića Tari, pohita svojoj vojsci upomoć na Rudanca. Sretnu u gonjenju slomljenu tursku vojsku na sred Brajkovače, napadnu je sa lijevog krila i okrenu na desno u pravcu sela Poda niz velike šumovite stremeni i grede, kuda je zemljište posve neprolazno. Najviši poraz Turci pretrpe kad su ih Srbi nagnali iz pozadine na jednu šumom obraslu gredu niže sela Poda niz koju teče reka i skače vodopad sa visine od 150 metara. Ovde se našlo više od 1000 mrtvih ljudi i konja koji su popadali niz ovu gredu na samo jednom mjestu.

Tog dramatičnog dana stradalo je još oko dve hiljade turskih vojnika u kanjonu Tare, bilo prevrtanja niz stravične litice, bilo od noža ili gazovima plahovite reke. Kad su Turci bežali niz Taru, priča se, Mićo Gluščević je uhvatio njihovog konja i nagno ga preko reke, ali su se nadali za njim u poteru turski vojnici. Jedan ga je pristigao i uhvatio se konju za rep, a zatim su se za ovu uhvatili još nekoliko njih praveći čitav lanac. U jednom trenutku Mićo se okrene i sabljom oseko konju rep tako da su se svi koji su se bili pohvatali potopili u talasima hučne reke.

Pošto su Turci bili tako silno poraženi i tako uništeni na samoj granici Crne Gore i otomanske carevine, Mićo Gluščević je poginuo skoro istog dana u selu Poda. Dok je pio vodu na jednom izvoru njega je mučki, s leđa ubio, Jovan Zvizdojević, jedan od durmitorskih prvaka. Kažu da ga je ubio iz zavisti što je Mićo uhapšen rukovodio svojom četom i izvojevao pobjedu na krilu gdje je najviše nastradalo turskih vojnika. Tada je pogino i Mićov pobratim Gavrilo Cerović, koji je zajedno sahranjen u jedan grob sa Mićom u selu Poda.

O bici na Tari i pogibiji hajdučkog harambaše Mića Gluščevića postoji i narodna pjesma “Boj na Šarancima” u kojoj se, između ostalog kaže:

“Što se čini u ravne Rudance,
baš do Tare vode valovite,
preko Tare Turci pobjegoše
Srbi mrtve svoje izbrojiše,
sedamdeset i četiri više,
među njima od krajine krilo,
soko sivi Mićo Gluščeviću”. [5]

Narodna pesma kaže da je Mićo pogino u boju sa Turcima i još sedamdeset i četiri njegova druga, ali se ipak pouzdano zna da je mučki ubijen posle boja. Zbog toga se upravo njegov brat Jovan Gluščević, koji je takođe bio harambaša hajdučki i naljutio i prešao u Srbiju. Napustivši Crnu Goru “za svagda” Jovan se najpre nastanio u Užice, gdje se kasnije istakao kao vojskovođa u ustanku 1876-1878. godine. Vlada kneza Mihaila dala mu je kuću u gradu na Đetinji i državnu penziju od pet dukata ćesarskih.

Posebno valja reći da su Gluščevići iz Kamene Gore dali dosta istaknutih ličnosti i junaka, U njihovom krilu odnjihan je i Okica Gluščević, sin vojvode Jovana. On je završio u Petogradu Fililoški istorijski odsjek na Sveučilištu. Pripadao je socijalističkom pokretu Svetozara Markovića. Okica je učestvovao u ustanku 1875. godine kao dopisnik sa bojišta. Sarađivao je u “Pokliču”, “Novom Beogradskom dnevniku” i “Odsjeku”. Bio je pravi poliglota i izvrsno je prevodio Tolstoja, Grašina, Koraljenka, Genčereva i druge ruske pisce. Njegov novinarski, publicistički i prevodilački rad prekinula je prerana smrt. Umro je u svojoj četrdesetoj godini 2, decembra 1898. godine u Beogradu, gde je i sahranjen.

O hajdučkom harambaši Miću Gluščeviću postoji dosta legendi, priča, anegdota, i pesama u narodu. Sve one na svojstven način kazuju o njegovom viteškom junaštvu, o četovanju svog naroda. Na budućim istraživačima je da potpunije osvetle njegov lik.

[1] Vukoman Šalipurović: „Okica Gluščević“ .Nolit, Beograd, 1981.

[2] Milosav Gluščević, učesnik I svetskog rata, banski većnik iz Kamene Gore, kazivao autoru 1958. godine

[3] Čedo Mamović, putar, guslar iz Jabuke, kazivao autoru 1962. godine

[4] Vule Knežević: „Pleme Šaranci“. Beograd, 1961 .izdanje autora

[5] Milija Šarčević, učitelj, kazivao autoru 1963. godine

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na novembar 16, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Milorad Joknić: Rad opštinskog odbora u Pljevljima 1918. i 1919. godine

„Breznički zapisi“, br. 15, str. 44, Pljevlja, 2002

Kada je Austrougarska napustila Pljevlja 15. oktobra 1918. godine, sve do konačnog povlačenja njene vojske 27. oktobra iste godine, u Pljevljima nije bila uspostavljena regularna vlast, pa je narod bio izložen pljački i nasilju od strane samoorganizovanih pljačkaških grupa i pojedinaca. O tome govori zapisnik sa druge sjednice Narodnog odbora opštine u kome se ističe da je prvi predsjednik opštine Savo Vukojičić[1] morao da se skloni u Prijepolje, tražeći od srpske vojske da uspostavi red i mir.Višestranački život u Pljevljima još nije bio organizovan, mada je bilo suprotnih mišljenja među pojedinim grupama koje 1918. godine nijesu imale organizovan program, pa se nijesu u to vrijeme mogle smatrati političkim strankama. Prve stranke u Pljevljima bile su Radikalna i Demokratska stranka čija je programska orijentacija bila jasna tek 1920. godine.

Prva sjednica Opštinskog odbora u Pljevljima održana je 27. oktobra. Predsjednik je bio sveštenik Savo Vukojičić, čiji unuk Mikica Vukojičić nam je pružio na raspolaganje autentične zapisnike sa prvih sjednica Opštinskog odbora 1918. i 1919. godine.

Sekretar Odbora bio je Stevan Debeljević, a članovi Aleksa Bajić, Lazar Šećerović, Ilija Samardžić, Mihailo Džuverović, Stevan Jovašević, Niko Pejatović, Risto Vukotić, D. Hadžihadrić, Gvozdo Bajić, Pero Janićijević, Mihailo Živković, Dašo Grujičić, Murat Trhulj, Uroš Milinković[2], Đorđe Janićijević, Jakša Popović, Mahmut Manovović. U potpisu zapisnika su i neki članovi Odbora koji su se potpisivali na turskom jeziku. Kmetovi su bili Aleksa Bajić, Uroš Milinković i Omerbeg Selmanović. Opštinska uprava konstituisana je na drugoj sjednici Opštinskog odbora 30. oktobra 1918. godine. Prema podacima u zapisniku sa te sjednice, za prvog pisara postavljen je Milan Debeljević, za drugog pisara Kosta Milošević, za nadzornika čistoće Petar Janjušević. Apotekar je bio Risto Vukotić, blagajnik i prvi kmet Uroš Milinković.

S obzirom da zapisnici sa prvih sjednica Opštinskog odbora umnogome odražavaju društveno-političke prilike u tadašnjem periodu u napoj sredini, jer sadrže dosta podataka o mnogim zanimljivim događajima u vezi sa pravima i životnim interesima građana Pljevalja kao i onih što su se naseljavali u ovaj grad , objavljujemo te zapisnike. Zapisnike prenosimo onako kako su i pisani, uz manju intervenciju koja će omogućiti čitaocima lakše razumijevanje njihovog sadržaja.

Ugledni Pljevljaci oko 1920. Sjede s lijeva na desno: trgovac Pero
Janićijević; pop Diko Šiljak; pop Risto Šiljak; pop Simo Šiljak.
Stoje u prvom redu s lijeva na desno: direktor gimnazije Nikola
Minić; Mihailo Minić; Mihailo Dosković; Jovo Bujišić; Pavle
Tanjević i Sreten Vukosavljević. Stoje u drugom redu s lijeva na desno:
Risto Minić, Mile Živković, Sreten Grujičić, Vaso Gospić, učitelj i
nepoznato lice

Prve sjednice Opštinskog odbora u Pljevljima, održane na dan 27. oktobra 1918. god. u opštinskoj sali.

Prisutni, pored potpisanih članova Odbora i gosp. potporučnik David Lončarević, komandant Mesta i gosp. okružni načelnik Nikola Minić.

Predsjednik gosp. Savo Vukojičić, sveštenik, otvara sjednicu u 10 sati pre podne i objavljuje da je sjednica svečana na kojoj će se izvršiti i zakletva, te poziva Odbor da pozdravi Njegovo veličanstvo Kralja Srbije Petra 1 i hrabru Srpsku vojsku, kao naše oslobodioce ispod tiranskog jarma.

Burni usklici “živeli”

Predsjednik čita imena odborničkih članova, prima ih k znanju.

Okružni načelnik gospodin Minić uzima riječ i govori o teškim prilikama koje su nastupile u varoši posle odlaska austrougarskih vlasti, a usljed dolaska pljačkaških hordi, koji su zavladali u varoši. Iz toga haosa spasao nas je dolazak Srpske vojske na čelu sa gospodom potporučnicima Jovićem i Davidom Lončarevićem, koji su se najenergičnije zauzeli te u našoj varoši uspostavili vlast, red, mir, oslobodivši nas teškog ropstva i pljačkaških hordi, te poziva Odbor da im usklikne “živeli”.

Burni usklici “živeli”

Pristupa se zakletvi i sjednica zaključuje.

U 10 i po sati, pre podne.

Slijedi potpis predsjednika Vukojičića i članova Odbora: Alekse Bajića, Ilije Samardžića, Mihaila Džuverovića, Uroša Milinkovića, Murata Trhulja, Nika Pejatovića, Rista Vukotića, Mihaila Živkovića, Gvozda Bajića i još nekih članova čiji je potpis u sačuvanom zapisniku nečitak.

ZAPISNIK BR. 2


Druge sjednice Opštinskog odbora u Pljevlju, održane na dan 30. oktobra tek. godine u opštinskoj sali.

Početak u 9 i po sati pre podne

Prisutni potpisati.

Prota Savo Vukojičić

Predsjednik gospodin sveštenik Savo Vukojičić otvara sjednicu i javlja da žali što do sada nije mogao podneti Odboru izveštaj o svemu što je radio od primanja predsjedničke dužnosti. Govori o teškoćama njegovog položaja, naročito u onim teškim prilikama, kada su pljačkaši vladali u varoši, te kada je mnogo puta ponižavan, zatvaran , a jedan red mu je čuveni zlikovac Petar Dakić zaprijetio da će ga ubiti, ako bude učesnik onoga što će se te večeri dogoditi. Zato je on krišom pobegao u Prijepolje i imao čast da bude primljen od gosp. potporučnika Berane, koji je na molbu njegovu da pošalje vojsku ovamo odgovorio da mu je to nemoguće. Najzad, ađutant gospodina potporučnika uzeo ga je na zapisnik, te je on jasno izložio ovdašnje nesnosne prilike, a taj je izvještaj poslat komandantu Armije vojvodi Stepi Stepanoviću. Sem toga još i zauzimanje građana koji su nam mnogo pomogli, došla je najzad ovde Srpska vojska – jedan vod – pod komandom gosp. potporučnika Jevtića, vrlog srpskog oficira. Pošto je gospodin potporučnik Berana učinio mnogo za ovu varoš i građanstvo, jer ga je spasao od vrlo teških posljedica pljačkanja, poslavši ovde vojsku, moli Odbor da ga primi za počasnog građanina ove varoši i da mu za njegova dobra dela i zauzimanje za spas ove varoši uzvikne “živeli”.
Usvaja se predlog i propraća burnim usklicima “živeo”.

Predsednik dalje izveštava o poteškoćama, dok je vojska dovedena ovde i izjavljuje da je morao garantovati svojim životom za sigurnost vojnika, koji su ovde poslati. Najzad pita Odbor da mu usvaja sve ovo što je on bez njegovog znanja učinio i da mu odaje povjerenje da i dalje radi na svom mestu.

Odbornici zahvaljuju predsedniku i njegovoj zauzimljivosti i izriču mu priznanje za stojičko držanje u onim teškim danima kada je bio progonjen, ponižavan i kažnjavan od zločinaca.

2) Prelazi se na drugu tačku dnevnog reda, konstituisanju opštinske uprave i platama činovnika opštinskih organa. Predsednik izveštava da su za kmetove opštinske određeni: Aleksa Bajić, Uroš Milinković i Omerbeg Selmanović, za sekretara Stevan Debeljević, za prvog pisara Milan Debeljević, za drugog Kosta Milošević, nadzornika čistoće Petra Janjuševića, zatim deset žandarma, apotekara Rista Vukotića. Plata predsjednika da bude, kako je to predsednik u sporazumu sa kmetovima odredio, 250 kruna mesečno, blagajnik , koji je i prvi kmet Uroš Milinković 250 kruna mesečno, drugi i treći kmet 200 kruna mesečno, sekretar Stevan Debeljević 200 kruna mesečno, prvi pisar Milan Debeljević 200 kruna mesečno, drugi pisar Kosta Milošević 180 kruna mesečno, nadzornik čistoće 150 kr. mesečno i žandarmi po 150 kruna mesečno. Zatim prvom poslužitelju 150 kruna mjesečno, drugom poslužitelju 100 kruna mjesečno, apotekaru ostaje 240 kruna mjesečno.

Odbornici usvajaju izbor službenika i izjavljuju da je plata prema današnjim prilikama nedovoljna.

Radi toga predsednik predlaže da se svima, pore plata, odredi još i doplatak koji bi iznio oko 50 odsto od plate.

Odbor usvaja i doplatak, 50 odsto od sistematske plate.

3) Izdavanje novčane pomoći za internir. Predsednik izveštava da se svakodnevno javlja mnogo interniranih Crnogoraca koji se iz Austro-ugarske vraćaju svojim kućama. Ovakvima Opština je do sada izdavala po 4 – 5 kruna. Ali kako su sredstva opštinska oskudna, uprava se je obratila načelstvu i zatražila novčanu pomoć, a u slučaju da je ne dobije, potrebno je da Odbor nađe put i način kako bi došao do novaca., jer je potrebno potpomoći ovakve ljude.

Rešeno je, da, u slučaju ako ne dobije pomoć od Okružnog načelstva, građani sakupljaju za tu stvar dobrovoljne priloge.

4) Molbe

Predsednik iznosi molbu Saita Suruliza u kojoj moli da mu se za vrijeme onih burnih dana od 15.10. do 1.11. po novom kalendaru odobri da ne plati opštinsku zakupninu za prenosnu taksu na prodaju žive stoke i uvoz robe i pića, pošto nije za to vrijeme imao nikakvih prihod.

Odobrava se.

5) Pitanja i predlozi

Pero Janićijević izjavljuje da mu je usled bolesti teško dolaziti na opštinske sednice i biti zaposlen.

Da Pero Janićijević dolazi na sednice kada može dok ne ozdravi, a u drugu se službu neće za sada uzimati.

Ilija Samardžić izjavljuje da je sa Nikom Pejatovićem i Muratom Trhuljem određen za pregled hambara kod posjednika, te pita na koji će način to vršiti.

Da ovaj Odbor to uredi sa načelnikom Vojne stanice.

Predsednik predlaže da se ovd. učiteljicama izda propisana kvartirina i za vreme za koje nisu radile.

Riješeno da se izda.

Jakša Popović predlaže da se odredi taksa pekarima za pečenje kako građanskog, tako i svog hleba, kao i da ga bolje peku.

Riješeno da se pekarima naredi da hljeb bolje peku, kako svoj tako i građanski (domaći), odnosno, cijenu hljeba da opštinska uprava određuje prema pijačnim cijenama.

Pero Janićijević predlaže da se snize cijene gasu, soli, šećeru itd.

Cijene se neće određivati i paziti na izvoz tih artikala.

Stevan Jovašević pita kako je uređen majdan uglja i kako su određene cijene za sirotinju i imućnije.

Rad u majdanu, prema izveštaju predsednika, već je otpočeo za sirotinju, davaće se besplatno i odrediti dani u kojima će koja mahala primati. Za nekoliko dana (?) ostaće cijena metričkoj centi 4 krune, pa će se posle ravnati prema prilikama.

Sjednica je zakključena u deset i tri četvrtine sata pre podne.

Slijede potpisi predsednika Opštinskog odbora Sava Vukojičića, sekretara Stevana Debeljevića, članova Odbora i kmetova.

ZAPISNIK BR. 3.

Treća sednica Opštinskog odbora grada Pljevlja, održana na dan 26. novembra tek. god. u opštinskoj sali.

Početak u 10 časova pre podne

Prisutni potpisani

Zastupnik predsednika, gosp. Lazar Šećerović, trgovac, otvara senicu i proglašuje je svečanom, dostavljajući da će se na njoj sačiniti depeša Njegovom veličanstvu Kralju Petru 1, povodom velikog dela ujedinjene Crne Gore sa Srbijom, koje je izvršila Velika Narodna Skupština u Podgorici.

Odbor jednoglasno usvaja predlog, te ustajanjem i poklicima “živeli” pozdravlja Njegovo veličanstvo.

Sekretar Stevan Debeljević čita tekst depeše koji glasi:

Njegovom Veličanstvu Kralju Petru I.

“U času, kad posle nečuvenih žrtava, srećnim dovršetkom najvećeg rata u istoriji narodi dolaze do svojih prava, i kada posle užasnih patnji i nevolja slobodni srpski narod Crne Gore, preko svojih poslanika, zbacuje sa prestola dosadašnju dinastiju Petrovića, stavlja se pod skiptar Vašeg Veličanstva i izglasava ujedinjenje Crne Gore i Srbije, ispunjava se i današnja težnja građanstva ove varoši. Čini nam osobitu sreću i čast da smo od sada građani zemlje koja je, prolivkom krvi svojih dičnih sinova, mnogo doprinela za spas čovečanskih prava i slobode naroda, te postala Pijemontom Južnih Slovena.
Zaklinjući se na vernost Vašem Veličanstvu i Vašem slavnom domu, molimo svemogućeg Boga da podari dugi i srećan život Kralju, koji je u streljačkim rovovima umeo dokazati da mu jedino na srcu leži dobro i sreća ljubljenog naroda.

Da živi Vaše Kraljevsko Veličanstvo i Vaš slavni dom. Živeli, Živeli, Živeli!

Odbor propraća čitanje teksta burnim usklicima “živeli”, te ga usvaja.

Pošto važnost teksta i svečanost prilike u kojoj se vrši ne dozvoljavaju pretresanje o drugim stvarima, sednica je zaključena u 11 časova.

U potpisu:

Sekretar Stevan Debeljević, za predsednika Lazar R. Šećerović, te članovi Opštinskog odbora: Gvozdo Bajić, Mihailo N. Džuverović, Pero Janićijević, Đorđe Janićijević (jedan potpis na turskom pismu), Risto Vukotić, Murat Trhulj, Niko Pejatović, Ilija Samardžić, Jakša Popović, Nikola Živković.

ZAPISNIK BR. 4.

Četvrte sednice Opštinskog odbora grada Pljevlja, održane na dan 3. decembra 1918. godine u opštinskoj sali.

Početak u 11 sati pre podne

Prisutni potpisani.

Predsednik g. Savo Vukojičić otvara sednicu i objavljuje da joj je cilj da se na njoj izradi program za proslavu rođendana Njegovo veličanstvo Prestolonaslednika Aleksandra. Molim Odbor da nađe najbolji način koji bi bio dostojan velikih dela koja je izvršilo Njegovo Veličanstvo.

1) Na prvom mestu potrebno je da se održi blagodarenje kako u pravoslavnoj crkvi, tako i u džamiji za zdravlje i sreću Njegovog Veličanstva.

2) Potrebno je da toga dana vojnici ovd. posade budu počašćeni, te da se u tu svrhu podejstvuje kod ovd. građanstva, da svaki priloži po nešto, bilo u novcu ili u hrani. Oficiri da budu zasebno počašćeni na jednom banketu.

Rešeno je da se prilozi od građanstva prikupe samo u novcu, a da se izabere odbor koji će raspolagati tim novcem i pribaviti što treba.

U odbor za prikupljanje priloga određeni su: Derviš Šećerkadić – muftija, Lazar Šećerović, Gvozdo Bajić.

Odbor za priređivanje proslave:

Aleksa Bajić, Stevan Jovašević, Mahmutbeg Manonović,

Daut ef. X. Kadrić, Jakša Popović, Risto Vukotić, Mihailo Džuverović, Uroš Milinković, Murat Trhulj, Ilija Samardžić.

3) Posle podne narodno veselje pred opštinskom zgradom.

4) U veče da varoš bude osvetljena.

5) Posle večeri zabava sa pozorišnim komadom.

Predsednik predlaže da se tog dana pošalje brzojavka čestitka Njegovom Veličanstvu.

Usvaja se burnim odobravanjem. Program u pojedinostima izradiće opštinska uprava..

Sednica je zaključena u 11 sati pre podne.

Slijede potpisi predsednika Sava Vukojičića, sekretara Stevana Debeljevića i članova Odbora.

ZAPISNIK BR. 5.

Pete sednice Opšštinskog odbora grada Pljevlja, održane na dan 11. decembra 1918. godine u opštinskoj sali, sa sledećim dnevnim redom:

1) Čitanje telegrafske čestitke, koja je upućena Njegovom Veličanstvu Prestolonasledniku Aleksandru, povodom proslave rođendana, kao i odgovor na čestitku,

2) Obrazovanje finansijskog odbora za pregled kase i dosadašnjih računa,

3) Uređenje majdana uglja i plata nadzorniku majdana,

4) Sirotište (?),

5) Obrazovanje finansijskog odbora za sklapanje budžeta za 1919. godinu, kao i za prodaju pod zakup opštinskih zgrada i taksi,

6) Prisajedinjenje Durutovića srezu Pljevaljskom,

7) Regulisanje plate poslužiteljicama škole,

8) Obrazovanje školskog odbora,

9) Regulisanje činovničkih plata,

10) Molbe i predstavke,

11)Pitanja i predlozi.

Početak u deset časova pre podne.

Prisutni potpisati.

1) Predsednik S. Vukojičić otvarajući sednicu daje sekretaru da pročita čestitku i odgovor.

Usklici “živeo”.

2) Pošto je načelno rešeno da se i opštinske takse prodaju pod zakup, ako li licitacijom izađe povoljna cena i pošto je odlučeno da se regulišu opštinske takse, izabrati su za finanasijski odbor: Aleksa Bajić, Daut Hadžikadrić, Gvozdo Bajić, Ilija Samardžić, Mile Živković.

Ovaj odbor ima podneti izveštaj do 16. decembra 1918. god.

A takse i dućane prodaće za godinu i 13 dana, pošto su bili ove godine prodati po novom kalendaru.

3) U Odbor za pregled kase i dosadašnjih računa izabrati su:

Lazar Šećerović, Murat (potpis nečitak) i Golub Zečević.

I ovaj Odbor ima podneti izveštaj do 16. ovog meseca.

4) Predsednik izveštava da je ovdašnja Vojna komanda dala ovoj opštini majdan uglja na eksploataciju. Do sada su radne snage za taj majdan uzimate kuluka, a od sada to ne sme biti. Međutim, ako se budu plaćale nadnice, opština će biti u deficitu.

Rešeno je da se majdan uglja izda pod zakup, a licitaciju da obavi napred izabrani finanasijski odbor.

5) Broj djece u sirotištu je smanjen, zato što se se deca razišla po radu, samo su ostala najsiromašnija.

Rešeno je da i dalje ostane sirotište na opštinski račun.

6) Prisajedinjenje Durutovića srezu Pljevaljskom (tekst nečitak)… opštine Otilovićke, te je Okružno načelstvo to odobrilo.

Pošto Odbor ne nalazi više opravdanih razloga u traženju opštine Otilovićke, to je rešeno da se umoli Okružno načelstvo da Durutovići i Potrlica do Ćehotine ostanu i dalje u ovoj opštini iz razloga a). što je za vremena Turske, a i za vremena srpske uprave pripadalo ovoj opštini. b). što se ta dva sela nalaze u Pljevaljskom polju, koje se obrađuje većinom od strane građana ove opštine, v). što je neophodno potrebno polje za pašu stoke iz ove opštine, g). što će se ova varoš u budućnosti širiti u Pljevaljsko polje, jer na drugu stranu ne može usled brda. d). što je za vremena crnogorske uprave, kada su ta dva sela pripadala otilovićkoj opštini, bilo zabuna prilikom rasprodaje državne desetine.

7) Uprava škole uputila je ovoj opštini akt br. 7. koji sadrži regulisanje plate poslužitelja škole, kao i to da se izabere jedan član Odbora, kome bi se dala izvesna suma novca na raspoloženje, da nabavlja što treba za školu.

Rešeno je da se poslužiteljicama za mesec decembar izda po 60 kruna, a platu za sledeću godinu odrediće Finanaijski odbor. Za nabavljanje školskih potreba određen je Mihailo Džuverović.

8) Prema aktu nadzorništva špkole br. 2 Opštinska uprava postavila je za članove školskog odbora: 1). Kao (tekst nečitak)… mesnog paroha Save Vukojičića i opštinskog kmeta Aleksu Bajića, 2). Kao aktivne članove: Nika Pejatovića, Mila Živkovića i Murata Trhulja.

Odobrava se.

Pošto je već blizu pola dana, predsednik moli da se prekine dnevni red kako bi se odbornici i činovnici zakleli Izvršnom odboru prema zakletvi, koju je Načelstvo okruga sprovelo aktom br. 804.

Odbornici su saglasni da se pristupi zakletvi, koju posle toga svi potpisuju.

Po izvršenju zakletve određena su tri člana: g. Savo Vukojičić, muftija Šećerkadić i Đorđe Janićijević koji će otići kod Okružnog načelstva da mu saopšte da je zakletva izvršena.

Pomenuti članovi su se vratili na sednicu i izjavili da je načelnik primio izvršenje zakletve.

9) Regulisanje plate opštinskih činovnika Stavljeno u dužnost Finanasijskom odboru.

10) a) Molba opštinskog apotekara Rista Vukotića da mu opština proda apoteku ili ustupi kao nagradu za dosadašnji rad, jer bi tako apoteka bolje bila snabdevena. Pošto je odbornik Risto Vukotić, kao zainteresovani ,isključen sa sednice za vreme rešavanja ove molbe, rešeno je da se Ristu Vukotiću pokloni apoteka, pošto je takvu nagradu zaslužio svojim šesnaestogodišnjim radom. Ovo važi od Nove godine. Vrednost lekova koji se nalaze u apoteci iznosi oko 1600 kruna.

b) Molba Omera i Etema Mahmutovića, zakupnika koljačine (?), koji mole da im se pokloni otplaćivanje takse za vreme od 15.10 do 1.11. po novom kalendaru, zato što, usled burnih prilika u varoši za vreme odstupanja austrougarske vlasti, nisu imali nikakvih prihoda.

Odobrava se.

v) Molba Sada Mulovića, zakupnika mjeračine (?), traži da se unekoliko oslobodi plaćanja zakupnine pošto su pazari bili hrđavi a naročito za vreme ( tekst nečitak)…, po novom kalendaru.

Poklanja mu se zakupnina za 15 dana.

g) Molba Janje udove Bojović da joj se odobri naseljenje u Pljevlju kao i molba za kafansku i hotelsku radnju.

Za građanku ove varoši ne može se primiti zato što nema nikakvih uverenja od svoje opštine i zato što treba da živi ovde godinu dana, pa tek onda da se rešava i prima u građanastvo. Kafansku i hotelsku radnju može držati, dok u roku od 15 dana ne podnese uverenje od svoje opštine.

d) Molba Zizana Bakije da se iz sela Poblaće preselim ovde da živi. Podnosi i uverenje od opštine Boljanićke.

Odobrava se.

đ) Molba Vasa Ječmenice za dozvolu na pekarsku radnju.

Odobrava se, s tim da plati na ime takse 20 kruna.

e) Molba Jane Taušan, koja moli da se naseli ovde, a ako htedne otvarati kafanu, tražiće naknadno dozvolu. Podnosi i uvjerenje opštine Žabljak.

Zato što opština žabljačka pusta svoju sirotinju da se potuca od nemila do nedraga i nameće drugim opštinama a neće sama da potpomogne. Odbija se ova molba.

ž) Molba Ruže Bajilović, koja je pre tri godine došla ovde iz Bosne, te traži da otvori kafansku radnju.

Pošto je poznat rad moliteljice u opštini otilovićkoj sa austrijskim žandarmima, rešeno je da se odmah protera iz ove opštine.

z) Molba Gojane Laušević, koja je do sada imala kafansku radnju na Meljaku, moli za odobrenje da je ovde otvori.

Odbija se, s tim da se odmah protera iz varoši.

i) Predstavka uprave Osnovne škole kojom učitelji i učiteljice mole da im stanarine za mesec decembar ubuduće budu po 50 dinara, a ne 50 kruna.

Do nove godine stanarine ostaju, kako je predviđeno u budžetu po 5o kruna, a za ubuduće da odredi Finansijski odbor.

11) Predlozi i pitanja

a) Stevan Jovašević pita da li se izjava predsednikova za ukidanje kuluka odnosi na svaki drugi rad ili samo za majdan uglja?.

Predsednik odgovara da se njegova izjava odnosi na majdan uglja, a nada se da će uskoro biti ukinut kuluk uopšte.

b) Stevan Jovašević predlaže da opština učini predlog za ukidanje kuluka.

Odobrava se.

v) Pekari prijavljuju Odboru da je ovog pazara bilo skuplje žito, te traže da im se povise cene hljeba.

Neka ovo pitanje reši opštinska uprava.

Sa ovim je sednica zaključena u 12 i po sati.

Slijede potpisi predsednika, sekretara, kmetova i članova Opštinskog odbora.

ZAPISNIK BR.6.

Šeste sednice Opštinskog odbora grada Pljevlja, održane na dan 20. decembra 1918. godine u opštinskoj sali, sa sledećim dnevnim redom:

1) Izveštaj Finansijskog odbora o sklapanju budžeta za 1919. godinu.

2) Izveštaj Odbora za pregled kase i dosadašnjih računa.

3) Proslava badnjeg dana od strane vojnika ove posade.

4) Obrazovanje Odbora za određivanje naziva ovdašnjim ulicama.

5) Određivanje cene mesu u sporazumu sa načelnikom Vojne stanice, a prema naređenju kom. Ibars. Div. Oblasti br. 5118.

6) Molbe i predstavke

7) Pitanja i predlozi.

Početak sednice u 9 časova pre podne.

Prisutni potpisati.

Otvarajući sednicu predsednik Savo Vukojičić opominje članove Odbora što ne dolaze uredno na sednice.

1) Čita se izveštaj Finansijskog odbora a tako isto i nacrt budžeta za 1919. godinu, s napomenom da je prodaja opštinskih zakupa data za godinu i 13 dana, da bi se izravnjala razlika između novog i starog kalendara, jer su prošle godine zakupi bili prodati po novom kalendaru.

Predsednik primećuje da bi trebalo u prihodima budžeta povisiti opštinski prirez, dozvole za radnje i novčane kazne, a prema tome i u rashodu da se povise plate činovništva i službenika kao i opravka grada.

Pristupa se korigiranju rashoda, u budžetu se određuje:

Plata predsedniku 250 dinara mesečno, kmetovima 200, sekretaru 250, prvom pisaru 180, drugom pisaru 150, starešini pandura 150, pandurima 125, nadzorniku čistoće i vodovoda 130, nadzorniku reda na pij. 150, prvom poslužitelju 125, drugom poslužitelju 80.

Pozicija za ratni doplatak činovništvu i službenicima 32 odsto sistematskog plana, povišava se na 11.934 din. Pozicija za nepredviđene rashode smanjuje se …(?) a uvodi se pozicija za opravku opštinske zgrade sa 2.000 dinara. U prihodu povećava se: pozicija dozvola na radnje na 2.000 din., pozicija na razne takse 2000 din., opštinski prirez na 1.200 dinara.

2) Čita se izveštaj Odbora za pregled kase i dosadašnjih računa, zajedno sa zaključnim računom, prema kome su svi računi i kasa potpuno ispravni.

Prima se ki znanju.

3) Proslava Badnjeg dana od strane vojničke posade. Objasnivši značaj i način te proslave, predsednik predlaže da se po običaju vojnici tada počaste sa prevarenom slatkom rakijom i voćem, a na Božić tako isto sa rakijom i duvanom. Što se tiče bolje hrane, o tome se već prikupljaju prilozi iz srezova.

Za oficire treba po običaju da dadne građanstvo pečenicu (zaoblicu).

Ovo se ima sve nabaviti na opštinski račun, a dobrovoljni prilozi primaće se sa zahvalnošću. U Odbor za ovu proslavu Ušli su: Aleksa Bajić, Mujaga X. Atlagić i Niko Pejatović.

4) Određivanje naziva gradskim ulicama.

Stavlja se u dužnost opštinskoim sekretaru St. Debeljeviću i odbornicima dr Jakovu Zarubici, Urošu Milinkoviću i Mahmutbegu Manokoviću koji će imati podneti izveštaj ovom odboru.

5) Određivanje cena za kupovinu mesa prema naređenju Komande Ibarske divizione oblasti od 18. ovog meseca 5118. Čita se akt načelnika Vojne stanice od 19. ovog meseca br. 344 o tom predmetu, te prema istom poziva na sednicu načelnik Vojne stanice gosp. Jovan Bajić.

Po dolasku načelnika stanice na sednicu, konstatuje se da je u varoši nestašica mesa, naročito usled izvoza krijmučarenjem. Najzad određuje se cena bravljem mesu po 4 do četiri i po dinara, a goveđe 4,5 dinara.

Pošto je već pola dana, to se sednica odlaže za tri sata posle podne.

Sednica je nastavljena u tri sata i 45 minuta.

6) Molbe i predstavke

a). Čita se izjava Đorđa Janićijevića, zakupnika opštinske takse za uvoz robe i pića, koji traži da se u uslovima zakupa promeni ona tačka, prema kojoj tranzitna roba može ostati ovde četiri dana, nego da može i na tu robu naplaćivati taksu.

Molba se odbija.

U zapisniku se dalje navode molbe ostalih lica koje traže, uglavnom, otvaranje bakalskih, trgovinskih, obućarskih, kafanskih, pekarskih i drugih radnji. Tim zahtjevima se uglavnom udovoljava, uz obavezu za plaćanje određenih taksi.

U istom zapisniku, u nastavku, piše da je Zejnil Mujičević podnio zahtjev da se naseli u službu kod Abdulaha Ćulahovića. Navodi da je ranije bio pisar opštine Bučevske za vrijeme austrougarske vlasti. Odbor s tim u vezi zaključuje da sestranka poizove i tačnije ispita šta namjerava raditi u Pljevljima. Smajil Muzurović podnio je molbu da sa familijom zimuje u Pljevljima, a rodom je iz Bijelog Polja. Njegovoj molbi je udovoljeno. Interesantna je molba Habibe Salihagić da otvori radnju sa većim brojem ženskih prostitutki. Njena se molba odlaže, kako stoji u zapisniku, za docnije vrijeme.

Jakov Konstantinović traži uvjerenje o vladanju, a Odbor zaključuje da mu se izda uvjerenje u kome će se konstatovati da se ništa pohvalno ne može reći o njegovom vladanju. Milan Debeljević moli da mu se za novu godinu odredi nekakva nagrada. Odbor, imajući u vidu njegovu marljivost i revnost, riješio je da se nagradiu sa 500 kruna.Na dnevnom redu bila je i molba Sofije Tošić i Hajrije Pijuk za izdavanje najamničke knjižice, jer hoće da služe kod Habibe Salihović. U vezi s tim Odbor zaključuje da Habiba odgovara za njih i snosi eventualne troškove ako se zaraze. Mušo Brković traži pomoć, pošto je nesposoban za rad, a Odbor zaključuje da mu se molba proslijedi načelstvu s molbom da mu se sa carinaranice izda određena količina žita i krompira. Molba Arifa Ronarca za pomoć nije pozitivno rješena, već se zaključuje da se on uputi na rad.

U dijelu zapisnika “Pitanja i predlozi” konstatuje se da Aleksa Bajić predlaže da se Uroš Milinković nagradi za revnostan rad pri opštini. Odbor odobrava da se Milinkoviću izda na ime nagrade 500 kruna ida mu se izjavi priznanje na radu. Milinković izjavljuje da to 500 kruna prilaže sirotinji.

Sjednica je , kako stoji u zapisniku, završena u 4 časa i 45 minuta Potom slijede potpisi predsednika, sekretara i svih prisutnih članova Odbora.

ZAPISNIK BR. 7.

Sedma sednica Opštinskog odbora grada Pljevlja, održane na dan 2. januara 1919. godine, u opštinskoj sali, sa sledećim dnevnim redom:

1) Korektura budžeta za 1919. godinu.

2) Uređenje majdana uglja i plate nadzorniku istog.

3) Taksa za sviranje i razne igre.

4) Otcjepljenje Durutovića i Potrlice od atara ove opštine.

5) Molbe i predstavke

6) Pitanja i predlozi.

Početak sednice u tri časa po podne.

Prisutni potpisati.

1. i 2). Otvarajući sednicu predsednik gosp. Savo Vukojičić, izveštava da je na prošloj sednici, prilikom utvrđivanja budžeta, učinjena greška pri sabiranju, tako da su rashodi veći od prihoda za 3000 dinara. Radi toga, pošto i majdan uglja nije mogao biti prodat, kao što je bilo predviđeno, to predlaže da se i to uzme u obzir i istovremeno uvede i plata nadzorniku majdana.

Rešeno je da se u prihodu pozicije od majdana uglja poveća na 1200 dinara, a u rashod za majdan da se uvede 10.000 dinara, s tim da plata nadzorniku majdana bude 150 dinara bez ratnog doplatka i to od vremena kad je stupio na dužnost. Radnici za majdan uglja imaju se plaćati, a istovremeno će se po mogućnosti iskorišćavati zatvorenici.

Predsednik predlaže da se od strane ovog odbora odrede dva člana za nadzor rada na majdanu.

Stavlja se u dužnost opštinskoj upravi.

3) Određivanje taksi za sviranje i razne igre.

Rešeno je: Za igranje karata 5 dinara mesečno, domina 5, table 5, bilijara 10, sviranje prema grupi i lokalu za veče 10 do 50 dinara.

4) Čita se akt načelnika Sreza pljevaljskog br. 637 i to na osnovu rešenja Okružnog načelstva br. 581 o otcjepljenju Potrlice i Durutovića od atara ove opštine. Istovremeno čita se i molba seljaka iz Potrlice i Durutovića, kojom traže da ostanu u ataru ove opštine.

Da se Okružnom načelstvu sprovede molba seljana Potrlice i Durutovića sa najtoplijom preporukom.

5) Molbe i predstavke

a). Nikola Nastić moli dozvolu za obavljanje kinematografske radnje i posredovanje da dobije zgradu.

Odobrava mu se, s tim da mu se, sobzirom na takvu ustanovu, naplati minimalna taksa od 20 dinara.

6) Sait Suruliz moli da mu se otplati kuća, koju je bio napravio na opštinskoj zemlji, kao zakupnik takse za prodaju žive stoke.

Odbija se, s tim da je, ako hoće preda novom zakupniku.

v). Ahmet Talović m oli dozvolu za bakalsku radnju.

Odobrava se s tim da plati taksu 10 dinara.

g). Đoko Antonijević moli dozvolu za kafansku radnju.

Odbija se zato što je službenik pri carinarnici.

d). Šaćir Kurbegović moli dozvolu za bakalsku radnju.

Odobrava se s tim da plati takse 20 dinara.

đ). Boško Dajević moli dozvolu za fijaker.

Odobrava se s tim da plaća mesečno 5 dinara.

b). Pitanja i odgovori

Uzima reč predsednik S. Vukojičić, te izjavljuje da je načelstvu podneo ostavku na dužnost i moli odbornike da građanima izjave njegovu duboku zahvalnost na poverenju kojhe mu je ukazato u onim najkritičnijim danima.

Odbornici mole gospodina Vukojičića da i dalje ostane na toj dužnosti, ali kad on odgovara da ne može, izriču mu svoju najdublju zahvalnost i priznanje na veoma agilnom i revnosnom radu i uzvikuju “Živeo”.

Predsednik čita akt Okružnog načelstva od 2.1.1919. godine br. 22, kojim se, s pozivom na akt Izvršnog narodnog odbora br. 1721 postavlja za predsednika opštine Omerbeg Selmanović

Primljeno k znanju.

S ovim je sjednica zaključena u četiri časa po podne.

U potpisu: predsednik Savo Vukojičić,sekretar Stevan Debeljević i članovi Odbora: S. Džarić, slijede tri potpisa na turskom jeziku, St. Jovašević, dr Jakov Zarubica, Risto Vukotić, Lazar Šećerović, Mihailo Džuverović, Murat Trhulj, Daut Hadžikadrić, Ilija Samardžić, Gvozdo Bajić, Dašo Grujičić, Đorđo Janićijević, Pero Janićijević, kmetovi Uroš Milinković, Aleksa Bajić, O. Manonović (?)

ZAPISNIK (VANREDNI).

Vanredne sednice Opštinskog odbora, održane prema naređenju ovd. Okružnog načelstva od 19.2.1919, br. 561. do na dan 20. februara 1919. u opštinskoj sali.

Prisutni potpisati.

Predsednik gosp. Omerbeg Selmanović otvara sednicu u 10 časova pre podne i čita gornji akt Okružnog načelstva prema kome se imaju izabrati tri odbornika za Odbor za prehranu.

Izabrati su: Gvozdo Bajić, Dašo Grujičić i Murat Trhulj.

Pitanja i predlozi

Gosp. Savo Vukojičić, svešt. izveštava da je dobio pismo od gospodina Rosivala Františeka, bivšeg austrougarskog zapovednika, kojim traži od ove opštine uverenje o njegovom radu i ponašanju ovde.

Rešeno je da mu se izda najpohvalnije uverenje o njegovom radu i izloži zauzimanje na zaštićivanju naroda od terorizacije austrijske vlasti.

Sa ovim je sednica završena u 11 časova pre podne.

Zapisnik su potpisali novoizabrani predsednik Omerbeg Selmanović, sekretar Stevan Debeljević i članovi Odbora.

ZAPISNIK BR. 8.

Osme redovne sednice Opštinskog odbora Pljevlja, održane 28. februara 1919. godine u opštinskoj sali, sa ovim dnevnim redom:

1) Korektura budžeta i povišica ratnog doplatka

2) Školski budžet

3) Prisajedinjenje Potrlice i Durutovića ataru ove opštine.

4) Obrazovanje komisije za procenu štete, učinjene od strane neprijatelja.

5) Komisija za raspodelu opštinskog prireza.

6) Uređenje pitanja opštinske vage.

7) Molbe i predstavke.

8) Pitanja i predlozi

Prisutni potpisati

Zastupnik predsednika gosp. Josif Bajić otvara sednicu u 9 časova i 45 minuta.

1) Korekcija budžeta u ogledu povišice ratnog doplatka činovnicima i službenicima.

Iz razloga što je državnim činovnicima, prema rešenju Ministarskog saveta, povišena dnevnica, pa se i opštinskim činovnicima i službenicima povišuje ratni doplatak na 60 odsto od plate, računajući od 1. januara do 1. jula 1919. godine. Taj rashod im pasti na poziciju rashoda i prihoda od majdana uglja, nepredviđene rashode i pomoć sirorotinji, pošto je osnivanjem Mesnog odbora, smanjeni opštinski rashodi za sirotinju.

Sem toga Odbor ne može primiti k znanju popravku za izravnanje plata o banci pisara (?). Zato umoliti Načelstvo da plate pisarima ostanu onakve kakve ih je Odbor odredio, jer se pri tome imalo u vidu da prvi pisar ima više godina službe i da je u radu vredniji, te je za to svake godine bio i nagrađivan.

2) Školski budžet, koji je predložen od strane školskog odbora i popravljen od strane nadzorništva, iznosi 24.750 dinara.

Usvaja se.

3) Prisajedinjenje Durutovića i Potrlice ataru ove opštine. Pročitato je je rešenje Okružnog načelstva od 22. ovog meseca, br. 107, kojim je udovoljeno molbi ovog odbora.

Prima se k znanju.

4) Obrazovanje komisije za procenu štete, učinjene od strane neprijatelja, prema naređenju Izvršnog odbora od 11. ovog meseca br. 1798 i dopuni od 18. ovog meseca br. 418.

Izabrati su. 1). Od strane ovog odbora: Serafim Džarić, Muftira Šećerkadić, Muratbeg Selmanović Lazar Šećerović, Mujaga X. Atlagić, Uroš Milinković; 2). Od strane građanstva: Sreto Grujičić, Jovan Đenisijević, Mile R. Živković Branko Bajić, Zejnil Mršić, Alibeg Tahirbegović, Mehaga Pašović, Ćamil Drnda i Jusuf Katana, svega petnaest.

5) Obrazovanje Odbora za razrez opštinskog prireza. Stavlja se u dužnost pređašnjem finansijskom odboru, s tim da im se još dodadnu Uroš Milinković i Mujaga X. Atlagić.

6) Uređenje pitanja opštinske vage.

Rešeno je da se Lazar Lončarević, koji je prekršio ugovor, pozove i upita hoće li primiti ponovo kantar po staroj ceni, s tim da mu se uruči ovo novaca, što je opština do sada naplatila. Ako ne htedne, predati stvar Sudu, a kantar ponovo predati licitacijom, tako da svu štetu, koju bi opština tom prilikom imala, naknadi Lončarević.

7) Molbe i predstavke

a). Molba Đorđa Janićijevića da mu se odobri naplata opštinske takse za uvoz suvih i sirovih šljiva za pečenje rakije.

Rešeno je da se na uvoz 100 kgr. suvih šljiva za pečenje rakije naplaćuje deset dinara, s tim da to naplaćuje od kupca, počevši od 1.1. po novom kalendaru.

b). Molba Hadžije Ćata da mu se povisi procenat za naplatu opštinske takse na prodaju žive stoke.

Rešeno je da se taksa na prodaju živoga mala povisi na 6% kupoprodajne cene, zbog opadanja kursa krune.

v). Molba Lutva Fejzačića da mu se povisi procenat za naplatu telalije.

Rešeno je da se taksa na telaliju povisi na 6% od kupoprodajne cene.

g). Molba Jegde Avramović, Obrada Bajčetića, Toma Tomića, zakupnika opštinskih dućana, koji se žale, da usled padanja kursa krune, ne mogu isplaćivati onoliku dućansku kiriju, koju su pogodili u dinarima. Rešeno je da se molbe ne mogu usvojiti, nego da i oni imaju isplaćivati po ugovoru, kao što to čine i ostali zakupnicvi opštinskih dućana.

Sednica je zaključena u 12 časova u podne i odložena do 2 časa popodne. Međutiom, pošto posle pola dana nije došao dovoljan broj odbornika, sednica je zakazana u 9 časova ujutru, na dan 11. marta.

Zastupnik predsednika Josif Bajić otvara sednicu u 9 časova i 45 minuta pre podne, opominjući odbornike da uredno dolaze na sednice. Zatim , daje reč Nikoli Miniću, direktoru Gimnazije:

G. Nikola Minić govori o teškim posledicama ovog rata na ceo socijalni život, a naročito na školsku omladinu, koja je usled nerada u školi, ostala bez ikakvog vaspitnog uticaja. Domaće vaspitanje takođe nije moglo ići redovnim tokom, jer su roditelji bili zauzeti teškom borbom za svakidašnji hleb, a neki po dužnosti odvojeni su od svoje dece. Radi toga moli Odbor da ga, kao direktora ovd. Gimnazije, potpomogne u radu na vaspitanju dece, odredivši izvesnu sumu novca za osnivanje jednog internata u ovoj varoši, za koji će se još prikuipljati prilozi i na drugi način.

Zastupnik predsednika potkrepljuje predlog gosp. Direktora Gimnazije i predlaže da se i od Mesnog odbora potraži pomoć u brašnu i osta- lim namirnicama za tu svrhu.

Sekretar S. Debeljević izveštava da se iz sadašnjeg opštinskog budžeta ne bi mogla da odvoji nikakva suma. Jedini način da se potpomogne tako neophodna potrebna ustanova, u kojoj bi se deca, pod nadzorom nastavnika vaspitavala, jeste taj da se povisi opštinski prirez, te predlaže da se to učini.

Odbornik Golub Zečević predlaže da se prirez povisi za 8000 dinara, dok Aleksa Bajić predlaže povišicu od 10.000 dinara.

Rešeno je da se opštinski prirez povisi još za 10.000 dinara i da se ta suma ustupi Upravi Gimnazije za osnivanje internata.

G. Minić zahvaljuje najtoplije Odboru.

Prelazi se na dnevni red

d). Molba Ahmeta i Hašima Durutlića i Osmana Delića za preporuku da im Okr. načelstvo izda puške.

Rešeno je da se preporuče kao časni i pošteni građani, te da neće zloupotrebiti poverenje vlasti.

đ). Molba Jusufa Papovića da mu se isplati 613,20 kruna za mlijeko koje je po nalogu opštine kupovao za austrijsku bolnicu.

Preporučiti Okružnom načelstvu da se ovaj račun isplati od rasprodatih stvari, posuđa, zaostalih u austr. magacinu.

e). Račun Zejnila Mršića u iznosu od 683,20 dinara za izdato platno opštini u vremenu oslobođenja i dolaska komita.

Da se Mršiću isplati 400 dinara.

ž). Molba Jovana Grujičića za pomoć za lečenje jer je slučajno, neobazrivošću jednog dečaka, ranjen u levu nogu

Da mu se izda 200 dinara.

z). Molba Daša Grujičića, Kose i Zorke Grujičić da u svojim radnjama prodaju rakiju. Istovremeno čita se i tužba kafedžije protiv onih trgovaca i bakala, koji prodaju rakiju. Sekretar izveštava da je Sud po ovoj tužbi odmah zabranio trgovcima prodaju rakije do rešenja njihovih molbi.

[1] Savo Vukojičić (1884-1938), zavšio Bogoslovsko-učiteljsku školu u Prizrenu, učesnik nacionalno-oslobodilačkih ratova, nacionalni radnik, logoraš, prvi predsjednik pljevaljske opštine do 1919. godine, kada se odrekao te dužnosti i posvetio se svešteničkom pozivu. Jedan je od utemeljivača Hrama Sv. Petke. Bio je predsjednik Srpskog pevačkog društva “Bratstvo”, Društva “Soko”, učesnik Podgoričke skupštine 1918. godine. Dobitnik niza priznanja i odlikovanja (V. Bojović : Crkva Sv. Petke)
[2] Uroš Milinković, jedan od najuglednijih ljudi u Pljevljima između dva rata. Obavljao razne službene dužnosti u kancelariji Sulejman paše. Poslije oslobođenja od Turaka i austro-ugarske vlasti radio na poslovima u poreskoj upravi (kontrolor, savjetnik, šef poreske uprave. Bio osnivač Srpskog pevačkog društva “Bratstvo” i jedan od njegovih predsjednika. Član prvog Opštinskog odbora. Učesnik oslobodilačkih ratova, dobitnik više priznanja. (V. Bojović: Porodica Uroša Milinkovića, Pljevaljske novine, 15. mart 2002).
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na novembar 18, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Dobrilo Aranitović – Zavičajni zapisi Obrada Leovca

„Breznički zapisi“ br. 13-14, Pljevlja 2001, 144

PO  SANDžAKU

 Pljevlja

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku.Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1933, 8, 192-196.)      

Ona visoka oblast koja čini sastavni deo dinarskih planina a nalazi se na njihovoj istočnoj strani, ograđena odasvuda visokim planinama (Ljubišna, Kovač, Vučevica na zapadu, Rogozna i Žljeb na istoku), užljebljena dolinama Ibra, Uvca i Tare uobičajeno je u novije vreme da se zove imenom Novopazarski Sandžak. Ova oblast je velika površ ispresecana često puta planinskim grebenima na manje površi sa mestimičnom visinom do 1400 m a nikada manjom od 700 m. Posmatrana s visokih pograničnih crnogorskih i srbijanskih planinskih oblasti, Sandžak nam ipak izgleda kao jedna spuštena oblast. Njene visoke pogranične planine činile su da je ova oblast uvek bila van domašaja modernih kulturnih uticaja, a doskora su i političke prilike bile uzrok da je Sandžak ostao usamljen. Polazeći od Rudog, najbliže željezničke stanice, za Pljevlja prolazi se preko Ustibra, čija je dolina pitoma i bogata šumom, prilično gusto naseljena, pa kroz klisuru Sućeske izbija se na planinu Čemerno. Levo od Čemerna pokazuje nam se nov kraj – Babine – sličan Hercegovini, jednolik po izgledu, stenovit bez dolina i ulegnuća, bogat u vrtačama, često u nizovima poređanim. Ova oblast izgleda skoro pusta, jer se niske drvene kuće, u većini slučajeva naročito starije pokrivene slamom, nalaze po većim i manjim vrtačama.

Pošto se ostavi ovi goli, stenoviti, krečnjački kraj, na jugu se ukazuje uska i stešnjena dolina koja u jednom svom delu prelazi u polje dugačko 8-9 km a široko 5-6 km. To je pljevaljsko polje najveće i najniže u oblasti zapadno od Lima. Dno polja nije ravno već talasasto, a na sredini njegovoj nalazi se brdo Pliješ visoko oko 150 m iznad dna polja. Polje je vrlo bogato tekućim vodama: Breznica, Tvrdaš, Vezičnica i sve idu prema glavnoj reci Ćotini, koje sa mnogo svojih krivina daju čaroban izgled samom polju. Planine oko polja, krečnjačkog sastava, gole i stenovite imaju dosta gusta naselja. Skoro na celom toku reke Breznice, i s jedne i s druge strane, prostiru se Pljevlja. Niže Pljevalja, na ušću Vezičnice u Ćotinu, nalaze se ostaci starorimskog naselja sa mnogo zavetnih i nadgrobnih spomenika, stubova i drugih građevinskih ukrasa, koji su velikim delom preneti u Pljevlja i uzidati u građevine. Po mnogobrojnosti ostataka rimske kulture zaključuje se da se ovde nalazilo veće rimsko naselje, čije se ime nije moglo utvrditi. Pljevlja nisu imala nikakvu značajniju ulogu u našem srednjem veku, već je bilo malo mesto-naselje pod imenom Vrhobreznice na putu od Novog Pazara za Dubrovnik. Pored Ćotine nalaze se zidine starog letovališta Hercega Stjepanova grada Kukanja, udaljenog od Pljevalja na zapad oko 10 km. U pljevaljskom polju, pored Vrhrbreznice stari je Herceg Stjepan delio i megdan s Turcima. Tu se odigrao i jedan od najvećih hercegovih bojeva protiv Turaka. Za vreme turske vladavine Pljevlja se počinju nazivati i Tašlidža, a kasnije postaje sedište hercegovačkih paša. I pored svog sredašnjeg položaja u oblasti zapadno od Lima, ipak Pljevlja nisu dobila neku značajniju važnost sve do XIX veka, iako su bila uvek u vrlo živim trgovačkim vezama s Dubrovnikom, pa čak i u novom veku, sve do pada ove naše malene primorske republike. Posle vojničke okupacije Pljevalja od strane Austrije (1878-1908) ona su dobila austrijsku vojsku što je ipak mnogo doprinelo življoj trgovini. Sa osnivanjem srpske gimnazije, početkom dvadesetog veka (jednom od vrlo retkih i najstarijih u našim krajevima pod Turcima), Pljevlja postaju neko manje kulturno središte za hrišćane.

Pljevlja se ne razlikuju od ostalih naših varoši u Sandžaku. Sastoje se u glavnom iz jedne glavne ulice – čaršije, kaldrmisane i vrlo široke, oivičene i s jedne i s druge strane nizom malih dućančića sa ćepencima, vrlo istaknutih i zbijenih streha što sve daje vrlo zanimljiv izgled. U čaršiji se može videti i poneka moderna kuća, koja svojim oblikom i veličinom čini pravu suprotnost okolini.

Oko čaršije, glavnog i najstarijeg začetka Pljevalja, razvijali su se ostali delovi grada ili m a h a l e, kojih ima više, a odvajaju se jedna od druge: ulicama, livadama i njivama ili tržištima. U blizini glavne ulice ili čaršije ranije su stanovale isključivo muslimanske porodice a hrišćani na kraju varoši. Danas se to izmenilo u toliko, što i u muslimanskim mahalama stanuju hrišćani. Kroz mahale se pružaju krivudave ulice, često puta između dva reda visokih taraba ili zidova od ćerpića iza kojih se kriju niske daščare ili kuće orientalnog tipa pokrivene ćeramidom. Retko je sada naći neku bogatiju muslimansku kuću koja je zadržala onaj svoj stari raspored zgrada selamluk (odeljenja gde su se nalazili i primali muškarci) i  haremluk (odeljenja gde su se nalazile žene), kako se to moglo ranije videti, niti onih visokih zidova između njih. To je vrlo brzo iščezlo, isto onako kao što brzo iščezava uopšte uticaj stare muhamedanske kulture. Sve se prepravilo i prepravlja prema stvarnim potrebama.

Do austriske vojne okupacije Pljevlja nisu imala neki naročiti blagotvorni uticaj na okolinu, već su služila samo kao mesto gde su se menjali zemljoradnički i stočarski proizvodi za stranu robu. Primicanjem crnogorske i srbijanske granice prema Sandžaku i okupacijom Bosne i Hercegovine do Metljike od strane Austrije učinilo je da su se osećali vrlo moćni uticaji ovih država kao i Turske koja je imala Pljevlja u svom posedu. Položaj Pljevlja između četiri različita politička uticaja pre oslobođenja uticao je često puta loše na međusobne odnose stanovnika. Inače je nacionalna svest i rodoljublje kod Pljevljaka vrlo razvijeno. Kako su Pljevlja bila naseljena skoro isključivo muslimanskim življem u njima doskora nije bilo nijedne hrišćanske crkve. Tek u najnovije vreme podigla se pravoslavna crkvica koja se svojom veličinom, bogatstvom i ukrasima ne može uporediti sa crkvama u okolini.

Na severoistočnoj strani Pljevalja nalazi se stari čuveni Vrhobreznički manastir u narodu poznat pod imenom Sv. Trojica, koji svojom bibliotekom starijih naših rukopisa istoriske sadržine dolazi posle Sv. Gore i Dubrovnika na prvo mesto. Stari naši rukopisi nisu sistematski proučeni, te se mogu često puta naći stvari dodanas nepoznate. Manastir je bio srećniji od svih naših većih starijih manastira, pa nije nikad rušen ni paljen.

Međutim, elementarne nesreće često su ga puta snalazile (slučajan požar i poplava). Imanja manastirska bila su i ranije kao i sada vrlo velika, jer su ih zaveštavali pobožni hrišćani; ali nasilno otimanje od strane Turaka pre oslobođenja i sprovođenja agrarne reforme posle oslobođenja manastir su prilično oštetili, no ipak je vrlo bogat i bogatstvo mu se sastoji u velikom broju zgrada u Pljevljima, Prijepolju i okolini. U manastiru se nalazi štap i ćivot sv. Save.

Putopisne beleške

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku.Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1933, 10, 235-258.)    

 Ako se pođe od Pljevalja preko Ćotine na jugozapad i dalje preko Pljevaljskoga Polja, dolazi se u najviši predeo celoga Sandžaka, gde se nalaze planine: Ljubišnja, Kraljeva Gora i Lisac sa svojim pošumljenim vrhovima i bogatim pašnjacima. Ovaj je kraj vrlo visok, sa malim ulegnućima uglavljenim između viših delova, te obrazuju prilično velika, po prirodi karstna, često puta zatvorena polja, stepenasto poređana. Visoravan je prilično suva, jer se voda upija u krečne stene, a pojavljuje se u nižim predelima, često, u obliku vrlo jakih izvora. Nikakvih boljih puteva nema preko ove oblasti, te se može reći da njom ne struji trgovački, kulturni i prosvetni život. Jedna uska, vrlo rđava, skoro neupotrebljiva staza jedino je saobraćajno sredstvo koje prolazi preko ove visoravni i spaja Jezera sa Pljevljima i drugim kulturnim središtima. U ovoj visoravni pružaju se od severoistoka ka jugoistoku nekoliko polja i to: Ograđenica, Bobova, Bitine i Krupice. Ograđenica i Bobovo su najviše oblasti, sačinjavaju neke male celine, vrlo siromašne, upravo najsiromašnije vodom. Naročiti položaj, usamljenost i odvojenost od ostalog Sandžaka, a s druge strane blizina Crne Gore, učinila je da je ova visoravan naseljena samo hrišćanskim življem. Stanovništvo je u ovom kraju uvek bilo u izuzetnom i vrlo nezavisnom položaju prema truskim vlastima, čime se ponosilo i ljubomorno čuvalo svoja prava. Svaki pokret u Hrecegovini i Crnoj Gori imao je svoga odjeka u ovom kraju. Takvih je slučajeva dosta bilo u toku šesnaestog, sedamnaestog i osamnaestog veka, a naročito pedesetih i šezdesetih godina prošlog veka, za vreme ustanaka Luke Vukalovića, kada se mnogi ugledni ljudi iz ovih krajeva prebaciše preko Tare, te pod vođstvom Mića Gluščevića i drugih ranije poznatih ajdučkih arambaša razbiše 1862 god. na Šarancima Turke iz Pljevalja, gde i njihov osioni vođa Beg Drnda plati glavom. Poraz Pljevljaka bio je na Tari tako strašan da ih je više izgubilo glavu u vodi nego od oružja, a mnogi savremenici pričaju da se Tara tada mogla preći preko mrtvih lešina, a ”da se opanak ne pokvasi”. Najjačeg odjeka našao je veliki hercegovački ustanak 1875. g. kada je ceo Sandžak bio u plamenu, a događaj je poznat pod imenom ”babinske bune”.

Za razliku od Bobova i Ograđenice – Krupice i Bitine se nazivaju jednim imenom K r i č a k. Ime je stranog i vrlo starog porekla, jer dolazi do imena jednog ilirskog plemena koje je pre našeg doseljavanja živelo u ovom kraju. Krupice i Bitine su polja jajastog oblika, dosta dugačka i široka, okružena brdima punim vrtača. Na suprot Bobovu i Ograđenici ova je oblast ranije nosila čisto muslimansko obeležje, gde su se bile naselile muslimanske porodice prognane iz Crne Gore. Uopšte se može uzeti da je Sandžak kao stanica, gde se stanovništvo iz visokih dinarskih predela privremeno zadržava u svom seljenju u ravnije krajeve. Ovde se ne mogu naći starije porodice, izuzev Ograđenice, sa predanjem i spomenom o pojedinim događajima.

Ova je oblast pre svega oblast trava. Zime su vrlo duge i oštre; leta sveža. Iako je klima vrlo oštra, ipak i ono vodenog taloga što padne tako je raspoređeno da nema meseca bez kiša. Nadmorska visina i nedovoljna vlažnost, skoro ceo Sandžak, a naročito ovu oblast čine vrlo nezgodnom za uspevanje kulturnih biljaka, te se ovde ne mogu očekivati ni naročito velike šume, već više travne stepe. Trava i stoka jedino su bogatstvo ovoga kraja i sav privredni život u velikoj je zavisnosti od stoke. Različito od ostalih naših susednih krajeva ovde su retke ”bačije”, i stoka se ne isteriva za vreme leta na visoke planine kao u Hrecegovini. Ovakav način stočarstva došao je zbog osobina samog zemljišta, visine i klime.

Nekada je Sandžak bio središnja oblast našeg političkog i kulturnog života; ali za vreme turske vladavine sve do oslobođenja, može se reći, išlo se u kulturnom pogledu unazad. Jedan od glavnih uzroka su, pored geografske usamljenosti, i političke prilike. Sa menjanjem političke vlasti i rešenjem agrarnog pitanja u korist seljaka, učinilo je da se prekinulo lutanje pojedinih porodica od čitluka do čitluka, te se može misliti i raditi da se podigne način života ovoga stanovništva.

Ranije su bile retke inokosne porodice, već zadružne, koje su imale po nekolike desetine članova, pokoravale se jednom starešini, stanovale u jednom selu, te u svakom pogledu sačinjavale jednu celinu. Vrlo često su i sela dobijala svoja imena po imenima takvih porodica. Sela su razbijenog oblika, veća ili manja po broju kuća. Nisu retki slučajevi da se i pojedine kuće, okružene svojim sporednim zgradama, nazivaju selom. Da se na jednom mestu osnuje novo naselje potrebno je da ima vode i trave. Naselja su razmaknuta po 200 i 300 metara.

Nesigurnost, da će se jedna porodica zadržati duže vremena na aginskom čitluku, bila je glavni razlog da su se ranije kuće pravile od naslaganih greda i sastojale se iz: k u ć e, sa dvoja vrata jedna prema drugim, bez prozora, sa badžom, nepatosane, sa ognjištem u sredini iskopanim u zemlji, više koga vise o gredi verige i, s o b e, vrlo niske sa jednim ili dva prozora, bez okana. Danas se više vodi računa o zdravlju, pa se i kuće prave udobnije sa više odeljenja, okrečene i patosane, u kojima se može naći i nešto nameštaja, istina primitivno načinjenog.

Hrana stanovništva je u velikoj zavisnosti od stočarstva. Glavni su stočarski proizvodi: vuna, kajmak – skorup, maslo i sir koji se dosta primitivno spravlja; od zemljoradničkih proizvoda: žito, pasulj, krompir i kupus. Na vrlo velikoj je ceni u ovim krajevima jelo c i c v a r a, spravljena, za naročito cenjene goste, na kajmaku od kukuruzna brašna.

Bogatstvo vune razlog je: da se stanovništvo odeva suknenim odelom. Konoplju seje svaka porodica i od nje se tka rublje. Uticaj limske doline i Crne Gore poslednjih godina na kraj odela sve je veći. Ranije žensko odelo vrlo se retko može videti, a sastojalo se od duge bele košulje sa nabranom oprežinom dugom 25 do 30 santimetara po ivici izvezenom narodnim vezom. Gornji deo odela: suknen gunj bez rukava ili s rukavima, izvezen čohom, svilenim i zlatnim gajtanima i sitnijim vezom. Na glavi se nosi bela marama. Sada se više kroje vunene suknje u zatvoreno plavoj boji sa nešto veza pri dnu i, kaput. U kraju bližem Crnoj Gori žensko se odelo kroji od fabrične pamučne materije i čohe (naročito zubuni ukrašeni po ivicama zlatnim gajtanom) a kao ukras od srebrne pafte i velika srebrna puceta na jelecima. Muško se odelo u glavnom sastoji kao kod Hercegovaca iz ”šalvara i tozluka”, koporana. Kod bogatijih seljaka može se videti o velikim praznicima (kao što su sv. Trojica u Plevljima) koporan i fermen od čohe ukrašen velikim srebrnim tokama, a u kožnom pasu revolver srebrom i zlatom ukrašen.

 Privreda

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku. Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1934, 10, 82-85.)       

U privrednom pogledu Sandžak je jako zaostao iza drugih naših pokrajina. Zemljoradnja sa drugim privrednim granama nije zaostala samo zbog neracionalnog obrađivanja, već i u pogledu rasprostranjenosti oseća se velika zaostalost, čemu je opet uzrok doskorašnji feudalni poredak i nesigurne političke prilike. Nigde primitivna ralica nije našla svoju veću primenu nego u Sandžaku i to kako u brdskim – planinskim predelima tako i u ravnicama, kotlinama i rečnim dolinama. Plug je vrlo redak. On se često, a naročito oko Sjenice, pravi od drveta, a samo je raonik gvozden. Rastresitog zemljišta u Sandžaku ima vrlo malo i to ograničeno na uske rečne doline – dolinu Lima i dolinu reke Raške, a ostalo je polukarstno zemljište i smonica. Tradicija ima prilično uticaja i na razvitak privrede kao i uopšte na način života. A opet odvojenost Sandžaka, od ostalih u privrednom pogledu naprednijih krajeva, ne dozvoljava da se njegova privreda ugleda na druge. Poljoprivrednih ili ma kakvih drugih škola, u kojima bi se omladina poučavala da racionalnije obrađuje zemlju, ili da se poučava drugim privrednim granama, nema, te je zemljoradnja po načinu obrađivanja vrlo primitivna. Ali i u ovom malom kutu naše otadžbine, koji je ispunjen planinskim vencima, ispresecan dolinama reke Raške, Lima i Ćotine, zemljoradnja nije podjednako rasprostranjena. Rečne doline, naročito duga dolina Lima i reke Raške, sa svojom umerenom i blagom kotlinskom klimom, prava su suprotnost okolnom zemljištu, jer rečne ravnice sa plodnim nanosima su neobično podesne za zemljoradnju. Ali ovakvog je zemljišta malo, ograničeno je na mestimična proširenja Limske rečne doline i na Novopazarsku kotlinu, naročito onaj deo kotline koji se nalazi uza samu reku Rašku. Ostali i najveći deo je nepodesan za zemljoradnju, divljačan, obrastao šumom ili pod velikim pašnjacima i livadama, izložen hladnim strujama. No bogatstvo u lepim i bujnim pašnjacima čine Sandžak neobično podesnim za stočarstvo. Ove su dve privredne grane najvažnije, a ostale dve jedva da mogu doći u obzir. Sandžak nema nekih svojih naročitih odlika u privrednom pogledu velike zaostalosti u privrednom a tako isto i u kulturnom pogledu i neprosvećenosti. Zemljoradnički proizvodi jedva podmiruju domaće potrebe, a kad su godine najrodnije malo što pretekne da se proda. Po rečnim dolinama uspeva pšenica, kukuruz, raž, ječam, a isto tako uspevaju variva i povrtarstvo, a naročito oko Prije- polja i Novog Pazara. Povrtarstvo je vrlo razvijeno i rasprostranjeno oko Novog Pazara i odlično uspevaju: lubenice, kupus, luk, dinje, paprike i pasulj naročite vrste, a isti tako, samo u manjem obimu, uspevaju i oko Prijepolja. Iz Novog Pazara i Prijepolja se povrće i varivo nosi u više planinske predele, u kojima uspeva jedino ovas sa nešto malo ječma. Rečne su doline s obzirom na njihovu veličinu i plodnost prenaseljene. U njima se mogu videti lepi voćnjaci oko i izvan kuća.

Šljive su najrasprostranjenije u Novopazarskoj kotlini i Limskoj dolini oko Prijepolja, Brodareva i Bijelog Polja i upotrebljavaju se sirove ili suve, ili se od njih spravlja pekmez i rakija. Pored šljiva ima dosta jabuka ne naročitog kvaliteta, ali ih u okolini Novog Pazara ima vrlo dobrog kvaliteta. Od krušaka se naročito cene jerbasme. Doline su bogate i orasima, a od ostalog voća mogu se pomenuti trešnje i višnje.

Vinogradarstvo je u Sandžaku radi klime onemogućeno pa čak i u Novopazarskoj kotlini. Istina, nešto malo vinograda ima, ali oni vrlo slabo uspevaju zbog nedovoljne količine sunčeve toplote. Po Sandžaku ima vrlo dobrih šuma, pa svojim zelenilom liči na Bosnu. Ali od tih je šuma vrlo malo koristi, jer se drvo upotrebljava jedino za gorivo i građu za lokalne potrebe i nema ni jedne strugare pa i najmanjeg kapaciteta. U višim predelima, gde je manje kiše, preovlađuju četinari, ponajviše smrča i jela dok je bor vrlo redak, a u rečnim dolinama i mestima bogatijim kišom preovlađuje listopadna šuma: hrast, bukva, grab i lipa. Oko sela i varoši preovlađuje sitnogorica – hrastilak. Šume su ponajviše državne, a vrlo malo ima privatne svojine. Iako u Sandžaku ima nekoliko čuvenih manastira, ipak su oni svoje posede izgubili, pa i šumu. Gajeva ima vrlo lepih i oni su svojina pojedinih sela ili bogatijih ljudi.

Stočarstvo je vrlo razvijeno u celom Sandžaku, ali se od stoke po kvalitetu naročito ističu ovce sa sjeničke i pešterske površi. Ova je privredna grana neobično omiljena i ima za stanovništvo mnogo većeg značaja od ostalih privrednih grana, jer su stočarski proizvodi i stoka-ovce i danas na relativno visokoj ceni. Stoka i stočni proizvodi daju seljacima mogućnost da kolonijalnu robu i fabrikate u koliko im je to potrebno nabavljaju. Svake godine u Sandžaku se proda po nekoliko desetina hiljada jagnjadi, a ponekad se preko- rači stotina hiljada. Stoka se iz Sandžaka najviše izvozi u Solun, a glavna su mesta gde se stoka prodaje: Pljevlje, Sjenica i Novi Pazar. U ovim mestima naročito su veliki pazarni dani u jesen, kada se doteriva sa sela sve što je dobro hranjeno. Najveći se deo stanovništva bavi stočarstvom što mu omogućavaju odlični pašnjaci. I danas je broj stoke kod imućnijih ljudi znatan, a ranije se dešavalo da su veće seoske porodične zadruge imale preko hiljadu grla iako se viđaju velike ergele konja, oni nisu dobre pasmine, već obični bosanski mali konji. Goveda su isto tako sitna.

Domaća radinost je u Sandžaku vrlo razvijena i ogromna većina stanovništva podmiruje svoje potrebe ponajviše domaćom radinošću. Od domaće radinosti slabo se može što unovčiti, a od tih proizvoda retko koji da ima neko posebno sandžačko obeležje. Bogatstvo u stoci, naročito oko Sjenice, sa ovcama mekog i lepog runa uslovljavalo je da se razvije ćilimarstvo. Lepotom, postojanošću i slaganjem boja odavno su poznati sjenički ćilimovi, a ćilimarske škole postoje i u drugim većim sandžačkim mestima. Novopazarska ćilimarska škola odlikuje se time što, mesto uobičajenih šara, ima kao motive naše manastire ili njihove ruševine kao na pr. manastir Sopoćani, Đurđevi Stubovi i dr. Fabrikati se u mnogo manjoj količini troše nego u ma kojoj drugoj oblasti naše države. Svakako da Sandžaklije nisu u tolikoj meri konzervativne, te da lako ne napuštaju sve poljoprivredne sprave i alatke, nego je razlog i to što ova siromašna oblast ne može da dade mogućnosti da se modernije sprave nabave. U mnogim selima najobičniji plug nije poznat, već ga zamenjuje drvena ralica, a da ne govorimo o drugim spravama, kojih uopšte u Sandžaku nema. Pored stočarstva prilično je razvijeno živinarstvo, iako mu se ne poklanja naročita pažnja. Oko Novog Pazara ima mnogo gusaka odličnog i poznatog kvaliteta. Kokoške su obične, ne naročite pasmine, a jaja nisu krupna i u velikoj se količini izvoze u Srbiju, a iz zapadnog Sandžaka u Sarajevo.

Sandžak nije bogat rudama ili bolje reći nije dovoljno ispitan u tom pogledu. U Pljevaljskom Polju, koje je u ranijim vekovima bilo pokriveno vodom, ima dovoljno uglja ali mlađeg postanka. Oko Novog Pazara poznata su mesta Gluha Ves – Gluhovica, nedaleko od Staroga Rasa, i Janjevo gde se u starom i srednjem veku kopalo gvožđe i srebro. Novopazarska kotlina sa okolnim brdima puna je ostataka nekadašnjih vulkanskih erupcija, pa i danas ima pukotina u zemljinoj kori iz kojih izbija topla sumporovita voda. Takvih toplih izvora ima nekoliko na istočnoj strani od Novog Pazara, a samo se jedan iskorišćava. To je Novopazarska Banja, vrlo primitivno uređena, bez ikakvih udobnosti, ali zato vrlo lekovita za reumatičare. Takva banja nalazi se i blizu Priboja, gde se nalazi i čuveni manastir sv. Nikole – bolje poznat manastir Banja – sedište nekadašnjih dabarskih episkopa. Ova isto tako lekovita voda ima nešto udobnije stanove, više je posećena, bolje poznata, te na suprot Novopazarskoj Banji doprinosi više koristi okolnom stanovništvu za vreme leta – sezone kupanja.

Sandžački odmetnici

(Оbrad Leovac: Po Sandžaku. Pljevlja – Prosveta,Sarajevo, XVII/1934, 5, 106-109.)     

 U toku celoga XIX veka narod se u Sandžaku nije smirivao, već su šume uvek bile pune odmetnika – osvetnika i zaštitinika našeg življa protiv siledžija i zulumćara. Iako je reč 3 a t a r a c označavala Sandžakliju vrednog, mirnog koji vodi brigu samo o tome kako će ishraniti čeljad i platiti porez turskom caru, ipak se taj 3 a t a r a c često puta bunio protiv nepravde koja se svakog dana pričinjavala našem življu bilo u Sandžaku, Bosni ili Hercegovini. Nikada k nijedan narodni pokret u blizini Sandžaka nije se desio a da svoga jakog odjeka nije imao u Sandžaku. Čuveni sandžački junaci Mića Gluščević, Marinko Leovac i Ristan Šarac naročito se ističu za vreme hercegovačkog pokreta pod vođstvom proslavljenog junaka Luke Vukalovića, čija puška ima odjeka i na Tari prema Sandžaku, te Turci pretrpeše strašan poraz na Šarancima 1862 god. Narodni ustanak u Hercegovini 1875 god. takođe privlači Sandžaklije, a veliki ih broj ide na Javor u  dobrovoljački k o r čiji zapovednik bejaše arhimandrit Nikifor Dučić. A kada na berlinskom kongresu Austrija dobi mandat da u Bosni i Hercegovini zavede ”pravičniju” upravu i ”reši” socijalno pitanje, u Hadžilojinoj buni se vidno ističu i muslimani iz Pljevalja, a naročito pljevaljski muftija. Pa i ustanak u fočanskom kraju koji se dogodi krajem 1881 i početkom 1882 god. nije prošao bez učešća Sandžaklija. Od Sandžaklija, učesnika u fočanskoj buni, retko se koji nalazi u životu. O pokretu i učešću sandžačkih odmetnika i učešću ostalog našeg življa iz ovoga kraja dao mi je nekoliko podataka Petar Tošić, čiju glavu austrijske vlasti u ono vreme behu ucenile sa 150 dukata, a sa toliko isto novca beše ucenjena i glava Stojana Kovačevića kao i Drage Ćosovića rodom iz Kosenice. Kao i svake godine tako i 1881 u jesen odmetnici su se pripremali za zimnicu; ali pre nego što su doneli odluku gde će zimovati, oni se obrate za savet vojvodi Lazaru Sočici, šta da rade i gde da se smeste. Oni su uvek u vrlo prisnim vezama bili sa Sočicom. Vojvoda, uviđajući rovito stanje u Boki, Bosni i Hercegovini zbog odluke Beča da se iz ovih krajeva regrutuju mladići i očekujući svakog momenta da će planuti ustanak, preporučio je da se odmetnici sklone na tursko zemljište i da tamo prezime, ali u blizini austrijske granice. Kao najzgodnije mesto odmetnici su izabrali Vranovinu i TU U jednoj pećini zazimili. Obaveštene austrijske vlasti da se u blizini njene granice nalaze odmetnici, a verujući da će se u zgodnom momentu prebaciti u Bosnu i Hercegovinu, pođu jednog dana put Vranovine, napadnu odmetnike na turskom zemljištu, te se ovi delom prebace u Crnu Goru a delom dublje u Sandžak. Izvešteni o austrijskim optužbama protiv Crne Gore da ih potpomaže, odmetnici se sastanu u Sandžaku, a već pozvani na dogovor i pomoć od fočanskih pobunjenika preko brata Muhameda Hocića iz Grdijevića, napadnu na austrisku pograničnu karaulu na Meštrevcu, razagnaju austrijske pandure, a karaulu zapale. U toj borbi je poginuo Simo Davidović boreći se protiv pobunjenika, ali su ga odmetnici i pobunjenici jako žalili. U ovom narodnom pokretu protiv tuđinske vladavine nisu došli u pomoć pobunjenicima samo odmetnici-hajduci već su uza njih pristali i drugi ugledni ljudi obe vere iz Sancaka. I čudna stvar ali lep primer, da su i ti neprosvećeni ljudi iz našega kraja uviđali da su njihovi zajednički interesi ugroženi od tuđina. Vođe pravoslavnih behu Tošići: Mitar, Petar i Miladin, Drago Ćosović i Mališa Mršović iz Kalušića pored Pljevalja, dok je muslimane predvodio Derviš Ljuar. Bez nekog modernijeg naoružanja, bez potpore ekonomski jačih veliki deo stanovništva iz okoline Pljevalja predvođen odmetnicima od turskih vlasti i turskim pandurima, kao što je bio i Derviš Ljuar, pohitao je da goloruk pritekne pobunjenoj braći u pomoć. Nekog vrenja bilo je u okolini Foče još u jesen 1881 god., a sandžački odmetnici su prešli u Bosnu još pre Božića. Oni su za svo vreme trajanja ustanka operisali oko Foče, dok je Stojan Kovačević došao ustanicima u pomoć tek oko Božića. Stojanov dolazak je okuražio mnoge ustanike i ustanak uzima sve većeg maha, a neznatna austrijska vojska se počela sve više povlačiti ispred ustanika. Ustanici su napredovali u svim pravcima naročito početkom 1882 god. pa su spalili mnogo austrijskih karaula, pa i na Čelebiću, koji od tada postade centar pobunjenika. Stojan se nije dugo zadržavao u fočanskom kraju, već je po celoj Hercegovini vodio četničko ratovanje i napadao austrijsku poštu, vojsku, a s vremena na vreme navraćao se u fočanski kraj. Žene i deca iz pobunjenih se la bili su sklonjeni u Borje kod Ostojića kuća, a jednim i to većim delom bili su prebegli u Sandžak. Po Veleniću i Borju vođene su i borbe s Austrijancima, a na Hisaru između Foče i Goražda zarobili su i nekoliko austrijskih vojnika.

Fočanska buna je naišla na vrlo lep prijem u Rusiji kod slavenofila, pa se tamo obrazovaše čak i čete koje su trebale da preko Srbije priteknu u pomoć pobunjenicima. Ove su čete bile organizovane inicijativom velikog i poznatog slovenofila, ruskog đenerala Skobeljeva. Ali kada su ruski dobrovoljci bili došli u Čačak, srpske ih vlasti razagnaju, ali ipak oko 30 ljudi pod vođstvom Stevana Ivanovića, sa dve ili tri puške preko ramena, jer su znali da ustaši nemaju oružja, tajno pređu preko Javora (tadašnje srpsko- truske granice), prevezu se u Bistrici preko ima na njegovu levu obalu, pa preko golih Babina i venaca Kovača i Ljubišnje dođu ustanicima u pomoć u toku meseca marta. Kasnije su, po pričanju Petrovu, pobunjenici bili potisnuti od Austrijanaca, a smrću đenerala Skobeljeva, ustanici su izgubili najveću potporu, pa je i pobunjenicima, a naročito odmetnicima preporučivao Stevan Ivanović, da se presele u Rusiju. Nikako im nije predlagao, pa ih je čak i savetovao da ne ostanu u Crnoj Gori, jer je računao da će odmetnici biti progonjeni od crnogorskih vlasti, a tu njegovu sumnju opravdalo je držanje tadašnjeg crnogorskog kneza Nikole, dok su opet od strane susednih crnogorskih plemena i vojvode Lazara Sočice bile u najvećoj meri potpomagani. Srbija je godinu dana ranije bila sklopila s Austrijom tajnu vojnu konvenciju i obavezala se jednim međunarodnim ugovorom, da na teritoriji Novopazarskog Sandžaka neće trpeti niti pomagati ma kakvo tajno udruženje ili pojedine ličnosti, koje će raditi protiv austrijskih interesa. Iako su sandžački odmetnici uviđali da se nalaze u vrlo teškom položaju, jer su istovremeno bili proganjani od turskih i austrijskih vlasti, a kod crnogorskih i srbijanskih vlasti nisu nalazili dovoljno potpore, ipak računajući na predusretljivost našeg življa s obe strane reke Tare, a svesni da porobljenom našem življu ne mogu iz Rusije toliko pomoći, niti se otud svetiti zulumćarima i ugnjetačima našeg naroda, odbiju predlog Ivanovića i ostanu u Sandžaku skrivani od pojedinih uglednijih ljudi preko zime, dok su preko leta sve do 1895 godine prelazili u Bosnu i svojim četovanjem uznemiravali austrijske vlasti. Ivanović je preko Crne Gore otišao u Rusiju, a mnogi pobunjenici, naročito muslimani, prebegli su u Sandžak, od turskih vlasti lepo primljeni, naseljeni po selima na dotada još nenaseljenom zemljištu, a njihove vođe kao Ibrahim Tanević i drugi dobili su čak i turske vojne činove. Tanević, koji je posle ugušenja bune dobio od Turaka čin juzbaše i dobio za komandira karaule u Kričaku prema Crnoj Gori, uvek je bio u odličnim vezama sa sandžačkim odmetnicima, cenio nekadašnju njihovu pomoć, a sa njima se sastajao. Petar se seća mnogih pobunjenika kao Salka Forte, Ibra Kutahije (kasnije preseljen u Novi Pazar), Jusa Vreva a iznad svih hvali Muhameda Hadžića, kome pripisuje najlepša svojstva moralnog čoveka; poštenje, nesebičnost, požrtvovanost, iskrenost i veliku nacionalnost.

 
1 komentar

Objavljeno od strane na novembar 16, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Milić F. Petrović: Austro-ugarska politika i propaganda u Staroj Srbiji do I sv.rata

„Breznički zapisi“, br.15, str. 26-44, Pljevlja 2002

 STARA I NOVA SRBIJA I AUSTRIJSKI POHODI

U Prvom srpskom ustanku 1804 – 1815. oslobođen je od turske okupacije dio srpskog etničkog prostora. Sultanovim hatišerifima iz 1831. i 1833. godine Miloševoj Srbiji priznata je autonomija, pripojeno šest nahija na jugu i istoku zemlje, koje je u Prvom srpskom ustanku oslobodio Karađorđe, a Milošu Obrenoviću priznato nasljedno književno dostojanstvo. Od tada ovaj dio Srbije nazivan je Obnovljena, Oslobođena ili Nova Srbija, za razliku od djela Srbije koji je i dalje ostao pod turskom upravom, i za koji je upotrebljavan termin Stara Srbija.1 Stara, jer je na ovom prostoru nastala i uzdigla se stara srpska srednjovjekovna država Raška, kasnije Srbija, koja će kroz cio srednji vijek biti središte srpske državnosti, duhovnosti, privrede i kulture.

Austrijske pretenzije, kasnije austrougarske carevine, prema srpskom etničkom prostoru na Balkanskom poluostrvu i Bliskom istoku, ispoljavale su se i u minulim stoljećima, a naročito i pokazale uoči i u vrijeme Prvog svjetskog rata. Preko ovog prostora protutnjali su akteri krstaških ratova, potom su tu prisutne pretenzije ugarskih vladara, borbe Ugara i Austrije sa Osmanlijama u XV i XVI vijeku, austro – turski ratovi krajem XVII i u prvim decenijama XVIII vijeka i kasnije. U ratu sa Turskom, austrougarske trupe potpomognute srpskim ustanicima, potisnuće tursku vojsku i stići do Skoplja krajem XVII vijeka. Nakon smrti princa Eugena Savojskog, Vojskovođe, Turska potiskuje austrijsku vojsku preko Save i Dunava i ulaže velike napore da se održi na Balkanskom poluostrvu. Na kraju će se granica između dvije carevine ustanoviti na obalama Une, Save i Dunava.

AUSTROUGARSKA I SRPSKO NACIONALNO PITANJE PRIJE I ZA VRIJEME BERLINSKOG KONGRESA 1878.

Poslije poraza od Italije (1859) i Pruske (1866) Austro – Ugarska ponovo snažno izražava svoje pretenzije prema Balkanskom poluostrvu. Poznati i prodorom prema Solunu i dalje* na istok, nastoji da trasira upravo preko srpskih zemalja – Bosne i Hercegovine, Raške oblasti, Kosova i Metohije i Makedonije, koje su još uvijek bile pod okupacijom “bolesnika na Bosforu”. Zbog toga će nerado gledati na nacionalno – oslobodilačku akciju Srbije u vrijeme kneza Mihaila i njegovu brigu za Bosnu i Hercegovinu i Staru Srbiju. Činiće sve da ga u tome omete. U početku Andrašijeva i Kalajeva administracija bile su jedno vrijeme “spremne” da Bosnu dijele sa Srbijom. Međutim, kada je iza sebe dobila ujedinjenu Njemačku i uz saznanje da Rusija bez nje ne može da preuzme iikakve akcije protiv Turske, njena diplomatija postala je odlučnija. Rusija je tada, zbog snažne ujedinjene Njemačke bila spremna da žrtvuje Bosnu i Hercegovinu pa čak i Srbiju, prihvatajući da one spadaju u austrougarske sfere uticaja.

Za vrijeme Bosansko – hercegovačkog ustanka (1875) i srpsko – turskih odnosno crnogorsko – turskih ratova (1876 – 1878) Austro – Ugarska ignoriše oslobodilačke napore srpskog naroda i vodi isključivo računa o svojim osvajačkim planovima i interesima. U ovakvoj kon- stelaciji snaga, ustanak u Hercegovini pripreman je sa znanjem Crne Gore, Srbije, Austro – Ugarske i Rusije. Hercegovački ustanici su još 1873. godine preko knjaza Nikole Petrovića, koji je tada boravio u Beču, upoznali ruskog i austrougarskog cara da spremaju ustanak i tražili da ih podrže u borbi protiv Turaka. Međutim, Austro-Ugarska i Rusi- ja neće imati razumijevanja za ustaničke napore. Srbija i Crna Gora će u takvoj političkoj klimi nastojati da do rata ne dođe. Međutim, i pored svih ovih teškoća Nevesinjski ustanak će otpočeti 19. juna 1875. godine. Nakon prvih borbi ustanak će se proširiti u Bosni, Podrinju i u zapadnom dijelu Raške oblasti. Bio je to signal da se ruši omrznuta turska vlast na pšrem području. Ovaj masovni pokret pokrenuo je srpsko pitanje i tzv. istočno pitanje u cjelini, koje je sada postalo evropsko pitanje.

U Beču su nerado gledali na ovaj srpski pokret. U početku je ustanak predstavljen kao neznatan, i da on, nema nikakav značaj za dvojnu monarhiju.2 Međutim, kada je uzeo maha i “neželjen” tok po austrougarske pretenzije, iz Beča je odmah svima stavljeno do znanja “… Mi ne možemo dopustiti da se Bosna prisajedini Srbiji”. Srpskom predstavniku u Beču tada je rečeno “da sve kad bi Srbi pobijedili i zauzeli Bosnu, Austro – Ugarska bi našla načina da im ona ne pripadne”.3

Za vrijeme crnogorsko – turskog rata (1876) Austro-Ugarska je spri- ječila dovoz 12 topova, koje je Crna Gora (1876 – 1878), a šest brdskih topova je Austro-Ugarska uputila za Krf, kako ne bi stigli na vrijeme u Crnu Goru.4 Ovakav antisrpski stav Austro-Ugarska će zadržati do kraja ovog rata i potom na Berlinskom kongresu 1878. godine.

Interes velikih sila i tada je, kao i mnogo puta ranije, bio iznad interesa srpskog naroda. Austro-Ugarska i Rusija su se prema sporazumu iz Rajhštata, od 26. juna 1876. godine, obavezale, da u slučaju pobjede Srbije i Crne Gore u borbi sa Turskom, one imaju dobiti samo neke pogranične srezove. Ostali dio Bosne i Hercegovine, zbog koje su Srbija i Crna Gora ušle u rat 1876. godine je da posjedne Austrougarska. Na novim pregovorima u Pešti i Beču Rusija je neutralnost Austro-Ugarske potvrdila ustupanjem Bosne i Hercegovine dvojnoj monarhiji i prihvatanjem proširenja njenog uticaja čak do rijeke Timoka i Vardara. Za uzvrat priznajući austrougarski prodor na istok, Rusija je dobila pravo da ponovo priključi Besarabiju5 i “puštena” da krene protiv Turske. Ovim su predupređeni oslobodilački napori Srbije, Crne Gore i srpskog naroda u Bosni i Hercegovini i Staroj Srbiji.

Prije dolaska u rat sa Turskom, 1876. godine knjaz Nikola Petrović se obratio Francu Jozefu, izjavljujući da će, u slučaju neuspjeha, u Austrougarskoj naći zaštitnika. Međutim, nezavisno od toga Austro- Ugarska je slala upute svojim poslanicima – M. Rodiću, namjesniku Dalmacije i Temelu, predstavniku kod knjaza Nikole, sa porukom “…da će bez obzira kako presudilo, oružje mi zadržavamo sebi pravo da popravimo rezultat borbe”.6

Zbog upozorenja Austrougarske, knjaz Nikola je, umjesto da svoju vojsku povede prema Raškoj oblasti radi sadejstva sa srpskom vojskom i ustanicima iz ove oblasti, na čelu svoje vojske krenuo u Hercegovinu. U saradnji sa hercegovačkim ustanicima zauzeo je Nevesinje i postigao značajne pobjede na Vučjem Dolu i Fundini.

Poslije pobjede Rusije nad Turskom kod Plevne (1878), Srbija i Crna Gora su u drugom ratu sa Turskom oslobodile četiri okruga na jugu Srbije – Niški, Pirotski, Vranjski i Toplički, odnosno, Spuž, Nikšić i Žabljak. Akcijom velikih sila presječen je tada oslobodilački prodor srpske vojske na Kosovu i Crne Gore u Hercegovini. Franjo Josif opomenuo je knjaza Nikolu da se drži “određene linije”. Knjaz se tada okreće jugu kada zauzima Bar i ostrva Lesendro i Vranjinu. Dalje se nije moglo. Primirje su forsirale velike sile, prije svega, Austro- Ugarska.

Nakon ovih uspjeha došao je Sanstefanski mir, koji je vodio računa “da najprije idu interesi ruski, pa onda bugarski, pa onda tek poslije njih dolaze srpski”.

Srbija i Crna Gora obratile su se tada Austro-Ugarskoj da ih zastu- pa na Berlinskom kongresu. One su nastojale da se približe dvojnoj monarhiji, da pridobiju povjerenje Beča i da dobiju više od onoga što je projektovano u Rajpggatu i Sanstefanu. U tome su samo djelimično uspjele. Bio je to, prije svega, rezultat austrijske politike da se umanji sanstefanska Bugarska i time suzbije ruski uticaj na Balkanu.

U području raške oblasti još uvijek ništa nije bilo odlučeno. Međutim, ovo pitanje je riješeno, ne na Berlinskom kongresu, kako se često navodi, nego početkom marta 1878. u razgovorima ministra Austro-Ugarske i Rudije – grofa Andrašija i grofa Ignjatijeva. Ruska strana je nastojala da se Raška oblast priprji Srbiji i Crnoj Gori. Kada je Austro-Ugarska to izričito odbila, nađeno je rešenje da ovaj prostor i dalje ostane pod tirskom upravom, a da Austro-Ugarska stacionira svoje garnizone u toj oblasti i osigura trgovačke puteve sve do Mitrovice. Dalje ka Solunu vodila je željeznička pruga.7 Navedeni, dogovor ozvaničen je kasnije na Berlinskom kongresu, jula mjesecal 1878. godine.

Na Berlinskom kongresu Srbiji i Crnoj Gori priznata je nezavisnost i izvjesna teritorijalna proširenja, Bosna i Hercegovina data je na upravu Austro-Ugarskoj i dozvoljeno joj je prisustvo u Raškoj oblasti, dok je Stara Srbija u cjelini zadržana pod turskom vlašću tako krojeći političku kartu srpskog etničkog prostora Austro-Ugarske, podršku Njemačke i pristanak Bngleske i Francuske, poništila oslobodilačke rezultate srpskog naroda radi svojih interesa, poznatog prodora na istok.

USPOSTAVLJANJE VOJNIH GARNIZONA I IZGRADNJA PUTEVA U RAŠKOJ OBLASTI

Na osnovu odluka Berlinskog kongresa i konvencije sa Turskom iz aprila 1879. godine, Austro-Ugarska je septembra 1879. stacionirala jake garnizone u Pljevljima, Prijepolju i Priboju. Pljevlja su tada bila glavno središte austrougarskih trupa sa generalnim oficirom u zvanju “civilnog komesara” ili “političkog referenta”, koji je rukovodio propagandom i obaveštajnom službom. U Pljevljima je tada otvoren i konzulat Austro-Ugarske. U ta tri navedena garnizona, i u isturenim punktovima, bilo je četiri do pet hiljada austrougarskih vojnika, koliko je bilo i turske vojske.8 Svoja diplomatska predstavništva Austro-Ugarska potom otvara i u Skoplju, Prizrenu, Skadru i Mitrovici.

Radi suzbijanja nadirućeg austrougarskog uticaja u zapadnim krajevima Raške oblasti, Turska je izvršila promjenu upravno-administrativne organizacije. Godine 1880. formirala je dvije manje administrativno-teritorijalne jedinice: Pljevaljski sandžak (pljevaljski, pribojski i prijepoljski kraj) i Novopazarski sandžak (novovaroški, sjenički, bjelopoljski, donjokolašinski, beranski i novopazarski kraj). Kasnije (1902) Beranska kaza će se priključiti Pećkom sandžaku, a Novopazarska kaza Prištinskom sandžaku.

Uspostavljanjem austrougarskih garnizona, trgovačkih puteva i diplo- matskih predstavništava u Staroj Srbiji mijenja se odnos političkih snaga. Raška oblast postaje “jedna zemlja a dva gospodara” (Turska i Austro-Ugarska). Stara Srbija tada ulazi u sferu diplomatskih borbi velikih sila, prije svega Austro-Ugarske, Turske, Rusije i prirodnih pretendenata Srbije i Crne Gore.

Odmah nakon uspostavljanja garnizona u Raškoj oblasti, Austro- Ugarska je zauzela otvoren antisrpski kurs, nastojeći da po svaku cijenu parališe i spriječi prisustvo Srbije i Crne Gore u ovim starim srpskim etničkim prostorima. Cilj je bio da se po svaku cijenu spriječi oslobođenje strateški važnog koridora, da se neutrališe srpski nacionalno-oslobodilački rad i neizbježno spajanje Srbije i Crne Gore. Austro-Ugarska propaganda bila je uperena protiv srpskih diplomatskih predstavništava u Skoplju, Prištini i Bitolju, te mitropolita u Prizrenu i Skoplju, u čijem je radu navodno vidjela “velikosrpsku propagandu”. Austro-Ugarska je djelovala protiv opravki i podizanja srpskih crkava i manastira, protiv otvaranja škola na srpskom jeziku, ignorisala je napore srpske diplomatije da se zaštiti srpski narod od fizičke likvidacije i da mu se obezbijedi minimum nacionalnih i građanskih prava. Zazirala je od političkog uticaja srpske vlade na Arbanase, da ne bi došlo do značajnije političke saradnje i eventualnog saveza.

U cilju trasiranja svog prodora na istok preko prostora Stare Srbije, Austro-Ugarska je, nakon uspostavljanja svojih garnizona i trgovačkih puteva u njenom zapadnom dijelu, pristupila izgradnji kasarni, vojnih karaula, stražara, puteva i na kraju željezničke pruge. Ove objekte radila je mimo odluka Berlinskog kongresa i konvencije sa Turskom iz 1879. godine. Izuzetak je trasiranje željezničke pruge od Višegrada do I Mitrovice, koju je radila na bazi izdejstvovane koncesije od Turske. I Đorđe Radulović, srpski carinik sa Javora, izvještavao je da I “…Đeneral Austrougarski koji komanduje posadom graničnom od “manastira Banje do rijeke Tare”… sada gradi jednu veliku tvrđavu u samoj I blizini našeg manastira Sv. Trojica u Pljevljima, i ne da nikome, da I tamo ide i da vidi šta se i kako gradi, pa ni samome G. Arhimandritu manastirskome, koji je sa pravom tražio da vidi šta se gradi i da se I manasgiru odredi kirija, jer se to gradi na zemlji manastirskoj. Moj jedan prijatelj ušao je i sve vidio, pa mi piše, da će to biti velika tvrđava I i imaće pod sobom podrum u dubini 25 metara a u širini 15 i dužini 16 metara. Zid tvrđave debeo je tri metara. Zid tvrđave debeo je tri metra, a pri zemlji biće česte puškarnice, na drugome spratu topovi…”9 Nakon gradnje pograničnih karaula i drugih objekata Austro-Ugarska je pristupila i gradnji većih objekata. U 1907. godini u Pljevljima je pristupila izgradnji velike kasarne u dužini od 50 metara, koja i danas postoji. Izvjestilac je tom prilikom konstatovao da austrougarska vojska vrši manevre po njivama i livadama okolnih sela, ne obazirući se što seljacima pričinjavaju veliku štetu.10

Na uzdignutom i strateški važnom mjestu između Pljevalja i Prijepolja – Jabuci, 1908. godine napravljena je nova i velika kasarna i velika kasarna i u njoj dopremljeno osam austrijskih topova. U Višegradu je tada obrazovano divizijsko središte.

Ovakvo širenje austrougarskih garnizona i posada nije nailazilo na odobravanje ni pravoslavnog ni muslimanskog stanovnipggva. Muslimani su napali na austrougarsku patrolu, koja je odgovorila i ubila 4 osobe. Austro-Ugarska je tada pojačala vojsku u cijelom Pljevaljskom sandžaku. Na Bijelom Brdu kod Uvca stacionirala je 16 novih topova.11 Čestim manevrima svoje brojne i dobro naoružane vojske Austro-Ugarska je manifestovala silu u srpskim krajevima pod turskom upravom. U ovoj svojoj aktivnosti nije žalila novca i truda.

Kod stanovništva muslimanske vjeroispovijesti bio je prisutan strah i mišljenje da se treba prikloniti Austiji – “…Valaha neko će uzeti Novo – Pazarski Sandžak, a, ko će , ja ne znam; znam to, da bih volio, da ga uzme Švaba, bar car je, pa mu je i bog rekao da vlada”. Ovaj uticaj Austrija nije donijela iz Beča, već ga svojom politikom i forintama stvorila. Ona je skoro sve zanatlije Turske potplatila, pa čak i Ali – Efendiju, muftiju iz Sjenice, te za nju javno propaganduje. “Ona ne žali forinti a đe ih sije tu se ne kaje”.12

Za svoje potrebe Austro-Ugarska je pravila i puteve u zapadnom dijelu Stare Srbije. Put od Svijetlog Borja do Pljevalja odnosno od Rudog J do Pljevalja, zatim od Pljevalja do Prijepolja i dalje do Priboja 1 povezivao je glavne garnizone i strategijske tačke gdje se nalazilaš njena vojska.13 Velike napore Austro-Ugarska je ulagala za izgradnju željezničke pruge od Višegrada preko Novog Pazara do Mitrovice, jer je preko Kosova i Skoplja do Soluna postojala željeznica još od 1874. godššN Željeznička pruga je omogućavala iskorišćavanje prirodnih bogastava Stare Srbije kao i poznati prodor na istok. Nakon dugih diplomatskih nastojanja Austro-Ugarska je uspjela da od turskog sultana dobije u rad koncesiju za izgradnju navedene pruge. Ubrzo su otpočeli i radovi na uređenju trase buduće željeznice. Međutim, nakon Mladoturske revolucije i aneksije Bosne i Hercegovine (1908.) Austro- Ugarska je povukla svoju vojsku iz Raške oblasti, čime su započeti radovi na izgradnji te željezničke pruge obustavljeni.

PROPAGANDA I POLITIKA

U periodu od 1878. do 1912. godine, u zapaDnom dijelu Stare Srbije dolazilo je do čestih protesta, nemira, pokreta i pobuna. Početkom XX vijeka ovi nemiri prerasli su u nacionalno – oslobodilački i socijalni pokret većih razmjera. Uzroci nezadovoljstva su težak položaj pravoslavnog seoskog stanovništva: neriješeni agrarni odnosi, samovolja aga i begova i fanatizovanih grupa musliman i Arnauta, povećanje ionako teških dažbina, svakodnevne zloupotrebe i nesposobnost turskih organa vlasti da zavedu red i mir i obezbjede pravoslavnim Srbima imovinsku i ličnu sigurnost i nacionalnu ravnopravnost i toleranciju.14 Otpor porobljenih naroda pružan je u pojedinačnim slučajevima, zatim u vidu komitskih akcija i na kraju organizovanom oružanom pobunom. Prva veća pobuna bila je 1901. godine, u planini Rogozni, a kasnije i u okolini Sjenice.

Krajem ljeta 1903. podignuta je tzv. Raonička buna, koja je sa prekidima trajala sve do jeseni 1907. godine. Ova buna obuhvatila je skoro sva sela u sjeničkom , novovaroškom, pribojskom, prijepoljskom, pljevaljskom, donjokolašinskom, a neka i u beranskom i rožajskom kraju. Naročito je bila snažna u selima Zlatara, Jadovnika i u selima s desne strane rijeka Tare i Lima. Svi pokušaji da se ugupš u pobuna nijesu uspjeli. Sulejman Haki-paša mutesafir u Pljevljima tražio je odobrenje iz Carigrada da upotrijebi vojsku. Sporazum Austro-Ugarske i Rusije iz Mircštega kraj Beča, da u slučaju nemira Austro-Ugarska može da upotrijebi vojsku i diplomatska akcija Rusije, Srbije i Crne Gore spriječila je Tursku da preudzme veće vojne akcije protiv pobunjenika sve do 1906. godine, kad je buna ugušena i izvršene žestoke represalije u selima sa desne strane rijeke Tare. I u 1907. godini došlo je do pobune Srba i muslimana u Novom Pazaru i Sjenici, takođe zbog ponovnog uvođenja poreza na krupnu stoku i poreza za vojsku.

Austro-Ugarska je podstrekavala i otvoreno podržavala seoske nemire i pobune u Staroj Srbiji. Cilj je bio da se izazovu veći nemiri, a zatim iskoristi oportuni stav velikih sila i sa vojskom “uspostavi red i mir” u Raškoj oblasti i dalje. Radi toga pojačala je svoje, inače jake, garnizone i istovremeno zahtijevala smanjenje turskih garnizona.

Svim sredstvima nastojala je da izazove sukobe između pravoslavnog i muslimanskog stanovništva. NJena propaganda je i širila dezinformacije o navodnoj okupaciji Raške oblasti od strane Srbije i Crne Gore. Podstrekivala je iseljavanje srpskog pravoslavnog stanovništva kako bi prorijedila srpska naselja. Sa otporom je dočekala osnivanje Srpske gimnazije u Pljevljima 1901. godine i fondova i ustanova koje su je pratile. Po svaku cijenu nastojala je da spriječi nacionalni i kulturno – prosvjetni rad profesora i nas- tavnika gimnazije, učitelja i upravitelja osnovnih škola, svešteni- ka, seoskih prvaka i drugih srpskih nacionalnih radnika. Stalna meta napada bili su srpski konzulati u Prištini i Skoplju i Mitropolija i Bogoslavsko – učiteljska ppsola u Prizrenu i Srpska gimnazije u Pljevljima.

Preko Benjamina Kalaja, zemaljskog poglavara u Bosni i Hercegovini, u čijem je djelokrugu interesovanja bila i susjedna Raška oblast, ubacivana je ideja “bosanske nacije”, “bosanskog jezika”, “bosanske zastave”, “bosanskog grba” i “bosanskog patriotizma”. Juna 1891. godine u Sarajevu je pokrenut list “Bošnjak” i štampana je “Gramatika bosanskog jezika”.15 Sve je ovo učinjeno iako je u svim austijskim dokumentima toga vremena konstatovano da u Raškoj oblasti i Staroj Srbiji žive Srbi pravoslavne i Srbi muhamedanske vjere. No, sve se to, politike radi, prenebregavalo radi slabljenja srpskog nacionalnog bića.

U Pljevljima je Austro-Ugarska otvorila i osnovnu pučku školu na srpskom jeziku. Cilj je bio da se pridobiju djeca, koja bi kasnije, uz dodijeljene državne stipendije, nastavila školovanje u austrougarskom duhu U Sarajevu i drugdje. Po uspostavljanju svojih garnizona u zapadnom dijelu Stare Srbije, Austro-Ugarska je organizovala obavještajnu službu i snažnu propagandu. U sprovođenju svoje politike oslanjala se na svoje dobro pripremljene oficire, lokalne age i begove i druge uticajne ljude iz redova muslimana i Arbanasa. Austro-Ugarska se oslanjala i na korumpirane turske činovnike, brojne agente, među kojima je bilo Srba.

Sava Grujić, predsjednik Ministarskog savjeta Srbije, u pismu načelniku Generalštaba u Beogradu, od 14. avgusta 1890. godine, između ostalog, šppe “… u Pljevljima postoji švapski konsul – vicekonsul koji agituje mnogo, imaju dosta svojih špijuna, među kojima nažalostima i nekoliko lica pravoslavnih… Švapski konsul zna svog Turčina u glavu od prvih glavnijih muhamedanaca od Pljevalja do Kosova i kad koji trgovinom radi ili viđenja radi, dođe u Pljevlja, Španski konzul stara se da se s njime vidi i razgovori, a kad koji od aranauta trgovaca nosi svoj espap za Sarajevo ili polazi u Sarajevo da kupi espapa, pošto mora svaki doći da kod konzula koji ide u njihovu granicu da potpiše pasoš, to konzul svakoga lijepo dočeka; počasti kafom, rakijom, duvanom, lijepim riječima i kao sa braćom razgovara se i dade im po jedno pismo na Kučeru i Sarajevu. Dolaskom švapskih garnizona u Pljevljima, Prijepolje i Priboj, otrovani su činom špijunstva… da bi se taj otrov srpski suzbio dok je ranije, dobro bi bilo da se ustanovi srpski konzulat, koji bi vodio brigu i o Bosni i Hercegovini…16

Austrougarski oficiri nijesu skrivali svoj obavještajni rad i pretenzije prema srpskim teritorijama. O takvom njihovom “ponašanju” u Priboju 23. februara 1991. godine izvještava srpski carinik sa Javora”… Priređen je bio bal, na koji su bili pozvati i 18 oficira austrijskih, sa njihovim komandantom pukovnikom. Tako isto bili su pozvani i otmeniji srpski oficiri sa svojim familijama. Među ovim Srbima bio je i G. Vasilije Strijelić, vrlo vatreni Srbin, i kao takav, poznat austrijskoj propagandi. G. Strijelić mora izvući napolje. Strijelić ni]e htio sljedovati, već usred toga društva poviče: G. Pukovniče: Ja imam poziv na ovaj bal kao i vi, a došao sam prije 1200 godine a vi prije 12 i prema tome imam veće pravo od vas, pa je posle izašao i otišao kući. Pa kako je to bilo na turskoj strani, to je odmah sutra otišao i žalio se turskoj braći od kojih je dobio odgovor “da Švabi mora sve činiti”.17

Pored oficira, širom Stare Srbije krstarili su i drugi brojni znani i neznani agenti. Najčešće su to bili oni sa visokim rangom, a 1898. godine jedan od njih bio je i austrijski konzul sa Krita.18

U skladu takve politike je prijedlog austrijskog konzula u Pljevljima a zatim naređenje austrijske Bosanske uprave pošti u Pljevljima, da se sva pisma koja dolaze iz Srbije i Crne Gore predaju Turskoj policiji, a ova neka sa njima čini šta hoće”.19

PROPAGANDA ZA ISELJAVANJE SRBA

Od “ulaska” u Bosnu i Hercegovinu i Staru Srbiju, Austro-Ugarska je neprekidno radila na iseljavanju srpskog stanovništva sa graničnih i strategijskih važnih krajeva u unutrašnjost ovih zemalja ili u Srbiju i Ameriku. Kiko Radan i Lazar Vujović izbjeglica iz Nevesinja 1902. godine po prebjegu u Srbiju iznose da je selidba Hercegovaca uzela velikog maha “pggo su realne nevolje, kuluci, globe i kinjenja, kao i nepravedno utjerivanje raznih dažbina, narodu veoma dodijale i njegovu netrpeljivost iscrpile… ovom opštem narodnom pokretu mnogo doprinosi i neka tajna vješto udešena propaganda, jer kad se sjetimo sviju glasova, koji su se tamo pronosili o povlasticama, koje Srbija dava iseljenicima i kad smo se i ovamo uvjerili, da je ovaj podret ne milo primljen i da nam samo srpska vlada preporučuje neodložan povratak na svoje ognjište, onda dolazimo do potpunog ubjeđenja, da tajna propaganda za raseljavanje srpskog elementa iz Hercegovine, postoji… Ali pored sve propasti i nevolje, koju smo iskusili, došla je sad najveća, jer nam se povratak ne dozvoljava (misli se na zemaljsku vladu u Sarajevu – primjedba M.P.)”.20

O Austrougarskoj propagandi za iseljavanje Srba iz Stare Srbije koji bježe ispred Turskog zuluma u Kraljevinu Srbiju pisao je i Stepa Stepanović, tada vojni ministar Srbije, da „… austrijski konzul dolazi čak i u naša sela, pa nam nudi i novac i obećanje da nam da zemlju, ako se iselimo u Bosnu i Hercegovinu…”21 Srpski iseljenik u Americi sugeriše da se spriječi iseljavanje Srba iz neoslobođenih krajeva u Ameriku, kao razlog ovog iseljavanja navo- di i to da ima “austrijska”koji se po njihovim krajevima zalaze i da im nude karte, nekima čak i besplatno i svi onda putujemo preko Bosne za fijumu i odande ovamo (u Ameriku, primjedba M. P.) te slabe naše elemente tamo.”

U glavnom mjestu svog prisustva i propagande – Pljevljima, Austro- Ugarska je radila i na prosvjetnom planu”… Austro-Ugarski komandujući general u Pljevljima, svim mogućim silama da u Pljevljima otvori pučke škole u koje bi privukao Srpsku djecu i našim tamošnjim školama nanio znatan udar. Za otvaranje pučkih škola u Pljevljima stoji Generalu na usluzi tamošnji Austrijski konzul, koji sve moguće upotrebljava, da pggo više razdora posije među tamošnje Srbe. A tako isto stoje mu na usluzi tamošnji viđeniji Srbi, koji mu mahom liferan i za sve što je potrebno za austrijsku vojsku na toj liniji.”23

Ubrzo nakon ovoga, srpski carinik sa Javora u svom novom izvještaju od 2. oktobra 1897. godine pisao je “… kao što sam Vam i pre javio, pomenuti austrijski general otvorio je školu za djecu u vojnom logoru, a pod okriljem njegove i ostalih gospođa oficirskih. Sada se dao na posao tamošnji austrijski konzul sa personalom te vrbuje upis đaka u rečenu školu; traže učitelja za istu školu koji da predaju srpski jezik i nauku hrišćansku i obećavaju nagradu mjesečno 100 forinti”.24

Koji je cilj škole bio uočilo se na sastanku kod austrugarskog generala u Pljevljima na srpski vjerski praznik Preobraženje, kada su pozvani Vasilije Popović, iguman manastira Svete Trojice, prota Vukojičić, trgovci Đoko Šećerović i Josif Šećerović, Mehmed – svi Kamut – age, kajmakan akserski, kolaz akserski, kajmakan Beranski, Korijenić, kada je Mehmed-paša Bajrović rekao prisutnim Srbima: „… vaša škola ovdje više neće biti, Iguman je na to ustao i kazao: efendija to neće biti, Srpska škola, postojala je ovdje od vajkada… pazi ako bude (ovdje) kralj Milan blago tebi, a ako bude sultan teško tebi, a znaj dobro i ako se boriš škola biti neće.”25

Nakon pridobijanja pojedinih ljudi za svoju propagandu Austrougarska je nastojala da izazove podjelu stanovništva. Srpski carinik sa Javora 28. januara 1905. izvještavao je da je u Pljevljima prisustvo Austrougarsko podijelilo muslimansko stanovništvo”… ima ih koji su odavno zaplivali u Austrijske vode; ima ih koji još sanjaju o nekoj Turskoj sili i slavi, i najveći dio koji su se jednodušno predali sud- bini, pa šta ih snađe, ne oduševljavajući se ni za jedne ni za druge”.26

Ovakvo stanje pogodovalo je Austrougarskoj Ilija Gojković, komadant Drinske divizije iz Valjeva 8. P 1905. godine dostavlja izvještaj Mirka Popovića profesora u Srpskoj gimnaziji – u Pljevljima u kome se govori o željama siromašnih Srba “koji sanjaju da se jednog dana prisaje- dine Srbiji.. ali Austrijske vlasti rade svim silama da stvore politiku, naročito u Novopazarskom sandžaku, i da u toj pometnji stvore pobunu kako bi se oni najviše i koristili. Sve važnije naše Srbe gledaju da osmotre, da ih prigrabe i pridobiju za svoju stranu”.27

U svojoj perfidnoj propagandi Austro-Ugarska je činila sve da izazove deobe naroda, po vjerskoj osnovi. Na tome je naročito radila u Plje- valjskom sandžaku, gdje je vjerska tolerancija bila izraženija nego u drugim krajevima. Prokopije Šiljak, zastupnik upravnika osnovnih škola u Pljevljima, u pismu od 30. juna 1908. godine navodi na je austrijski konzul grof. Drašković u Pljevljima preko svog ministarstva tražio promjenu turskog garnizona u Pljevljima, zbog toga što su u “ovdašnjem garnizonu takvi oficiri, koji su potpuno prijateljstvo sklopili sa građanstvom, a da to prijateljstvo vidno utiče na slabljenje njihovih aspiracija i težnji”. Austrijskoj plitici, veli P. Šiljak, smeta i Srpska gimnazija u Pljevljima, koju optužuje da je “politički dom”.28

Posebna meta austrijskog napada bila su sveštena lica, vjerske i kulturno-prosvjetne institucije srpskog naroda i diplomatska predstavnipggva Srbije. Austrijski konzul u Pljevljima grof Drašković pos- jetio je Vasilija Popovića, arhimandrita manastira Sv. Trojice i tom prilikom optužio ga i “označio da nije dobar Srbin”.2 Istovremeno Srpsku gimnaziju u Pljevljima denucirao je da je navodno “ovdašnja srpska gimnazija postavljena – uspostavljena ne kao dom za prosvjetu nego više kao politički dom, gdje viši nastavnici rade na političkom i vanškolskom radu, nego što se bave unutrašnjim školskim radom”.30

Najčešća meta austrijskog napada bio je srpski mitropolit u Prizrenu Dionisije Petrović od samog čina postavljanja na ovaj položaj (1896). 0 tome srpski carinik na Javoru piše 6. februara 1897. godine “… Ovdje sam s pouzdane strane saznao da se Austro-Ugarsko poslanstvo u Carigradu trudi sa svim svojim silama kod porte da mi odavde Turska vlast digne moju rezidenciju u Prizren, jer ovdašnji konzulat austrijski bez sumnje izvještava tamošnji u Carigradu kako se red postavlja i ko ga postavlja, to je njima trn u oku, te sada čine sve moguće, kako će me dići odavde prije nego što bi među ovdašnjim našim narodom i sveštenstvom red i mir utvrdio, jer Austrijancima više odgovara da se nesloga i srdžba međe našim ovdašnjim narodom održi, zato molim vas izvijestite gospodina Ministra (u Beograd) telegrafskim putem za ovo, da gleda da spriječi korak naših neprijatelja, kako zna, jer ne bi bilo dobro za mene, nego neka to gospodin ministar radi preko našeg poslanstva u Carigradu kako oni znaju i da spriječe ovo, da se ne ostvari kod porte”.31 Diplomatija Srbije je preduprijedila ove austrij ske namjere. Pošto nije uspio pokušaj da se ukloni mitropolit Dionisije iz Prizrena Austro-Ugarska je preduzela mjere da ga ubiju. O tome je Mitropolita izvijestio Srećko Ostojić, prota iz Mitrovice: “Žao mi je despot – efendije. Dobar je čovjek, ali Austrija radi da ga ubije. Dosta su sada novca potrošili da ga ubiju, i ako ide u Prizren poginuće. Čuvši od prote da namjerava ići u Sjenicu i u Pljevlja rekao mu je: “čuvaj se i nemoj ići samo sa zaptijama. U njih vjere nema, oni će te za pare predati zakupcima, već idi sa carskim vojnicima, jer i tebe prijete.”32

Prilikom dolaska u Pljevlja Dionisije je od Austro-Ugarske optužen da navodno “kupi dobrovoljne priloge za grčki ustanak i šalje u grčku, zatim kako on radi u sporazumu sa izvjesnom državom da podrže ustanak i da učini hilu caru”, zatim da navodno vodi nemoralan život i slično. Svakako sve ove optužbe bile su lažne. Da bi ih demantovao Dionisije je morao ići kod Valije u Skoplje.33 Prilikom obilaska eparhije Dioniciju Petroviću je uvijek prijetila životna opasnost. Samo pukim slučajem izbjegao je sigurnu smrt prilikom napada Arnauta kod Prizrena. Tada su ubijena dva a ranjeno jedno lice. Prilikom njegovog dolaska u Sjenicu „narodu je prijećeno zbog glasnog cjevanja.” U Pljevljima je svučen sa konja i pokušan je atentat na njega. U Prijepolju je takođe pokušan atentat na ovog visokog crkvenog dostojanstvenika,35 Neosnovane optužbe Austro-Ugarske na Porti da se on ukloni iz Prizrena su u osnovi navedenih napada.

Meta napada bio je mitropolit u Skoplju, Metodije, koga su kod Porte demunicirali austrijski konzuli. Od austrijske propagande i bezrazložnog denunciranja kod Porte nijesu pošteđeni ni najviše srpske diplomate u Prištini, Skoplju i Carigradu. Ako neki od njih ne bi bio po volji dvojnoj monarhiji, kao Milosav Kurtović u Skoplju, odmah bi bila zatražena njegova smjena.

U okviru austrijske propagande širene su glasine da će Rašku oblast okupirati Austrija, a Rusija Bugarsku,36 zatim da će „Srbija sigurno dobiti Sandžak”,37 da će Raška oblast pripasti Austriji, Stara Srbija Srbiji, Makedonija Bugarskoj, a Sjeverna Albanija Crnoj Gori,38 pa opet kako će okupaciju Raške oblasti izvršiti Austrija, da se ona navodno sporazumjela sa Srbijom oko Raške oblasti itd, itd.

Austro-Ugarska propaganda je bezrazložno optuživala Kraljevinu Srbiju za neke dogovore u kojima ona nije učestvovala. Tako je Stevan Samardžić iz Pljevalja izvijestio Ministarstvo Srbije o sledećem “ o ubistvu one dvojice austrijskih soldata, koji su nađeni mrtvi kod hana u Podvaganju na putu između Višegrada i Dobruna (o čemu su imali izvešća i u mnogim beogradskim listovimać, izvještava me učitelj pribojski Orlović ovo: „Jedan je od njih bio Bunjevac, a drugi Švaba. Putem su razgovarali o stanju u Bosni i Srbiji. Švaba je napadao i klevetao Srbe i Srbiju, što je Bunjevca mnogo razdražilo, za šta ga pusti da ide naprijed i u zgodnom momentu ubije. Znajući šta ga poslije čeka, sam izvrši samoubistvo. U Višegradu je ovaj događaj proizveo silno uzbuđenje, jer se kao pouzdano držalo da su ubistvo izvršile srpske komite. Izašla je potom velika komisija da učini izvještaj i kon- statovala je da je Bunjevac ubio Švabu, pa zatim izvršio samoubistvo. tek se po ovome uzbuđenje malo stišalo…37

PODRŽAVANJE RAONIČKE BUNE

Potvrdu austrougarske politike nalazimo u brojnim sačuvanim dokumentima toga vremena. Stevan Samardžić, upravitelj osnovnih škola u Pljevljima, u pismu Ministarstvu inostranih djela Srbije od 30. avgusta 1906. godine izvještava da, na vijest da seljaci odbiju da plaćaju novouvedeni porez na krupnu stoku (zam) i prirez za škole (mearif) austrijski konzul Drašković sa Još dva austrijska oficira i Mehmed pašom Bajrovićem obilazi srpska sela. Cilj njegove misije je da hrabri Srbe da ne plaćaju navedeni porez i prirez, pri tom im obećava svoju potporu, čašćava ih i slično. AgitaciJu čine i drugi austrijski oficiri. Međutim, izvještava dalje Samardžić, najopasnija agitacija je od potplaćenih turskih aga i begova, koji Srbima čifčijama govore “ne dajte ningga sem desetine, samo je desetina od cara, a sve drugo nije. Nama ne ide da mi to tražimo, da demek radimo za drugog cara, a vama se može. Među njima je Mehmed paša Bajrović, koji se za izvjesio vrijeme sklonio u Beč.”38 Ilija Lalević, direktor Gimnazije u Pljevljima koji se potpisivao kao Milija Ilić 2. septembra 1905. godine izvještavao je Jovana Jovanovića i Ministarstvo inostranih djela Srbije aktom od 9. septembra 1905. godine, da seljaci neće da plaćaju zam i mearif.

U ovoj masovnoj pobuni od rijeke Tare do Priboja, ističe Lalević „najvažnije i najkarakteristčnije je to što austrijska agenti i oficira s grupama vojnika odlaze kod pobunjenika i tamo ih podgovaraju da ne plaćaju nikako taj prirez, nego da se bune, a oni će im dati oružje.41

Ilija Lalević (Milija Ilić) u novom pismu Jovanu Jovanoviću od 4. septembra iste godine opet javlja o podstrekavanju naroda na bunu od strane Austrije, da bi zauzela ove krajeve. Ovoga je svjestan i pljevaljski Mutesarif Sulejman Haki-paša koji se nada “da Evropa neće dozvoli- ti da Austrija zauzme ove krajeve i da ima vojne snage dosta, ali je ne smije upotrebiti dok ne dobije odgovor od Porte jer da se ma i najmanje komisija stvori, Austrija je gotova da upadne.”42 Da bojaznost Sulejman – Haki paše nije bez osnova potvrdio je i Stojan Novaković, srpski poslanik u Petrogradu 10. septembra 1905. g „… Predmet taj jeste veoma tugaljiv. Javio sam u svoje vrijeme da je Rusija u Mircštegu priznala Austro-ugarskoj pravo intervenisati u Novo – Pazarskom sandžaku, za slučaj nemira i molio da se uvek nastane da naši tamo mirni budu .”43 0 prikrivanju podstrekačke aktivnosti Austro-Ugarske izvještava i Miroslav Spalajković, vicekonzul Srbije u Prištini 19. septembra 1905. god. koji tom prilikom saopštava saznanje Orlova, ruskog konzula iz Mitrovice, koji je sa Cimbauerom, austrijskim konzulom iz istog mjesta obilazio Pljevlja, kada se Cembauer protivio da se posjete pobunjena srpska sela. Zbog toga su vođe pobune pozvani u Pljevlja, gde im je od strane oba konzula savjetovano da predaju oružje i da će navodno njihovi zahtjevi biti udovoljeni i da se od njih neće više tražiti ni osnovni ni novi porezi. Međutim, seoske vođe su pred konzulom Orlovim tada otvorile dušu “Javi našem caru kako mi ovdje živimo i kaži mu da ga molimo da nas oslobodi, jer ovako više ne možemo živjeti.”44

Austrougari nisu odustajali od svoje propagande ni onda kada se buna smirivala. Vasilije Popović arhimandrit manastira Sv. Trojice kod Pljevalja, izvještavao je da njihovi oficiri odlaze u srpski logor u Čemerno skoro svaki dan na čelu sa svojim generalom da bi pobunjene Srbe “sokolili i junačili ih” slobodom i pozivani su od generalovog fondcidera da pod Austriju i njezinu upravu upisuju se, i kad se upisuju da nemaju ničega više bojati se, Turci im sada ništa ne smiju, Austrijska će ih vojska pomoći.45 Slično je izvještavao i Miroslav Spalajković, srpski konzul u Prištini, po pričanju pojedinih seoskih domaćina: austrijskn činovnici, njihovi agenti i naročito fondcindar austrijskog generala u Pljevljima dolazili su k njima u logore, sokolili ih, svaku im pomoć obećavali, čak im i oružje nudili, samo da dadu svoj pismeni pristanak da će primiti austrijsku upravu…

Zahvaljujući g. Orlovu ta neprijatna eventualnost ovom prilikom je otklonjena… Dakle, vidi se da se sadašnjom bunom htjelo da se cio Pljevaljski sandžak pod Austriju upiše i njezinu upravu traži.”46 Učitelj Stevan Samardžić 7. februara 1906. g. opisuje događaj iz sela Hoćevine kod Pljevalja… Ovdašnji austrijski đeneral Fojgel upitao je jednog seljaka iz Oćevine, koji mu je prodavao sijeno i slamu, ”šta učiniše na vašem zboru, imate li pušaka, čuo sam da vam do sada ne daju Srbija i Crna Gora, da se potpišete pod nas, mi bi vas od agnama, zama i od mnogo čega oslobodili, no sad kako vam drago, a dok se sad ne potpišete ili pobunite, one vam iz zatvora puštati neće.”47 Na osnovu navedenih izvještaja J. Jovanović, inspektor u Ministarstvu unutrašnjih djela Srbije, zaključuje i Ministarstvu inostranih djela dostavlja sledeće mišljenje „… Austrougarske vlasti danju i noću u zbjegovima među našim narodom, mute… Vrhovnom odboru je vrlo dobro poznato da se u pljevaljskom sandžaku, u kome Austrija drži jedan dio okupatorske vojske, svake godine dešavaju pobune Srba protivu Turske vlasti… cilj je toga da se izazove jači narodni pokret protiv omrznute Turske uprave u kome bi se ispoljio i turski fanatizam i time dao povod da se okupacija Bosne i Hercegovine produži na Sandžak i eventualno i dalje do Mitrovice.”48 Ovim bi se, dalje se navodi, išlo do razdvajanja Srbije i Crne Gore i ugrozila njihova državna nezavisnost..Pobune u pljevaljskom Sandžaku su rezultat austrijskog rovarenja a dizane su protiv želja tadašnje Srbije, koja je jedva uspijevala da ih utiša. Srbija je tada za rad u ovim krajevima zadužila: Čeda Popovića, kapetana iz Užica, Teodosija Janjuševića, Mijata Jelića i Petra Tošića. Međutim, odlučujuća je bila nacionalna svijest pravoslavnog stanovništva i seoskih prvaka u ovim krajevima koji su strogo vodili računa “da se dotrajali turski drveni jaram ne zamijeni gvozdenim austrijskim”.

PROPAGANDA MEĐU ARNAUTIMA

Snažnu propagandu Austro-Ugarska je organizovala i među Arnautima, posebno onim katoličke vjere. O tome je srpski carinik sa Javora 24. oktobra 1890. godine javljao: “…Danas je bio kod nas jedan Turčin iz Gusinja koji … mi kaza ovo: Austro-Ugarska sa svojom politikom i sa novcima jako radi među Arnautima, i svi su izgledi, da će se uspjeti, te na svoju stranu pridobiti sve vođe Arnauta. On mi reče da se od tih vođa, već može čuti, kako oni kažu ostalima, da su oni sa Austrijom jedne vjere i jednog plemena. Sa druge strane mnogi to Turci žele, da dođe, ma ko pa makar i čifutin bio.”40

Varošica Janjevo i okolina, ranije dubrovačka kolonija, naseljena pretežno stanovništvom katoličke vjere, bilo je interesantno za austrougarsku propagandu. O tome je izvještavao Svetislav Simić, srps- ki konzul u Prištini: “…u svom izvještaju PP br. 179 o katoličkoj propagandi na Kosovu imao sam čast, pored ostaloga, svratiti Vam pažnju i na značaj Janjeva kao središta za njezino širenje. S toga bar što mu pridaju veliku važnost oni kojima ta propaganda služi kao oružje doveden je tamo od skora učitelj jake spreme… Od kako je taj novi učitelj otpočeo raditi u Janjevu se osjeća življi pokret, na čije je razviće potrebno obratiti posebnu pažnju. Prvi pokušaj novoga učitelja bio je da uvede crkvu na mjesto talijanskog jezika, na kome su se pjevale neke pjesme, narodni jezik, koji je po njemu hrvatski. Sa đacima je u horu otpočeo pjevati “hrvatski”, ali se to nije dopalo popovima, te su mu zabranili i istjerali ga iz crkve… Drugi pokušaj novog učitelja bio je da se ustanovi u Janjevu čitaonica, koja bi primala dosta novina. Te bi novine razumije se bile hrvatske i dolazile bi preko Austrijskog konzulata u Skoplju. Mnogi su Janjevci s početka pristali plaćati za ovu svrhu po napoleon, ali kad je došlo do plaćanja izrodi se spor, i taj se pokret razbije… popovi su protiv njega (učitelja)… Narod je pak u ovom sporu po srijedi i traži da se održi stanje kakvo je danas, bez ikakvih novina…”50 Austro-Ugarska propaganda slala je često i brojne katoličke biskupe i druga sveštena lica na Kosovo i Metohiju u Makedoniju i drugdje da širi katoličku misiju kod srpskog pravoslavnog naroda.51

O sveobuhvatnom radu Austrije kod Arnauta na Kosovu, srpski konzul Svetislav Simić, u izvještaju od 29. oktobra 1899. godine, posebno ukazuje “…u više svojih izvještaja sam bio slobodan skretati Vam pažnju na pojave po kojima se jasno vidi, da iza ovoga posljednjega pokreta među Arbanasima stoji Austrija… kako Austrija živo radi na sve strane i kako je u posljednje doba prosula silan novac među Arbanase u pećkom kraju… kad se ima na umu nekadašnje držanje skadarskog austrijskog konzula u pokretu arbanaškom, koji se manifestovao u stvaranju, poznate mu lige, današnji rad austrijskih konzula u Skoplju i Prizrenu i bezbrojnih agenata po ovim krajevima izgleda da se može tumačiti kao izraz uvjerenja da je došlo vrijeme da se beru plodovi… Polazeći od fakta da su Arbanasi svjesno ili nesvjesno, oruđe, kojim rukuju, kako im kad trebaju, austrijski agenti, ja mogu u njima da gledam, glavnu opasnost, u toliko prije, što sam uvjeren da bi se oni vrlo lako mogli smiriti, kad bi to samo iskreno htjela vrhovna turska vlast. Opasniji za nas oni koji stoje iza njih kao pokretači, a to su austrijski agenti… Ova je propaganda u službi političkim aspiracijama Austro- Ugarske, a glavni su joj naslon za rad – fande, jako arbanasko pleme, čiji su visovi rasprostrti po sandžacima pećkom i prizrenskom. Poli- tički čak agenti austrijski rade u dva pravca: i među Arbanasima i među Srbima. Poznato je da su mnogi arbanappsi platežnici austrijskih konzula, koji preko njih rasprostiru svoj uticaj i svoje težnje. Politička povlađivanja Arbanasima, koju je Sultan prihvatio, i ako izgleda da je na nju bio upućen silom prilika, stvorenih odredbama Berlin- skog ugovora, biće da mu je, ako je sudeći po učešću austrijskih konzula U stvaranju Albanske lige (1878), sugerisana od one strane, koja je mogla da predviđa da će ona povesti ovim današnjim posljedicama…”32

Podržavajući Arbanase Austro-Ugarska je htjela da ih odvoji od Srba i tako iskoristi za svoje ekspanzionističke ciljeve. Sa ovim cšvem je inicirana ideja o njihovoj vjerskoj autonomiji. O tome je 2.decembra 1911. godine izvještavao Jovan Jovanović, srpski generalni konzul u Skoplju, austro-ugarski konzul u Mitrovici preko svojih agenata, navodi Jovanović, utiče na Arbanase “da i oni kao što su Bugari učinili, upute konzulatima velikih sila u Makedoniju, memorandum u kome će predstaviti sadašnje stanje kao nesnosno i tražiti autonomiju pod zaštmtom sila.”53

Sljedeći korak austro-ugarske politike prema Arbanasima biće stvaranje Albanske države (1913), kao protiv teža širenja Srbije i Crne Gore u ranijim etničkim granicama.

POLITIKA I PROPAGANDA NAKON ANEKSIJE BOSNE I HERCEGOVINE

Nakon Mladoturske revolucije (1908) Austro-Ugarska je iskoristila nesređeno stanje u Turskoj i septembra 1908. godine proglasila dugo pripremanu aneksiju Bosne i Hercegovine. Nakon toga povukla je sve svoje posade sa puta od Prijepolja do Pljevalja, povukla se i privat- nih stanova u Prijepolju, stvari otcremila za Sarajevo i sa vojskom se stacionirala u Pljevlja. Austro-ugarski konzul u Pljevljima proturio je kod muslimana vijeet da će “ovdje čim ode austro-ugarska vojska doći srpska”, pggo mu je polazilo za rukom da posije razdor između Srba i muslimana.

Ubrzo zatim,”sva vojska njihova, oficiri, konzul i sve uopšte austrijske porodice, koje su ovdje nastanjene bile i bavile se trgovinom ili čim drugim, sve je to nalustilo Pljevlja i odselilo se u Bosnu… Niko od njih nije ostao, trgovinske radnje su u bescelje prodali, kuće ostadili i prešli u Bosnu… Turske vlasti ispratile su Austrijance sa propisanim počastima…na oproštajnu večeru od Srba nije niho otišao sem dvojice braće Šećerovića… Švabe su na brzu ruku prodale radnje, imanja i otišli posramljeni i omrznuti…”54

Iako su iznenadnim odlaskom Austro-Ugara Srbi bili ekonomski oslabljeni sa neskrivenim zadovoljstvom su doživjeli njihov odlazak Međutim, radost je bila pomućena aneksijom Bosne i Hercegovine. Ovaj potez Austro-Ugarska je pravdala nemoći Turske da sredi stanje u ovoj provinciji, pa se ona navodno javljala u ulozi spasitelja. Srpski narod u Staroj Srbiji, posebno u Raškoj doživljavao je aneksiju kao napad na svoje vitalne nacionalne interese. I muslimansko stanovništvo anek- siju je vidjelo kao atak na tursku državu i svoj do tada privilegovani položaj.

Petar Kosović, direktor Gimnazije u Pljevljima, javljao je o rascoloženju srpskog naroda da se bori za odbranu Bosne i Hercegovine “…sve je spremno da uzme pušku i pođe na Bosnu. Bilo ih je na hiljadu iz same varoši (Pljevlja) otišlo je do 50 njih da pređu granicu i da se upišu u Srbiju u dobrovoljce. Neki su prešli, a neki su vraćeni sa granice. Ima i Turaka da se prijavljuju za dobrovoljce…”55

U novom izvještaju Petra Kosovića takođe iz Pljevalja kaže se “…Nigdje se, može biti, ne prati sa tako napregnutom pažnjom razvoj političkih događaja izazvanih aneksijom Bosne i Hercegovine kao kod našeg naroda u Sandžaku, naročito razvoj sukoba između slobodnih dviju srpskih država s jedne i Austro-Ugarske s druge strane… Takvo je stanje trajalo do prije nekoliko dana, do onog dana kad je srpska vlada po savjetu Rusije napustila svoje zahtjeve i apelovala na pravičnost velikih sila povjerivši njima svoju stvar…”56

Tako je mnogo napora obuzdano naraslo narodno raspoloženje za borbu radi oslobođenja okupirane Bosne i Hercegovine od Austro-Ugarske.

I poslije povlačenja svojih garnizona iz Pljevaljskog sandžaka Austrija nije prestala sa svojom propagandom. Naprotiv, pojačala je . Glavni čovjek za ovaj rad bio je titularni Mehmed paša Bajrović prema kome je, ne samo kod pravoslavnog nego i kod muslimanskog stanovništva, vladalo veliko neraspoloženje zbog njegovih veza i putovanja u Beč. U Turskoj štampi u Carigradu nazivan je austrijskim čovjekom, koji je išao tamo da poradi na obnovi austrijskog konzula- ta u Pljevljima.57

U cilju austrijske propagande je i pridobijanje i običnih ljudi preko kupovine konja od Srba iz Raške oblasti “…od koga se kupi konj prodavac ga i sprovodi u Beč o državnom trošku. Iz kakvih se razloga ovo čini ne zna se, ako nije da seljaci vide Beč i njihovu silu”.58 U ovakvoj akciji naročito su na udaru srpski trgovci. Crevarskom trgovcu iz Pljevalja Bošku Obradoviću bio je zabranjen ulazak u Bosnu od strane austrijske vlade. Obradović je potom uložio žalbu kod zemaljske vlade u Sarajevu. Razlog je saznao od austrijskog činovnika prilikom službenog susreta na granici što je vlada saznala da je on veliki srpski agitator” i da je navodno dao iz svojih sredstava za srpsku propagandu u Bosni 6000 kruna. Obradović se na to branio da je lojalan Aus- triji i da je siromah koji to nije mogao učiniti. Potom mu je austrijski činovnik predložio “da je jedini način da se opere i pokaže da je prijatelj Austrije ako sada bude dostavljao sve što se radi u Pljevljima i okolini”.59 On je ovo odbacio.

Nakon Balkanskih ratova Austro-Ugarska je pojačala svoju propagandu protiv Srbije i Crne Gore. Ovo se jasno navodi i u radovima Arčibalda Rajsa. U Švajcarskoj se živjelo od uvjerenja da je ultimatum Srbiji 1914. godine bila objava rata, da će Austrija ohrabrena od Njemačke pokušati da potčini balkanske zemlje, koje su se opirale njenom prodoru na istok. Austrijanci razočarani ishodom balkanskih ratova gledali su da to anuliraju jednim pobjedonosnim ratom protiv Srbije. Austrijski konzul u Lozani jedne večeri povjerio se Rajsu “…Pazite, kod nas se u Austriju više ne može. Svijet je nervozan, nezadovoljan, unižen. Jedino jedan pobjedonosni rat može nas izvući iz ovog stanja”.

Radi toga je došlo do povlačenja uloga u stranim bankama i potom naredbe za mobilizaciju- Rajs je na osnovu i ovih saznanja zaključio da su NJemci i Austro-Ugari htjeli i otpočeli ovaj svjetski rat”. Oni su još prije početka rata odlučili da unište demokratski i slobodarski srpski narod, koji ljubi svoju slobodu, te stoga privlači Srbe i druge slovenske narode. Sa ovim ciljem Austro-Ugarska je organizovala snažnu antisrpsku propagandu preko štampe, da Srbi navodno vrše zločine, te da im se ne treba predavati. Njeni oficiri su vojsci izdavali naredbe da u Srbiji postupaju sa “najvećom strogošću i najvećom surovošću i najvećim nepovjerenjem”. Austrija je sa mržnjom krenula na Srbiju ”da istrijebi cio narod a ne samo njegove vojnike, ubijajući bez razlike borce, žene, djecu i starice”, rušeći materijalna i kulturna dobra srpskog naroda. Radi toga je bila upregla svu svoju politiku i propagandu kako u oslobođenoj Kraljevini Srbiji i u neoslobođenoj Staroj Srbiji. Pričinjeni zločini Austro-Ugara, kasnije Njemaca i Bugara, koje je Rajs isljeđivao, su rezultat dobro pripremljene i organizovane dugotrajne antisrpske propagande, kakvu svijet do tada nije poznavao i vidio.

1 Stanoje Stanojević, Narodna enciklopedija SHS, Zagreb 1936. knj. 2. “Vardar”, ilustrovani kalendar za 1907. godinu, str. 25 – 36. i drugo.
2 “Srpske novine“ od 1. jula 1875.
3 Spomenica o Hercegovačkom ustanku 1875, Beograd 1928, XVIII
4 Spomenica o Hercegovačkom ustanku 1875, Beograd 1928, XVIII
5 Vladimir Ćorović, Istorija Jugoslavije, Beograd 1989, str. 528-529
6 Nikola Škorović, Pregled Istorije crne Gore 1500-1918, Podgorica 1931. str. 35
7 Novak Ražnjatović, Pitanje Novopazarskog sandžaka na završetku velike istočne krize (1877-1878), Srbija u završnoj fazi velike istočne krize 1877-1878, Zbornik radova Istorijskog instituta SANU, knj. 2, Beograd 1980.
8 Istorija srpskog naroda, grupa autora, Beograd 1994. knj. VT-I, str. 263.
9 Arhiv Srbije, Ministarstvo inostranih djela, političko – prosvjetno (dalje AS, MID – PP) 1893, br. 179.
10 AS, MID – PP, 1907, br.87
11AS, MID – PP, 1907, br. 126
12 AS, MID – PO, 1891, br. C / 3
13 AS, MID – PO, 1890, br. i / 26
14 Istorija srpskog naroda, grupa autora, Beograd 1994. str.287.
15 Slavenko Terzić „Bosanska nacija”, „Politike” od 25. V 1992. god.
16 AS, MID – PO, 1890, br. i / 26
17 AS, MID – PO, 1891, br. c / 3
18 AS, MID – PP, 1898, br. i / 20
19 AS, MID – PP, 1893, br. 179
20 AS, MID – PP, 1902, br. 160
21 AS, MID – PP, 1912, br. 282
22 AS, MID – PP, 1912, br. 282
23 AC, MID – PP, 1897, br. 236
24 AC, MID – PP, 1987, br. 777
25 AC, MID – PP, 1898, br. 650
26 AS, MID – PO, 1905, br. 291
27 AS, MID – PP, 1905, br. 353
28 AS, MID – PP, 1908. br. 48
29 AS, MID – PP, 1908. br. 48
30 AS, MID – PP, 1908. br. 48
31 AS, MID – PP, 1897. br. 236
32 AS, MID – PO, 1899. br. I /21
33 AS, MID – PP, 1898. br. 175
34 AS, MID – PP, 1896. br. 174
35 AS, MID – PP, 1893. br. 179
36 AS, MID – PO, 1891, br. N / 4
37 AS, MID – PP, 1910, br. 6
38 AS, MID – PP, 1911, br. 758
39 AS, MID – PP, 1909, br. I / 17
40 Arhiv Srbije, MID – 1111, 1905, br. 353
41 AS, MID – PP, 1905, br. 353
42 AS, MID – PP, 1905, br. 353
43 AS, MID – PP, 1905, br. 353
44 AS, MID – PP, 1905, br. 353
45 AS, MID – PP, 1905, br. 291
46 AS, MID – PP, 1905, br. 353
47 AS, NIID – PP, 1906, br. -1
48 AS, NIID – PP, 1906, br. -1
49 AS, MID – PO, 1890, br. C / 9
50 AS, MID – PP, 1899, br. 229
51 AS, MID – PO, 1890, br. I / 9 ; AS, MID – PP, 1897, br. 770; AS, MID – PP, 1911, br. 758;
52 AS, MID – PO, 1899, br. I/21
53 AS, MID – PP, 1911, br. 758
54 AS, MID – PP, 1908, br. 49
55 AS, MID – PP, 1908, br. 49
56 AS, MID – PP, 1909, I / 17
57 AS, MID – PP, 1908, br. 49
58 AS, MID –  PP,1910,  br. 6
59 AS, MID –  PP,    1910, br. 26
60 Rodolf Arčibald Rajs, Šta sam video i doživeo u velikim danima, Dereta, Beograd 1991, strana 1.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 7, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , , ,