RSS

Političke prilike u Pljevljima 1945-1991

Miloš STAROVLAH

(Istorija Pljevalja,Opština Pljevlja, 2009)

U istoriji Jugoslavije u periodu poslije Drugog svjetskog rata, a time i istoriji pljevaljskog kraja, razlikuju se tri, po mnogo čemu različita perioda: period administrativnog socijalizma, period samoupravljanja i period poslije „antibirokratske revolucije“.1

Period administrativnog socijalizma obuhvata vrijeme od oslobođenja do početka pedesetih godina dvadesetog vijeka. To je period vrlo jake centralne vlasti koju Komunistička partija Jugoslavije provodi preko državnih organa. Zapravo, u tom periodu Politbiro Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije prethodno razmatra sva najvažnija pitanja političkog, ekonomskog, kulturnog i socijalnog značaja, utvrđuje politiku, koju kasnije kao svoje stavove donose odgovarajući državni organi. Savezna vlada i njena ministarstva imaju punu vlast nad ministarstvima federalnih jedinica, a ovi, opet, u odnosu na niže organe vlasti. Najveći dio akumulacije raspoređuju savezni organi. U tom vremenu su osobito popularna činovnička zanimanja, uprkos činjenici da ih, bar kada se radi o sreskim i nižim organima, veoma često pokrivaju ljudi bez odgovarajuće struke, koji su struku „nadoknađivali“ odanošću i vjernošću tekovinama NOB i revolucije“, kao i servilnim odnosom prema višim organima vlasti.

U periodu razvoja novih samoupravnih odnosa vrše se mnogi eksperimenti na putu stvaranja društvenog sistema u kome će „radni ljudi i građani“ odlučivati ne samo o svom ličnom položaju, već, preko delegacija i delegata, i o sudbinskim pitanjima zemlje. No, u praksi je to bilo sasvim drukčije. Delegacije su često služile samo kao pokriće za odluke činovničkih struktura. To je vrijeme kada se na svakom novom kongresu KPJ, odnosno SKJ i u svakom novom ustavu sve više razgrađuje savezna država u korist republičkih birokratija. Osobito je Ustav iz 1974. godine ohrabrio nacionalističke i separatističke snage, koje su već odavno, manje ili više, prikriveno radile na razbijanju Jugoslavije. Poslije Titove smrti u maju 1980. godine (koji je, bar formalno, objedinjavao tri najvažnije državne funkcije: predsjednik Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, predsjednik SKJ i vrhovni komandat oružanih snaga SFRJ), proces razbijanja Jugoslavije je još više ubrzan. Jer iza Tita nastupila je, kako kaže Milovan Đilas, „ kao i iza drugih komunističkih vođa-politička pustoš, ruina ekonomije i gloženje vođa nacionalnih republika – zlokobna predigra nacinalnih ratova i etničkog čišćenja Jugoslavije“.2  Na scenu sve otvorenije stupaju secesionističke snage, naročito iz republika za koje je Jugoslavija bila privremeno, tranzitno rešenje, na putu do njihove potpune samostalnosti. Pod njihovim uticajem donosi se niz „krupnih“ akata, poput Zakona o udruženom radu (1976), koji putem „papirnate demokratije“, koju prati bezbroj samoupravnih akata i društvenih dogovora, praktično u drugi plan potiskuje realizaciju radnih zadataka u svim sferama rada.

Treći period počinje „antibirokratskom revolucijom“ u januaru 1989. godine. Oslobađajući se od samoupravnog haosa  tada se, u Crnoj Gori, otišlo u drugu krajnost, gotovo svu vlast je prigrabila republička vlada i njeni resorni ministri se do sitnica miješaju u kadrovska i druga bitna pitanja u okviru svojih resora. Ovaj period bi se mogao nazvati i višestranačkim, jer više nema monopola jedne partije. No, što je najgore, u ovom periodu nacionalističke i separatističke snage, pomognute neprijateljima Jugoslavije iz inostranstva, konačno razbijaju Jugoslaviju. Prvo Slovenija u julu 1990. godine proglašava svoju nezavisnost, zatim Hrvatska u oktobru 1991. i potom Makedonija i Bosna i Hercegovina. Svoje „pravo“ na otcepljenje od SFRJ su pravdale tako što su unuiverzalno pravo naroda na samoopredjeljenje poistovjećivale sa pravom fededralnih jedinica, što će u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini dovesti do građanskog rata.

Tako „poslije skoro pola vijeka života u jugoslovenskoj federaciji ona je doživjela trojaki slom: društveno-političkog sistema, međunacionalnih odnosa i Jugoslavije kao države. I suviše šokantno za ljudski mozak i osjećanja da bi se lako podnijelo“.3

Razbijanje Jugoslavije je vrlo teško palo većini Pljevljaka, mada su u velikom broju, tokom 1988. i u januaru 1989. godine, učestvovali na mitinzima u Pljevljima i Titogradu, koji su nehotično ubrzavali propast Jugoslavije. Inače, Pljevljima su bile tijesne i republičke, a kamoli sada državne granice, jer su ona prirodni centar šire oblasti, koja je bila rascjepkana granicama „spajanja“, a sada i državnim granicama. Još 1914. godine dopisnik „Cetinjskog vjesnika“ iz Pljevalja konstatuje: „Neprirodnim razgraničenjem ovo mjesto dosta je posrnulo, jer mu je oduzet dušnik.“4

Iz tzv. Sandžaka u Crnu Goru

Poratna politička istrorija Pljevalja, praktično, počinje od njihovog oslobođenja 20. novembra 1944. godine, mada tada nijesu bila u sastavu Crne Gore, već u posebnoj autonomnoj oblasti – Sandžaku, što će kasnije, osobito u prvim poratnim godinama, imati značajan uticaj na podozriv odnos crnogorske vlasti prema ovom području, jer su neki istaknuti Pljevljaci u toku Drugog svjetskog rata bili protiv zajedništva sa Crnom Gorom, što se, između ostalog, vidi iz odgovora Vrhovnom štabu oko formiranja divizija, a osobito iz raskida partijskih veza sa Pokrajinskim komitetom KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak u oktobru 1941. godine, te direkno partijsko vezivanje za Centralni komitet KPJ. Zatim formiranje ZAVNO-a Sandžaka, Glavnog štaba narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije i niz drugih organizacija i institucija, koje su, kao i u drugim ZAVNO-ima, samostalno funkcionisale.

Međutim, sve to nije bilo po volji Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku, koji je nastojao da se vrati stanje koje je bilo do razlaza u oktobru 1941. godine, na što je u februaru 1944. godine reagovao Pokrajinski komitet KPJ za Sandžak pismom Centralnom komitetu KPJ u kome se kaže: „Ovaj letak izazvao je negodovanje kod masa pravoslavne vjere, a veliki strah kod muslimanskih masa“.5

Ni sa rasformiranjem ZAVNOS-a, odnosno sa teritorijalnom podjelom Sandžaka, nije išlo baš glatko. Možda je to, govoreći na posljednjoj sjednici ZAVNOS-a, najbolje rekao jedan od vijećnika AVNOJ-a – Mehmed Hadžismajilović: „Ovo je jedna žrtva, koju moramo da podnesemo u interesu cjeline (…) Ako je podjela Sandžaka privremena i ako je u interesu narodnooslobodilačkog pokreta onda ni ja nemam ništa protiv“.6 Interesantna je izjava dr Rada Pribićevića, člana AVNOJ-a, koju je dao prilikom rasformiranja ZAVNOS-a, o budućem ustrojstvu Demokratske Federa- tivne Jugoslavije, u kojoj kaže: „U našoj zemlji postoje četiri naroda: Srbi, Hrvati, Slovenci i Makedonci, a stvorene su iz specijalnih razloga još dve federalne jedinice: Crna Gora i Bosna i Hercegovina“.7   Nije, razumije se, u pitanju Pribićevićeva neobaviještenost, već taktički potez, s obzirom da se Partija i narodna vlast u toku NOR-a u svojim proglasima i pozivima u Sandžaku obraćaju samo Srbima i Muslimanima, bez pomena Crnogoraca, pa je slijedilo logično pitanje: ako su Crnogorci poseban narod, t.j. ako je to razlog formiranja Crne Gore, zašto sada tamo pridodavati Srbe i Muslimane iz Sandžaka? Da bi izbjegao odgovor na ovo pitanje, Pribićević ne pominje Crnogorce u Crnoj Gori, kao što to čini sa Srbima, Hrvatima, Slovencima i Makedoncima, navodeći ih kao osnov za formiranje njihovih federalnih jedinica.

Nijesu ni svi članovi Izvršnog odbora ZAVNOS- a intimno bili saglasni sa njegovim rasformiranjem. No, nije bila glavna dilema – da li treba Sandžak da ostane kao samostalna odnosno federalna oblast, već da li ga treba dijeliti, a ako ostaje kao cjelina, kome ga pripojiti. U pismu koje je Predsjedništvu AVNOJ-a poslao Oblasni komitet KPJ za Sandžak, početkom februara 1945. godine, stoji i ova konstatacija: „Prema raspoloženju koje se sada jasno ispoljava kod Muslimana, oni bi bili veoma pogođeni, ako bi Sandžak bio pocepan a oni podvojeni (…) Čak ni Srbi ne bi rado primili cepanje Sandžaka“.8  No, kod većine je preovla- dala partijska disciplina, jer je 24. februara 1945. godine održana sjednica Predsjedništva AVNOJ-a, na kojoj je usvojen prijedlog Nacionalnog komiteta narodnog oslobođenja Jugoslavije da se rasformira ZAVNOS i sve druge društveno-političke organizacije formirane na nivou ove autonomne oblasti i da se Sandžak podijeli između Srbije i Crne Gore. Znajući da sa podjelom Sandžaka neće ići lako, KPJ je održala sastanke u svim većim mjestima Sandžaka na kojima je objašnjavala potrebu rasformiranja ZAVNOS-a i podjelu njegove teritorije. Tako je u Pljevljima 12. Marta 1945. godine održana Sreska partijska konferencija, odmah zatim i proširena sjednica Sreskog odbora jedinstvenog narodnog fronta, na kojima je tražena podrška za prihvatanje stavova Predsjedništva AVNOJ-a o budućem statusu Sandžaka. U istom cilju je neposredno (26. I 27. marta) pred zasijedanje ZAVNOS-a u Novom Pazaru održana i konferencija Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak, na kojoj je, u skladu sa stavovima Predsjedništva AVNOJ-a, donesena odluka da Oblasni komitet KPJ za Sandžak prestane sa radom i da se podrži predstojeća podjela Sandžaka na način kako je Predsjedništvo AVNOJ-a predložilo. Isto je uređeno i sa „masovnim organizacijama“, koje su bile organizovane na nivou Sandžaka.

Nakon toga je 29. marta 1945. godine donesena odluka o raspuštanju ZAVNOS-a i podjeli Sandžaka, tako što će Crnoj Gori pripasti pljevaljski i bjelopoljski srez, a ostali krajevi Srbiji.9 U skladu sa tom odlukom,

15. aprila 1945 godine, Crnogorska antifašistička skupština narodnog oslobođenja zvanično je odlučila da ovi srezovi uđu u sastav Crne Gore, i primila je u svoj sastav 33 vijećnika ZAVNOS-a, 17 iz pljevaljskog sreza (Mišo Pavićeviuć, Velimir Jakić, Komnen Cerović, Vlado Damjanović, Mićo Zorić, Marinko Golubović, Đorđije Peruničić, Joko Knežević, Jovan Toženić, Ahmo Bajrović, Dušan Ivović, Zorka Aletić, Radoš Ilinčić, Milko Starčević, Milorad Marković, Derviš Adžajlić i Omer Mahmutović) i 16 iz bjelopoljskog sreza.1

Učestvujući u diskusiji, povodom pripajanja pljevaljskog i bjelop oljskog sreza Crnoj Gori, predstavnici ovih srezova su istakli „da Sandžak nije nikakva granica između Srbije i Crne Gore, nego je to spona koja nerazdvojno vezuje ova dva bratska naroda“11

Na istoj sjednici donesena je odluka „o pretvaranju CASNO-a u Crnogorsku narodnu skupštinu i pretvaranju narodnooslobodilačkih odbora u narodne odbore“, izabrano Predsjedništvo Crnogorske narodne skupštine, u koju su, iz novopripojenih krajava, izabrani: iz Pljevalja Muhamed Hadžismajilović i iz Bijelog Polja Miloje Dobrašinović. Tada je donesen i Zakon o obrazovanju Narodne vlade kao najvišeg izvršnog i naredbodavnog organa Federalne Crne Gore. U njoj nije bilo ni jednog predstavnika iz novopripojenih srezova.12  Godinu dana kasnije ponovo je imenovana Vlada Narodne Republike Crne Gore, ali i ovog puta bez predstavnika Pljevalja.13

Republika ili monarhija

Početkom novembra 1944. godine, posredstvom, ako ne i po nalogu, saveznika, došlo je do sporazuma između Nacionalnog komiteta narodnog oslobođenja Jugoslavije i Kraljevske vlade, na osnovu koga je u martu 1945. godine obrazovana Vlada Demokratske Federativne Jugoslavije. Predsjednik Vlade je bio J. B.Tito, koji je istovremeno bio i generalni sekretar KPJ, vrhovni komandant Narodnooslobodičačke vojske, ministar narodne odbrane i predsjednik Narodnog fronta Jugoslavije; pop Vlado Zečević, ministar unutrašnjih poslova (računalo se da će to da ima pozitivan efekat kod kraljevih pristalica i u inostranstvu, s obzirom da se radilo o sveštenom licu), OZN-om je rukovodio Aleksandar Ranković. Znači, glavni resori u Vladi pripali su KPJ.

Privremena vlada je u martu 1945. godine usvojila Deklaraciju koja je, uglavnom, odgovarala programu Jedinstvenog narodnog fronta Jugoslavije, u kome je KPJ imala odlučujuću ulogu. Istina, Vlada je preuzela na sebe obavezu proširanja sloboda, kao što su sloboda ličnosti, vjeroispovijesti, govora i štampe. U skladu sa Sporazumom Tito – Šubašić, Vlada je bila dužna da preduzme mjere da se u što kraćem roku AVNOJ i njegovo Predsjedništvo popune predstavnicima (poslanicima) demokratskih stranaka, koji su izabrani u decembru

1938. godine, a koji se nijesu kompromitovali saradnjom sa okupatorom. To je, upravo, bio zaključak Krimske konferencije, koji je značio izvjesno spoljno miješanje u unutrašnje stvari države. Međutiim, ostavljena je značajna mogućnost KPJ da preko stroge provjere „poli- tičke podobnosti,“ koju je vršio Odbor za proširenje AVNOJ-a, uveliko smanji broj predratnih poslanika u Privremenoj skupštini, tako da je taj broj sveden na 53 poslanika. Zatim je dogovoreno da se još 70 lica koje odrede političe stranke kooptira u AVNOJ, tako da je sada Privremenu skupštinu, pored 365 vijećnika AVNOJ-a, činilo i još 123 poslanika drugih stranaka i partija.

Predsjedništvo Privremene narodne skupštine raspisalo je za 11. novembar 1945. godine izbore za Ustavotvornu skupštinu. Prema Zakonu o biračkim spiskovima, „biračko pravo imaju svi muški i ženski državljani Jugoslavije koji su navršili 18. godina života“, izuzev onih koji su lišeni tog prava.14 Takvih je na području Jugoslavije bilo oko 200.000, ili 2,5%, a u   Pljevljima   oko   100   ili   1,2%   biračkog   tijela.

Privremena skupština je donijela i Zakon o Ustavotvornoj skupštini koja je imala dva doma: Savezna skupština i Skupština naroda. Za Saveznu skupštinu birao se jedan poslanik na 40.000 stanovnika, a u Skupštinu naroda federalne jedinice birale su po 25, Vojvodina 15, a Kosovo i Metohija 10 poslanika.

Postojale su dvije liste: Savezna lista narodnog fronta Jugoslavije i Zemaljska lista. Pored njih, radi veće „demokratičnosti“ izbora, postajala je i kutija bez liste u narodu prozvana „ćorava kutija“, u koju su mogli da stave kuglice oni koji nijesu željeli da glasaju Listu jedinstvenog narodnog fronta.. Čuvari kutija su obično bili komunisti i skojevci, koji su pažljivo motrili na glasače, naročito one koje su smatrali sumnjivim. Glasalo se kuglicama, čiji pad su čuvari mogli čuti.

Sa čvrstim osloncem na aparat vlasti, cjelokupnu kampanju je vodio i kontrolisao Narodni front. On je pravio biračke spiskove, organizovao političke manifestacije, dok je stranačko nastupanje više bilo forma, kojom je inostranstvu trebalo predstaviti izbore kao višestranačke i demokratske. Uzalud je udružena opozicija, sastavljena od demokrata, radikala i zemljoradnika, upozoravala da se izborna kampanja vrši pod pritiskom i da izbore za Ustavotvornu skupštinu treba odložiti.

Na Saveznoj listi Narodnog fronta Jugoslavije bila su i dvojica Pljevljaka – Velimir Jakić i Mile Peruničić, a na Zemaljskoj Marinko Golubović i Dušan Ivović. Svi kandidati su, razumije se, bili izabrani. U „ćoravoj kutiji“ u Jugoslaviji je bilo 9,51%, a u Crnoj Gori samo 3,51% kuglica. A prema pisanju „Pobjede“: U Pljevljima „je sve izašlo na izbore: i staro i mlado i muško i žensko“.15

Po uobičajenom postupku, poslije izbora Ustavotvorne skupštine, sastao se Politbiro 25. novembra 1945. godine radi dogovora o konstituisanju njenog Predsjedništva i izboru predsjednika. Dilema je bila da li da predsjednik bude Siniša Stanković ili Ivan Ribar. Odlučeno je, radi kontinuiteta sa AVNOJ- em, da to bude Ivan Ribar, što je izazvalo određeno, iako prećutno, nezadovoljstvo među Srbima, jer su Hrvatima pripale sve četiri najvažnije funkcije: predsjednika Ustavotvorne skupštine, Generalnog sekratara KPJ, vrhovnog komandanta i predsjednika Vlade. Za sekretara je izabran Pljevljak – Mile Peruničić. U Predsjedništvu je bilo i predstavnika drugih stranaka.

Glavni zadatak Ustavotvorne skupštine bilo je donošenje Ustava, čiji je nacrt pripremio Politbiro u novembru 1945. godine. Dvije godine nakon Drugog zasjedanja AVNOJ-a (29. 11.1945) sastala se u Beogradu Ustavotvorna skupština i donijela Deklaraciju o proglašenju Federativne Narodne Republike Jugoslavije. Ustav je Skupština usvojila 30, a proglašen je 31. januara 1946. godine. Time je konačno skinuta s dnevnog reda dilema o budućem obliku državnog uređenja Jugoslavije. Nakon usvajanja Ustava Jugoslavije i Narodna skupština Narodne Republike Crne Gore, u septembra 1946. godine donosi Zakon o Ustavotvornoj skupštini i Zakon o izboru poslanika za Ustavotvornu skupštinu Narodne Republike Crne Gore.16 Poslije usvajanja i proglašenja Ustava, Ustavotvorna skupština „se pretvara“ u redovnu Narodnu skupštinu NRCG sve dok ne bude raspuštena i raspisani izbori za novu narodnu skupštinu. Zakonom o izboru narodnih poslanika za Ustavotvornu skupštinu propisano je da se poslanici biraju po izbornim jedinicama, tako da svaka izborna jedinica bira po jednog poslanika. Broj poslanika se određuje na osnovu broja stanovnika, tako da se na svakih 3500 stanovnika bira po jedan poslanik. Svaki poslanik je morao imati i svog zamjenika, a jedan isti poslanik se mogao nalaziti u tri izborne jedinice, s tim ako bi bio izabran u sve tri ili dvije, u roku od tri dana nakon saopštenja rezultata mora se opredijeliti čiji će biti poslanik. Ovim se, svakako, željelo obezbijediti nekim istaknutim predstavnicima KPJ da u svakom slučaju budu izabrani u Ustavotvornu skupštinu.

Izbori za Ustavotvornu skupštinu NRCG raspisani su za 3. novembar 1946. godine. Prema pomenutim kriterijumima, grad Pljevlja je imao dvije izborne jedinice, a srez pljevaljski sedam. Grad je podijeljen na Ševari i Moćevac. Kandidati u izbornoj jedinici Ševari bili su: Derviš Selmanović, bivši trgovac i Kristina Vučković, učiteljica; a u izbornoj jedinici – Moćevac: Komnen Cerović, ministar trgovine u Vladi NRCG i Sejfo Sejfović, bivši trgovac. U izbornoj jedinici Zabrđe kandidati su bili: Vlado Stijepović, član SNO i Mileta Mršović, predsjednik MNO-a. U izbornoj jedinici -Kosanica kandidat je bio Dušan Ivović, skretar Narodne skupštine NRCG. Kandidat u izbornoj jedinici Popov Do bio je Milko Starčević. U izbornoj jedinici Kovač kandidati su bili: Momir Starčević, prdsjednik SNO-a i Derviš Kožo, zemljoradnik. U izbornoj jedinici Gotovuša bila su dva kandidata: Jovo Čolović, šef rudnika „Pljevlja“ i Joso Mirković, direktor Opšteg preduzeća. U izbornoj jedinici Beljkovići kandidati su bili Miloš Peruničić, član SNO-a i Vukota Golubović, zemljo- radnik. U izbornoj jedinici Mataruge kandidati su bili: Nikola Golubović, sekretar SNO-a i Mitar Janjušević, predsjednik MNO-a.

Interesantno je da samo Dušan Ivović i Milko Starčević nijesu imali protivkandidata, što će reći da su od zvanične politike forsirani više od ostalih. U Ustavotvornu skupštinu iz grada Pljevalja su izabrani Derviš Selmanović i Komnen Cerović, a iz sreza pljevaljskog: Mileta Mršović (Zabrđe), Dušan Ivović (Kosanica), Milko Starčević (Popov Do), Momir Starčević (Kovač), Jovo Čolović (Gotovuša), Miloš Peruničić (Beljkovići) i Nikola Golubović (Mataruge). U svim izbornim jedinicama izabrani su prvi kandidati sa liste, izuzev Zabrđa, gdje je Mileta Mršović, kao drugi, pobijedio Vlada Stijepovića. Najveće iznenađenje, bar za obični narod, bio je „poraz“ Josa Mirkovića, veoma uglednog građanina, vijećnika AVNOJ-a, koji je sa cijelom porodicom neprekidno učestvovao u NOR-u i iz čije kuće je bilo sedam nosilaca Partizanske spomenice 1941. Međutim, s obzirom da nije bio pristalica mnogih „revolucinarnih“ mjera koje su tada preduzimate, uprkos svim zaslugama, trebalo ga je što prije skloniti, pa je namješteno da izgubi izbore za poslanika, tako što je pored Gotovušana (u izbornoj jedninici „Gotovuša“) i vojska iz Pljevalja tamo glasala!

Teritorijalne podjele i izbori

Odmah po oslobođenju Pljevalja, Sreski narodno- oslobodilački odbor, koji se do tada nalazio u Maoču, preseljen je u Pljevlja. Prvi njegov predsjednik bio je Miloš Peruničić, a sekretar Vuko Radovanović. Zatim je izabran Gradski mjesni odbor, a njegov predsjednik je bio Omer Mahmutović i formirane mjesne društveno- političke organizacije. Pljevlja su postala sjedište vojnog područja. Komandat mjesta bio je Strahinja Tanjević, a politički komesar Nikola Golubović. Sreski  odbor Jedinstvenog narodnog fronta (JNFJ) izabran je u novembru 1944. godine.17 NJegov predsjednik bio je Jevrem Tanjević. U aprilu 1945. godine održane su partijske izborne konferencije u kojima su izabrani Opštinski i mjesni komiteti KPJ, a u maju iste godine održana je i Sreska partijska konferencija na kojoj je izabran Sreski komitet KPJ, a za sekretara Vlado Mirković.

Na osnovu Odluke Predsjedništva Crnogorske Narodne skupštine o formiranju mjesnih narodnih odbora u julu 1945. godine18  i Odluke o novoj administrativnoj  podjeli srezova i utvrđivanju teritorija mjesnih narodnih odbora od drugog septembra 1945. godine19, prvi put poslije oslobođenja, pljevaljski srez je podijeljen na 19 mjesnih narodnih odbora: 1) Bobovo, sa selima: Bobovo, Zasada, Morajice, Jelov Panj i Kolijevka; 2) Boljanjići, sa selima: Boljanjići, Glisnica, Pliješ, Kila, Velje Polje, Nokte, Gornje Krće i Stub; 3) Gotovuša, sa selima: Gotovuša, Male Krće, Jugovo, Kotline, Milunići, Rudnica (do ceste Rudo – Pljevlja), Cvijovići, Dolina, Židovići, Brvenica, Bušnje i Rijeka; 4) Zabrđe, sa selima: Zabrđe, Grevo, Mrzovići, Rabitlje, Kalušići, Radosavac, Vidre, Pauče, LJuća, Šumane, Komini i Jasenovi Potoci do pod Bjelovo Brdo; 5) Kleke, sa selima: Kleke, Vrulja, Kozica, LJutići, Klađe i Ćirovići; 6) Kovač, sa selima: Kovač, Poblaće, Preari, Ravčići, Ulica, Brekinja, Đula, Strahov Do, Kosovi i Zorlovići; 7) Kovačevići, sa selima: Kovačevići, Bukovica, Brda, Geuši, Rudići, Marinac i Meljina; 8) Kosaničko polje, sa selima: Kosanica, Đurđevića Tara, Pušonjski Do, Glibaći i Košare. 9) Kruševo, sa selima: Kruševo, Vrbica, Lađana, Kakmuži, Dragaši, Gornje Selo i Crnobori; 10) Kotlajići, sa selima: Kotlajići, Premćane, Vaškovo, Krupice, Varine, Čavanj, Selac, Bujaci i Beljkovići; 11) Maoče, sa selima: Maoče, Potkrajci, Borova, Tulovo, Gradina, Perotin, Mijakovići, Kordovina i Lijeska; 12) Meljak, sa selima: Meljak, Vrba, Popov Do, Šljuke, Cerovci, Višnjica, Trnovice, Orlja i Lučića Meljak; 13) Nange, sa selima: Nange, Čestin, Šule, Petine i Mrčevo; 14) Odžak, sa selima: Odžak, Potpeće, Katun, Zekavice, Jasen, Rasno, Dubočica i Vrelo; 15) Ratkov Do, sa selima: Ratkov Do, Vukovo, Brdo, Strmećica, Kneževići, Gačevića Dolina, Obarde, Vijenac i Šarci; 16) Slatina, sa selima: Slatina, Meštrevac, Vranovina i Starčevići; 17) Tikova, sa selima: Tikova, Brvenica, Pliješevina, Šljivansko, Hoćevina i Jasenovi Potoci (do pod Bijelovo Brdo); 18) Crljenice sa selima: Crljenice, Otilovići, Potrlica, Durutovići (do Ćehotine), Crni Vrh i Rudnica (do ceste Pljevlja – Rudo) i 19) Mjesni gradski odbor – Pljevlja.

Nakon izvršene teritorijalne podjele uslujedio je Zakon o izborima narodnih odbornika, 20 prema kome se, zavisno od broja stanovnika, birao broj članova sreske skupštine koji se kretao od 15 do 60 odbornika (pljevaljski srez je imao 60). Mjesni odbori su, zavisno od broja stanovnika, birali od 7 do 15 odbornika. Izbori su obavljeni 30. septembra 1945. godine. Nakon toga donesena je Uredba o ustrojstvu organa narodne vlasti u Federalnoj Crnoj Gori,21  prema kojoj mjesni narodni odbori biraju svoj izvršni odbor od tri do pet članova, dok sreske, odnosno gradske skupštine „biraju iz svoje sredine izvršni odbor, na koji prenose svoje naredbodavne i izvršne funkcije“. Izvršni odbor Sreza pljevaljskog je imao sedam članova. U njegovom okviru bili su odsjeci: opšti, finasijski, privredni, kulturno – prosvjetni, socijalno – zdravstveni i za unutrašnje poslove. Rukovodioci pomenutih odsjeka su povjerenici za određene djelatnosti. Već početkom naredne (1946) godine odsjek za unutrašnje poslove je izdvojen iz nadležnosti sreskih, odnosno gradskih narodnih odbora i stavljen u nadležnost Ministra unutrašnjih poslova.22  Nezavisnost od lokalne vlasti omogućila je, bar u Pljevljima, osiono ponašanje jednog dijela pripadnika UDB-e. Između ostalog, i zbog toga što je u njoj radio značajan broj ljudi sa strane, koji nijesu poznavali ljude u Pljevljima, pa su, katkad, bez dovoljne provjere maltretirali i pojedine čestite ljude. Osobito su bili osioni prema „jatacima“ četničkih ostataka, ne vodeći računa o okolnostima u kojim su se našli ti ljudi i šta bi sa njima bilo da se nijesu prihvatili „jatakovanja“.

Prema Opštem zakonu o narodnim odborima23  iz 1946. godine dužnosti mjesnih narodnih odbora, pored ostalog, bile su „da ostvare poljoprivredni plan, da se staraju o materijalno – kulturnom podizanju mjesta, da rukovode komunalnim zadacima, da se staraju o unapređivanju zanata i mjesne industrije, kao i da posreduje u pravilnoj razmjeni dobara između grada i sela“; dok su poslovi sreskih narodnih odbora podijeljeni u osam oblasti: 1) plan; 2) poljoprivreda; 3) trgovina, industrija i zanati; 4) radni odnosi; 5) finansije; 6) kultura i prosvjeta; 7) narodno zdravlje i socijalno staranje 8) ostale oblasti.24 Već naredne godine došlo je do nove teritorijalne podjele Pljevaljskog sreza. Broj mjenih narodnih odbora smanjen sa 19 na 14.25 To je dovelo i do određivanja novih sjedišta mjesnih odbora, kao i do nove grupacije sela.  Ovom  podjelom  mnoga  ranije  pomenuta  sela  su „izgubila“ svoje ime. Naime, nova podjela na mjesne narodne odbore u srezu pljevaljskom bila je sljedeća: 1) Beljkovići, sa selima: Borova, Potkrajci, Maoče, Gradina, Krupice, Vaškovo, Premćani, Kotlajići i Varine; 2) Boljanići, sa selima: Boljanići, Vojtina, Rađevići, Jezera, Milakovci, Petinići, Raovići, Kula i Nange; 3) Gotovuša, sa salima: Gotovuša, Gornje Jugovo, Krće, Milunići, Prisoje, Kotline, Donje Jugovo, Židovići, Brvenica, Bušnje i Rudnica; 4) Zabrđe, sa selima: Grevo, Mrzovići, Kalušići, Radosavac, Rabitlje, Borovica, Šumane, Zabrđe, Zenica, Komine, Vidre, Zbljevo, Pauče i LJuća; 5) Kovač, sa selima: Kovač i Poblaće; 6) Kovačevići, sa selima: Kovačevići, Brda, Dugi Do, Rudići, Meljina, Dužice, Krćevine, Marinac, Srečanje i Geuša; 7) Kosanica, sa selima: Kosanica, Lever Tara, Đurđević Tara i Glibaći; 8) Kruševo, sa selima: Vrbica, Kruševo, Kakmuži, Dragaši, Gornje Selo i Lađana; 9) Mataruge, sa selčima: Mataruge, LJutići, Vrulja, Kozica i Obarde; 10) Morajice, sa selima: Morajice, Bobovo i Slatina; 11) Odžak, sa selima: Odžak, Zekavice, Boščinovići, Crnobori, Rasno, Dubočica, Vilići, Kujava, Laz, Potpeće, Cremovići i Katun; 12) Popov Do, sa selima: Višnjica, Trnovice, Meljak, Orlja, Vrba, Šljuke, Popov Do, Cerovci, Čestin, Petine, Šule, Nange i Podosoje; 13) Hoćevina, sa selima: Šljivansko, Pliješevina, Tikova, Brvenica, Hoćevina, Potoci i Bučje i 14) Crljenice, sa selima: Crljenice, Otilovići, Vijenac, Potrlica i Crni Vrh. Zatim su određena i sjedišta matičarskih područja u koja su grupisani mjesni narodni odbori, na sljedeći nači: 1) Pljevlja za područje GNO; 2) Belkovići za MNO Beljkovića i Kosanice; 3) Boljanići za MNO Boljaniće, Gotovuša i Kovač, 4) Kovačevići za MNO Kovačevići; 5) Mataruge za MNO Mataruge i Crljenice; 6) Popov Do za MNO Popov Do i Moraice i 7) Odžak za MNO Odžak, Zabrđe, Kruševo i Hoćevina.26  U avgustu 1947. godine broj matičarskih područja u MNO je udvostručen, tako da su matične knjige (knjiga rođenih, knjiga vjenčanih i knjiga umrlih) vođene u Crljenicama, Matarugama, Premćanima, Gotovuši, Meljaku, Bobovu, Bukovici, Boljanićima, Hoćevini, Kosanici, Odžaku i Zabrđu.27 Pljevlja su dobila status grada, a mjesni narodni odbor Pljevalja je podignut na rang sreskog narodnog odbora28 (predsjednik je bio Vuko Radovanović).

Prema Zakonu o administrativno – teritorijalnoj podjeli Narodne Republike Crne Gore, iz aprila 1947. godine,29  u Crnoj Gori je bilo trinaest administrativnih srezova, i oni su podijeljeni na područja mjesnih narodnih odbora.

Pljevaljski srez je imao 12 mjesnih narodni odbora:

1) Mjesni narodni odbor – Boljanići, a činila su ga sela: Boljanjići, Vojtina, Rađevići, Jezera, Milakovci, Petinići, Radovići, Kula, Nakta, Kovač i Poblaće.

2) Mjesni narodni odbor – Bukovica, sa sjedištem u Kovačevićima i selima: Kovačevići, Brda, Dugi Do, Rudići, Meljina, Dužice, Krćevine, Marinac, Srečanje i Geuši

3) Mjesni narodni odbor – Kosanica, sa selima: Kosanica, Lever Tara, Đurđevića Tara i Glibaći.

4) Mjesni narodni odbor – Gotovuša, sa selima: Gotovuša,  Gornje  Jugovo,  Krće,  Milunići,  Prisoje, Kotline, Donje Jugovo, Židovići, Brvenica, Bušnje i Rudnica.

5) Mjesni narodni odbor – Crljenice, sa selima: Crljenice, Otilovići, Vijenac, Potrlica, Crni Vrh i Adrovići.

6)Mjesni narodni odbor – Mataruge, sa selima: Mataruge, LJutići, Vrulja, Kozica i Obarde.

7) Mjesni narodni odbor -Zabrđe, sa selima: Zabrđe, Grevo, Mrzovići, Kalušići, Radosavac, Rabitlje, Borovica, Šumane, Zenica, Komini, Vidre, Zbljevo, Pauče, LJuća, Dragaši, Kruševo i Vrbica.

8) Mjesni narodni odbor -Meljak, sa selima: Meljak, Popov Do, Višnjica, Trnovice, Orlja, Vrba, Šljuke, Cerovci, Čestin, Petine, Šule, Nange i Podosoje.

9) Mjesni narodni odbor -Hoćevina, sa selima: Hoćevina, Šljivansko, Pliješevina, Tikova, Brvenica, Potoci, Bučje, Kakmuži i Lađana.

10) Mjesni narodni odbor – Odžak, sa selima: Odžak, Zekavice, Boščinovići, Crnobori, Rasno, Dubočica, Vilići, Kujava, Laz, Potpeće, Uremovići, Katun, Gornje Selo i Mijakovići.

11) Mjesni narodni odbor – Premćani, sjedište u Beljkovićima, sa selima: Borova, Potkrajci, Maoče, Gradina, Krupice, Vaškovo, Premćani, Kotlajići, Varine i Beljkovići

12) Mjesni narodni odbor – Bobovo, sa selima: Bobovo, Morajice i Slatina.30

Naredne godine iz MNO Crljenice izdvojeni su Potrlica i Durutovići i pripojeni GNO Pljevalja, a ukinut Mjesni narodni odbor u Hoćevini, tako što su sela sa njegovog područja podijeljena između MNO Zabrđe, Meljak i Gotovuša. Time je broj mjesnih narodnih odbora na području Pljevalja smanjen na 11. To je ujedno i posljednja reorganizacija mjesnih narodnih odbora kao administrativno – teritorijalnih jedinica, koja je ostala nepromijenjena sve do kraja aprila 1952. godine, kada su ukinuti i kao administrativno – teritorijalne jedinice i kao organi narodne vlasti.

Način izbora i broj odbornika koji se birao za mjesne, gradske i sreske odbore propisan je Zakonom.31

Broj odbornika za mjesne odbore određivao je nadležni sreski narodni odbor, a kretao se od sedam do 35. U gradski narodni odbor biralo se od 45 do 60, a u sreski od 50 od 80 odbornika. Prema utvrđenim kriterijumima u Sreski narodni odbor Pljevalja trebalo je da bude izabrano 64, a u Gradski 46 odbornika.32 Odlukom Sreske izborne komisije područje Sreza pljevaljskog je podijeljeno u 64 izborne jedinice, i svaka od njih je birala po jednog odbornika u Sreski narodni odbor. Po tom osnovu iz mjesnih narodnih odbora u Sreski narodni odbor izabrano je: Zabrđe 5, Odžak 4, Kosanica 5, Boljanići 9, Mataruge 6, Crljenice 5, Beljkovići 7, Bukovica 6, Meljak 4, Bobovo 3 i Hoćevina 4.33  Broj odbornika po mjesnim narodnim odborima na području Sreza pljevaljskog bio je: Bobobo 10, Boljanići 27, Bukovica 18, Gotovuša 19, Zabrđe 17, Kosanica 14, Mataruge 19, Meljak 14, Odžak 13, Premćani 22, Hoćevina 15 i Crljenice 15.34Izbori su održani 26. oktobra 1947. godine.

Sljedeći izbori za odbornike mjesnih narodnih odbora raspisani su za 11. decembar 1949. godine.35 Prije njihovog raspisivanja donesen je u junu 1949. godine Opšti zakon o narodnim odborima kao lokalnim organima državne vlasti u administrativno – teritorijalnim jedinicama,36 odnosno: „mjestima, gradovima, gradskim reonima i naseljima, srezovima i oblastima“, koje biraju stanovnici odgovarajuće administrativno – teritorijalne jedinice. Oni „rukovode privrednom, socijalnom i kulturnom izgradnjom svoga područja“: vrše vlast i donose opšte propise u okviru prava i dužnosti utvrđenih Ustavom FNRJ, ustavima republika i odgovarajućim saveznim i republičkim propisima. Poslovi mjesnih narodnih odbora svrstani su u šest područja: 1) plan, finansije i upravljanje opštinskom imovinom; 2) lokalna privreda; 3) komunalna izgradnja i komunalni poslovi; 4) prosvjeta i kultura; 5) zaštita narodnog zdravlja i 6) socijalno staranje. Na isti način i po istim poglavljima raspoređeni su i poslovi gradskih i sreskih narodnih odbora, s tim, razumije se, što  se njihove nadlešnosti prostiru na teritoriju grada, odnosno sreza. Sreski i gradski narodni odbori imali su svoj izvršni odbor, kao administrativno- operativno rukovodstvo koje je rukovodilo privrednim i kulturnim radom sreza, odnosno grada i neposredno upravljalo preduzećima lokalnog karaktera, ali i izvršavalo naloge viših organa vlasti.

U mjesni narodni odbor bira se od 11 do 35 odbornika; gradski u sastavu sreza 35 do 60 i sreski 50 do 190 odbornika. Na teritoriji Sreza pljevaljskog u pojedinim mjesnim odborima trebalo je izabrati: Crljenice 21, Mataruge 23, Premćane 26, Kosanica 19, Odžak 18, Zabrđe 29, Bobovo 15, Meljak 24, Gotovuša 26, Boljanići 32 i Bukovica 21.37 Radi izbora odbornika za sreski narodni odbor, Izborna komisija je podijelila teritoriju Sreza na 73 izborne jedinice, tako da je u svakoj od njih biran po jedan odbornik. Po tom osnovu mjesni narodni odbori izabrali su za Sreski narodni odbor: Zabrđe 11, Odžak 4, Kosanica 5, Premćane 7, Mataruge 6, Crljenice 5, Gotovuša 8, Boljanići 11, Bukovica 6, Meljak 6 i Bobovo 4 odbornika.Vraćanjem Pljevalja u sastav Sreza u junu 1951. godine broj sreskih narodnih odbornika je povećan za šest, tako da ih je ukupno bilo 79.

U julu 1950. godine donesen je Zakon o izboru poslanika za Narodnu skupštinu Narodne Republike Crne Gore,38 prema kome se bira jedan poslanik na 2500 stanovnika. Prezidijum Narodne skupštine je raspisao izbore za osmi oktobar 1950. godine i utvrdio ukupni broj poslanika (161) i njihov raspored po administrativnim i izbornim srezovima. Pljevaljskom srezu je pripalo 13 i gradu Pljevljima dva poslanika. Izborni srezovi, na pljevaljskom području, su bili: 1) Bukovica za područje istoimenog MNO; 2) Kovač, koji je obuhvatao sela: Strahov Do, Đuli, Čitluk, Prisoje, Đakoviće, Poblaće, Potkovač i Kovač; 3) Boljanići za područje istoimenog MNO, izuzev sela koja su pripojena izbornom srezu Kovač; 4) Gotovuša za područje istoimenog MNO: 5) MNO Crljenice; 6) MNO Mataruge; 7) MNO Premćane; 8) MNO Kosanica: 9) MNO Odžak, 10) MNO Zabrđe, izuzev sela koja su pripojena Hoćevini; 11) Hoćevina sa selima: Tikova, Potoci, Pauče, Vrbica, Kruševo, Dragaši, Kakmuži, Lađana i Hoćevina; 12) Meljak za područje MNO, izuzev sela: Nange, Šula, Pračice, Čestin i Mrčeva i 13) Bobovo za područje istoimenog MNO i pomenutih sela, koja su pripadala MNO Meljak.39  Za narodne poslanike su izabrani: Husejin Kunovac (Bukovica), Cupara Danilo (Kovač), Cerović Komnen (Boljanići), Lučić Đuro (Gotovuša), Ivović Dušan (Crljenice), Knežević Joko (Mataruge), Peruničić Đorđije (Premćani), Marković Marko (Kosanica), Stijepović Vlado (Odžak), Radovanović Vuko (Zabrđe), Kontić Vidoje (Hoćevina), Zečević Vlado (Meljak), Milovan Golubović (Bobovo), Mićunović Veljko (Moćevac) i Selmanović Ahmo (Ševari).40

Partijska država

Od samog početka narodnooslobodilačke borbe KPJ je gradila nove institucije vlasti pod imenom narodnooslobodilački odbori, koji su, nema sumnje, imali veoma značajnu ulogu u NOR i prvim poratnim godinama, mada je od samog počeka KPJ, preko centralnog, pokrajinskih, okružnih, sreskih, opštinskih i mjesnih komiteta i partijskih ćelija, inicirala donošenje svih važnijih odluka, koje je preko NOO donosila i provodila u život. NJeni članovi su imali odlučujuću ulogu u AVNOJ -u, ZAVNO-ima, u komandnom i vojno-političkom sastavu armije, rukovodstvu masovnih organizacija i sl. Znači, Partija je svoju politiku sprovodila preko državnih organa vlasti, masovnih organaizacija, vojske, Odjeljenja zaštite naroda,  Unutrašnje  državne  bezbjednosti  i  sudstva.  OZN-a je imala neograničena ovlašćenja. Sudski kadar, većim dijelom nestručan, bio je nesamostalan i zavisan od OZN-e i UDB-e, čiji profesionalci su takođe, uglavnom, bili bez odgovarajuće školske spreme, nesamostalni i nedovoljno sposobni da na pravi način procjenjuju kvalitet ljudske ličnosti i stepen njene odgovornosti. Nerijetko se sumnjalo i na mnoge dokazane patriote, koji nijesu bili servilni karijeristi, a smjelo su se držali pred svemoćnim istražiteljima. Oslanjajući se na svoje poslušnike, koji su uvijek bili spremni da i mimo svojih intimnih osjećanja, besprekorno izvršavaju naređenja, katkad su umjesto zaštitnika reda i poretka, bili nosioci nasilja i moralnog ponižavanja nevinih ljudi. Ovakvo ponašanje u slučaju Pljevalja je bilo tim teže, jer je veliki broj pripadnika UDB-e bio sa strane. Neki od njih su se prema Pljevljima ponašali  kao  da  se  radi  o  tuđem,  maltene,  neprijateljskom području.

Preko Jedinstvenog narodnog fronta KPJ je praktično likvidirala građanski pluralizam.41 Ubrzo nakon oslobođenja Jugoslavije, KPJ je faktički imala sve prerogative državne vlasti, jer su sve bitne odluke državnih organa (Vlade, Narodne skupštine, narodnih odbora) u prethodnom postupku razmatrane na odgovara- jućim partijskim forumima. Pored toga, njeni članovi su bili i predsjednici Savezne i republičkih vlada i drugih državnih organa. Doskorašnje ugledne ličnosti koje su imale značajnu ulogu u NOR-u, a nijesu bili saglasni sa takvim radom KPJ, postepeno su smjenjivani sa funkcija. Takav slučaj, na primjer, bio je sa Sretenom Vukosavljevićem, dr Nikom Miljanićem i mnogim drugim na nivou Jugoslavije i Crne Gore, a na području Pljevalja sa Josom Mirkovićem, Marinkom Golubovićem, Jevremom Tanjevićem i drugima koji su „ometali“ provođenjne partijske politike.

Međutim, sve do kraja 1948. godine Partija je zadržala konspirativna obilježja vezana za članstvo i unutrašnji politički život, i prikrivala svoju revolucionarnu ulogu, naročito iz dva razloga: 1) radi lakše mobilizacije svih struktura društva za NOR, jer, poznato je, da su većinu boraca NOR-a činili ljudi sa sela kojima su, uglavnom, bili strani mnogi ideali revolucije, te da je selo činilo glavnu materijalnu osnovu NOB-a i 2) zbog negativnog stava zapadnih saveznika prema revolucionarnim promjenama, što bi moglo da naškodi i savezničkim odnosima između kapitalističkih zemalja i Sovjetskog saveza. No, KPJ nikada u suštini nije prihvatala višepartijski sistem, samo je u vrijeme borbe za međunarodno priznanje države formalno prihvatala neke elemente zapadne demokratije. Zato je Partija odmah poslije oslobođenja većih djelova zemlje nastojala da se u JNOF uključe i pojedine građanske partije, ali im nikada nije dozvolila pravu partnersku ulogu u odlučivanju o bitnim pitanjima života i rada u Demokratskoj federativnoj Jugoslaviji.

Inače, KPJ se još na Vukovarskom kongresu 1920. godine obavezala da će se boriti za „socijalnu revoluciju proleterijata“, jer „iskustvo svih buržoaskih revolucija, kao i iskustvo ruske revolucije, pokazale su nam da se novi društveni poredak može stvoriti samo u socijalnom ratu potlačenih masa protiv vladajuće klase“. A „iskustvo ruske revolucije uči nas da se prelaz iz kapitalizma k socijalizmu vrši pomoću diktature proleterijata.“42 U skladu sa tim, KPJ se zalagala da se na rukovodećim mjestima u privredi i javnim službama nađe što više radnika. CK KPJ, u junu 1946. godine konstatuje, da među direktorima preduzeća nema dovoljno radnika i nalaže da se na direktorska mjesta postavljaju radnici, a da stručnjake – injžinjere i tehničare treba postavljati na položaje tehničkih direktora, odnosno da „treba pravilno kombinovati provjereni kadar komunista još nedovoljno stručnih sa kadrovima stručnjaka“. Povjerljivost odnosno podobnost je stalno bila iznad struke, zato se raznim skraćenim oblicima školovanja nastojalo, makar formalno, dati obrazovanje „provjerenim“. Na V kogresu KPJ visoki partijski rukovodilac Boris Kidrič, savezni ministar za ekonomiju kaže: „Mi smo do sada stvorili hiljade i hiljade novih privrednih kadrova preko kurseva, kratkotrajnih škola (…) nesumnjivo je da u tom pogledu imamo ogromno iskustvo i to vrlo pozitivno iskustvo“.43 Najveći dio rukovodećeg kadra u Pljevljima, naročito   u   prvih   dvadestak   poratnih   godina,   se „školovao“ tim putem, što je, pored nedovoljne brige Republike o ovom području, uveliko usporilo njegov ukupni razvoj, jer su tako „školovani“ kadrovi bili veoma podozrivi prema ljudima koji su redovnim putem završavali škole, videći u njima potencijalnu opasnost za svoj rukovodeći položaj.

Partija je, inače, u toku rata i prvim poratnim godinama nastojala da se ni na koji način ne dovede u pitanje njen autoritet. Od komunista je traženo da disciplinovano izvršavaju partijske direktive, da budu prvi u izvršavanju zadataka, da djeluju ličnim primjerom i da se skromno ponašaju, jer „vojnik“ Partije mora u svemu imati primjerno držanje. Interne partijske komisije bile su zadužene za pojedine segmente vlasti i uprave. Tako je, na primjer, Komisija za izgradnju narodne vlasti bila zadužena da se stara o sprovođenju partijskih stavova u formiranju i organizaciji svih nivoa narodne vlasti. Pri tome se povezivala sa komunistima najviših organa vlasti, uprave i pravosuđa.

Partija je posebnu pažnju pridavala propagandnom radu. Agitaciono- propagandne komisije imale su svoje odgovorne ljude u pokrajinskim, oblasnim, sreskim odborima i partijskim ćelijama. Agitprop je posebnu pažnju poklonio usmjeravanju štampe u pravcu podrške partijskim ciljevima. Brinuo se ne samo šta će se naći na stranicama štampe, već i šta će biti jače, a šta slabije naglašeno; određivao je kadrovsku strukturu redakcija. Posebno mjesto u sprovođenju politike agitpropa u šatampi imala je „Borba“, kao centralni dnevni partijski list. NJeni članci su prorađivani na partijskim sastancima i preduzimane mjere za njihovo sprovođenje u praksi. Neki politički aktivisti u Pljevljima, i ne samo u Pljevljima, kao i oni koji su se time dodvoravali aktuelnoj vlasti, nosili su „Borbu“ u spoljašnjem džepu sakoa, previjenu tako da se vidi njen naziv, jer je ona tretirana kao jedna od najvažnijih spona između Partije i „širokih narodnih masa“, i „mobilizacioni činilac za čvrst savez radnika i seljaka“. Partijska kontrola je bila proširena i na sadržaje nastavnih planova i programa, strukturu nastavnog kadra, udžbenike i drugu stručnu i pedagošku literaturu  koja  se  koristila  u  školama.  Sve  je  to „trebalo podvrgnuti višestrukoj kolektivnoj i pojedinačnoj kontroli“, kako bi bilo očišćeno od „tuđe“ ideologije.

Prvi praktični koraci nove vlasti

U posljednjim ratnim i prvim poratnim godinama pred novom, kako se govorilo „narodnom vlasti“ su se našli mnogi neodložni poslovi. Prije svega, trebalo je obezbijediti najneophodnije životne namirnice, jer je ovo područje tokom rata uveliko opustošeno. Neprekidne borbe onemogućile su potpuniju obradu zemljišta, stočni fond je gotovo uništen, mnoga sela popaljena, škole pretvorene u zgarišta ili ruinirane, mostovi porušeni. Iscrpljenom, ranjenom, polugladnom narodu, koji je živio u izuzetno lošim higijenskim uslovima, bez dovoljno odjeće i obuće, među tijesnim zidinama, na zgarištima bivših kuća, bila je potrebna raznovrsna i svestrana zdravstvena zaštita. Stasale su četiri generacije djece za školu, koje je valjalo školovati uprkos svim teškoćama, kao što su: nedostatak školskog prostora, nastavničkog kadra, opreme i učila. Jer, kako je pisao „Glas Sandžaka“ 1944. godine: „Za ove tri godine fašističke vladavine naš kraj je stradao u svakom pogledu. Ako bi htjeli da pođemo, na primjer, iz Pljevalja za Prijepolje ili za Bijelo Polje, vidjećemo stotine i stotine tragova te vladavine (…). Nema ni jednog kutka od Ibra do Drine, od Lima do Tare u kome okupator nije ostavio tragove svoje „kulture“ i svog „novog poretka“44

Nedostajalo je, takoreći, svega, osim ogromnog entuzijazma oslobođenog naroda. Sve je, uglavnom, rađeno golim fizičkim radom: jednako kada su čišćene ruševine, građene kuće ili na leđima donošeno žito iz Prijepolja. Sloboda je probudila golemu energiju i pregalaštvo, osobito takmičarski duh i uzajamnu pomoć i solidarnost među ljudima. Krenule su dobrovoljne omladinske radne akcije širom zemlje, a na području sreza pljevaljskog, između ostalog, tim putem je izgrađen put Boljanići – Gradac i Dom kulture u Pljevljima, za ono doba veoma impozantna građevina. Omladina je odlazila i na razne radne akcije širom Jugoslavije.

Posebnu teškoću predstavljao je veliki broj izbjeglica, od kojih je jedan dio u toku rata izbjegao iz „Velike Albanije“ i „Nezavisne države Hrvatske“, a drugi (većinom muslimani) je nakon oslobođenja stizao u Pljevlja bez igdje ičega. „Hiljade žena, djece i ljudi trebalo je prihvatiti, pravovremeno smjestiti privremeno, osigurati im ishranu i pravljenje kuća.“45 Uprkos svim teškoćama, a naročito nedostatku gvožđa (čivija), za nepune četiri godine na području sreza pljevaljskog izgrađeno je 1346 kuća, 12 škola, tri stambene zgrade 15 poljoprivrednih objekata, ciglana, velika pilana, mehanička i tišljerska radionica, mlin, vunovlačara, limarska radionica i dr.46 Sve je to, uglavnom, urađeno dobrovoljnim radom i „golim rukama“.

Otkup i briga o obradi zemlje

Prva briga poratne vlasti bila je obezbjeđivanje ishrane za vojsku i stanovništvo. A to se tada jedino moglo obezbijediti uzimanjem od seljaka. Partija je računala da će za svoju politiku pridobiti selo putem agrarne reforme, kolonizacijom i ukidanjem seljačkih dugova. Međutim, kada je rat završen, mnogi su bili razočarani time što je realno stanje bilo mnogo gore od onoga što se očekivalo; a sada je tome pridodat i obavezni otkup, pomoću koga je trebalo obezbijediti hranu i sirovine za određene industrijske grane. Jedan od razloga za uvođenje obaveznog otkupa bio je i strah Partije da bi se preko viškova prehrambenih proizvoda na slobodnom tržištu, s obzirom da ukupna poljoprivredna proizvodnja nije mogla zadovoljiti neophodnu potrošnju, jedan dio seljaka mogao obogatiti. Siutuaciju su još više komplikovale nerodne 1945. i 1946. godina. Na primjer, proizvodnja hljebnog žita u 1946. iznosila je samo 67%, a kukuruza 53% proizvodnje iz 1939. godine.47 Uz to, ovom mjerom, država je mogla da kontroliše i ovaj segmenat privrede, kao što je to učinila u drugim privrednim granama. Posebnim uredbama država je regulisala sve vrste otkupa: žito, meso, vunu, sijeno, slama, krompir i dr. Ovim je, između ostalog, poremećen uhodani ritam seoskog života. Posebno je teško padao otkup vune, od koje je u našem kraju izrađivana sva odjeća, posteljina i obuća, izuzev donjeg veša i opanaka.. I kao svojevrstan izraz narodnog revolta protiv takve politike, pojavla se pjesma:

Čuvam ovce, sjedim bez igala, Svu sam vunu u otkup predala.

Za robu datu putem  otkupa seljaci su dobijali bonove pomoću kojih su, pod nešto povoljnijim uslovima, mogli kupovati industrijske proizvode. Time je, po mišljenju vlasti, trebalo uspostaviti čvršću vezu sela i grada, pod geslom: „Mi radnicima žito, radnici nama industrijske proizvode“. Inače, ukupna otkupna politika u Jugoslaviji je bila centralizovana, jer je sa nivoa Jugoslavije određivana količina i vrste otkupa po federalnim jedinicama, a ove to dalje činile po srezovima i opštinama. Pored narodnih odbora i otkupnih preduzeća, u akciju otkupa su bili uključeni, maltene, svi politički i državni organi – sudovi, OZN-a, UDB-a i dr.

Na Prvom kongresu KP Crne Gore, u oktobru 1948. godine, Savo Rakuš, tadašnji sekretar Sreskog komiteta KPJ u Pljevljima se hvalio da je u Pljevljima „otkup po nizu artikala izveden dobro, prebačen plan, vuna, meso i ostalo (…) Najteži problem je pitanje smještaja otkupljenih artikala naročito stoke.“48  Otkupne mjere su bile rigorozne. Primjera radi navodimo Rješenje o obaveznoj prodaji i otkupu viškova sijena, slame i kukuruzne šaše, po kome se vlasnicima stoke ostavlja za prehranu: govedi i konja po 10, koza i ovaca po dva, teladi i ždrebadi po četiri kilograma hrane. Sve iznad toga moralo se dati za otkup po propisanim cijenama.49 LJudi na selu su se dovijali na razne načine da bi za sebe zadržali više žita i druge robe: pravili su sanduke za žito sa dva dna, vrtjeli ih da bi se dio žita presuo u drugi sanduk, stavljali kamenje u sijeno da bi se bolje sleglo i sl., jer su, pored „narodnih tuži- laca“, postojali razni oblici kontrole – organizovani su pretresi kuća, tavana i sanduka u kojima je stavljano žito. Skriveno žito je konfiskovano a vlasnici kažnjavani, jer svako nepoštovanje odluka vlasti tada je kvalifikovano kao neprijateljska djelatnost.

Međutim, otkup je destimulisao seljake na veću proizvodnju, pa u februaru Vlada Crne Gore izdaje Naredbu da se kod svih sreskih mjesnih odbora „najhitnije organizuju poljoprivredna dobra“ i da „svako, i najmanje parče zemlje mora biti blagovremeno i uredno obrađeno, kulture njegovane i prinos sređen“.50 Narodna vlast, od najviših organa do narodnih odbora, morala je, dakle, da se stara o obradi zemlje. Zato je „ radi što uspješnijeg vođenja i kordiniranja svih akcija oko obrade zemlje i sjetve“ pri Ministarstvu poljoprivrede osnovan Odbor za sjetvu, kao stručni i savjetodavni organ.51   S obzirom da je u ratu stočni fond uveliko smanjen, to se vršila mobilizacija sve zaprežne stoke radi obrade zemlje, tako što se „mobilisana radna stoka“ u prvom redu koristi za obradu zemlje njenog sopstvenika, zatim za obradu „zemlje drugih sopstvenika u istom mjestu ili opštini, a najzad i izvan opštine“.52

Inače, mjesni narodni odbori su bili dužni da vode kontrolu „u cilju što boljeg i potpunijeg iskorišćavanja svih zaprega“ u svom mjestu i da dostavljaju izvještaje srekom narodnom odboru, a sreski NO Ministarstvu poljoprivrede i šumarstva svakih deset dana dok sjetva traje, o broju zaprega i radnih dana, kao i o veličini obrađenog zemljišta.53

To je vrijeme jake centralne vlasti, koja, da bi se sjetva i žetva što uspješnije organizovala, naređuje da se pri ministarstvima (povjereništvima) poljoprivrede u svim federalnim jedinicama organizuju odbori za sjetvu. Takođe i pri „svakom okružnom, sreskom i opštin- skom odnosno seoskom narodnooslobodilačkom odboru mora da postoji i sjetveni odbor“.54

Sve ove mjere su razočarale seljaka. Toga je bilo svjesno i najviše državno rukovodstvo, pa Tito savjetuje ministra trgovine Jakova Blaževića: „Ne smijemo nepravilnim mjerama, velikim posrednim i neposrednim porezima i otkupom, bez diferenciranja politike, srednjake,  sirotinju  i  kulake  tjerati  u  jedinstveni front protiv nas, tako da nam seljak postane politički neprijatelj“.55

Agrarna reforma i kolonizacija

U toku NOR-a se, uglavnom, ne govori o promjeni svojinskih odnosa, prvenstveno iz dva razloga: prvo, za NOB je trebalo pridobiti sve, koji su spremni da se bore protiv okupatora i njegovih saradnika. O tome se posebno vodili računa organizatori ustanka na pljevaljskom području, tako da su u NOB-u učestvovali i tako bogati ljudi, kao što je bio Joso Mirković (jedan od najbogatijih ljudi u pljevaljskom kraju), koji je u NOR krenuo sa čitavom porodicom, Marinko Goluboviuć i mnogi drugi, kao i neki oficiri kraljevske vojske – Vladimir Knežević Volođa, Velimir Knežević i dr; drugo, da ne bi naškodili savezničkim odnosima između SSSR-a i zapadnih saveznika. Prvu državnu svojinu predstavljala je imovina Kraljevine Jugoslavije, oteta imovina od okupatora i oduzeta imovina od ratnih „profitera“.56  Zatim eksproprisana imovina NJemaca koji su odstupili sa okupatorskom vojkom i jednog broja saradnika okupatora. Sa nacionalizacijom privrede nije se žurilo, između ostalog, i zbog toga što vlast tada nije bila dovoljno sposobna da preuzme brigu o privredi, tako da je proces nacionalizacije tekao po fazama. Na primjer, zemljišni maksimum 1945. godine je iznosio 45 hektara, da bi 1953. bio smanjen na 10 hektara. Zakon o nacionalizaciji je donesen krajem 1946. godine, a tek 1948. dolazi do nacionalizacije trgovine i manjih privrednih preduzeća.

Istina, još u toku rata Partija je, na neki način, obećala seljacima da će poslije rata provesti agrarnu reformu, tj. da će biti ukinuti polufeudalni i kapitaliistički odnosi u poljoprivredi i ukinuti seljački dugovi.57  Međutim, država se nije opredijelila za potpunu nacionalizaciju zemlje, kao što je bio slučaj u Rusiji poslije Oktobarske revolucije, već je rješenje tražila u eksproprijaciji „viška zemlje“ kod veleposjednika, crkava, i svih koji su bili vlasnici zemlje,   a   nijesu   je   obrađivali   svojim   radom.58  U pljevaljskom kraju najviše zemljišta je oduzeto od manastira Svete Trojice. Ekspropriacijom i povlačenjem njemačkog stanovništva, koje je učinjeno zajedno sa povlačenjem okupatorske vojske, iz Vojvodine, stvoren je slobodan zemljišni prostor, koji je jednim dijelom korišćen za stvaranje državnih poljoprivrednih dobara, a znatno većim za kolonizaciju, u kojoj je učestvovao i jedan broj porodica sa područja Pljevalja.

U toku Drugog svjetskog rata došlo je do velikog pomjeranja stanovništva na našim prostorima. Veliki broj  Srba  protjeran  je  sa  Kosova  i  Metohije  (preko 200.000), dok broj „naseljenih Albanaca koji se trajno zadržao na Kosovu i Metohiji nije nikada tačno utvrđen, tako da se kreće od minimalnih 15.000 do enormnih 300.000“.59 I na području Baranje ustaše su u toku rata naselili više desetina hiljada Hrvata, od kojih je većina tamo ostala i poslije završetka rata. Još dok je rat trajao, u martu 1945. godine, donesena je teško shvatljiva Odluka, kojom se „privremeno ne dozvoljava vraćanje kolonista u njihova ranija mjesta življenja i neka svi ostanu na svojim mjestima, s tim što će im narodnooslobodilački odbori ukazivati i dalje svaku pomoć“.60  A u avgustu iste godine donesen je Zakon o reviziji dodjeljivanja zemlje kolonistima i agrarnim interesentima u Makedoniji i na Kosovu i Metohiji, po kome „naseljenici kojima je u oblasti Kosova i Metohije bila do šestog aprila 1941. godine dodijeljena zemlja gube pravo na istu.“61  Na loše posljedice ovakve politike posebno je ukazivao naš prvi sociolog sela Sreten Vukosavljević. No, nažalost, ne samo da nijesu uvažene njegove primjedbe, već je i smijenjen sa položaja ministra za kolonizaciju u Jugoslaviji. A u januaru 1947. godine Kardelj u Savjetu bezbjednosti pokreće inicijativu za prijem Albanije u Ujedinjene nacije i odriče se dijela reparacija namijenjenih Jugoslaviji u korist Albanije.62

LJudima kojima je zabaranjen povratak na Kosovo i Metohiju i iz pasivnih krajeva Jugoslavije, prvenstveno pripadnicima NOR-a i njegovim simpatizerima, omogućen je odlazak u Vojvodinu. Proces naseljavanja Vojvodine započeo je u drugoj polovini 1945. godine.

Sa područja Pljevalja u Vojvodinu (Stari i Novi Sivac), u vremenu od novembra 1945. do početka 1947. godine, odselilo se oko 300 porodica sa nešto više od 1700 članova, mada bi taj broj mogao biti znatno veći (2561). Međutim, uprkos vrlo velikoj agitaciji, naročito među partizanskim porodicama, ljudi su se teško odlučivali da napuste rodni kraj, svoje parče zemlje i svoje ognjište i da krenu u „tuđi svijet“, makar im tamo bili obećani znatno bolji uslovi života. Zato su neki odustali na samom startu, dok su drugi odlazili i ponovo se vraćali, tako da ih je na kraju sasvim malo tamo ostalo.

Interesantno je da Muslimani nijesu pokazali nikakav interes za naseljavanje u Vojvodini, iako ih se u prvim poratnim godinama dosta iselilo sa pljevaljskog područja, najvećim dijelom u Tursku, a zatim u Zagreb i Sarajevo.

Odmetnici

Nakon oslobođenja Pljevalja na ovom području su ostale nekolike grupe četnika, koje nijesu htjele da napuste zavičaj i da u neizvjesnost nastave put sa ostalima. Jedan dio tih ljudi je riješio da se izvjesno vrijeme skriva, dok se situacija smiri, pa da se potom prijavi vlastima, jer nijesu počinili nikakve zločine za koje bi mogli biti osuđeni. Postupci vlasti prema onima koji su se predali ili bili uhvaćeni, od kojih su mnogi strijeljani, iako je Predsjedništvo AVNOJ-a 21. novebra 1944. godine donijelo Odluku o pomilovanju četnika i hrvatskih i slovenačkih domobrana, takođe su uticali na odluku jednog broja četnika da i dalje ostanu u šumama i pećinama. U međuvremenu, u ljeto 1945. godine, donesen je Ukaz o opštoj amnestiji i pomilovanju „svih lica koja su učetvovala u četničkim i nedićevskim jedinicama (…), kao i svim licima koja su pripadala odgovarajućim političkim organizacijama, ili odgovarajućem administrativnom odnosno sudskom aparatu“.63 No, to se često nije poštovalo. Interesantno je da na početku NOR-a na području Pljevalja i Bijelog Polja, za razliku od ostalih krajeva Crne Gore, gotovo i da nije bilo „lijevih grešaka“, odnosno ubistava nedužnih ljudi kao potencijalnih neprijatelja. Međutim, na kraju rata su pravljene goleme greške, jer više nije bilo među živim Rifata Burdžovića Trša, Vladimira Kneževića Volođe, Miluna Drobnjaka, Radoja Tošića i mnogih časnih ljudi koji su u ratu sprečavali ubijanje uglednih ljudi kao potencijalnih neprijatelja. Oni su hrabro poginuli, dok je Velimir Jakić bio bolestan, a Joso Mirković, Marinko Goluboviuć i drugi koji se nijesu slagali sa takvim ponašanjima su skrajnuti. Sada su odlučivali neki drugi ljudi sa drukčijim shvata- njima. Istina, neki četnici su se nadali da će Ustavotvorna skupština podržati monarhiju, ili da će doći do sukoba između SSSR i zapadnih zemalja, čime bi se i njima pružila šansa da nastave borbu „za kralja i otadžbinu“. Izvjesni optimizam su nalazili i u činjenici da ni Draža Mihajilović nije napustio zemlju. Međutim, kad je nestalo nade u povratak monarhije i kada je početkom 1946. godine uhvaćen Draža, splasnuo je moral među ostacima četnika, te su se neki predali, drugi su pohvatani ili ubijeni, ali su na tromeđi Bosne i Hercegovine, Srbije i Crne Gore ostale grupe Boža Bjelice, Srpka Medenice, Milana Matovića, i još nekolike, koje nijesu imale namjeru da napuste ovo područje. Teren na kome su se krile pomenute grupice, prekriven gustim šumama, rijetko naseljen, gotovo besputan, sa velikim brojem pećina, a uz to i podijeljen između tri republike, bogom je dan za hajdukovanje, zato ovi krajevi od davnina nikada nijesu bili bez hajduka.

Kao jedan od oblika otpora preme novoj vlasti početkom 1947. godine u Gimnaziji u Pljevljima formi- rana je omladinska ogranizacija pod nazivom „Centralni komitet demokratskih revolucionarnih snaga“, s „ciljem da se putem propagande i agitacije, diverzantskim akcijama (…) ugrozi postojeći društveni poredak“. Nakon što su bacili bombu u dvorištu Gimnazije, organizacija je otkrivena i devet učenika je osuđeno na različite vremenske kazne.

Ostavljene same sebi, pomenute odmetničke grupe, našavši se na putu bez povratka, u očajanju, pojačavaju svoje akcije ubistava, pljački i drugog maltretiranja naroda. Da bi mogli preživjeti, otimali su, pljačkali, a one u koje bi posumnjali da im nijesu vjerni ubijali. Samo u vremenu od 1950. do 1952. godine ubili su 11 ljudi. Opšta nesigurnost na području kuda su se kretali odmetnici loše se odražavala i na svakodnevne radne aktivnosti ljudi sa tom područja. Posebno su u bezizlaznoj situaciji bili njihovi jataci, od kojh su se mnogi „prihvatili“ jatakovanja iz čistog straha, jer ako bi slučajno to odbili ili vlastima prijavili njihov dolazak, prijetila je opasnost da cijela porodica bude likvidirana. Na drugoj strani, ako UDB-a sazna da su kod nekoga ovi četnici navraćali, a on to nije prijavio, slijedila su užasna maltretiranja, tako da je bilo slučajeva da su neki ljudi na drugi poziv u UDB-u „izlaz“ nalazili u samoubistvu. U posebnoj nevolji su bili ljudi čije kuće su bile daleko od sela, na proplancima sa svih strana šumom opkoljenim.

Ovo je dobilo takve razmjere da je jedno vrijeme u graničnom pojasu sela prema Bosni i Hercegovini, čak, bilo zabranjeno kretanje između 17 i 6 časova. U inostranstvu se uveliko pisalo da u Jugoslaviji još uvijek postoji pokret otpora novoj vlasti. Sve je to uticalo na savezne, republičke i opštinske organe vlasti da preuzmu odlučnije mjere za likvidaciju odmetnika. U januaru 1952. godine likvidirana je grupa Srpka Medenice (Medenica, Šljukić i Rađenović), a kasnije su likvidirani i Bjelica, Vojinović i Danilović. Posljednji odmetnik sa ovog područja (Vlado Šipčić) ubijen je tek u ljeto 1957. godine.

Informbiro

Sve do Rezolucije Informbiroa (IB), Vidovdana 1948, ideološki rad Partije je bio pod snažnim uticajem SSSR-a i Staljina, u koga su se, kao i u Marksa, Engelsa i Lenjina, zaklinjali komunisti. Čak i na Petom kongresu, u julu 1948. godine, iako je već bio počeo sukob sa IB-om, kliče se Staljinu. A tri mjesca kasnije, na Prvom kongresu KP Crne Gore, Blažo Jovanović na kraju referata uzvikuje: „Živio veliki i moćni Sovjetski Savez na čelu sa drugom Staljinom, vođom i učiteljem naprednog čovječanstva“.64 Međutim, kasnije, naročito poslije donošenja druge Rezolucije Informbiroa (29. novembar 1949), u kojoj je, između ostalog, stajalo da je „Jugoslovenska kompartija u rukama ubica i špijuna(…) angloameričkih imperijalista koji su pretvorili Beograd u centar špijunaže i antikomunističke propagande“65, Staljin se optužuje za vulgarizaciju marksizma. Iz istorije SKP(b) „briše“ se četvrto poglavlje koje je pisao Staljin. Sve je to zbunilo narod u Jugoslaviji, a posebno u Crnoj Gori, u kojoj se, srazmjerno broju stanovnika, javlja daleko najveći broj informbirovaca, uprkos činjenici da se organizuju razni oblici ideološkog rada (partijske škole, večernji  kursevi,  seminari  i  razne  konsultacije)  radi „raskrinkavanja“ Rezolucije. Razlog za ovakvo ponašanje, pored vječite ljubavi prema Rusiji i širenja u toku rata kulta SSSR-a i Staljina, je i izvjesno razočarenje u idiličnu sliku života, koja je o SSSR-u stvarana u toku NOR-a; veliki broj vojnih i političkih rukovodilaca,  koji  je  izašao  iz  rata  nije  moga hijerarhiji vlasti dobiti ono mjesto na koje je pretendovao; oni koji su najviše dali za NOB: djecu, kojima su spaljena ognjišta, uništena stoka i sve drugo što su imali, računali su da će im to odmah po oslobođenju biti nadoknađeno, što je bilo nemoguće učiniti. „Sve je to učinilo da takve partizanske porodice, nezadovoljne sopstvenim položajem, postanu lak plijen infombirovske propagande“:66  Ovo je inače bilo pogodno vrijeme za mnoge loše ljude, koji ga koriste za međusobne obračune, jer za provjeru optužbe nije bilo vremena ni raspoloženja, pa su mnogi nevini ljudi stradali na Golom Otoku. Čak je i Aleksandar Ranković priznao da je 42% bilo nevino optuženih!Rezolucija Informbiroa je „drastično poslužila da se masa kadrova nepokolebljivo projugoslo- venski opredijeljenih, eleminiše sa položaja u društvu i uticaja na društvo. Afirmisani su nacio- nalistički opredijeljeni kadrovi i uvedeni nacio- nalno kadrovski ključevi u državne i političke strukture na svim nivoima.“67  Bilo je i „obračuna sa ljudima koji su imali svoje ja, koji su bili slobodni, a njihova prošlost i shvatanje su im omogućavali da svakome u lice kažu istinu.“68 Da bi se smjestio i „prevaspitao“ ogromni broj informbirovaca, na predlog Edvarda Kardelja, odabran je Goli otok.69  O položaju i nevoljama golootočkih žrtava puno je pisano. „To su – kako reče jedan od isljednika – bila pasja, zla vremena“. A takva vremena pružaju šansu lošim ljudima da dokažu svoju odanost pretpostavljenim, ne štedeći ni svoje dojučerašnje saborce i prijatelje. Ne samo da se krajnje neljudski postupalo prema zatvorenicima, već su i njihove porodice, osobito supruge i sestre, na razne načine maltretirane: traženo je od supruge da se odrekne muža, od sestre da se odrekne brata i sl.70

Pljevljaka, ne računajući one koji su pohapšeni van Crne Gore, na Golom otoku je bilo 85. Najdužu kaznu (7 godina i četiri mjeseca) izdršao je Dušan Lasica, a svoje živote su tamo ostavili: Mileta Mršović, Radomir Golubović i Milorad Čabarkapa.71 Za odlazak na Goli otok velikog broja Pljevljaka posebno je „zaslužan“ Savo Rakuš, koji je prije hapšenja (u julu 1950) praktično držao svu vlast u Pljevljima. Nakon njegovog hapšenja, u Pljevlja se vraća jedan broj Pljevljaka, koji su bili na dužnostima u Republici ili Federaciji što je, koliko toliko, pozitvno djelovalo na ukupno političko stanje u pljevaljskom kraju. Zahvaljujući, prije svega, energičnosti Đorđija Peruničića, koji je, inče, bio sklon apsolutnoj vlasti, ni UDB-a nije više bila apsolutni i jedini gospodar na području Pljevalja.

Nakon Rezolucije Informbiroa došlo je do opasne ekonomske blokade, jer je do tada ekonomski razvitak Jugoslavije bio okrenut prema SSSR-u i istočnoevropskim zemljama. Sada dolazi do raskida mnogih ugovora sa tim zemljema, što koriste i neke zapadnoevropske zemlje i ucjenjuju Jugoslaviju. Izlaz je tražen u „povećanju rudarske i šumarske proizvodnje, kako bi se pojačanim izvozom ovih proizvoda zemlji obezbijedila potrebna devizna sredstva“,72   u čemu je pljevaljski kraj, bar kada se radi o Crnoj Gori, imao prvorazrednu ulogu. NJegove šume su tada sječene nemilice, dok su Talijani na Radosavcu odabirali samo one trupce, koji nijesu imali ni jednog čvora.

Zadruge

Generalna državna politika u oblasti privrede bila je industrijalizacija i deagrarizacija Jugoslavije. Zato je odmah iza rata, gotovo cijela društvena akumulacija ulagana u glavne industrijske grane, o čemu se odlučivalo na nivou Jugoslavije. Tako je Partija, pored političkog, preko glavnog monopola u privredi, uz jaku centralnu vlast, imala odlučujuću ulogu ne samo u oblasati privrede, već i prosvjete, kulture, nauke, socijalne politike i narodnog zdravlja. Jedino je selo, preko individualnog posjeda, uprkos otkupu i drugim opterećenjima, djelimično bilo van sistema, te da bi se i tamo promijenili odnosi, trebalo je prići formiranju seljačkih radnih zadruga. Jer se u prvom Ustavu FNRJ država obavezala da će posvetiti naročitu pažnju i pružiti „pomoć i olakšice narodnim zadružnim organizacijama“,73 što je kasnije detaljnije razređeno Osnovnim zakonom o zadružnim organizacijama.74

Zadruge se u početku javljaju kao faktor organizovanog snabdijevanja, ali i kao činilac pritiska na privatne trgovce, odnosno bile su zamišljene kao važan faktor saradnje radnika i seljaka, a time i da stvore čvršći savez radnika i seljaka. Zavisno od djelatnosti kojom su se bavile, bilo je više oblika zadruga (nabavno – prodajne, potrošačke, proizvođačke, prerađivačke, kreditne, stambene i zdravstvene), jer početno jugoslovensko zadrugarstvo nije bilo istovjetno sa sovjetskim kolhozima, ali je kasnije, pod pritiskom Informbiroa, da bi Partija dokazala „svoju privženost marksizmu i lenjinizmu“, otpočeo proces formiranja seljačkih radnih zadruga (SRZ), po uzoru na kolhoze. Da bi se taj proces ubrzao, u januaru 1949. godine, Drugi plenum CK SKJ je donio Rezoluciju o osnovnim zadacima Partije u socijalističkom  preobražaju  sela  i,  prema  pisanju „Borbe“, konstatovao da SRZ „predstavljaju najpogodniji oblik ujedinjavanja individualnih interesa radnog seljaka s opštim interesima socijalističke zajednice“.75  Zato je njihovom osnivanju trebalo pristupiti sa „više smjelosti i bržim tempom“. Pri svim republičkim i oblasnim komitetima formirani su posebni organi „za sprovođenje linije Partije u socijalističkom preobražaju sela“, a pri ministarstvima poljoprivrede zadružni sektori i pri sreskim odborima sreski zadružni centri.One su trebale da budu važan faktor saradnje radnika i seljaka, a time i da čine čvršću vezu sela i grada. S obzirom da je to vrijeme jake centralne vlasti, radi generalne brige o zadrugama, formiran je Zadružni savez Jugoslavije, a u julu 1949. godine donesen je Osnovni zakon o zemljoradničkim zadrugama76, prema kome su „zemljoradničke zadruge ekonomske organizacije u koje se radno seljaštvo udružuje radi unapređenja poljoprivredne proizvodnje, podizanja svog životnog standarda i izgradnje socijalizma na selu“. NJih obrazuju „radni seljaci udružujući zemlju i sredstva rada radi kolektivne poljoprivredne proizvodnje, koju ostvaruju zajedničkim radom, a po principu nagrađivanja prema ličnom radu u zajedničkoj proizvodnji“. Zakon je dopuštao da svako poljoprivredno domaćinstvo uključeno u seljačku radnu zadrugu ima pravo da za sebe zadrži „okućnicu“ površine do jednog hektra. Iako je proklamovano dobrovoljno uključivanje u SRZ, na mnoge seljake je vršen pritisak da bi ih „ubijedili“ u neophodnost učlanjenja u zadrugu; oni i članovi njihovog domaćinstva često su mobilisani u razne „dobrovoljne“ brigade, povećavani su porezi i sl.

Zadruge   su   se   odmah   pokazale   kao   potpun promašaj, jer je jedino „okućnica“ solidno obrađivana. U seljačkim radnim zadrugama osobito je uništen stočni fond, ali je, ipak, trebalo da prođu tri godine da vlast uoči svoju katastrofalnu grešku, pa i Josip Broz 1952. priznaje da „smo kapitalnu grešku napravili što smo pošli ruskim putem u stavaranju zadruga. Mi smo imali drugo ime, a metod je ostao isti“77

Pljevaljski seljaci su bili vrlo čvrsto vazani za svoju zemlju, pa im je njeno otuđenje putem kolektivizacije veo teško palo. No, uprkos otporu i golemom nezadovoljstvu seoskog stanovništva, zahvaljujući rigoroznim partijskim mjerama (iz KPJ je isključeno oko 70 članova), na području Sreza pljevaljskog bilo je 40 seljačkih radnih zadruga u koje je bilo uključeno 1.518 domaćinstava, sa blizu 8.000 članova. Na sve one koji nijesu stupili u zadrugu gledano je sa nepovjerenjem i bili su često, po raznim osnovama, maltretirani.

Nakon neuspjeha kolektivizacije preko SRZ, da bi se spriječio „razvoj kapitalističkih odnosa“ na selu, u maju 1953. godine, donesen je Zakon o poljoprivrednom zamljišnom fondu opštenarodne imovine i dodeljivanju zemlje poljoprivrednim organizacijama,78 kojim je određen zemljišni maksimum od 10 hektara za pojedina poljoprivredna domaćinstva, s tim što se, kada se radi o zemljištu slabijeg kvaliteta, mogao povećati najviše do 15 hektara. Zakonom je predviđeno da konkretno oduzimanje viška zemlje, kao i visinu naknade za oduzetu zemlju, vrši petočlana sreska komisija.

Sudovi

U Pljevljima je do pred kraj 1945. godine postojao i Sreski i Okružni sud. Neshvatljiv je odnos između broja „prisuditelja“ u Sreskom sudu u Pljevljima i drugim sreskim sudovima na području Crne Gore. Na primjer,   u   Sreskom   sudu   u   Nikšiću   bilo   je   53 „prisuditelja“, u pljevaljskom samo pet! I kod svih ostalih sreskih sudova, izuzev bjelopoljskog (u kome je bilo devet), broj prisuditelja je bio veći od 25. Znači li to nedostatak „povjerljivih ljudi“, po procjeni tadašnje vlasti u Crnoj Gori, na ovom prostoru?! Inače, predsjednik Sreskog suda u Pljevljima je bio Momčilo Tabaš, a predsjednik Okružnog suda Nikola Krivokapić, koji  nije  Pljevljak.  I  kod  Okružnog  suda  je  broj „prisuditelja“ bio bar tri puta manji nego kod ostalih okružnih sudova.79 Krajem 1945. godine Okružni sud se seli u Bijelo Polje, kome su pripadali admini- strativni srezovi: pljevaljski, bjelopoljski, rožajski, kolašinski i andrijevački.80 U martu 1947. godine broj okružnih sudova u Crnoj Gori je smanjen na dva: jedan za sjeverni dio, a drugi za centralni i južni dio Crne Gore. Tada predsjednika suda, sudije i sudije – porotnike bira i razrješava Okružna skupština koju sačinjavaju predstavnici sreskih narodnih odbora odnosnog područja.81  Broj sudija u Sreskom sudu u Pljevljima i dalje je ostao tri, ali je broj sudija – porotnika povećan na 40, dok su u Okružnom sudu u Bijelom Polju bile četiri sudije i 45 sudija – porotnika.82

Posebno značajnu ulogu u prvim poratnim godinama imali su OZN-a i Javno tužilaštvo. Prvi javni tužilac u Pljevljima bio je Savo Rakuš, kasnije istovremeno predsjednik Sreza, sekretar Sreskog komiteta KPJ i predsjednik Narodnog fronta. Inače, čovjek koji je u Pljevljima i kasnije na Golom otoku, ostavio mučan utisak kod Pljevljaka. Neku vrstu pomoćnika OZN-e i javnog tužioca predstavljali su „narodni tužioci“. Preko njih je Partija nastojala da uključi  „narodne mase“ u  borbu za odbranu tekovina revolucije. To je zapravo institucija koja je trebalo da podstiče narod za odbranu novog poretka, a činili su je naročito povjerljivi i za takav posao podobni ljudi. Oni su bili dužni da na svakom koraku motre na moguće neprijatelje. A kao saradnici javnog tužioca bili su raspoređeni po javnim ustanovama, nadleštvima, fabrikama, selima, školama, narodnim odborim i sl. Preko njih je OZN-a i Javno tužilažtvo prikupljalo razne informacije. Među „narodnim tužiocima“ je bilo dosta onih koji nijesu bili članovi KPJ. Oni su bili utoliko revnosniji ukoliko je trebalo da okaju neke prethodne svoje grijehove. NJihova uloga je bila utoliko opasnija, s obzirom na činjenicu da je u prvim poratnim godinama i među sudijama bilo dosta ne- stručnih ljudi, koji su nedostatak struke nadomještali „odanošću duhu i tekovinama Narodnooslobodilačke borbe“. Inače, sudsku istragu u velikom broju slučajeva su provodile OZN-a i UDB-a i na osnovu njihovih nalaza tužalac je podnosio tužbu. NJihovu istragu su posebno zapamtili „jataci“ razbijenih četničkih ostataka i porodice golootočkih žrtava.

Posebnu vrstu sudske vlasti činili su sudovi nacionalne časti, čiji je zadatak bio ne samo da kažnjavaju, već i da „nacionalno žigošu“ one koji su saradnjom sa okupatorom „osramotili nacionalno ime i čast svoga naroda“. NJihovi kažnjenici nijesu imali pravo glasa, zapošljenja u državnoj službi, pravo na penziju, javne funkcije i nošenje počasnih titula i ordenja.

Nove administrativne podjele

Zakonom o podjeli Narodne Republike Crne Gore na srezove, gradove i ošptine83 iz maja 1952. godine, status grada je imao samo Titograd; broj srezova je smanjen na deset, a umjesto mjesnih narodnih odbora formiraju se opštine, s tim što su sada status gradskih opština dobili: Bar, Bijelo Polje, Kotor, Ivangrad, Nikšić, Pljevlja i Ulcinj.84 Dok su opštine Bar, Bijelo Polje, Kotor, Ivangrad, Ulcinj i Herceg Novi napredovale u svom statusu, Pljevlja su degradirana. Ne radi se samo o promjeni formalnog (administrativnog) naziva, već o činjenici da je još u prvim poratnim godinama razvoj Pljevalja tekao znatno sporije u odnosu na većinu varoši u Crnoj Gori i Jugoslaviji. Primjera radi, navodimo da je 1952. godine u Crnoj Gori bilo 81, Cetinju 20 a u Pljevljima samo tri ljekara. Iste godine je deset opština u Crnoj Gori imalo dječiji dispanzer, a da među njima nijsu Pljevlja. Ili te godine je Crna Gora imala 742 km. puteva prvog reda, a na području Pljevalja ni jedan km.

Na području Sreza pljevaljskog, u skladu sa pomenutim Zakonom, formirano je devet opština:

1. Gradska opština Pljevlja obuhvata la je grad Pljevlja i sela: Potrlicu, Radosavac, Svrkote, Guke i Durutoviće.

2. Bobovska opština je obuhvatala sela: Bobovo, Morajicu, Ograđenicu i Slatinu.

3. Opštinu Boljanjići činila su sela: Boljanjići, Glisnica, Dubac, Jezero, Kovač, Milakovci, Pliješ, Poblaće, Rađeviće, Strahov Do, Crno Brdo, Čitluk i Velike Krće.

4. Bukovička opština obuhvata le je sela: Brda, Borišiće, Bungure, Vukšiće, Geuše, Gunjičice, Dužice, Đenoviće, Jahoviće, Kovačeviće, Klakorinu, Vraćevine, Kavu,  Kržavu,  Lugove,  Marinac,  Moćeviće,  Meljene Madžače, Mrčiće, Pipere, Planjsko, Potkamen, Rosulje, Romač, Raščić, Rudić, Rujevicu, Sirčiće, Selišta, Tražice, Srečanje, Tvrdakoviće, Hajlovine, Hromač, Čardak i Čerjenac. Sjedište narodnog odbora opštine bilo je u Kovačevićima.

5. Breznička opština je obuhvatala sela: Brvenicu, Bušnje, Male Krće, Gotovušu, Židović, Jugovo, Kotline, Miluniće, Rudnicu, Vijenac, Otiloviće, Crljenice i Crni Vrh. Sjedište narodnog odbora opštine bilo je na Čitluku.

6. Zabrćka opština obuhvatala je sela: Bučje, Borovicu, Vidre, Vrbicu, Grevo, Dragaše, Zbljevo, Zenicu, Zabrđe, Kakmuže, Kalušiće, Kruševo, Lađanu, LJuću, Mrzoviće, Pauče, Potoke, Rabitlje, Romine, Hoćevinu, Šumane, Viliće, Boščinoviće, Gornje Selo, Dubočicu, Zekavice, Zmajevac, Jasen, Katun, Kujavu, Laz, NJivice, Odžak, Uremoviće i Crnobore.

7. Kosanička opština je obuhvatala sela: Glibaće, Đurđevića Taru, Kosanicu, Košare, Kutušu, Lever Taru, Pušonjski Do, Stančane, Vaškovo, Premćane, Selac, Čavanj i Varine.

8. Maočka opoština obuhvatale je sela: Vrulju, Kozicu, Mataruge, LJutiće, Obarde, Bujake, Borovu, Beljkoviće, Gradinu, Kordovinu, Kotlajiće, Krupice, Lijesku, Maoče, Potkrajce, Podborovu i Mijakoviće. Sjedište narodnog odbora opštine bilo je u Vrulji.

9. Meljačka opština obuhvatala je sela: Gradac, Brvenicu, Višnjicu, Vrbu, Leovo Brdo, Meljak, Mrčevo, Nange, Orlju, Pliješevinu, Popov Do, Pračice, Petine, Tikovu, Trnovice, Cerovice, Crnce, Čestin, Šljivansko, Šljuke i Šula. Sjedište narodnog odbora opštine bilo je u Gradcu.

Nakon ovih promjena doneseni su: Zakon o narodnim odborima srezova, Zakon o narodnim odborima gradova i gradskih opština i Zakon o narodnim odborima opština.85 Svi su ovi odbori dvodomni.Tako, narodni odbor Sreza pljevaljskog sačinjavaju Sresko vijeće i Vijeće proizvođača. Sresko vijeće je opšte predstavničko tijelo svih građana; dok je Vijeće proizvođača „predstavničko tijelo proizvođača tj. trudbenika zaposlenih u proizvodnji, transportu i trgovini, koji su u vijeću predstavljeni srazmjerno svom doprinosu društvenoj zajednici, izraženom u njihovom učešću u društvenom proizvodu Sreza“. Sresko vijeće ima 60, a broj odbornika vijeća proizvođača, po pravilu, iznosi polovinu broja odbornika sreskog vijeća. Oba vijeća zajednički donose: statut, društveni plan, budžet, generalni i regulacioni plan, odluke o osnivanju i ukidanju preduzeća, propise o privredno upravnim mjerama, odluku o prirezu i drugim javnim dažbinama, akt o eksproprijaciji, ugovor o zajmu i sl. U Narodnom odboru Sreza pljevaljskog za pojedine srodne djelatnosti organizovani su savjeti: 1) Savjet za privredu (društveni plan, budžet, poljoprivreda, šumarstvo, industrija, građevinarstvo, zanatstvo, trgovina, ugostiteljstvo i turizam); 2) Savjet za komunalne poslove (lokalni saobraćaj, urbanizam, vodoprivreda, stambena i druga komunalna pitanja); 3) Savjet za prosvjetu i kulturu (školstvo, prosvjeta, predškolsko vaspitanje, fizička kultura, narodno prosvjećivanje, kulturno-zabavni rad i sl.); 4) Savjet za zdravlje i socijalnu politiku (narodno zdravlje, socijalno staranje, radni odnosi i posredovanje rada) i 5) Savjet za unutrašnje poslove (javni red i mir, kriminalistička služba, sigurnost u saobraćaju, vatrogasna služba i dr.). Cjelokupnom administracijom Sreskog narodnog odbora rukovodio je sekretar „pod nadzorom predsjednika narodnog odbora“; dok je radom sekretarijata neposredno rukovodi načelnik, koji je istovremeno i sekretar odgovarajućeg savjeta.

Gradski narodni odbori se, kao i Sreski, sastoje od dva vijeća: Gradskog vijeća i Vijeća proizvođača, i njihova struktura i djelatnost je uveliko slična kao kod Sreskog narodnog odbora.

Narodni odbor opštine se sastojao samo od jednog vijeća u koje se, zavisno od veličine opštine, broja stanovnika, kao i složenosti privrednih, socijalnih, kulturnih i drugih lokalnih prilika, vodeći računa da svako selo bude zastupljeno, bira 11 do 35 odbornika. Inače, narodni odbor opštine je „organ narodnog samoupravljanja“, koji usmjerava i osigurava privredni, socijalni i kulturni napredak opštine, „učvršćuje i razvija socijalističke odnose i pravni poredak“. Opštinski narodni odbor dužan je bio da svoje odluke, naredbe i druga akta, najdalje u roku od pet dana, dostavi sreskom narodnom odboru.

U ovo vrijeme (1953) Skupština NRCG se sastojala iz dva vijeća: Republičkog vijeća i Vijeća proizvođača. U Republičkom vijeću Pljevlja su imala sedam poslanika (Marko Marković,Vlado Stijepović, Komnen Cerović, Vuko Radovanović, Vuko Dragašević, Đorđije Peruničić i Ahmet Selmanović), a u Vijeću proizvođača četiri (Milovan Golubović, Momčilo Bailović, Miladin Vraneš i Joko Knežević).86  Umjesto Vlade sada se formira Izvršno vijeće. Njegov član u ime Pljevalja je bio Komnen Cerović, koji je poslije „Đilasova slučaja“ smijenjen, a mjesto njega je došao Milorad Mićo Zorić. U  Odbor  Republičkog  vijeća  za  zakonodavstvo  i  u Zajedničku komisiju oba vijeća za tumačnje zakona izabran je Đorđije Peruničić, dok je Joko Knežević izabran u Odbor Vijeća proizvođača za zakonodavstvo i Zajedničku komisiju oba vijeća za tumačenje zakona. I Vlado Stijepović je izabran u dvije komisije – Zajedničku komisiju oba vijeća za narodne odbore i Zajedničku komisiju oba vijeća za nagrade, naknade i plate narodnih poslanika i prinadležnosti članova izvršnog vijeća. Vuko Dragašević i Milovan Golubović bili su članovi Zajedničke komisije oba vijeća za izradu poslovnika.

No, ni ova, kao i sve prethodne teritorijalne promjene i zakonski propisi koji su ih pratili, nije bila dugog vijeka.U julu 1955. godine donesen je Zakon o području srezova i opština u Narodnoj Republici Crnoj Gori,87 kojim je teritorija Republike podijeljena na  pet srezova: ivangradski, nikšićki, pljevaljski, titogradski i cetinjski. Pljevaljski srez su činile četiri opštine: Pljevlja, Gradac, Žabljak i Maoče.

U sastavu pljevaljske opštine bili su: Pljevlja, Potrlica, Radosavac, Durutovići, Velike Krće, Gornja Brvenica, Bušnje, Male Krće,  Gotovuša,  Židovići, Jugovo, Kotline, Milunići, Rudnica, Vijanac, Otilovići, Crljenice, Crni Vrh, Borovica, Vidre, Vrbica, Grevo, Dragaši, Zbljevo, Zenica, Zabrđe, Kalušići, Kruševo, Kakmuži, Lađana, LJuća, Mrzovići, Pauče, Potoci, Rabitlje, Hoćevina, Šumani, Vilići, Boščinovići, Gornje Selo, Zekavice, Jasen, Katun, Potpeće, Odžak, Uremovići, Crnobori, Alići, Komini, Glibaći, Đurđevića Tara, Kosanica, Košare, Lever Tara, Pušanjski Do i Donja Brvenica.

U sastav opštine Gradac ulazili su: Bobovo, Moraice, Ograđenica, Slatina, Boljanići, Glisnica, Dubac, Kovač, Milakovci, Pliješ, Poblaće, Rađevići, Strahov Do, Crno Brdo, Potkovač, Brdo, Zorlovići, Zaselje, Vojitina, Prošće, Prisoji, Bjeleševina, Burići, Dubrava, Đulići, Oreovina, Jabuka, Kotorac, Jagodin Do, Kukavica, Krćevina, Metaljka, Miranići, Pižuri, Plakala, Prehari, Borišići, Vukšići, Geuša, Dužice, Jahovići, Kovačevići, Klakorina, Krćevina, Kržava, Lugovi, Marinac, Moćevići, Madžari, Mrčići, Plansko, Rujevica, Sirčići, Selišta, Srečanje, Stranice, Tvrda- kovići, Romač, Čardak, Čejrenci, Gradac, Višnjica, Vrba, Leovo Brdo, Meljak, Mrčevo, Nange, Orlja, Pliješevina, Popov Do, Pračice, Petine, Trnovice, Cerovci, Čestin, Šljivansko, Šljuke i Šula.

U sastav Opštine Maoče ulazili su: Vrulja, Kozica, Mataruge, LJutići, Obarde, Bujaci, Borova, Beljkovići, Gradina, Kordovina, Kotlajići, Krupice, Lijeska, Maoče, Potkrajci, Vodno, Podborova, Mijakovići, Vaškovo, Premćani, Selac, Čavanj, Varine, Stančani, Dubočica i Korijen.

Žabljačkoj opštini su pripadali: Žabljak, Virak, Motički Gaj, Ninkovići, Novakovići, Pošćenski Kraj, Pašina Voda, Podgora, Pitomine, Palež, Tepačko Polje, Tepca, Crna Gora, Šumanovac, Vrela, Brajkovača, Gomile, Dobri Nugo, Krš, NJegovuđa, Pašino Polje, Rasova, Rudnica, Suvodo, Šljivansko, Bogomolja, Gradina i Zminica.

U skladu sa članom 5. Zakona o sprovođenju novog uređenja opština i srezova, Izvršno vijeće NRCG je odredilo da u Sreskom vijeću Narodnog odbora Sreza pljevaljskog bude 50, a u Vijeću proizvođača 40 odbornika. U Sresko vijeće Narodnog odbora Sreza pljevaljskog 43 odbornika je biralo Sresko vijeće bivšeg Sreza pljevaljskog, a sedam Srez durmitorski sa područja opština Jezerske i Šaranske. U Vijeće proizviđača birano je, sa područja ranijeg Sreza pljevaljskog 37 odbornika i to: u grupi industrije 21, a u grupi poljoprivrde 16 odbornika; dok su iz pomenutih durmitorskih opština birana tri odbornika u Vijeće proizviđača i to: u grupu industrije jedan i u grupu poljoprivrede dva.88

U 1958. godini obavljeni su i novi izbori za Skupštinu NRCG.89  U Republičko vijeće sa područja tadašnjeg Sreza pljevaljskog izabrani su: Joko Knežević, Vuko Dragašević, Milutin Tanjević, Milovan Golubović, Milorad Zorić, Ilija Vuković, Đorđije Peruničić (koji je istovremeno bio i predsjednik Republičkog vijeća), Vuko Radovanović i Vladimir Stijepović. A u Vijeće proizvođača: Mirko Bajagić, Rizah Katana, Miloš Račić, Dušan Burić i Milutin Tomčić. Članovi Izvršnog vijeća iz Pljevalja, u ovom periodu, su Vuko Dragašević i Vuko Radovanović.

Nakon nove teritorjalne podjele NRCG na srezove, došlo je do novog osnivanja 16 sreskih i tri privredna suda. Sreski sud u Pljevljima nije imao nadležnost na teritoriji novoformiranog sreza, već samo na teritoriji prethodnog sreza. Okružni sudovi su osnovani u Bijelom Polju, Titogradu i na Cetinju. Pljevlja su, zajedno sa Bijelim Poljem, Ivangradom, Plavom, Rožajem  i  Žabljakom,  pripadala  Okružnom  sudu  u Bijelom Polju.90  Okružni privredni sudovi su bili u Bijelom Polju, Titogradu i u Kotoru. Okružni sud u Bijelom Polju obuhvatao je područja srezova Pljevalja i Ivangrada.91

U julu 1955. godine donesen je novi zakon92  kojim su značajno uvećane nadležnosti opštinskih narodnih odbora u oblasti: privrede; komunalnih poslova, građevinarstva i puteva; narodnog zdravlja; socijalnog staranja, radnih odnosa; prosvjete i kulture; unutrašnjih poslova; i opšte uprave. Isto tako, u svim pomenutim djelatnostima povećane su nadležnosti sreskog narodnog odbora u odnosu na republičke organe vlasti.

U 1957. godini dolazi do nove administrativne podjele u okviru Crne Gore. Ukidaju se srezovi i osniva 28 opština.93  Od toga, na prostoru bivšeg pljevaljskog sreza, formiraju se dvije opštine – Pljevlja i Gradac.

U sastav Pljevaljske opštine „ulaze mesta i samostalna  naselja“:  Pljevlja,  Potrlica,  Radosavac, Durutovići, Velike Krće, Gornja Brvenica, Bušnje, Male Krće, Gotovuša, Židovići, Jugovo, Kotline, Milunići, Rudnica, Vijenac, Otilovići, Crljenice, Crni Vrz, Borovica, Vidre, Vrbica, Grevo, Dragaši, Zbljevo, Zenica, Zabrđe, Kalušići, Kruševo, Kakmuži, Lađana, Ljuća, Mrzovići, Pauče, Potoci, Rabitlje, Hoćevina, Šumani, Vilići, Boščinovići, Gornje Selo, Zekavice, Jasen, Katun, Potpeće, Odžak, Uremovići, Crnobori, Alići, Komine, Glibaći, Đurđevića Tara, Kosanica, Košare, Lever Tara, Pušanjski Do, Donja Brvenica, Maoče, Vrulja, Kozica, Mataruge, LJutići, Obarde, Bujaci, Borova, Beljkovići, Gradina, Kordovina, Kotlajići, Krupice, Lijeska, Potkrajci, Vodno, Podborova, Mijakovići, Vaškovo, Premćani, Selac, Čavanj, Varine, Stančani, Dubočica i Korijen.

Opštinu Gradac su činili: Bobovo, Morajice, Ograđenica, Slatina, Boljanići, Glisnica, Dubac, Kovač, Milakovci, Pliješi, Poblaće, Rađevići, Strahov Do, Crno Brdo, Potkovač, Brdo, Zorlovići, Zaselje, Vojtina, Prošće, Prisoje, Belaševina, Burići, Dubrava, Đuli, Orevina, Jabuka, Kotorac, Jagodni Do, Kukavica, Metaljka, Miranići, Pižuri, Plakala, Prehari, Borišići, Vukšići, Geuši, Dužice, Jahovići, Kovačevići, Klakorina, Krćevina, Kržava, Lugovi, Marinac, Moćevići, Madžari, Mrčići, Plansko, Rujavac, Sirčići, Selišta, Srečanje, Stranice, Tvrdakovići, Romač, Čardak, Čejtenci, Gradac, Višnjica, Vrba, Leovo Brdo, Meljak, Mrčevo, Nange, Orlja, Pliješevina, Popov Do, Pračice, Petine, Trnovice, Cerovci, Čestin, Šljivansko, Šljuke i Šula.

Poslednja, inače osma po redu, teritorijalna podjela Crne Gore u poratnom periodu, koja se odnosila i na pljevaljsko područje, izvršena je u aprilu 1960. godine, tako što je broj opština smanjen na 20.94   U skladu sa tom podjelom 15. maja 1960. godine gradačka opština je pripojena pljevaljskoj. Pripajanjem opštine Gradac, Pljevlja su dobila nove obaveze, dok je Gradac mnogo izgubio. Prekinut je njegov razvoj, selima sa njegovog područja zbog udaljenosti otežene je komunikacija sa centrom opštine, i što je osobito loše i za Pljevlja i za Gradac prekinuta je izgradnja puta dolinom Ćehotine prema Foči. Međutim, Republika je ovom administrativnom podjelom uspjela da „skine Gradac s vrata“, odnosno sa spiska nerazvijenih opština, koje su primale posebnu dotaciju i da tu brigu prepusti Pljevljima čiji su se rukovodeći kadrovi u privredi hvalili „zdravom privredom“, jer su sve obaveze preme Republici redovno izvršavali, dok su sasvim malo izdvajali za potrebe Opštine. Inače, osam administrativnih promjena u vremenu od 15 godina teško se može objasniti nekim valjanim razlozima.

Period samoupravljanja

Zakonom o nacionalizaciji još nije bila ostvarena davno proklamovana parola: „Fabrike radnicima“, pa je 26. juna 195o. godine Savezna narodna skupština donijela Zakon o predaji preduzeća na upravljanje radnicima. Dvije godine kasnije (u novembru 1952) održan je Šesti kongres KPJ na kome je razrađena uloga Partije u daljem razvoju „novih samoupravnih odnosa“, pod geslom da „Partija mora voditi radničku klasu, a ne vladati njome“. U skladu sa svojom novom ulogom Partija je promijenila i svoje ime u Savez komunista Jugoslavije, što će kasnije imati kobne posljedice za opstanak Jugoslavije. Kako su sve ostale društveno-političke organizacije još uvijek slijedile partijske odluke, to je, u februaru 1953. godine održan Četvrti kongres Narodnog fronta Jugoslavije, na kome je NFJ promijenio svoje ime u Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije.

Radi ozakonjenja tih novih društvenih odnosa, 13. januara 1953. godine donesen je Ustavni zakon, koji predstavlja prelaz između prenaglašene uloge države u prethodnom periodu i novih odnosa koji su otpočeli donošenjem Zakona o predaji preduzeća na upravljanje radnicima. Da bi uskladila svoj rad sa pomenutim Zakonom, u novembru iste godine održani su izbori za Saveznu, kao i za republičke i opštinske skupštine, jer su sada sve skupštine postale dvodomne – opštepo- litičko vijeće i vijeće proizvođača.

Jedan od najpoznatijih teoretičara razvoja novih odnosa u poratnom periodu Jugoslavije, koji se posebno istakao u sukobu sa Informbiroom, i pripremanju promjena na kojima je insistirao Šesti kongres Saveza komunista – Milovan Đilas, nezadovoljan brzinom i suštinom promjena, koje se provode u Partiji i društvu, u novembru 1953. godine, počinje sa objavlji- vanjem tekstova u „Borbi“, u kojima se zalagao za brže i korijenitije promjene, kritikujući političku i partijsku birokratiju koja u sebi „nosi sve odlike ranijih klasa“ i koja se formira „iz veoma tankog sloja revolucionara“, tako da „iz same eksploatisane klase raste  nova  eksploatatorska  i  u  suštini  vlasnička klasa“. Ovaj i drugi tekstovi objavljivani u „Borbi“, a naročito članak „Anatomija jednog morala“, objavljen u „Novoj misli“, izazvali su, s obzirom da je bio član najužeg rukovodstva Saveza komunista, određenu zabunu u Savezu komunista. U januaru 1954. godine na Trećem plenumu CK SKJ, Đilas je optužen za revizionizam, isključen iz CK, a kasnije i iz Saveza komunista.

Đilasov slučaj u Pljevljima, iako je, posebno u intelektualnim krugovima bio veoma popularan, nije imao nekog naročitog odjeka, mada je, nešto ranije, sa Bevanom obilazio pljevaljski kraj i svugdje izuzetno srdačno priman, a u jesen 1953. godine govorio na mitingu u Pljevljima, burno pozdravljen od naroda i najviših republičkih i opštinskih funkcionara. Tom prilikom od Blaža Jovanovića je pozdravljen kao „najveći sin“ Crne Gore. Međutim, to je još uvijek vrijeme jake partiske države, tako da je odmah nakon Trećeg plenuma CK SKJ (16 – 17. januar) održan Šesti plenum CK SK Crne Gore (25. januar), na kome je usvojen jedinstven stav u „osudi razbijačke i neprijateljske djelatnosti“ Milovana Đilasa, a odmash zatim i Drugi kongres SK Crna Gore (17. maja 1954) gdje u uvodnom referatu Blažo Jovanović kaže da je djelatnost Milovana Đilasa bila „usmjerena na podrivanje i konačnu likvidaciju Saveza komunista Jugoslavije (…) Stav Milovana Đilasa postao je zastava oko koje su se okupili malograđanski i reakcionarni elementi (…) protivu političke linije Saveza komunista“.95  I nakon pomenutih partijskih skupova vlast se ponašala kao da su na njima riješene sve dileme.   Oni   što   se   najbrže   prestrojavaju   odmah „prekrojiše“ pjesmu „Partija se zatalasa / oko Tita i Đilasa“, (koja je naročito bila „popularna“ u vrijeme Rezolucije Informbiroa) i zapjevaše: „Partija se zatalasa / oko Tita bez Đilasa“. Istina, Komnen Cerović, inače, Đilasov zet, „vječiti“ pljevaljski predstavnik u republičkim i drugim visokim institucijama, u jednom trenutku bio je neoprezan, te je ostao bez tih funkcija, jer je povodom Đilasovih istupanja izjavio: „Sva se Bosna na Aliju sprema, / a Alija ni abera nema“.

Da bi se lakše prebolio Đilasov slučaj, uveliko je doprinijelo „saznanje“ da se Đilas pokajao i sa govornice Trećeg plenuma SKJ „sve polizao što je prethodno govorio“, što je zbunilo mnoge njegove simpatizere; dok su, bar prećutno, rukovodeći kadrovi u Republici, kao i u Pljevljima, prihvatili kritike Blaža Jovanovića, Svetozara Vukmanovića i Veljka Vlahovića, koji su, inače, bili osobito nemilosrdni kritičari svog dojučeranjeg idola – Đilasa.96

U aprilu 1958. godine održan je Sedmi konkres Saveza komunista Jugoslavije na kome je donesen Program Saveza komunista Jugoslavije97 i date osnovne odrednice na kojima će se temeljiti dalji razvoj Jugoslavije i uloga komunista u njegovom ostvarivanju. Polazeći od načela da:“Ništa što je stvoreno ne smije za nas biti toliko sveto da ne bi moglo biti prevaziđeno i da ne bi ustupilo mjesto onome što je naprednije, još slobodnije, još ljudskije“. Programom se posebno podvlači uloga komune (opštine), kao osnovne političko-teritorijalne organizacije i osnovne društveno-ekonomske zajednice stanovništva njenog područja, jer „ona predstavlja osnovnu ćeliju društvenog organizma u kojoj se uspostavljaju odnosi proizvodnje, raspodjele, potrošnje i drugi osnovni i samoupravni društveni odnosi među radnim ljudima.“98

Međutim, ove u osnovi plemenite poruke Programa korišćene su često za slabljenje jedinstva zemlje, pa su već početkom šezdesetih godina u Jugoslaviji počele sve snažnije da se ispoljavaju razne partikularističke i naconalističke tedencije, kao i niz drugih negativnih pojava. Međutim, to ni u kom pogledu nije bila karakteristika pljevaljskog kraja, gdje su ljudi uveliko bili iskreni pobornici Jugoslavije i gdje, uprkos heterogenom sastavu stanovništva, nije bilo međusobnih konflikata.

Deset godina nakon donošenja Ustavnog zakona, Savezna narodna skupština donijela je sedmog aprila 1963. godine novi Ustav99, poznat pod pretencioznim nazivom  „Povelja  samoupravljanja“,  po  kome  „osnovu političkog sistema čini samoupravljanje u kojem radni ljudi i građani vrše političke i druge javne poslove neposredno i preko svojih delegata u odgovarajućim društvenim organima“. Ustav je u svim oblastima rada uveliko razvlastio Federaciju u korist republika i pokrajina,  posebno  potencirajući  da  su  republike „države i društveno-političke zajednice“. Radi veće „demokratičnosti“, broj vijeća koja su činila Republičku skupštinu povećan je sa dva na pet: Republičko, Privredno, Prosvjetno – kulturno, Socijalno – zdravstveno i Organizaciono – političko vijeće. Mandat poslanika trajao je dvije, odnosno četiri godine, tako što se poslije druge godine mijenja jedna polovina, a poslije četvrte druga polovina poslanika. U Republičko vijeće 1963. godine iz Pljevalja su izabrani: Momčilo Bailović, Ahmo Selmanović, Joko Knežević, Fatma Katana, Vuko Dragašević, Đorđije Peruničić i Iko Mirković, s tim što su prvu četvoricu 1965. zamijenili: Milovan Golubović, Ahmo Selmanović (potvrđen raniji izbor), Gojko Laković i Ramiz Bambur; a 1967. posljednju trojicu su zamijenili: Danilo Knežević, Milorad Zorić i Vladeta Cvijović.100  U Privredno vijeće izabrani su: Radomir Đačić, Ševko Trhulj, Petar Adžić, Alija Ramović i Radomir Matović. U Prosvjetno – kulturnom vijeću bili su: Husejin Kunovac, Nadžija Jabučanin, Marko Banović, Ilija Lopušina i Đorđije Petrović. U Socijalno – zdravstvenom vijeću bili su: Lenka Janković, Rosa Zorić, Branislav Blagojević i Dobrilo Borović; a u Organizaciono – političkom: Mirko Pešović, Ediba Hadžiatlagić, Momir Strunjaš i Jovan Radovanović. U Izvršnom vijeću bila su tri predstavnika iz Pljevalja (što nije karakteristično za njegov sastav kada se radi o predstavnicima pljevaljskog područja): Milutin Tanjević, Vuko Dragašević i Vladimir Stijepović.

Naporedo sa pripremama Ustava Jugoslavije vršene su i pripreme i vođene rasprave o republičkim ustavima, tako da se i u Ustavu Jugoslavije i u Ustavu Crne Gore za definiciju opštine nalazi potpuno istovjetan tekst: „U opštini kao osnovnoj društveno- političkkoj zajednici obezbjeđuju (se) materijalni i drugi uslovi za rad ljudi i razvitak proizvodnih snaga; usmjerava se i usklađuje razvitak privrede i društvenih sližbi; utvrđuju se i raspoređuju sredstva za potrebe opštine (…) ostvaruje se što neposrednije društveno samoupravljanje; organizuju se organi vlasti (…)„101  I rasprava o opštinskim statutima vođena je naporedo sa raspravom o ustavima. Inače, njih su nazivali „malim ustavima“, jer su u njima, na određen način, tretirana gotovo sva pitanja kao i u ustavima republika.  Zato  Statut  opštine  Pljevlja  ima  više članova (247) nego Ustav SRCG. Prema njemu „Opština Pljevlja je osnovna društveno-politička zajednica građana, njihovih organizacija i ustanova u kojoj oni neposredno ili preko organa samoupravljanja upravljaju društvenim poslovima“. Dok je „Opštinska skupština najveći organ vlasti i teritorijalni organ društvenog upravljanja u okviru prava i dužnosti opštine“. Inače, Skupština je sastavljena iz dva vijeća: Opštinskog vijeća i Vijeća radnih zajednica. Oba vijeća imaju po 50 odbornika. Mandat odbornika trajao je četiri godine, s tim što se svake druge godine, u oba vijeća, bira polovina odbornika. Skupština ima pet komisija: Komisiju za društveni nadzor; Komisiju za kadrove; Komisiju za narodnu odbranu; Komisiju za rad zborova birača i mjesne zajednice i Komisiju za predstavke i žalbe.

Radi provođenja određene politike, pripremanja i izvršavanja zakonskih propisa, utvrđivanje smjernica za rad i vršenje nadzora u oblastima za koje su formirani, Skupština opštine Pljevlja je imala 14 savjeta: Savjet za opštu upravu, unutrašnje poslove i budžet; Savjet za društveni plan i finansije; Savjet za industriju, građevinarstvo i saobraćaj; Savjet za poljoprivredu; Savjet za šumarstvo; Savjet za trgovinu, ugostiteljstvo i turizam; Savjet za zanatstvo; Savjet za prosvjetu; Savjet za kulturu; Savjet za narodno zdravlje; Savjet za socijalnu politiku; Savjet za radne odnose; Savjet za fizičku kulturu i Savjet za urbanizam, komunalne i stambene odnose. Savjeti se sastoje od po devet članova, što znači da je u njima agažovano 126 ljudi! Pored toga, Opština ima i posebne organe: Opštinski sud, Opštinsko javno pravobranilaštvo, Opštinski sudija za pekršaje, Opštinski disciplinski sud i Posebni disciplinski sud.

Veoma složenu strukturu opšptinske vlasti i samouprave, ne računajući predsjednika i njegov kabinet, opsluživalo je vrlo brojni aparat od 149 činovnika, koji su bili raspoređeni ovako: 1) Biro sekretara (6); 2) Odjeljenje za opštu upravu, budžet i unutrašnje poslove (30); 3) Odjeljenje za finansije (18); 4) Odjeljenje za privredu (22); 5) Odjeljenje za društvene službe (13); 6) Odjeljenje narodne odbrane (12); 7) Opštinsko javno pravobranilaštvo (3); 8) Opštinske sudije za prekršaje (5); 9) Zavod za privredno planiranje i analize (6); 10) Zavod za statistiku i informacije (5); 11) Ured za katastar (7) i 12) i Mjesne kancelarije (22). Tako je samoupravljanje, i kada se o opštini radi, umjesto smanjivanja dovelo do povećanja činovničkog aparata.

Na području Opštine bilo je i osam mjesnih kancelarija: u Bobovu, Boljanićima, Bukovici, Gotovuši, Gracu, Zabrđu, Kosanici i Maoču. Bilo je i 18 mjesnih zajednica, „kao samoupravnih organizacija građana u kojima oni neposredno ostvaruju samoupravljanje u oblasti djelatnosti koje su od neposrednog interesa za radne ljude i njihove porodice“. Mjesne zajednice su bile u: Bobovu, Boljanićima, Bukovici, Glisnici, Gracu, Zabrđu, Kosanici, Krupicama, Kruševu, Maoču, Matarugama, Odžaku, Pljevljima, Poblaću, Potkovaču, Crljenicama, Šljivansku i Šulima.

Tu su i zborovi birača kao najneposredniji oblik upravljanja na svom području. Teritorija opštine Pljevlja, prema Statutu iz 1963. godine, bila je podijeljena na 60 područja u kojima se organizuju zborovi birača: Bobovo, Boljanići, Brda, Bukovica, Crljenice, Čestin, Glisnica, Glibaći, Gradac, Gradina, Grevo, Đurđevića Tara, Hoćevina, Jugovo, Kakmuže, Komini, Kosanica, Kotlajići, Kovačevići, Kozica, Krće, Krćevine, Krupice, Kruševo, Lever Tara, Maoče, Marina Šuma, Mataruge, Meljak, Mijakovići, Nange, Obarde, Odžak, Orlja, Otilovići, Planjsko, Pljevlja I, Pljevlja II, Pljevlja III, Pljevlja IV, Poblaće, Podborova, Potkovač, Potpeće, Premćane, Pušonjski Do, Rađevići, Sretanje, Slatina, Srdanov Grob, Srečanje, Strahov Do, Šljivansko, Šula, Vaškovo, Varine, Vrulja, Vijenac, Zekavice i Zabrđe. Teritorija koju obuhvataju pojedini zborovi birača, kada se radi o broju sela i zaselaka, je veoma neujednačena. Na primjer, zbor birača u Poblaću obuhvata 35 sela i zaseoka, a Maoče samo tri sela.

Poslije ukidanja seljačkih radnih zadruga i povoljnijih političkih okolnosti nakon „izmirenja“ sa Sovjetekim Savezom i zemljama „istične demokratije“, u periodu od 1953. do 1964. godine dolazi do uspješnog privrednog razvoja u Jugoslaviji. „Društveni proizvod je bio veći 1964. u odnosu na 1953. godinu oko 2,3 puta, broj zaposlenih oko 2 puta, osnovna sredstva u društvenoj privredi bila su veća oko 2,5 puta i efikasnost osnovnih sredstava oko 18%„.102  Nakon toga dolazi do niza promjena u privrednom sistemu, koje su nagovještavane još početkom šezdesetih godina. Tako je u Beogradu, prvenstveno radi dogovora o predstojećoj privrednoj reformi, u decembu 1964. godine održan Osmi kongres Saveza komunista Jugoslavije,103  a u julu naredne godine Savezna skupština je usvojila niz mjera vezanih za uspješno sprovođenje privredne reforme, među kojima su i: devalvacija dinara, smanjenje carinskih stopa, podsticanje izvoza; restriktivna monetarna politika; smanjenje budžetske potrošnje i izdataka za neprivredne djelatnosti; poresko rasterećenje privrede; restrikcija investicija; usklađivanje ličnih dohodaka sa produktivnošću rada i sl. Sve te mjere imale su prvenstveni cilj -uključivanje naše privrede u „međunarodnu podjelu rada“. Međutim, želje su bile jedno, a mogućnosti drugo. Umjesto ubrzanja razvoja privrede, reforma je dovela do njene stagnacije. Ojačale su „ekonomske pozicije naciodržava, uvođenjem ‘nacio- nalnih ekonomija’. Jačao je politički policentrizam. Radikalna decentralizacija države zahvatila je i vojsku.“104

Uklanjanje  prepreka daljoj  dezintegraciji  SFRJ

Aleksandar Ranković je, još od Šestog kongresa (1952), bio protiv slabljenja centralne vlasti, strahujući da će to imati loše posljedice po dalji razvitak i opstanak Jugoslavije. Inače, optužbe protiv njega bile su zasnovane „na podvalama i lažima o ozvučenju. A Ranković je smijenjen zato što se nije slagao sa promjenom imena KPJ, odnosno njenog razbijanja, zato što se suprotstavljao naciodržavama (republika i pokrajina), u suštini razbijanju SFRJ, zato što se suprotstavljao stvaranju teritorijalne odbrane i što je odbio zahtjev o ‘demokratizaciji’ JNA.“105  Uz to, njegov ugled, zbog veoma uspješnog su suprotstavljanja koje je vršila UDB-a u odnosu na aktivnosti sličnih službi Sovjetskog Saveza i drugih članica Informbiroa, veoma je porastao, pa je između ostalih funkcija bio  potpredsjednik Jugoslavije, što je smetalo njegovim glavnim rivalima u samom vrhu Partije, te su protiv njega iskoristili sve grijehove UDB-e, sazvali Četvrti plenum CK SKJ na Brionima prvog jula 1966. godine. Plenum je prihvatio njegovu ostavku u članstvu CK SKJ i zatražio da podnese i ostavku na pložaj potpredsjednika Republike. Uklanjanjem Aleksandra Rankovića sa političke scene u Jugoslaviji, stvoren je prostor njenim neprijateljima za, gotovo, nesmetano djelovanje.

I pored nesumnjive popularnosti koju je Ranković uživao kod većine onog dijela Pljevljaka, koji su bili upoznati sa suštinom njegovog spora sa partijskim i državnim rukovodstvom Jugoslavije, odnosno o njegovom energičnom zalaganju za veće jedinstvo Jugoslavije, oni, bar javno, nijesu stupili u njegovu odbranu. A kod ljudi koji nijesu bili upoznati sa suštinom njegovog sukoba sa državnim i partijskim rukovodstvom, zbog postupaka koje je  UDB-a činila prema „jatacima“ bivših četnika,  a osobito prema pristalicama Informbiroa i njihovim porodicama, smjenjivanje je prihvaćeno dosta hladno.

Radi dalje decentralizacije vlasti u Savezu komunista Jugoslavije u oktobru 1966. godine održan je i Peti plenum CK SKJ. Umjesto Izvršnog komiteta i njegovog Sekretarijata, koji su držali svu vlast, izabrano je Predsjedništvo CK SKJ od 35 članova i Izvršni komitet od 11 članova, s tim što su u njega po fukciji ulazili i izvršni sekretari centralnih komiteta republika. Ustanovljena je i funkcija predsjednika SKJ na koju je izabran Josip Broz Tito. Izabrani su i predsjednici centralnih komiteta u republikama. U Crnoj Gori je na tu fukciju postavljen Đoko Pajković. A u Pljevljima za sekretara Komiteta izabran je Momčilo Bailović.

Nakon izbora u proljeće 1967. godine dolazi i do niza kadrovskih promjena u organima vlasti u SFRJ i republika. U Crnoj Gori za predsjednika Skupštine je izabran Veljko Milatović, a za predsjednika Izvršnog vijeća Vidoje Žarković. Tada u Pljevljima dolazi do sukoba pristalica starog i novog republičkog rukovodstva. I ovdje su, razumije se, pobijedile pristalice novog republičkog rukovodstva, te na čelo Opštinskog komiteta SKJ dolazi Tomislav Knežević106, za predsjenika Opštine Drago Drobljak, a SSRN Behudin Halilbegović. U ime pristalica starog rukovodstva posebno se eksponirao Slobodan Rondović, direktor „Montera“, iako su stvarni organizatori otpora novom rukovodstvu Pljevalja bili, prije svega, pristalice Đorđija Peruničića, no oni se nijesu javno eksponirali, i uglavnom, su ostali na funkcijama na kojima su se nalazili prije pomenutih promjena. Tada Rondović napušta Pljevlja i odlazi u Žabljak, gdje je dobro prihvaćen naročito, od strane predstavnika vojne vlasti, da bi kasnije prešao u Beograd. To je inače vrijeme kada ni republičko ni novo pljevaljsko rukovodstvo ne gaji mnogo simpatija prema vojnom ruko- vodstvu.

 Poslednji poslanički izbori u SFRJ

Proces decentralizacije (bolje rečeno dezintegracije) države nasatavljen je donošenjem ustavnih amandmana u 1967. i 1968. godini. Ponovo se uspostavlja Vijeće naroda u Saveznoj skupštini, „radi zaštite interesa republika“. Pokrajinama je priznat status konstitutivnih faktora Federacije, što je posebno koplikovalo situaciju u Srbiji. Uveliko se sužavaju ingerencije Federacije u oblasti investicija i dr. Skupštinu SRCG i dalje čini pet vijeća, samo što se umjesto Organizaciono-političkog vijeća sada pojavljuje Vijeće komuna. Svi poslanici se biraju na četvorogodišnji period. U Republičko vijeće iz Pljevalja 1969. godine izabrani su: Miloš Knežević,107 Milutin Tanjević, Radoje Ostojić, Gojko Laković, Veljo Vuković,   Luka   Golubović   i   Husejin   Kunovac;   u Privredno vijeće: Vojo Peruničić, Petar Adžić, Mihailo Tomanović, Petar Svrkota i Pavle Ostojić; u Prosvjetno – kulturno: Miloš Starovlah, Vukašin Tabaš, LJubo Borović, Milenko Bezarević i Milovan Peruničić; u Socijalno – zdravstveno: Rizo Strujić, Beba  DŽaković, Momčilo Knežević, Luka Ćosović i Slobodan Đerković i u Vijeće komuna: Gavrilo Golubović, Svetozar Knežević, Hajro Vlahovljak i LJubo Terzić. U izvršnom Vijeću iz Pljevalja bili su Milutin Tanjević i Momir Dragašević. Nakon usvajanja ustavnih amandmana, Savezna skupština je formirala Ustavnu komisiju koja je dvije godine radila na pripremanju novog ustava. I u svim republikama, opštinama i radnim organizacijama, da bi se naglasio njegov „demokratski“ karakter, vođena je široka rasprava o predstojećim ustavnim promjenama, da bi 21. februara 1974. godine Vijeće naroda Savezne skupštine svečano proglasilo Ustav SFRJ.108

Delegatski sistem

Prema Ustavu iz 1974. godine, Skupštinu SRCG čine tri vijeća: Vijeće udruženog rada, Vijeće opština i Društveno-političko vijeće. U ime Pljevalja delegati u Vijeću udruženog rada bili su: Nurija Bajrović, Jela Đaković, Žarko Tošić, Enes Suruliz, Bogdan Laušević i Miroslav Jović, a u Vijeću opština: Behudin Halilbegović, Vaso Leovac i Dušanka Spasojević i u Društveno – političkom vijeću Drago Drobnjak i Milovan Golubović. U Izvršnom vijeću u ime Pljevalja bili su Slavko Marićević i Radomir Đačić, dok je Milutin Tanjević bio izabran na perifernu funkciju – za republičkog društvenog branioca samoupravljanja, a Vuko Dragašević za člana Predsjedništva Republike. Ovo je prvi put da se Pljevljaci u nešto većem broju nalaze u republičkim institucijama vlasti, ali bez bitnog uticaja na odnos Republike prema Pljevljima.109

Uporedo sa pripremanjem novog Ustava, a na određen način i Desetog kongresa SKJ, pripreman je i Statut opštine Pljevlja, prema kome je „opština samoupravna i osnovna društveno politička zajednica zasnovana na vlasti i samoupravljanju radničke klase i svih radnih LJudi“.110  Znači, po novom Ustavu i svom Statutu, opština je sada ne samo osnovna društveno – politička zajednica, već u prvom redu samouprvana zajednica. U njoj se „stvaraju i razvijaju materijalni i drugi uslovi za život i rad i za zadovoljavanje materijalnih, socijalnih, kulturnih i drugih zajedničkih potreba radnih ljudi; usmjerava i usklađuje privredni i dtruštveni razvoj i utvrđuju odnosi od neposrednog interesa za radne ljude i građane.“111 Sada, formalno-pravno gledano, nema više subordinacije između opštine i Republike. Umjesto toga, kaže se da „opština sarađuje sa Socijalističkom Republikom Crnom Gorom i njenim organima na bazi međusobnog sporazumijevanja, dogovaranja i koordinacije i u tom cilju pokreće inicijative i podnosi predloge za rešavanje pitanja iz njihove nadležnosti i ostvaruje druge oblike saradnje u skladu sa Ustavom, zakonom i Statutom“.112 Analogno promjeni statusa opštine, došlo je i do promjene statusa skupštine opštine. Naime, ona nije više samo najviši organ vlasti u okviru prava i dužnosti opštine, već prije svega organ društvenog samoupravljanja. Došlo je i do promjene u njenoj strukturi. Sada je sačinjavaju tri vijeća: Vijeće udruženog rada, Vijeće mjesnih zajednica i Društveno – političko vijeće. Ukupno ima 81 dolegata i to: u Vijeću udruženog rada 35, Vijeću mjesnih zajednica 23 i Društvenopolitičkom vijeću 23. Vijeće udruženog rada čine delegati iz oblasti: privrede; obrazovanja, kulture i nauke; zdravstvenog i socijalnog osiguranja i drugih oblika socijalne zaštite; državnih organa, društveno- političkih organizacija i drugih organizacija i udruženja, aktivna vojna lica i građanska lica u službi u oružanim snagama SFRJ. Izbori delegata za Skupštinu opštine obavljeni su u martu, a za Skupštinu SRCG u aprilu 1974. godine.

U Vijeće mjesnih zajednica svaka mjesna zajednica bira najmanje jednog delegata. U Opštini je bila 21 mjesna zajednica, od čega na seoskom području 17 i u gradu četiri. Mjesne zajednice su bile u sljedećim mjestima: Bobovu, Boljanićima, Bukovici, Gotovuši, Gracu, Zabrđu, Kosanici, Krupicama, Kruševu, Maoču, Matarugama, Odžaku, Poblaću, Potkovaču i Šulama; a u Pljevljima: Golubinja, Centar, Moćevac i Ševari. Sve su birale po jednog, izuzev Gotovuše i Golubinje koje su imale po dva delegata. Društvenopolitičko vijeće činili su delegati iz političkih organizacija. Statutom je detaljno razrađen i djelokrug rada i odlučivanja u okviru skupštinskih vijeća, tako što Vijeće udruženog rada prvenstveno odlučuje o pitanjima od interesa za radnike u udruženom radu, Vijeće mjesnih zajednica odlučuje o pitanjima koja su od interesa za građane mjesne zajednice, dok Vijeće društveno – političkih organizacija odlučuje o pitanjima zaštite i razvoja samoupravljanja.

Dakle, umjesto ranijih odbornika koje su građani neposredno birali, sada Skupštinu opštine čine delegati koje delegiraju odgovarajuće delegacije.

U skladu sa ustavnim promjenama, Statut Opštine donosi i značajne novine u organizaciji opštinske vlasti. Umjesto 14 savjeta, koliko ih je bilo po Statutu iz 1964. godine, sada se uvodi nova institucija opštinske vlasti – Izvršni odbor. A od ranijih savjeta, zbog specifičnog statusa opštenarodne odbrane i  društvene samozaštite, i dalje je ostao Savjet za narodnu odbranu. Prvi predsjednik Izvršnog odbora Opštinske skupštine u Pljevljima bio je Mihailo Tomanović. Inače, prema Statutu „Izvršni odbor je, u okviru prava i dužnosti skupštine, odgovoran skupštini opštine za stanje u svim oblastima društvenog života u opštini, za predlaganje politike, propisa  i  opštih  akata,  za  sprovođenje  politike  i izvršavanje propisa i drugih akata skupštine opštine, kao i za usmjeravanje i usklađivanje rada opštinskih organa uprave“. Što se, pak, tiče organa opštinske uprave, oni su, uglavnom, zadržali svoje ranije dužnosti, s tim što sada ne opslužuju brojne savjete, ali je njihova odgovornost dvojaka, i prema Skupštini i prema Izvršnom  odboru. Pored  već ustaljenih upravnih  i sudskih organa u Opštini su i dalje ostali posebni organi: Opštinsko javno pravobranilaštvo, Opštinski sudija za prekršaje i Služba pravne pomoći.

Iako je delegatski sistem, prema tvrđenju njegovih kreatora, trebalo da predstavlja, maltene, vrhunac demokratije, on je davao velike mogućnosti čelnim ljudima u republici i opštini da utiču na sastav republičkih, odnosno opštinskih delegata. U izborima koji su neposredno prethodili delegatskim, u Pljevljima, na primjer, dr Miloš Knežević je sam dobio više glasova za poslanika Republičkog vijeća, iako nije bio član SKJ, nego trojica drugih zajedno. Inače, tom prilikom sa područja Pljevalja, na primjer, među 26 demokratski izabranih poslanika, prvi i posljedni put, bilo je 17 ljudi koji su redovnim putem završili određeni fakultet, da bi već sljedeći put među delegiranim iz Pljevalja bila samo trojica fakutetski obrazovanih ljudi. Partiji je, dakle, prijetila opasnost da izgubi kontrolu nad izborima pa se sjetila delegatskog sistema. Uostalom, da se Savez komunista nije odrekao da i dalje ima glavnu riječ u svim kadrovskim rešenjima, da se zaključiti i iz referata koji je podnio Tito na Desetom kogresu SKJ 1974. godine, dakle, u vrijeme kada su se Partija i vlast napadno zaklinjale u samoupravljanje, gdje se kaže da „ kadrovska politika ne može biti stvar stihije i prakticizma. Savez komunista se mora boriti za takvi sistem izgrađivanja i izbora kadrova koji će obezbijediti da ključne pozicije u udruženom radu i društvu budu u rukama najsposobnijih ljudi, koji su predani interesima radnog čovjeka i ideji i praksi socijalizma i socijalističkog samoupravljanja“.113 I ovdje se radi više o parolama nego o faktičkom stanju, jer su još uvjek u prvom planu podobnost i „ključ“.114

Nakon dvije godine priprema, na zajedničkoj sjednici Saveznog vijeća i Vijeća republika i pokrajina, u novembru 1976. godine donesen je Zakon o udruženom radu.115 Zakon sadrži 670 članova, a uz to je pisan veoma teškim stilom, katkad gotovo besmislenim, veoma dugim rečenicama, te je teško bio razumljiv i  njegovim kreatorima, a komoli ostalim građanima. On je opteretio sve radne organizacije, OOUR-e, SOUR-e i društveno-političke zajednice nizom formalnih „samoupravnih“ akata na kojima je gubljeno jako mnogo vremena. Razbijanjem radnih organizacija iz oblasti privrede na OOUR-e i stavljajući u prvi plan raspodjelu dohotka, ZUR je doveo do zapostavljanja i smanjenja brige o sticanju dohotka, jer su vješti činovnici, u međusobnim obračunima između OOUR-a i SOUR-a, postali glavni faktor sticanja dohotka u privredi; dok je, na primjer, u obrazovanju tzv. radnički ustav doveo do formiranja besmisleno velikih školskih centara i grupacije osnovnih škola, čime je i u ovoj oblasti uveliko povećan činovnički aparat 116

Struktura Skupštine SRCG prilikom izbora 1978. godine nije se mijenjala. U Vijeće udruženog rada iz Pljevalja su izabrani: LJubinka Vuković, Omer Kadribašić, Jadranko Piljan, Radoman Purić, Husnija Hrković i Mileta Cupara, a u Vijeće opština Duško Starčević, Milutin Tanjević (istovremeno je bio i predsjednik Vijeća opština), Momir Đurović i Behudin Halilbegović i u Društveno-političko vijeće Vukojica Bošković. Milovan Golubović je bio član Predsjedništva Republike, Slavko Marićević Izvršnog vijeća, a Tomislav Knežević predsjednik Republičkog suda udruženog rada.

Statut   pljevaljske   opštine   iz   1978.   Godine „nadahnut“  ZUR-om,  ranijoj  formulaciji  po  kojoj  je „opština samoupravna i osnovna društveno – politička zajednica zasnovana na vlasti i samupravljanju radničke klase i svih radnih ljudi“, dodaje – „u kojoj radni ljudi i građani stvaraju i obezbjeđuju uslove za život i rad, usmjeravajući društveni razvoj, usklađuju i ostvaruju svoje interese, zadovoljavaju zajedničke potrebe, ostvaruju vlast i upravljaju drugim društvenim poslovima“.117

Djelatnost Opšine, prema pomenutom Statutu, je podijeljena u 23 oblasti: 1) privredne; 2) stambene; 3) komunalne; 4) socijalne politike i socijalne zaštite; 5) obrazovanja i vaspitanja; 6) kulture, nauke i umjetnosti; 7) fizičke i tehničke kulture: 8) zdravstvene zaštite;  9)  boračke i invalidske zaštite; 10) dru- štvene brige o djeci; 11) društvene brige o starim i iznemoglim licima; 12) zaštite čovjekove sredine; 13) zaštite dobara i opšteg interesa; 14) opštenarodne odbrane; 15) društvene samozaštite; 16) civilne zaštite; 17) zapošljavanja; 18) kadrovske politike; 19) pravosuđa i unutrašnjih poslova; 20) zaštite sloboda, prava i dužnosti čovjeka i građanina; 21) ustavnosti i zakonitosti; 22) društvenog nadzora i 23) nadzora nad zakonitošću rada organizacija udruženog rada, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravni organizacija i zajednica. ZUR je, dakle, i djelatnost opštine isparcelisao do besmisla. Ovome treba dodati i samoupravne interesne zajednice i njihov brojni i neproduktivni činovnički aparat, kao i stotine delegata, koji su silno vrijeme gubili na sjednicama sizovskih skupština i njihovih izvršnih odbora.

Sastav Skupštine opštine po Statutu iz 1978. godine je ostao kao u prethodnom. Inače, ovaj statut je, čak, za 101 član veći od prthodnog, tako da je imao 373 člana, što je još jedna ilustracija onovremene „papirnate demokratije“, kojom su bile opterećene sve oblasti rada.

U mandatnom periodu 1982. do 1986. goine u Skupštini SRCG delegati iz Pljevalja u Vijeću udruženog rada su bili: Desa Gvozdenović, Ivan Knjeginjić, Šaban Kuluglija i Vladeta Cvijović, a u Vijeću opština: Jovan Petrović, Husejin Kunovac i Milutin Tanjević i u Društveno-političkom vijeću Dejan Vojinović. Milutin Tanjević je bio predsjednik Skupštine i član Predsjedništva Republike, Ramiz Bambur takođe član Predsjedništva Republike i Behudin Halilbegović član Izvršnog vijeća.

Narušavanje ravnoteže među suprostavljenim blokovima, izazvanom razbijanjem SSSR-a i ujedinjenjem Nemačke, nepovljno se odrazilo i na međunarodni položaj Jugoslavije, što će uveliko iskoristiti mnogi njeni unutrašnji i spoljni nepriatelji. Delegati u Skupštini SRCG za mandatni period 1986 – 1990. iz Pljevalja u Vijeću udruženog rada bili su: Juso Ajanović, Žarko Dragašević, Vidan Jakić i Dragoljub Jović, a u Vijeću Opština: Milosav Grbović, Nihad Čivgin i Jovo Čolović, i u Društveno – političkom vijeću Vukola Vasilijević i Vladeta Cvijović. U Predsjedništvu Republike bio je Milutin Tanjević. Poslije okupljanja građana u oktobru 1988. godine i tzv. januarskih događaja 1989. godine, u kojima je tražena smjena aktuelne vlasti, mandat članova Skupštine je skraćen u junu 1989. godine.

U martu 1989. godine doneseni su amandmani na Ustav SRCG, tako da „delegate u vijeće udruženog rada i vijeće mjesnih zajednica skupštine opštine biraju radni ljudi i građani, u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama, neposredno i tajnim glasanjem“. A krajem marta donesen je i Zakon o izboru delegata u skupštinu opštine118, koji u sebi sadrži još jednu novinu kada je u pitanju skupština opštine, jer se sada i delegati društveno – političkog vijeća biraju „neposredno, opštim tajnim glasanjem“. Takođe se i delegati u Skupštinu SRCG u Vijeće udruženog rada, Vijeće opština i Društveno- političko vijeće biraju neposredno tajnim glasanjem.119  Tako su iz Pljevalja (1989) u Skupštinu SRCG u Vijeće udruženog rada izabrani: Slobodan Cmiljanić, Milojko Lučić, Miodrag Gomilanović i Milosije Bulatović, a u Vijeće opština: Milorad Joknić, Marko Jelovac i Momčilo Vučetić, i u Društveno – političko vijeće: Drago Drobnjak i Dragiša Jakovljević. U Predsjedništvu Republike je bio Behudin Halilbegović, a u Izvršnom vijeću Bogdan Ćosović.

Kriza u Jugoslaviji se sve više pogoršava, pa Vijeće republika i pokrajina Skupštine SFRJ, početkom 1991.  godine,  konstatuje:  „U  sprovođenju  ekonomske politike u 1990. godini došlo je do znatnog odstupanja i proboja utvrđenih okvira, prije svega u sektoru lične potrošnje, kao i do drastičnog pada proizvodnje.“ i poručuje republikama i pokrajinama „da se do okončanja političkih razgovora o budućnosti zemlje suzdrže od donošenja akata i preduzimanja radnji kojima se krše savezni propisi i narušava finansijski sistem zemlje.“120 Međutim, kriza se i dalje nastavlja i pojačava međurepubličkim i međunacionalnim konfrotiranjem putem medijskog rata, što „u mnogome doprinosi nacionalnoj konfrotaciji i isključivosti i, sa svoje strane, onemogućava stvaranje povoljnije atmosfere za tekuće dogovaranje o budućem ustrojstvu zemlje“.121

Povodom odluke Skupštine Slovenije od osmog maja 1991. godine o njenom jednostranom otcepljenju od Jugoslavije, Savezno vijeće Skupštine SFRJ upozorava da se time ugrožava teritorijalna cjelovitost Jugoslavije, „njene granice i njen suverenitet u međunarodnim odnosima„ i poziva Sloveniju „na dijalog i sporazumno uređenje odnosa u Jugoslaviji“.122 No, raspad Jugoslavije je bio nezaustavljiv.

U danima raspada Jugoslavije, u avgustu 1990. godine, uslijedili su amandmani na Ustav SRCG po kojima se skupštine društveno-političkih zajednica obrazuju kao jednodomne.123  Odmah zatim uslijedio je i novi, ko zna koji po redu, Zakon o izboru i opozivu odbornika i poslanika. Nema, dakle, više delegata, već građani biraju odbornike u skupštinu opštine i poslanike u Skupštinu SRCG, „na osnovu slobodnog, opšteg, jednakog i neposredno izbornog prava, tajnim glasanjem“. Republička skuština je jednodomna, a poslanici   se   biraju   u   okviru   političkih   partija.

U Skupštinu SRCG koja treba da ima 125 poslanika, sa područja Pljevalja je izabrano devet poslanika i to: iz Saveza komunista: Momčilo Bojović, Asim Telaćević, Velimir Golubović, Momčilo Knežević, dr Beba DŽaković i Ratko Vuković; iz Narodne stranke: dr Novica Stanić i dr Radoš Knežević, i iz Demokratske koalicije Ahmet Karahmetović.

Analogno prethodnim promjenama, došlo je i do promjene Statuta Opštine124, tako što su prvo izvršena određena terminološka usklađivanja: zamjenjuju se riječi „radni ljudi“ sa riječju „građani“, „društveno- političke organizacije i udruženja“ riječima „poli- tičke i društvene organizacije“ i sl. Mjesto delegata sada Skupštinu opštine čine odbornici. Skupština je jednodomna i čini je 55 odbornika, koje građani biraju neposredno, tajnim glasanjem. Na isti način se biraju i poslanici za Skupštinu SRCG. Tu je sada i Izvršni odbor „kao kolegijalni izvršni organ opštine“.

Poslije pomenutih izmjena, Skupština opštine je donijela Odluka o izbornim jedinicama, koje srazmjerno broju stanovnika biraju broj odbornika. Izborne jedinice se poklapaju sa ranije pomenutim mjesnim zajednicama tako da one biraju: 1) „Golubinja“ 6,  2)  „Moćevac“  6,  3)  „Centar“  5,  4)  „Ševari“  6,  5) „Crljenice“ 2, 6) „Vrulja“ 2, 7) „Mataruge“ 2, 8) „Zabrđe“ 3, 9) „Odžak“ 2, 10) „Krupice„ 1, 11) „Kosanica“ 2, 12) „Šula“  2,  13)  „Gradac“  2,  14)  „Šljivansko“  1,  15) „Boljanići“ 2, 16) „Poblaće“ 1, 17) „Potkovač“ 1, 18) „Bukovica“ 2, 19) „Gotovuša“ 4, 20) „Bobovo“ 1, i 21) „Kruševo 2 odbornika.125

Nakon januarskih događaja 1989. godine, u Crnoj Gori se sve više iz jedne prelazilo u drugu krajnost. Umjesto samouprvanog haosa koji se desio poslije Ustava iz 1974, a još više nakon donošenja ZUR-a 1976. godine, sada se sve više ide na pretjerano velika ovlašćenja Vlade, tako da su opštine, maltene, svedene na nivo nekadašnjih mjesnih zajednica. One nemaju nikakvog uticaja na rad preduzeća „republičkog značaja“. Čak i dječiji vrtići i osnovne (narodne) škole su izuzete od njihove nadležnosti. Takvo ponašanje republičke vlasti, kako stoji u Zaključcima Skupštine opštine, jako se loše odrazilo na položaj pljevaljske privrede. NJena najvažnija preduzeća izuzimaju se iz nadležnosti Opštine, na koja „otpada 80,1 osto ukupne industrijske proizvodnje.“ Zato iz Pljevalja poručuju da će Skupština opštine „biti protiv svih rješenja iz kojih se ne vidi mjesto ovog područja u ukupnom crnogorskom društvenom progresu, kao i protiv svih nastojanja, ma odakle ona dolazila, da se ovo područje zauvijek ostavi u kolonijalnom odnosu prema okruženju, a posebno prema centru Republike i da njegova budućnost zavisi od samilosti onih koji nemilosrdno raubuju njegovo bogatstvo“.126  Hvala Bogu da se već jednom, iako mnogo kasno, neko ustao tako energično u odbranu interesa Pljevalja.

U odgovoru, između ostalog, Izvršno vijeće tvrdi da „ono prema Pljevljima nije vodilo nikakvu posebnu politiku“ i da „nijesu osnovane tvrdnje da će formiranje javnih preduzeća na nivou Republike dovesti do prelivanja sredstava iz opštine Pljevlja u druge regione“.127 Skupština opštine nije prihvatila većinu stavova Izvršnog vijeća, te se ponovo 26. Septembra 1990. godine obraća svim najvećim republički institucijama   s   predlogom   da   zajedno   sa   republičkim organima razmotre:

– razvojni, demografski i ekonomski problemi ovog područja,

– pitanje   saobraćajne   otvorenosti   opštine Pljevlja,

– obezbjeđivanje adekvatnih programa razvoja kao zamjene za iskorišćena rudna i šumska bogatstva ovog područja.“128

Ovo je prvi put da se, na ovakav način, iz Pljevalja veoma dokumentovano i vrlo kategorički traži drukčiji odnos Republike prema Pljevljima, iako je za to bilo mnogo razloga. Šteta što ovakvi i slični zahtjevi iz Pljevalja prema Republici nijesu i ranije postavljani, i što se na njima nije do kraja uporno insistiralo, jer je ubrzo sa položaja predsjednika bio smijenjen energični Mileta Soković.

Međutim, razvlašćenje opština i neprimjerna koncetracija vlasti u rukama Vlade ozakonjena je i Ustavom iz 1992. godine, u kome se o lokalnoj upravi govori samo u jednom članu i to krajnje nedređeno.12

Zaključna razmatranja poratnog razvoja Pljevalja

Kako objasniti, gotovo neshvatljivu činjenicu, da nema primjera u čitavoj bivšoj SFRJ da se neki kraj sporije razvijao od pljevaljskog, a da je imao sve prirodne pretpostavke za mnogo brži razvoj. Na primjer, u periodu od 1948. do 1991. godine broj stanovnika u Jugoslaviji se povećao za 52,8%, u Crnoj Gori za 63,05%, a u Pljevljima samo za 10%. Znači, broj stanovnika u Pljevljima je rastao pet puta sporije od jugoslovenskog, a šest puta od crnogorskog prosjeka. I što je još gore, uveliko se na području Pljevalja smanjio broj mladih ljudi. Tako je školske 1962/63 svaki peti stanovnik sa  područja Pljevalja bio učenik osnovne škole, a danas nije ni svaki deseti. Samo u vremenu od 1981. do 1991. godine broj stanovnika mlađih od 30 godina se smanjio za 5943.130   Ili, jedno vrijeme iza Drugog svjetskog rata Pljevlja su davala gotovo jednu trećinu ukupnog društvenog proizvoda Crne Dore, a 2000. godije gotovo dva puta menje od crnogorskog prosjeka (1540: 840).131

Postoji nekoliko bitnih razloga koji su usporili razvoj Pljevalja:

1. Geografski položaj u odnosu na republičke granice. Pljevlja su prirodni, ekonomski, kulturni i istorijski centar šire regije i prema njima su, od davnina, gravitirale okolne varoši i varošice: Foča, Čajniče, Rudo, Priboj, Prijepolje, Bijelo Polje i Žabljak i još neke nešto udaljenije od ovih. Međutim, uspostavljanjem republičkih granica, stanje se iz osnova izmijenilo. Ona su se našla na ćošku Crne Gore, o čemu se posebno moralo voditi računa. Jedino je Međurepublička zajednica za kulturne djelatnosti uspjela da prevaziđe te granice, što nažalost nije bio slučaj sa privredom, na primjer.

2. Slaba saobraćajna povezanost, uprkos činjenici da su Pljevlja u čitavom poratnom periodu imala najkabastiju robu ogromne težine. Čak i kada je pravljen eleborat za prugu Beograd – Bar, kao jedan od najvažnijih razloga njene ekonomske opravdanosti pominjan je pljevaljski basen. Međutim, toliko potrebnih dvadesetak kilometara željeznice nikada nije urađeno. Ćehotina je jedina rijeka u Crnoj Gori niz čiju dolinu nema adekvatne ceste, a kamoli željezničke pruge, što je za Pljevlja veoma značajno ne samo zbog povezivanje sa Fočom, odnosno Bosnom i Hercegovinom, već i za otvaranje okolnih sela.

3. Maćehinski odnos Republike prema ovom području, koje je u čitavom poratnom periodu raubovano, bez nadoknade, čak i kada se radi o neobnovljivim resursima. Radi veće poslušnosti prema njenoj vlasti, Republika je, osobito u nekoliko prvih poratnih godina, nametala Pljevljima „uvezene“ kadrove, jer zbog nekih ranijih odnosa nije imala povjeranja u Pljevljake, što je, naročito u prvim poratnim godinama, uveliko usporavalo njihov razvoj.

4. Loša kadrovska politika – Nesposobnost i nedovoljna energičnost jednog dijela rukovodećeg, političkog i privrednog, kadra u Pljevljima.. Na brzinu „iškolovani“ kadrovi koji su bez neophodne stručne spreme, zahvaljujući „političkoj podobnosti“, zaposjeli rukovodeća mjesta, nerado su u svojoj blizini gledali školovane ljude, videći u njima potecijalnu opasnost za svoj položaj. Inače, tada se više vjerovalo ideologiji nego struci i nerado su prihvatana mišljenja strčnjaka, između ostalog i zbog toga da se zna ko je gazda. Ilustrativan primjer za takvo ponašanje je lokacija Cementare. Uzalud je poznati arhitekta Bajo Mirković bio protiv te lokacije, da bi na kraju razočaran rekao:

„Ja sam pobijeđen, ali nijesam ubijeđen“.

5. Pljevlja često nijesu imala dovoljno sposobne i aktivne predstavnike u republičkim i saveznim institucijama u kojima se odlučivalo o bitnim pitanjima razvoja. Umjesto toga, ona su za „svoje“ predstavnike prihvatala nametnute i nedovoljno zainteresovane ljude sa drugih područja, ili su služila za zadovoljavanje raznih kadrovskih struktura u predstavničkim tijelima Republike i Federacije. Uz to, na neka važna mjesta u Republici, a donekle i u Federaciji, bili su „pretplaćeni“ neki ljudi koji su se „osjećali“ Pljevljacima samo u vrijeme izbora. Dobija se utisak da i sami Pljevljaci, ili dovoljno ne cijene svoje kadrove, ili zbog međusobnog rivalstva, radije prihvataju da ih drugi predstavljaju u raznim institucijama. Primjera radi, navodimo da u stogodišnjem periodu postojanja Pljevaljske gimnazije, od 23 direktora Gimnazije (ne računajući vrijeme kada je ona bila u satavu Školskog centra), samo četvorica su bili Pljevljaci. I još nešto, Pljevljaci koji su odlazili iz Pljevalja često su „zaboravljali“ zavičaj, a oni što su ostajali nestrpljivo su čekali da im „vide leđa“, da bi ih se „oslobodili“ u lokalnoj konkurenciji, što je uveliko slabilo, toliko potrebnu saradnju. Koliko su istaknuti rukovodeći kadrovi, u poratnom periodu, imali presudnu ulogu u razvoju nekog kraja, dovoljno je, na primjer, uporediti poratni razvoj Pljevalja i Nikšića. Treba li reći da se većina rudnog blaga Crne Gore nalazi na području Pljevalja, da su tu najveće i najkvalitetnije šume, da imaju najviše kvalitetnog zemljišta za obradu i gajenje stočarstva, dok je na području Nikšića svega toga manje, ali je imao znatno energičnije kadrove u privredi, lokalnoj vlasti, kao i u republičkim i saveznim organima vlasti, koji su više vodili računa o svom kraju, uporno se zalažući za njegov napredak. Pljevlja i Nikšić su u poratnom periodu startovali sa približno iste osnove. Sada Nikšić ima, gotovo,tri puta više stanovnika nego Pljevlja. I da ne pominjemo neke varošice koje su prestigle Pljevlja ne samo brojem stanovnika, već i po mnogo čemu drugom.

6. Generalna politika privrednog razvoja poratne Jugoslavije: deagrarizacija i industrijalizacija veoma loše se odrazila i na razvoj pljevaljskog područja.   Na   nesreću,   deagrarizacija   je   potpuno „uspjela“, jer su mnoga sela opustjela. Na primjer, prije 30 godina na seoskom području je bilo 5.157, a danas samo 534 učenika osnovne škole. A od industrijalizacije je malo urađeno, a dosta često i to malo, pogrešno je urađeno.

7. Obavezni otkup, seljačke radne zadruge i nesigurnost koju su ljudi na selu na pljevaljskom području, više nego u drugim krajevima Crne Gore, osjećali, u prvim poratnim godinama, našavši se u procijepu između odmetničkih četničkih grupa i surovog ponašanja i nerazumijevanja njihovog položaja od strane UDB-e, usporili su razvoj nekih sela u prvih osam poratnih godina.

Normal
0

21

false
false
false

SR-CYR
X-NONE
X-NONE

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:“Table Normal“;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:““;
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:“Calibri“,“sans-serif“;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:“Times New Roman“;
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:“Times New Roman“;
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

1    Misli se na januar 1989. godine, kada je došlo do promjene vladajuće strukture u Crnoj Gori.
2    Milovan Đilas, Pad nove klase, Povest o samoupravljanju komunizma, Beograd 1994, 222.
3    Branko Petranović, Jugoslovensko iskustvo srpske nacionalne integracije, Beograd 1993, 125.
4    „Cetinjski vjesnik“. br. 25/1914, 3.
5    Pismo OK KPJ za Sandžak – Pokrajinskom komitetu KPJ za Crnu Goru i Boku, Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, Podgorica 1992, dokument br. 101, 313.
6    Zapisnik sa poslednjeg zasijedanja ZAVNO Sandžaka u Novom Pazaru 29. marta 1945. goine, Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, Podgorica 1992, 267.
7    Isto.
8    Isto, str. 72.
9    Kao osnov za podjelu uzete su granice između Crne Gore i Srbije iz 1913. godine. Međutim, tako nije urađeno i u slučaju Metohije, koja je po istom osnovu bila u sastavu Crne Gore?!
10    Odluka Predsjedništva CASNO-a o uključivanju sreza Pljevaljskog i sreza Bjelopoljskog u Federalnu Crnu Goru, Sl. list FCG br. 1/45.
11    Rad Skupštine Crne Gore, Stenografske belješke (priredili: Č. Pejović i N. Ilić), Titograd 1986, 33.
12    „Službeni list Crne Gore“ br. 1/45
13    „Službeni list NRCG“ br. 9/46.
14    Zakon o biračkim spiskovima, Sl. list DFJ, br. 59/45.
15    „Pobjeda“ od 18. novebra 1945. godine.
16    „Službeni list NRCG“ br. 18/46
17    Kako se približavao kraj rata, radi ozakonjenja tekovina NOB, trebalo je formirati jednu masovnu političku organizaciju koja će okupiti ne samo postojeće masovne organizacije, već i sve do tada politički neobuhvaćene snage. Zato je od sredine 1944. godine počelo organizovanje JNFJ.
18    Sl. list Crne Gore, br. 2/45.
19    Sl. list Crne Gore, br 3/45.
20    Zakon o izborima za mjesne, gradske i sreske narodne odbore u Federalnoj Crnoj Gori, Sl. list Crne Gore, br. 3/45.
21    Sl. list Crne Gore, br. 5/45.
22    Sl. list Crne Gore, br. 2/46.
23    Sl list FNRJ, br. 43/45.
24    Isto, član 26. i 28.
25    Zakon o izmjeni Odluke o novoj administrativnoj podjeli srezova i utvrđivanje teritorija mjesnih narodnoh odbora u Narodnoj Republici Crnoj Gori, Sl. list Crne Gore, br. 9/46.
446
26    Odluka Ministarstva unutrašnjih poslova Narodne Republike Crne Gore o određivanju matičarskih područja na teritoriji Narodne Republike Crne Gore, Sl. list NRCG, br.12/46.
27    Naredba o određivanju matičarskih područja za teritoriju Narodne Republike Crne Gore, Sl. list NRCG, br.18/47.
28    Zakon o proglašenju varoši Pljevalja gradom i podizanju mjesnog gradskog odbora Pljevalja na stepen sreskog narodnog odbora, Sl. list Ctne Gore, br. 9/46.
29    Zakon o administrativno – teritorijalnoj podjeli Narodne Republike Crne Gore, Sl. list NRCG, br. 9/47
30    Zakon o administrtivno – teritorijalnoj podjeli… član 4/IX.
31    Zakon o izboru odbornika za Narodne odbore u Narodnoj Republici Crnoj Gori, Sl. list NRCG, br.10/47.
32    Sl. list NRCG, br. 17/47.
33    Odluka o podjeli teritorije Sreza pljevaljskog na izborne jedinice…, Sl. list NRCG, br. 19/47.
34    Odluka o određivanju broja odbornika za pojedine mjesne odbore Sreza pljevaljskog, Sl. list NRCG, br. 18/47.
35    Ukaz o rspisivanju opštih izbora za izbore odbornika za mjesne narodne odbore, Sl. list NRCG, br. 29/49.
36    Sl. list FNRJ, br. 49/49.
37    Odluka o određivanju broja odbornika za mjesne narodne odbore Sreza pljevaljsko, Sl. list NRCG, br. 30/49.
38    Sl. list NRCG, br. 20/50.
39    Ukaz o utvrđivanju ukupnog broja narodnih poslanika i o podjeli teritorije Narodne Republike Crne Gore na izborne srezove za izbor narodnih poslanika Narodne skupštine Narodne Republike Crne Goreraspisane za 8. oktobar 1950. godine, Sl. list NRCG, br. 22/50.
40    Izvještaj Izborne komisije Narodne Republike Crne Gore o rezultatima izbora narodnih poslanika za Narodnu skupštinu Narodne Republike Crne Gore, Sl. lis NRCG, br. 28/50.
41    Prvi kongres JNFJ održan je u Beogradu u avgustu 1945. godine. Među 34 delegeta iz Crne Gore bila su i petorica Pljevljaka: Ahmo Bajrović, Marinko Golubović, Dušan Ivović, Mile Peruničić i Mehmed Hadžismajlović. Kongres je izabrao Plenum u koji su od Pljevljaka izabrani Mile Peruničić i Dušan Ivović. Prvi kongres Narodnog fronta Crne Gore održan je u aprilu 1947. godine. U njegov Izvršni odbor iz Pljevalja su izabrani: Nikola Golubović, Dušan Ivović i Komnen Cerović.
42    Odluke Drugog kongresa KPJ, Zagreb 1920, 4 -11.
43    Boris Kidrič, O izgradnji socijalističke ekonomije Federativne Narodne Republike Jugoslavije, Peti kongres KPJ, Beograd 1948, 488.
44    Glas Sandžaka, br 4 -5, od 25. decembra 1944. godine.
45    Prvi kongres KP Crne Gore (Dokumenta), Titograd 1948, 299.
46    Isto
47    Risto Vukčević, Industrijalizacija i deagrarizacija Jugoslavije, Titograd 1983, 14.
48    Prvi kongres KP Crne Gore…, 301.
49    Sl. list NRCG, br. 6/46.
50    Sl. list NRCG br. 4/46.
51    Naredba o obrazovanju Odbora za sjetvu u Ministarstvu poljoprivrede, Sl list DFJ, br. 19/45.
52    Isto.
53    Pravilnik o mobilizaciji stočnih zaprega privatnika na teritoriji Narodne Republike Crne Gore, Sl. list NRCG, br. 6/46.
54    Naredba o obrazovanju odbora za setvu u federalnim jedinicama i odbora za setvu u okružnim, sreskim i opštinskim (seoskim) mjesnim odborima, Sl. list DFJ, br. 22/45.
55    Vladimir Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, Beograd 1984, 333.
56    Sl. list DFJ br. 36/45.
57    Zakon o konačnoj likvidaciji zemljoradničkih dugova, Sl. list DFJ br. 59/45.
58    Zakon o agrarnojreformi i kolonizaciji, Sl. list DFJ br. 64/45.
59    Branko Petranović, nav. delo, 109.
60    Odluka Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije o privremenoj zabrani vraćanja kolonista u njihova ranija mjesta življenja, Sl. list, DFJ, br. 13/45.
61    Sl. list DFJ, br. 56/45
62    Ranko Petković, Subjektivna istorija jugoslovenske diplomatije 1943 -1991, Beograd 1995, 30. i 31.
63    Ukaz o opštoj amnestiji i pomilovanju, Sl. list DFJ, br. 56/45. (3. avgust 1945).
64    Prvi kongres Komunističke partije Crne Gore (dokumenta), Titograd 1988, 166.
65    Grupa autora, Jugoslavija 1941 -1981, Beograd 1981, 129.
66    Isto, 451.
67    Mirko Vraneš, Novi svjetski poredak globalno ropstvo čovječanstva, Beograd 2004, 89.
68    Jelisaveta Komnenić DŽaković, Biljezi života, Beograd 2002, 155.
69    Jugoslavija 1941 -1981, 465.
70    Vladimir Dedijer, nav. delo, 468.
71    Milinko Stojanović, Svjedočanstva golootočkih zločina, Beograd 1993, 318, 319.
72    Jugoslavija 1941 – 1981,131.
73    Ustav FNRJ, Beograd 1946, član 17.
74    Sl. list FNRJ br. 59/46.
75    „Borba“ 3. februar 1949.
76    Sl. list FNRJ, br. 49/49.
77    Vladimir Dedijer, nav. djelo, 612.
78    Sl. list FNRJ br. 16/53.
79    Sl. list Crne Gore, br. 2/45.
80    Uredba o ustanovljenju narodnih sudova u Crnoj Gori, Sl. list Crne Gore, br. 8/45.
81    Uredba o broju i načinu izbora delegiranih odbornika sreskih i gradskih narodnih sudova za izbor predsjednika, suduja i sudija – porotnika okružnih sudova, Sl. list NRCG, br. 7/47.
82    Odluka o određivanju broja sudija i sudija – porotnika za sreske i okružne sudove u Narodnoj Republici Crnoj Gori, Sl. list NRCG, br. 7/47.
83    Sl. list NRCG, br. 12/52
84    Sl. list NRCG, br. 16/55.
85    Sl. list NRCG, br. 16-17/52.
86    Sl. list NRCG br. 24/53.
87    Sl. list NRCG br. 16/55.
88    Odluka o određivanju broja odbornika vijeća narodnih odbora novih srezova i broja odbornika koje će u pojedinim vijećima birati odgovarajuća vijeća sadašnjih srezova i gradova čija područja ulaze u sastav novog sreza, Sl. list NRCG, br. 17/55.
89    Zakon o pravima i dužnostima, izboru i opozivu narodnih poslanika, Sl. list NRCG br. 24-25/57 i 4/58.
90    Odluka o osnivanju novih sreskih sudova i određivanju teritorijalne nadležnosti sreskih i okružnih sudova, Sl. list NRCG, br. 19/55.
91    Odluka o određivanju teritorijalne nadležnosti okružnih privrednih sudova, Sl. list NRCG, br. 19/55.
92    Zakon o nadležnosti narodnih odbora opština i srezova u poslovima utvrđenim republičkim propisima, Sl. list 19/55
93    Zakon o podjeli Narodne Republike Crne Gore na opštine, Sl. list br. 15/57.
94    Zakon o podjeli Narodne Republike Crne Gore na opštine, Sl. list NRCG, br. 10/60.
95   Drugi kongres Saveza komunista Crne Gore, Titograd 1990, 30.
96    Dedijer kaže kako je čuo Karedelja kako savjetuje Đilasa na samokritiku: „Đido opameti se, daj samokritiku“. Nakon toga Đilas se „popeo na govornicu i sve polizao što je prije toga govorio“. V. Dedijer, nav. delo, 539.
97    Program Saveza komunista, Beograd 1958.
98    Isto, 174.
99    Sl. list SFRJ br.14/63.
100   Za ostala vijeća navodimo samo imena poslanika koji su izabrani 1963. godine.
101   Sl. list SRCG br. 14/63, član 81. i SL. list SFRJ br. 14/63
102   Risto Vukčević, Razvoj jugoslovenske privrede poslije Drugog svjetskog rata, Izabrana djela, tom II, Podgorica 1995, 219.
103   Osmi kongres Saveza komunista Jugoslavije, Beograd 1964.
104   Mirko Vraneš, nav. delo, 91.
105 Isto, 90.
106   Tomislav Knežević veoma brzo napreduje u hijerarhiji vlasti i ubrzo postaje član najvišeg rukovodstva SKJ na nivou Jugoslavije. No, i u ovom slučaju se našao neko od nas Pljevljaka kome smeta kad neko iz naše sredine brže napreduje od njega, te ga trajno optužuje da nepoštuje dovoljno „lik i djelo druga Tita“ i na njegov račun priča „masne“ viceve. Nakon toga je smijenjen sa partijskih funkcija i postavljen na sporednu dužnost – društvenog pravobranioca samoupravljanja.
107   U svim vijećima redosled je naveden prema osvojenom broju glasova.
108   Ustav SFRJ, Beograd 1974.
109   U svim vijećima imena poslanika novodimo redom prema dobijenom broju glasova.
110   Statut opštine Pljevlja, Službene novine br. 1/74, član 1.
111   Isto, član 11.
112   Isto, član 19.
113   Titov referat na Desetom kogresu SKJ, Borba za dalji razvoj socijalističkog samoupravljanja u našoj zemlji i uloga Saveza komunista Jugoslavije, Deseti kongres SKJ, Beograd,1974, 68.
114   U cilju obezbjeđivanja „ravnopravnosti“ u predstavničkim dijelima federacija, republika i opština, pa čak i u JNA, uveden je „ključ“ po republičkoj, nacionalno i socijalnoj ravnopravnosti. Koristeći se time Republika je veoma često nametala Pljevljima da u skupštinu pošalju određen broj radnika i Muslimana.
115   Sl. list SFRJ br. 53/76.
116   Opširnije – Miloš Starovlah, Birokratizacija obrazovanja, Poratna škola između želja i stvarnosti, Podgorica 1998, 270.
117   Statut opštine Pljevlja, Službene novine opštine Pljevlja, br. 1/78.
118   Sl. list SRCG, br 9/89.
119   Zakon o izboru delegata u Skupštinu Socijalističke Republike Crne Gore, Sl. list SRCG, br.9/89, član 2, 3 i 4.
120   Zaključci Vijeća republika i pokrajina Skupštine FNRJ povodomrazmatranja narušavanja jedinstvenog monetarnog i deviznog sistema zemlje i finansijske discipline. Sl. list SFRJ, br. 26/91.
121    Zaključci Saveznog vijeća Skupštine SFRJ povodom razmatranja problematike slobodnog protoka informacija na cijelom jugoslovenskom prostoru, Sl. list SFRJ, br 30/91.
122   Zaključci Saveznog vijeća Skupštine SFRJ povodom izjave za Skupštinu SFRJ koju je usvojila Skupština Republike Slovenije, Sl. list SFRJ, br. 47/91.
123   Sl. list SRCG, br.27/90, amandman LXXII.
124   Službene novine opštine Pljevlja, br. 8/90.
125   Odluka o određivanju izbornihjedinica za izbor odbornika u Skupštinu opštine Pljevlja, Službene novine opštine Pljevlja, br. 8/90.
126   Ocjene i zaključci Skupštine opštine Pljevlja od 29. juna 1989. godine, koji su sa potpisom prdsjednika Milete Sokovića, između ostalih, dostavljeni Predsjedniku Skupštine SRCG i Izvršnom vijeću.
127   Odgovor Izvršnog vijeća, sa sjednice od 30. avgusta 1990. godine, na ocjene i zaključke Skupštine opštine Pljevlja.
128   Stavovi Skupštine opštine Pljevlja povodom Zaključaka Izvršnog vijeća Skupštine SRCG, od 26. septembra 1990. godine, koji su dostavljeni najvišim republičkim organima.
129   Sl. list RCG, br. 48/92, član 66.
130   Statistički godišnjak RCG za 1992. godinu.
131   Statistički godišnjak RCG za 2001. godinu, 279, 280.
IZVORI I LITERATURA 
1 Ustavi DFJ, FNRJ i SFRJ,
2 Ustavi FCG, NRCG i SNRCG,
3 Kongresi KPJ i SKJ (dokumenta),
4 Kongresi KP Crne Gore i SK Crne Gore (dokumenta),
5 Službeni listovi DFJ, FNRI i SFRJ,
6 Službeni listovi FCG, NR CG i SRCG,
7 Službene novine opštine Pljevlja,
8 Stenografske belješke Skupštine Crne Gore,
9 Stenografske belješke i zapisnici Skupštine opštine Pljevlja,
10 Statuti opštine Pljevlja,
11 Statistički godišnjaci (republički i savezni)
12 Sudski spisi
LITERATURA
1  Milutin  Tanjević,  Političko-teritorijalna  i  samoupravna organizacija opštine (neobjavljeni rukopis),
2 Vladimir Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, Beograd 1984.
3 Jugoslavija 1941 – 1981, grupa autora, Beograd 1981.
4 Branko Petranović, Jugoslavija na razmeđu (1945 – 1950), Poggorica 1998.
5 Milovan Burzanović, Secesija bivših jugoslovenskih republika u svjetlosti odluka Ustavnog suda Jugoslavije, Beograd 1994.
6  Milovan  Đilas,  Pad  nove  klase  -Povest  o  samoupravljanju komunizma, Beograd 1994.
7 Risto Vukčević, Izabrana djela, Tom I i II, Podgorica 1995.
8 Milinko Stojanović, Svjedočanstva golootočkih zločina, Beograd 1993,
9 Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka 1943-1945, Podgorica 1992,
10 Mato Radulović, Poslednje odmetničke grupe, Beograd 1963,
11 Crna Gora (grupa autora), Podgorica 1976.
12  Mirko  Vraneš,  Novi  svjetski  porerdak  globalno  ropstvo čovječanstva,
13 Jelisaveta Komnenić DŽaković, Biljezi života, Beograd 2002,
14 Savremeni problemi ekonomske stabilizacije (zbornik radova), CANU, Titograd 1983.
15 Kriza jugoslovenskog ekonomskog sistema (Zbornik radova), SANU, Beograd 1986.
16. Aktuelni problemi ustava i ustavnih promena (Zbornik radova), SANU, Beograd 1991.
17 Jugoslovenska država 1918 – 1998, Institut za savemenu istoriju, Beograd 1999.
Razgovori sa bivšim predsjednicima Opštine: Milutinom Tanjevićem (sa njim sam razgovarao više dana), Miletom Sokovićem, Dragom Drobnjakom, Ramizom Bamburom i Slobodanom Krejovićem., kao i sa drugim istaknutim predstavnicima političkog, privrednog i kulturnog života iz tog perioda.
 

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: