RSS

Manastir Sveta Trojica

Manastir Sveta Trojica

Srednjovjekovni manastirski kompleks Svete Trojice Pljevaljske, staro monaško središte,21 smješten je dva kilometra sjeveroistočno od centra Pljevalja, iznad rječice Breznice, u jednom neobično lijepom, prirodnom, ambijentu. Leži na užoj zaravni, okruženoj i zaklonjenoj brežuljcima, ispod čije porte uređenim podzemnim kanalom protiče potok zvani Biserka. Mana stirski kompleks u sastavu porte, staru Vrhobreznicu, danas čine: crkva, veliki konaci (tri građevinski povezana konaka), mali konak, zvonik, manja stambena zgrada, smještena iznad crkvice, odnosno manje sakralne građe vine pod zemljom, i klesanim kamenom lijepo ozidani polukružni recipijent čije vode Biserka, sa okolnih brda, sliva u portu.

Konaci

Vrijeme gradnje manastira još uvijek sa pre ciznošću nije utvrđeno. Narodna pjesma „Zidanje Ravanice“, koju je zabilježio Vuk Stefanović Karadžić, kaže da su Nemanjići sagradili „Trojicu u Hercegovini“. U drugoj Vukovoj zabilježenoj narodnoj pjesmi Sava Nemanjić nabraja hramove koje je podigao njegov otac, među kojima Hilandar, Đurđeve Stupove, Dečane, Studenicu, Mileševu i, kako kaže narodni pjevač „Trojicu nadomak Taslidže, ukraj vode ukraj Ćiotine“. U trećoj narodnoj pjesmi o banu Milutinu i Duki Hercegovcu, Vuk bilježi „… i Trojica, prebijela crkva“22 Pored nedostatka istorijskih izvora o pouzdano utvrđenoj godini gradnje, Sreten Petković, ipak, tvrdi da je Sveta Trojica bila manastirsko sjedište, ili bar porušena mirska crkva „koja duže vremena nije pojala“, i da je tridesetih godina XVI vijeka obnovljena na starim temeljima još prije dolaska Turaka, odnosno, prije 1465. godine.23 Na takav zaključak upućuje ga i turski zakon po kome se više nisu mogle podizati nove hrišćanske bogomolje već samo obnavljati stare i to isključivo one koje su već postojale prije dolaska Turaka, odnosno u vrijeme vladavine Mehmeda Osvajača.24 Praktično, za prostor Pljevalja taj zakon je podrazumijevao vrijeme prije 1465. godine, odnosno vrijeme do zvaničnog pada Pljevalja pod tursku upravu.25 .

Ekonomat

 Međutim, činjenica je da najranije pisane tragove o postojanju manastira dao prvi imenom poznati trojički prepisivač jeromonah Sava u jednom svom rukopisu završenom 7. novembra 1537. godine.26 Taj rukopis svedoči živu prepisivačku djelatnost u manastiru, uprkos prisustvu svakodnevnih životnih teškoće koji u to vrijeme prate, kako njihovo bratstvo, tako i ostale pljevaljske hrišćane, a koji su nastali kao posledica neposrednog prisustva i torture Turaka.27 Ove činjenice dovode se u koliziju sa pretpostavkom da je Sveta Trojica Pljevaljska pri put podignuta u vrijeme, tada već, 70-godišnjeg prisustva Turaka u Pljevljima i očigledne mogućnosti nesmetane primjene pomenutog turskog zakona o zabrani gradnje novih hrišćanskih bogomolja na prostoru Pljevalja. Dakle, sasvim je logična i potpuno realna pretpostavka da je Sveta Trojica Pljevaljska postojala i prije XVI vijeka, u svakom slučaju prije 1465. godine kad su Turci i zvanično uspostavili vlast u Pljevljima.

Terasa konaka

Iz pomenutih Savinih zapisa naslućuju se i kti tori Trojice Pljevaljske. Međutim, jedan prepis, danas već nestalog natpisa sa istočnog zida priprate, bilježi konkretna imena i potvrđuje darežljive ktitore, članove jedne imućne zamonašene porodica na čelu sa jeromonahom Visarionom, njegovim bratom monahom Savom i sinom mu arhijerejom Nikiforom.28 Ktitorski portret na južnom zidu naosa, prikazuje model crkve sa kojim jeromonah Visarion pristupa Hristu na prestolu.

Više od pola vijeka kasnije podignuta je priprata. Pomenuti ktitorski natpis na zapadnom dijelu naosa svjedoči da su je 1592.godine podigli članovi jedne imućne porodice iz obližnjeg sela Poblaća – monah Georgije sa sinom jeromonahom Ananijem i sinovcem spahijom Vojinom.29 Te iste godine pripratu je živopisao poznati zograf iz tog vremena pop Strahinja iz Budimlje, a potom je, 1594/1595. godine, isti majstor izradio i zidnu dekoraciju ranije podignutog naosa i oltarskog prostora.30 Izgradnjom spoljašnje priprate 1875/76. godine, manastirska crkva dobija svoj konačni arhitektonski izgled. Tom prilikom nadzidani su zidovi naosa i unutrašnje priprate, a kupola nad narteksom je izdignuta tako da je hram, dobijajući na svojoj monumentalnosti, prilično izmijenio svoj prvobitni spoljašnji izgled.31 U tom periodu, ako ne i vijek ranije, na sjevernom zidu naosa probijena su vrata za monahe.32 Kompletan crkveni objekat većim svojim dijelom ukopan je u zemlju radi prilagođavanja terenu, tako da je unutrašnjom nivelacijom pod u prostoru oltara ostao blizu dva metra niži od spoljašnjeg prirodnog nivoa terena na istočnoj strani.33

Štap Sv. Save

Arhitektura prvobitne, Visarionove, crkve veoma je osobena. Gotovo kvadratne je osnove sa povećom apsidom na istočnoj strani. Dva stupca na južnoj i dva na sjevernoj strani uzdužno dijele naos na tri dijela, srednji širi i viši i dva bočna, uža i niža prostora. Izdignuti središnji prostor pokriva veći podužni poluobli časti svod, oslonjen na stupce, odnosno lukove koji ih povezuju. Uži i niži bočni prostori takođe su natkriveni poluobličastim svodovima. Naslonjeni su na stupce i spajaju središnji svod sa podužnim spoljašnjim zidovima. Zapadni dio središnjeg prostora natkriven je posebnim manjim svodom, postavljenim niže u odnosu na svod koji prekriva centralni prostor naosa. Dva podužna luka koja se utapaju u zapadnu zidnu površinu dijele ovu manju svodnu konstrukciju na tri dijela. Ispod nje, u zapadnom zidu naosa, ugrađen je jedan ćup prečnika desetak santimetara, radi poboljšanja akustike u crkvi.34 Šezdesetak godina mlađa unutrašnja priprata, kraća i uža od starog dijela, konstruktivno je znatno složenija. U osnovi je krstobrazna. Na presjeku slabo naglašenog krsta uzdiže se monumentalna kupola, naslonjena na kockastu, spolja vidljivu osnovu iznad dvoslivnog krova. Spoljašnja priprata, je pravougaona građevina, po širini izjednačena sa naosom. Egzonarteks i naos međusobno su povezani sjevernim i južnim lukovima, prislonjenim uz spoljašnji zid, inače uže unutrašnje priprate. Uz unutrašnji zapadni i istočni zid nalaze se po četiri pilastra, od kojih su po dva krajnja u uglovima prostorije.

Živopis svetotrojičke crkve je u solidnom stanju, a očuvan je gotovo u potpunosti. Nastao je šezdesetak godina nakon obnavljanja hrama, u vremenskom periodu između 1592. i 1595. godine. Izradio ga je poznati zograf iz tog vremena pop Strahinja iz Budimlja. Najprije je islikana tek dograđena unutrašnja priprata, o čemu svjedoči natpis na njenom zapadnom zidu. Bilježeći da je posao živopisanja završen 27. septembra 1592. godine, sadržaj natpisa navodi i tri glavna ktitora: monaha Georgija Poblaćanina sa sinom, jeromonahom Ananijem, i sinovcem spahijom Vojinom. Neposredno uz natpis predstavljen je i ktitorski grupni portret. U izgradnji i živopisanju unutrašnje priprate učestvovao je i zlatar Jovan iz Hoče (Foče), čiji se ktitorski portret sa natpisom nalazi na sjevernom zidu.35

Zahvaljujući trojičkom monaškom bratstvu na čelu sa igumanom Joakimom, fresko-slikarska dekoracija naosa i oltarskog prostora započeta je tokom 1594. godine a, po svjedočenju natpisa u sjevernom prozoru naosa, završena 9. juna 1595. godine.36 Oslikavanje zidova Trojice Pljevaljske najvećim svojim dijelom rađeno je na vlažnom malteru, u čijem sastavu je prisutan veliki procenat kreča, komadića slame i tanke čvršće stabljike neke biljke. Na suvom malteru rađeni su samo pojedini dijelovi zidnih slika, najčešće lica i u tom slučaju bojama je dodavano neko vezivno sredstvo. Opšte konture likova nastajale su zasijecanjem maltera u svom gornjem sloju.37 Tematska cjelina trojičkog živopisa veoma je interesantna. Odlikuje ga neuobičajeno bogatstvo i raznovrsnost slikarskog ansambla, koji ga jednim dijelom izdvaja od drugih tematskih cjelina nastalih u vrijeme turske vladavine.38

Biblioteka

U prvoj zoni naosa zastupljene su kompozicije u četiri cjeline: jeromonah Visarion, ktitor, sa modelom crkve koju prinosi Hristu na prestolu i grupa svetih ratnika, slikane u jugozapadnom dijelu, dok su nasuprot njih na severozapadnom zidu kompozicije sa likovima srpske vladarske loze Nemanjića kao i Deizis sa apostolima na istočnoj strani naosa. Na slobodnim prostorima između kompozicija, stubova i lukova, smještene su pojedinačne figure svetitelja i proroka. Kompozicija koja predstavlja lozu Nemanjića ima jednu prazninu u kraljevskoj hronološkoj ljestvici, nastalu nakon probijanja vrata na sjevernom zidu i nestanka prvobitne freske sa likom Uroša I, smještenog između oca Stefana Prvovjenčanog i sina kralja Milutina. Gornje oslikane zone naosa ispunjene su kompozicijama Velikih crkvenih praznika iskazanih kroz scene Hristovog rođenja, Sretenja, Krštenja i Lazarevog Vaskrsenja, uobičajenom vjekovnom praksom smještene na južnom zidu. Kompozicije Hristovog stradanja smještene su na različitim mjestima gornjih zona naosa.

Na zapadnom dijelu južnog zida je Hristovo raspeće, a na svodu, iznad, dva razboj nika na krstu. Predstave Skidanje sa krsta, Oplakivanje Hrista, Polaganje Hrista u grob, Silazak u ad, Pečaćenje groba i Mironosnice na grobu Hristovom, smještene su na dijelu sjevernog prostora, uključujući i njegov svod. Gornje zone zapadnog zida naosa i njegov manji i niži svod sadrže kompozicije posvećene Bogorodičinom ciklusu, a obuhvataju Blagovijesti Joakima i Ane, Začeće Bogorodice, Rođenje Bogorodice, Vavedenje, Josif pre korjeva Bogorodicu i Susret Marije i Jelisavete. Između Vaznesenja nad oltarom i Preobraženja na zapadnoj strani, na centralnom svodu naosa naslikana je hramovna slava, Sveta Trojica na prestolu koju okru žuju anđeli. Iznad stubaca, na južnom i sjevernom zidu centralnog svoda, živopisana su četvorica jevanđe lista. Pored uobičajenog, tradicionalno utvrđenog tematskog odabira i rasporeda zidnog slikarstva u oltarskom prostoru, izdvaja se prikazivanje molitve Vo grobe plotski na svodu proskomidije i scena Snetije Hristovo u njenoj niši.39 Stilske osobenosti trojičkog živopisa usko su vezane za prepoznatljivi slikarski opus autora, popa Strahinje iz Budimlja, našeg uglednog zografa iz tog vremena, čiju preciznu analizu daje S. Petković u svojoj monografiji.

Šestodnev Jovana Egzarha, dijak Gavrilo Trojičanin

Ikonostas je nastao u vrijeme arhimandrita Meletija Mihailovića i igumana Avakuma Miloševića, mještana, najvjerovatnije 1806/07. godine, a izradio ga je pop Simeun Lazović.40 Na današnjem ikonostasu, iznad prestonih ikona, nalazi se deizisna ploča, ikone sa predstavama proroka, Krunisanje Bogorodice i dekorativni slikani krst. Podzemna crkvica, dimenzija 4,o3 m x 2,8o m i visine 1,89 m, smještena je pod zemljom, u blizini spoljašnje priprate. Iznad nje je sagrađena manja stambena zgrada. Crkvica je sa kraja XVI ili najkasnije početka XVII vijeka, kada je i živopisana.41 Živopis sa predstavom Svete Trojice sa Bogorodicom i svetim Arhangelom danas je, nažalost, gotovo nestao. O njegovom postojanju svjedoči samo nekoliko manjih fragmenta.

Prepisivačka djelatnost zauzima posebno mjesto u duhovnom i umjetničkom stvaralaštvu trojičkog bratstva. Njena živa aktivnost započinje tridesetih godina XVI vijeka, trajući više od jednog vijeka. Vrhunac dostiže u prvoj polovini XVII vijeka, kada se s pravom naziva prepisivačkim središtem. Prepoznatljivi po obrazovanju, književnoj kulturi i zapaženoj pismenosti, dijaci-monasi, kojih i nije bio posebno veliki broj (jedan do dva u generaciji), ostavili su za sobom hiljade ispisanih stranica, sažetih u više desetina vrijednih rukopisnih knjiga.

Danas se u pljevaljskoj Trojici čuvaju mnogi vrijedni rukopisi, a dobar dio i u drugim sredinama, od kojih neki i u stranim bibliotekama, poput knjige sa tzv. Vrhobrezničkim hronografom koja se nalazi u Pragu, ili čuvenog Taslidžskog (Pljevaljskog) služabnika u Sankt Peterburgu.42 Imena monaha-prepisivača iz Svete Trojice često su ostajala nezabilježena. Imenom se pominju jeromonah Sava, Jovan, dijak Vlatko, rasoder Visarion, „črnac“ Venijamina, i dijak Ratko Ranković. Svojim obrazovanjem, monaškom visprenošću i prepisivačkom kreativnošću posebno se izdvajao Gavrilo Troičanin, rodom iz Šćepan Polja, koji je u trojičkom bratstvu proveo poslednjih dvadesetak godina prve polovine 17. vijeka.43

Svojom osobenošću i ljepotom izdvaja se Gavrilov rukopis „Šestodnev Jovana egzarha“ i „Hrišćanska topografija Kozme Indikoplova“ iz 1649. godine, koju krase iluminacije Andrije Raičevića, poznatog slikara i ikonopisca, rođenog u Tocima kod Prijepolja. Pored rukopisnih dragocjenosti, ova knjiga sa trideset devet Raičevićevih uglavnom uokvirenih minijatura, predstavlja značajno ostvarenje srpskog minijaturnog slikarstva nastalog u vrijeme turske vladavine. 44

Manastir Svete Trojice doživio je veliku nesreću 22. aprila 1859. godine. U velikom požaru izgorjele su sve manastirske ćelije, čak i jedan monah u njima, a i sama crkva je pretrpjela ozbiljne posledice. Mali konak, smješten na stijeni južno od crkve, sagrađen je ubrzo poslije nesreće, dok se veliki konaci koji omeđuju zapadnu i sjevernu stranu manastirske porte podižu na starim temeljima nešto kasnije, oko 1876. godine, najvećim dijelom izmijenjeni.45 Građevinskim radovima tokom 2003/04 godine oba konaka dobijaju ponovljeni izgled.

Putir igumana Stefana,1578-79

Postojeći zvonik sagrađen je 1903. godine. U prošlom vijeku postojao je drveni zvonik a na njemu, po zapisima iz 1861. godine, i prvo zvono u tadašnjoj Hercegovini.46 Pored istoriografije i književnosti, vjekovna duhovna djelatnost manastira Svete Trojice ostavila je i brojna i izuzetno vrijedna umjetnička djela iz oblasti slikarstva, zlatarstva, crkvenog veza i drvorezbarstva koja danas, zajedno sa umjetničkim ostvarenjima nastalim u nekim drugim sredinama, čine rijetko vrijednu manastirsku biblioteku i riznicu. Zbirka ikona prilično je velika i broji oko šezdesetak primjeraka. Najstarije su dvije praznične ikone iz druge polovine XVI vijeka. Jedna od njih je Rođenje Hristovo iz sedamdesetih godina, čija se kompoziciona šema gotovo u potpunosti podudara sa tematski istim ikonama iz manastira Dečana, nastalih 1572. godine iz ruku grupe slikara koji su radili za obnovljenu Pećku patrijaršiju. Druga je ikona Krštenja Hristovog, djelo nepoznatog autora. Zbirka broji i četiri ikone Andrije Raičevića (Vaznesenje, arhiđakon Stefan i sv. Nikola, Tri Jerarha i Sabor arhanđela), namjenski rađene za potrebe Trojičkog bratstva 1645/1646.

Kivot Sv. Save

U umjetnički najvrijednije ubrajaju se ikone kritskih majstora (XVII), među kojima se posebno izdvaja jedna velika (68 x 89), koja je islikana u tri pojasa (gore Deizis, u sredini sv. Nikola, arhiđakon Stefan i sv. Spiridon, a dolje sv. Georgije kako ubija aždahu). Posebnu ikonografsku pažnju privlači Rođenje Hristovo (XVI), djelo najpoznatijeg srpskog slikara Longina, kao i, između brojnih ruskih, jedna reprezentativna ikona Vaskrsenja (XVIII), dospjela u Trojicu kao poklon grofa Save Vladislavića. Vrijedne pomena su i dvije drvorezne ikone, tzv. „stampi“, sa likovima Bogorodice sa malim Hristom i arhanđela Mihaila.47 Riznica manastira Svete Trojice, sadržana kroz svoje umjetničke zbirke, raspolaže i dragocjenim zlatarskim izrađevinama, uglavnom nastalim krajem XVI i početka XVII vijeka. Većinom su to crkvene utvari, odnosno skupocjene sasude, među kojima se svojom dragocjenošću, reprezentativnim izgledom i umjetničkom ljepotom izdvajaju kadionica (prva polovina 16. v), kivot igumana Stefana (1576), putir igumana Stefana (1578/79), okov jevanđelja (kraj XVI v), posuda za „teplotu“ (oko 1600), „štap“ Svetog Save (1608), putir (XVII v), dva svjećnjaka (1769), dva drvena krsta okovana ukrašenim srebrnim limom (prva polovina XVI v), kao i više zlatarskih djela iz Italije, Njemačke i Rusije.

Riznica čuva i veoma interesantnu zbirku crkvenog veza u kojoj se posebno izdvajaju epitrahilj Teotima i epitrahilj sa predstavom Deizisa, oba iz prve polovine 15. vijeka. Radovi u tehnici koštane intarzije sačuvani su na crkvenim vratima, dvije pjevnice i jednom liturgijskom rasklapajućem nalonju, nastalim oko 1600. godine u istoj majstorskoj radionici. Istovremeno je rađen i kameni sud za svetu vodicu, jajaste šupljine sa bazom kvadratne osnove.48 U rekonstruisanom troičkom Malom konaku, prilagođenom muzejskoj postavci na prvom spratu i biblioteci na drugom, od 2004. godine, naučnoj i široj javnosti konačno su postale dostupne ove izuzetne umjetničke vrijednosti.

 

19 A. Isto, 23.
20 S. Loma, Problemi identifikacije, 14-19.
21 O kulturno-istorijskom značaju ovog srednjovjekovnog spomenika govore brojni istorijski izvori i do sada objavljeni naučni radovi, koje je decenijama druge polovine 20. vijeka temeljno istraživao, sakupljao i 1974. godine objavio prof. dr Sreten Petković u monografiji „Sveta Trojica kod Pljevalja“. Kao najkompletnija literatura, monografija je, gotovo u potpunosti, korišćena kao izvor saznanja prilikom obrade ove teme, bez urednog i preciznog pozivanja fusnotom kako bih se izbjegla monotona ponavljanja.
22 V. Stef. Karadžić, Srpske narodne pjesme, knjiga druga, Beograd 1969, 148; 82; 132-133.
23 S. Petković, Manastir Sveta Trojica kod Pljevalja, Beograd 1974, 14, 18.
24 H. Šabanović, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1982, 45; S. Petković, Zidno slikarstvo na području Pećke patrijaršije 1557-1614, Novi Sad 1965, 47-49.
25 LJ. Stojanović, Stari srpski rodoslovi i letopisi, Sr. Karlovci 1927, 244.
26 LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi I, Beograd 1902, br. 492.
27 Isto, br.492.
28 S. Kosanović, Srpske starine u Bosni, Glasnik SUD XXIX, Beograd 1871, 164; LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi I, br. 524.
29 S. Petković, Manastir Sveta Trojica kod Pljevalja, 18-19.
30 LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi I, br. 835.
31 Šematizam srpsko-pravoslavne mitropolije i arhidijeceze hercegovačko-zahumske za god. 1890, Mostar, 23.
32 S. Petković, Manastir Sveta Trojica kod Pljevalja, 24.
33 Isto, 24.
34 Isto, 20-21.
35 Isto, 46-47.
36 LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi I, br. 835.
37 S. Petković, Manastir Svete Trojice kod Pljevalja, 49-50.
38 Isto, 50.
39 Isto, 50-53.
40 Isto, 119.
41 Isto, 84-85.
42 Isto, fusnota 321, 86.
43 Isto, 86-87.
44 Isto, 86-96.
45 Isto, 121-122.
46 Isto, 121.
47 Isto, 104-109.

 

 

 

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: