RSS

Nacionalni pokreti u Pljevaljskom kraju 1941-1945

Bez dovoljno istorijskih izvora istoričaru je teško dokumentovano pisati o nacionalnim pokretima u pljevaljskom kraju od 1941. do 1945. godine. O građanskom ratu u Pljevljima u istoriografiji do sada nije značajnije pisano ni rapravljano. Nacionalni pokreti su samo fragmentarno dodirivani, najčešće sa negativnim predznakom. Zbog ideološke orjentacije istoričari su ovu temu izbjegavali i zaobilazili. Pisali su uglavnom o partizanskom pokretu. Otuda je Drugi svjetski rat u bivšoj Jugoslaviji i u Pljevljima sve do skoro jednostrano prikazivan bez izučavanja programa, ciljeva i nosioca svih učesnika građanskog rata.

Milić F. PETROVIĆ

Nacionalni pokreti u Pljevaljskom kraju 1941-1945

(Istorija Pljevalja, Opština Pljevlja, 2009, str 397)

Aprilski rat, kapitulacija, okupacija i stanje u Pljevljima

Poslije državnog udara od 27. marta 1941. godine formirana je vlada generala Dušana Simovića koja je naredila mobilizaciju oko 600.000 vojnika. Međutim, zbog kratkog vremenskog perioda i sabotaže (folksdojčera, ustaša i drugih) mobilizacija je samo djelimično izvršena. Redovni vojnici iz pljevaljskog sreza služili su vojni rok u garnizonima širom ondašnje Jugoslavije, u zavisnosti od roda vojske i dijelili sudbinu armije koja je kapitulirala. Rezervisti su bili u sastavu 48. pješadijskog puka na Dolovima kod Pljevalja. Ovaj puk je već 2. aprila 1941. godine u punom ratnom sastavu od 1.000 vojnika i oficira krenuo preko Mataruga, Bijelog Polja i Berana za Gusinje, gdje je bilo određeno komandno mjesto i centar za snadbijevanje puka. Maršruta štaba puka i šest vodova 161 vozarskog bataljona bila je: Pljevlja-Đurđevića Tara- Žabljak-Gornja Bukovica-Mokro-Nikšić-Orlja Luka- Gornja-Gorica. Puk imao je zadatak da sprečava napad italijanske vojske iz Albanije1

Intendantski oficir u 48. pp koji je bio zadužen za snadbijevanje, Hrvat po nacionalnosti, povezan sa petom kolonom (ustaškom organizacijom), slao je komoru u suprotnom pravcu od predviđenog – prema Sarajevu umjesto prema Beranama, Plavu i Gusinju. Puk je 7. aprila 1941. prešao granicu na Prokletijama i prodro u Albaniju. Jedan bataljon sledećeg dana stigao je blizu Skadra. Kroz Albaniju imao je manjih okršaja u kojima su poginuli Marinko Petrović i Miloš Bojović. Skoro za svo vrijeme vojska nije dobijala sledovanje već se komanda snalazila kako je znala i umjela. Ipak, vojničku disciplinu i potrebno vojničko dostojanstvo je sačuvano zahvaljujući profesionalnom i patriotskom držanju komandanta puka pukovnika Pavlovića, inače nosioca Karađorđeve zvijezde iz Prvog svjetskog rata, kada je i ranjen u glavu, zapamćenog i po izjavi datoj svojim vojnicima: „pola glave dao sam za stvaranje Jugoslavije, a pola ću dati za njenu odbranu“.

Jedinstven je herojski podvig poručnika Božidara V. Žugića iz Pljevalja koji se u Aprilskom ratu suprotstavio kapitulaciji jugoslovenske vojske i predaji svoga puka mađarskom okupatoru. U selu Glođani kod Bačkog Petrovca 13. aprila 1941. istupio je ispred postrojenog puka za predaju i upitao „zar se ovako brani otadžbina“ i ubio svoga komandanta, pukovnika Božidara Ristića i mađarskog komandanta prije nego što su ga pokosili neprijateljski rafali. Pošto nije bio komunista dugo iza rata vlast u Pljevljima nije dozvoljavala da mu se podigne spomenik niti da se proglasi za narodnog heroja. Od sredstava samohrane majke Marije, poslije njene smrti, porodica mu je podigla skroman spomenik na mostu na Đurćevića Tari.2

Izdaja u vojsci i kapitulacija Jugoslavije (17. april 1941.) primorala je pripadnike 48 pp da se u neredu vraćaju kući. U povratku Albanci su presretali manje grupe vojnika, razoružavali ih i ubijali. Dio vojske vraćao se preko Meduna, Podgorice, Danilovgrada, Nikšića, Šavnika i Žabljaka. Na Aluzi ih je sačekala i razoružala od Pljevalja pristigla njemačka motorizovana kolona. Drugi dio se vraćao preko Gusinja i Berana i dolinom Lima. Jedan bataljon su Italijani zarobili, razoružali i poslije nedjelju dana pustili ih kućama.

Redovni vojnici su nakon kapitulacije jugoslovenske vojske razoružavani i skupljani u Sarajevu i drugdje, predavani Nijemcima i odvođeni u zarobljeništvo u Njemačku. Izvjestan broj vojnika koji je uspio da izbjegne zarobljavanje ili da se iskrade iz transporta, vratio se u svoja rodna mjesta. Zbog ulaska Nijemaca u Bijelo Polje kolona automobila princa Đorđa Karađorđevića kod Vrulje bila je onemogućena da ide ka Podgorici i dalje za Vladom u Grčku. Onemogućen u namjeri vratio se u Pljevlja, predao se Nijemcima koji su ga poslije sproveli u Beograd, gdje je bio za svo vrijeme rata.

Njemačka avijacija je 16. aprila 1941. u popodnevnim časovima bombardovala Pljevlja. Bombe su bačene u dijelu grada gde je živjelo srpsko stanovništvo. Od bombardovanja je poginulo 21 lice, a više od 120 je ranjeno. Materijalna šteta je bila velika. U gradu je zavladala glad i tifus. Smatra se da su Pljevlja bombardovana jer je ovdje bio stacioniran vrlo jak 48. pp koga je okupator planirao da onesposobi. Nakon kapitulacije jugoslovenske vojske u Pljevljima je stacioniran dobro naoružan i opremljen prvo njemački, potom italijanski i ponovo njemački garnizon. Zbog toga i zbog partizanskih gerila Pljevlja će i kasnije više puta biti bombardovana, kako grad tako i njegova sela.3

Nakon aprilskog rata iz 1941, znatan broj preživelih i neinterniranih oficira, podoficira, žandarma, činovnika i drugih lica, izbjegao je i vratilo se u svoj kraj i svoja mjesta. U Pljevlja su stizale i izbjeglice iz srpskih krajeva gdje je vladao ustaški, šiptarski i mađarski teror.4

Iako je u Pljevljima bilo relativno mirno, strah i neizvjesnost je bila prisutna na svakom koraku. Iz Bosne i Hercegovine i Hrvatske dopirale su vijesti o pokoljima i stradanju Srba od ustaša. U narodu se raspravljalo i posebno između onih koji su bili na frontu ko je izdao zemlju, ko je napao jugoslovensku vojsku, o izdaji hrvatskih oficira i folksdojčera, o stradanju Srba od ustaša, Mađara, Bugara i Šiptara. Malobrojni komunisti i njihovi simpatizeri su otvoreno govorili da treba srušiti monarhiju, ne misleći na posledice. Cilj im je bio da uzmu vlast u zemlji. Komunistička partija Jugoslavije je kao vanparlamentarna partija sve do 1934 u svom programu imala zadatak da se bori za rušenje Kraljevine Jugoslavije kao navodne „tamnice naroda“, kako su je nazivali. Nakon dolaska Adolfa Hitlera na vlast u Njemačkoj ovo opredeljenje su promijenili.

Napad na Sovjetski Savez, odnosno Rusiju kako je narod govorio, Srbi su dočekali sa zebnjom i strahom, da Nijemci ne pregaze i poslednju slovensku zemlju. Muslimanski svijet je odobravao napad na SSSR, a pojedinci se otvoreno radovali i prijetili pravo- slavnom življu. Već 16. aprila 1941. u Pljevlja je stigla jedinica njemačke 8. tenkovske divizije i odmah produžila za Žabljak sa namjerom da ide do Nikšića i da zaposjedne preostale važne saobraćajnice. Zbog velikog snijega nijesu mogli dalje od Aluge. Od Nikšića za Pljevlja još uvijek su se kretale grupe vojnika rasformiranog 48. pp. Nijemci su im oduzimali oružje, lomili ga i bacali kraj puta. Pojedinci su uzimali i osposobljavali oružje i kasnije ga koristili u borbama. Prema dogovoru okupatora od 25. aprila 1941. Stari Ras je podijeljen na dva dijela: Italija je dobila: pljevaljski, bjelopoljski i štavički (tutinski) srez, a Njemačka pribojski, mileševski (prijepoljski), novovaroški, sjenički i deževski (novopazarski) srez.

Ustaše u Pljevaljima

Prva pojava ustaša i ustaškog terora bila je već 11. aprila, samo dan nakon proglašenja nacističke tvorevine Nezavisne države Hrvatske u Zagrebu. Ustaške formacije, u kojima je bio znatan procenat ekstremnih muslimana, počinju da vrše teror na rubnim krajevima pljevaljskog područja na potezu: Čajniče- Višegrad i Rudo-Priboj, što je izazvalo strah i odlazak u izbjeglištvo pravoslavnog stanovništva u Pljevlja i pljevaljska sela kod rodbine, prijatelja i poznanika. Njemačka, ustaška i italijanska propaganda činila je sve da se stvori razdor između pravoslavnog i katoličkog stanovništva i posebno između pravoslavnih i muslimana.

Po naređenju komandanta bosanskog divizijskog područja o uspostavljanju ustaške vlasti u Starom Rasu, iza Nijemaca iz Prijepolja u Pljevlja je početkom maja 1941. došao 9. motorizovani ustaški žandarmerijski bataljon i zaposjeo zgradu sreskog načelstva. Uz pomoć muslimana ustaše su u Pljevljima uspostavile žandarmerijsku stanicu sa 14 žandarma i seoske žandarmerijske stanice sa po 10 žandarma u Mijajlovici, Meljaku, Boljanićima, Kovaču, Kovačevićima, Bukovici i Sočici.5 Ustaše su tada sačinile spisak od 150 uglednih Srba koje je trebalo likvidirati. Ustaše, čiju su većinu činili ekstremni muslimani, su dvadesetak dana u maju 1941. držale vlast u Pljevljima. 6

Za vrijeme svoje kratke uprave u Pljevljima ustaše su pokazale surovost. U prisustvu njemačkih vojnih vlasti 6. maja 1941. dogovorena je smjena sreske i opštinske uprave, sreskog načelnika Pavla Đurovića, predsjednika opštine Bogdana Nenadića i svih odbornika. Sledećeg dana „odluka“ je obnarodovana. Iz sačuvanog zapisnika sa 36. redovne sjednice Odbora opštine pljevaljske održane 7.maja 1941. sa dnevnim redom: saopštenje o novonastalom stanju i dogovor o daljem opštinskom poslovanju, saznajemo da su sjednici prisustvovali: novoimenovani predsjednik Muhamed Bajrović i dotadašnji odbornici: Tahirbegović Tefik, Stojkanović Milan, Hadžišaćirović, Islamović, Zulahović,Topalović, Šmigović, Abdičević, Mušović, Rustemagić, Rade Marković i Šele Memić. Novi predsjednik je otvorio sjednicu i obavijestio odbornike da je nominovan za predstojnika (predsjednika) ove opštine. Zatim je predstavio prisutne: sreskog predstojnika (načelnika), studenta Ibrahima Čavkušića iz Višegrada i naimenovanog povjerenika časnika Zovka Petrana, jedinog Hrvata u ovoj vlasti. Petran je zatim izložio politiku NDH i naložio da se na ovoj sjednici riješi nekoliko pitanja: da se od ostatka dodijeljenog novca opštini iznos od 1.500 dinara preda na „čuvanje„ Hipotekarnoj banci ili Poštanskoj štedionici u Sarajevu uz priznanicu za koju se znalo da neće ništa značiti; da se iz opštinske kase isplati 100.000 dinara Vatrogasnoj četi u Pljevljima, navodno na ime nabavke opreme; da se iz opštinske kase na ime nadoknade štete (ne navodi se koje) isplati Abdulahu Dizdareviću suma od 200.000 dinara i da se izvrši nabavka jednog vagona zobi. Odbornik Tahirbegović je kazao da je istekao zakonski mandat dosadašnjim odbornicima, pa bi oni svoj mandat trebalo da stave na raspolaganje kotarskom predstojniku (sreskom predsjedniku) sa predlogom da on naimenuje nove odbornike. Dotadašnjem predsjedniku Bogdanu Nenadiću isplaćena je otpremnina (stavljanje van funkcije) za 15 dana u iznosu od 32.000 dinara. Na kraju odbornik Tahirbegović rekao je kotarskom predstojniku da prilikom postavljenja opštinskih časnika ima u vidu sledeća lica: Mustafu Rustemagića, Šabana Hadžiatlagića, Abdulaha Trhulja, Mustafu Selmanovića i Toda Preradovića. Tako je uz pomoć muslimanskih prvaka iz opštinske uprave eliminisana redovno izabrana opštinska uprava i uspostavljena ustaško- muslimanska vlast u Pljevljima na čelu sa hrvatskim povjerenikom i ispražnjena opštinska kasa. Vlast su u stvari držali i vršili muslimanski prvaci. Musli- mani su smatrali da će zauzeti važne položaje u ustaškoj vlasti. Muslimanski prvaci iz Pljevalja, Prijepolja i Bijelog Polja su u ime muslimana Starog Rasa ustaškom poglavniku, Anti Paveliću, predali predstavku u kojoj su izrazili lojalnost ustaškom poretku i od ustaške vlasti u Sarajevu zahtijevali da se Stari Ras (Sandžak) pripoji tzv. Nezavisnoj državi Hrvatskoj. Na toj osnovi sazvali su konferenciju muslimanskih intelektualaca u Pljevljima radi preuzimanja dužnosti direktora bolnice, gimnazije i drugih ustanova.

Sledeća i vjerovatno poslednja sjednica ustaško- muslimanske okupatorske uprave održana je 31. maja 1941. sa koje imamo samo početak zapisnika sa dnevnim redom i prisutnim časnicima. Ubrzo su Italijani razoružali ustaške žandarmerijske stanice, smijenili ustašku vlast i protjerali ustaše iz Pljevalja, povratili pređašnju vlast sa sreskim načelnikom Pavlom Đurovićem, predsjednikom opštine Bogdanom Nenadićem i opštinskom upravom.7 Nakon preuzimanja uprave u Pljevljima Italijani su do trinaestojulskog ustanka u Pljevljima i Crnoj Gori vodili elastičnu i pomirljivu politiku. Iako su postavili svoje civilne komesare mjesna civilna vlast je ostala ona koja je bila prije aprilskog rata. Uspostavljene su ranije postojeće žandarmerijske stanice u kojima su pored karabinjera bili i raniji jugoslovenski žandarmi. Italijani su nastupali sa parolom o „nezavisnoj“ Crnoj Gori, prijateljstvu Italije i Crne Gore, o zaštitničkoj ulozi kraljice Jelene itd. Ustaše, iako su otjerane iz Pljevalja, nijesu prestale sa nasiljem, ubistvima, u pograničnim krajevima pljevaljske opštine. Grupa Meljačana na čelu sa Miletom Zecom bila je primorana da razoruža ustašku stražu na Čelebićima, gdje su bile stacionirane jake vojne snage u zgradi bivše austrougarske kasarne.

Narodni otpor i priprema za ustanak

Jovan Dragutinović iz Bobova, kraljev pitomac, doktor pravnih nauka i službenik Ministarstva inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije pratio je Vladu do Sarajeva i Foče odakle je kolima došao do Vrulje kod sestre i zeta Markovića. Odatle je sa sestrićem na konjima do Bobova prenio puškomitraljez „Brno“, 6 pušaka, 4 pištolja, nekoliko bombi, sanduk municije i izvjesne svote novca. U Zasadi je započeo izgradnju kuće, imao radio stanicu i vezu sa sličnim centrom u Šćepan Polju i sa Dragicom Šećerović u Pljevljima. U svom kraju uživao je veliki ugled, zbog čega je navukao surevnjivost komunista.

Nakon progona iz Pljevalja i Čelebića od Italijana, ustaše su se ubrzo povratile na Čelebiće i sa muslimanima iz susjednih sela uspostavile žandarmerijsku stanicu. Nekoliko Srba je tu bez ikakvog povoda uhapšeno i odvedeno u Foču i Sarajevo i likvidirano. Na vijest da ustaše hapse Srbe oko Čelebića, Jovan Dragutinović je sa 65 Bobovaca i oko 150 Srba sa Čelebića 20. juna 1941. napao na utvrđenu ustašku kasarnu na Čelebićima. U borbi je poginuo Nikola Sandić. Pred zoru grupa se morala povući. Ovo je bila prva borba u pljevaljskom kraju i jedna od prvih u Jugoslaviji uopšte protiv hrvatskih nacista koja je radi „bratstva i jedinstva“ poslije Drugog svjetskog rata neopravdano prikrivana. Bio je ovo patriotski otpor srpskog naroda prije opšteg ustanka i podjele na komuniste i nacionaliste. Dragutinović i njegov sestrić su prokazani, uhapšeni i sprovedeni u Pljevlja. U ovoj akciji bili su uhapšeni i: Milija Starčević, predsjednik opštine, Krsto Jović, kmet, Nikola Soković, Bogić Soković i Zagorka Božović, kod koje je nađen radio aparat na baterije. U zatvoru je Dragutinović bio u sobi sa Krstom Jovićem i Milijom Starčevićem, pa im je govorio da ne može da ubijedi Italijane da nije komunista već nacionalista i da će ga zbog komunizma ubiti. Tako je i bilo. Strijeljali su njega, njegovog sestrića Vukolu Markovića i Nikolu Sokovića, a Bogića Sokovića internirali.8

U Jugovu i oko Čemerna kretala se grupa naoružanih ljudi: Božo Bjelica, Mirko Pavićević, Krsto Joksimović i Krsto Aranitović. Narod ih je zvao „komite“, a Italijani „banda“ i gonili ih. Kasnije su B. Bjelica i M. Pavićević otišli u partizane, a druga dvojica u četnike.

Pokreti otpora u pljevaljskom srezu razvijali su se u složenim i neizvjesnim uslovima. Na ovom području živjeli su pravoslavni Srbi i muslimani. Ekonomska i društvena zaostalost, podvojenost i netrpeljivost formirana kroz vjekove na vjerskoj osnovi sporo se prevazilazila. Stariji muslimanski prvaci, zbog svojih ekonomskih i političih interesovanja oslonili su se na italijanske okupacione vlasti. Pravoslavno stanovništvo bilo je za određenu distancu prema italijanskom okupatoru i da se sačeka pogodan trenutak da se povede borba za oslobođenje. Jedan broj mlađih školaraca, radnici i seljaci sa manje imetka pod uticajem KPJ bili su za borbu bez oklijevanja. Neki omladinci su uticali na svoje roditelje da se ne distanciraju od komunizma. Komunisti su osuđivali istaknute ličnosti u pljevaljskom srezu koji su se angažovali na organizovanju nacionalnog pokreta: Vojislava Nenadića, Pavla Đurovića, Bogoljuba Irića, Jovana Dragutinovića, Nićifora Lisičića, Filipa i Milovana Pera Vojinovića, Milutina Jelovca, Grigorija Božovića i druge.

Pripreme i agitacije za ustanak vršili su i komunisti i nacionalisti. I jedni i drugi su nastojali da za sebe pridobiju ljude iz svih slojeva društva: istaknute domaćine, ugledna i brojna bratstva i porodice i školovane pojedince. Komunistička partija je nastupala sa naglašenom sovjetskim komunističkom ideologijom, što je u početku kod običnog svijeta izazivalo podozrenje i otpor, čak i sopstvenih simpatizera. Nacionalna propaganda imala je u početku više upliva u narodu, posebno kod oficira jugoslovenske vojske, pripadnika žandarmerije, trgovaca, učitelja, sveštenika i privatnih preduzetnika, jednom riječi kod ljudi koji su kao državni službenici bili dužni da brane Jugoslaviju, njen suverenitet, integritet i državni poredak. Seljak u pljevaljskom, i ne samo u pljevaljskom kraju odan i vjeran svojoj državi, vjeri, narodnoj tradiciji, predanjima i pogledima na život, tvrdo odan vjeri, imenu i poštenju, ugledao se na svoje školovane ljude i narodne prvake i nastojao da čuva a ne ruši svoju s mukom obnovljenu državu. U početku komunisti su uporište nalazili kod jednog broja đaka, studenata, radnika, bezemljaša i kod pojedinih seoskih prvaka, nekih porodica i rijetkih pojedinaca iz bivšeg režima. Neadekvatno tretirano radničko pitanje, nedovršeno agrarno pitanje, zapostavljeno omladinsko pitanje u Kraljevini Jugoslaviji privuklo je dio radništva, ljudi sa sitnim posjedima ili bez posjeda i školovanu omladinu koja je prihvatila komunističku propagandu i očekivala brže rešavanje važnih društvenih pitanja. U maju 1941. u Pljevljima je bilo svega 11 članova KPJ i neveliki broj simpatizera.9

Nacionalisti su u početku zastupali stavove da se sa oružanim ustankom sačeka još izvjesno vrijeme; da je neprijatelj izuzetno organizovan, dobro naoružan i nemilosrdan i da treba izbjeći represalije. Komunisti su imali sasvim drugačiji stav. Planirali su da prvi povedu borbu protiv okupatora i da na toj osnovi iskoriste narodno raspoloženje i pridobiju narod za sebe i revolucijom dođu na vlast. Govorili su „mi nećemo da nas vode kraljevi oficiri“ niti da se obnovi monarhija. Ideološke razlike i isključivost jednih i drugih bili su glavno obilježje građanskog rata u Jugoslaviji, u Pljevljima posebno. Pljevaljsko područje, dakle bilo je jako uporište i nacionalista i komunista.

Sve do 16 jula komunisti u pljevaljskom kraju nijesu znali za Odluku CK KPJ od 4. jula za dizanje ustanka. Tada je u Pljevlja došao Neđeljko Merdović, sekretar Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak koji je prenio direktivu za ustanak. Sastanak mjesnog komunističkog rukovodstva održan je u šumi kod Kruševa. Potom su se ustanici okupili na Maljevcu 19. jula i formirali pljevaljski partizanski odred. Oružanu borbu komunista protiv okupatora u pljevaljskom kraju označili su pucnji na Vodoplavu 20. jula 1941. na italijansku motorizovanu kolonu koja se vraćala sa Kosanice. Poslije toga napadnute su i oslobođene seoske žandarmerijske stanice u Odžaku, Mijajlovici, na Jabuci, Matarugama, Boljanićima i Čelebićima. Za nekoliko dana osobođen je bio skoro cio pljevaljski srez, osim utvrđenog logora na Dolovima. Trinaesto- julski ustanak komunista izazvao je represalije italijanskog okupatora koji je ubrzo počeo sa hapšenjem i strijeljanjem komunističkih simpatizera. Sa Ilinog Brda uhapšeno je i zatvoreno 15 ljudi. Poslije nedjelju dana, 28. jula na Senjaku strijeljani su: Ratko Cerović, Milun i Milivoje Knežević i Miloš Cepanica. Ostali su nakon ispitivanja pušteni kućama. Preko svoje obavještajne mreže Italijani su doznali neka imena komunista i njihovih simpatizera. Avgusta 1941. okupator je bombardovao sela Maoče i Kordovinu. Time je okupator najavio beskompromisnu borbu i represiju protiv oružane akcije u pljevaljskom srezu.

Na Pandurici je 9. avgusta 1941. god., pod rukovodstvom komunista, održan zbor oko 300 ljudi sa ciljem da se formira premćanski bataljon. Za komandanta bataljona je bio izabran kapetan Milovan Pero Vojinović, za koga se smatralo da kao školovani oficir treba da zauzme komandno mjesto u pljevaljskom pokretu otpora. Na zboru je donijeta načelna odluka da se drugi bataljon formira na Kosanici i u svakoj seoskoj opštini po jedan bataljon. Međutim, na sastanku su se ispoljile razlike između komunista i nacionalista, pa dalje zajedniče akcije nije ni bilo.

Organizavanje otpora okupatoru

Pod ustaškim terorom u Bosni i Hercegovini je počeo da se iz nužde organizuje pokret Srpska narodna zaštita. Petar i Filip Vojinović radili su na organizovanju sličnog pokreta u Pljevljima. U početku do sastanka na Pandurici i Kosanici sa komunistima, a kasniji samostalno. Sredinom oktobra 1941. održan je sastanak viđenih ljudi iz bratstva Vojinovića i predstavnika iz susednih bratstava: Petrović, Ostojić, Kljajević, Leković i Lacmanović na Borovoj glavi sa namjerom da se dogovore šta i kako da se radi. Poslije diskusije predstavnici svih bratstva, osim Ostojića, prihvatili su da se formira Srpska narodna zaštita. S druge strane komunisti su se okupljali u Maoču. Preko Maoča je išla veza iz Srbije za Crnu Goru. Pljevljaci su nastojali da se povežu sa ustanicima iz Srbije. Mile Peruničić je putovao u Užice, gdje se uvjerio o postojanju Užičke republike i radu fabrike oružja. Po povratku priključio se komunistima i nastojao da primjenjuje zaključke sa partizanskog savjetovanja u Stolicama. Međutim, većina istaknutih ljudi smatrala je da još nije vrijeme za ustanak. Zbog toga su komunisti već tada otpočeli sa ubijanjem viđenih ljudi koji nisu prihvatili njihovu organizaciju: Marinko Vučetić, djelovođa opštine Mataruge i potpredsjednik Demokratske stranke za Srez pljevaljski, jer je navodno negdje rekao da je rano dizati ustanak zbog reakcije okupatora; kapetan Obrad Vučinić, izbjeglica iz Hercegovine, ubijen je stoga što nije hteo da se priključi komunistima; na svoju slavu (21. Novembar 1941.) u Nangama ubijen je učitelj Petar Ostojić jer se nije slagao sa Mišom Pavićevićem, koga je kod sebe skrivao u vezi planiranja napada na Pljevlja.10

Glavna akcija komunista, koja nije mogla ići bez znanja KPJ, bila je napad na Pljevlja 1. decembra 1941. gdje je bila smještena i dobro utvrđena italijanska divizija „Pusterija“. Pripadnici pljevaljske partizanske čete, njih 135, bili su vodiči partizanskim jedinicama iz Crne Gore (oko 4.000 boraca) prilikom napada, a nakon napada za transport ranjenika preko Adrovića – Mataruga – Mijakovića – do Đurđevića Tare i pravcem: Gotovuša – Vrbica – Tara. U toku napada poginulo je 7 pripadnika pljevaljske partizanske čete.

Nakon neuspjelog napada i pokušaja da se oslobode Pljevlja, uslijedile su odmazde italijanske komande. Hapšenja, saslušanja i strijeljanja u Pljevljima i selima u neposrednoj okolini bila su surova i nemilosrdna. Zabilježeno je da su se pojedini Muslimani nekorektno odnosili prema ranjenim partizanima i stanovništvu koje ih je skrivalo i štitilo. U Pljevljima je 1. decembra na ulicama, u dvorištima, u kućama ubijeno 23 lica. Italijanska kaznena ekspe – dicija iz Prijepolja samo u selu Crljenice ubila je 39 nevinih građana, od kojih 24 lica iz bratstva Terzić. Prateći pravce kojima su odstupale partizanske grupe 3. decembra bombarodvana su i sela: Jugovo u kome je poginulo 10 lica, Rudnica i Kruševo. Nakon ovih događaja komunisti su se povukli u ilegalu u Maoče, Krupice i u Meljak. Velimir Jakić se sklonio kod Radomana Zukovića u Glibaće i skrivao se u pripremljenom skloništu.11

U napadu na Pljevlja učestvovao je i kapetan Radoman Railić kao komandant partizanskog Zetskog odreda, sa kojim je od Židovića napadao na vojni logor i Balibegovo brdo. Kao školovan oficir predlagao je da se ne ulazi u dobro utvrđena i branjena Pljevlja. Zbog toga je došao u verbalni i fizički sukob sa Arsom Jovanovićem koji je bez rezerve bio za napad i ulazak u utvrđeni grad. Poslije bitke za Pljevlja on je sa Bogdanom Cerovićem, narednikom jugoslovenske vojske,  Mišom Radovićem i drugim otišao u Čajniče u bosanske četnike. Po dolasku partizana u Čajniče i Rudo, Railić je sa grupom četnika prešao u Srbiju kod Draže Mihailovića. U proljeće 1942. priključio se pljevaljskim četnicima, a kasnije postao komandant četničkog Mileševskog korpusa, a Bogdan Cerović načelnik njegovog štaba. Sličan je put i Jovana Nenadića, učitelja na Boljanićima i rezervnog poručnika. On je posle Pljevaljske bitke sa grupom Glisničana i Boljanićana otišao u bosanske četnike i postao komandant Čajničkog četničkog odreda.

Bilo je pokušaja da Jugoslovenska vojska u otadžbini formira svoju organizaciju u Crnoj Gori odmah poslije kapitulacije i da se poveže narodni otpor. Međutim, sve se završilo na pojedinačnim pokušajima. Avgusta 1941. Dragoljub Draža Mihailović je poslao kurira Milovana Nedeljkovića u Crnu Goru sa zadatkom da se poveže sa pukovnikom Bajom Stanišićem i drugim oficirima jugoslovenske vojske. Ni ova akcija nije uspjela. Tek u oktobru 1941. Draža je uspostavio vezu sa Bajom Stanišićem. Petnaestog oktobra postavio je majora Đorđa Lašića za komandanta svih četničkih odreda u Crnoj Gori. Potom je 20. decembra Đ. Lašiću i kapetanu Pavlu Đurišiću uputio instrukciju o organizaciji i radu četničkih odreda i vojno- političkim ciljevima. Od tad se Jugoslovenska vojska u otadžbini u Crnoj Gori organizuje i radi po instrukcijama Draže Mihailovića sa kojim su bili u kurirskoj i radio vezi. Za područje Starog Rasa – Rašku oblast uspostavljena je posebna organizacija Jugoslovenske vojske u otadžbini. Za komandanta je određen kapetan Vojislav Lukačević; komandant 1. Mileševskog korpusa bio je kapetan Radoman Railić (srezovi pljevaljski, pribojski i dio prijepoljskog); komandant 2. Mileševskog korpusa bio je poručnik Vuk Kalajitović, potomak knezova Raškovića (srezovi novovaroški i sjenički ); Sandžačko-limski korpus (po dvije brigade iz Bijelog Polja i Berana), komandant Milovan Joksimović i Komski korpus- Andrijevačka i Kolašinska brigada.12 Zna se da je kapetan Ratko Đurović iz Pljevalja u ljeto i jesen 1941. više puta odlazio u Srbiju na razgovor kod pukovnika Draže Mihailovića, koji mu je dodijelio zvanje „breznički vojvoda“ i povjerio da organizuje nacionalni pokret u pljevaljskom srezu. Bilo je pokušaja da se stari nacionalni radnik iz Prijepolja Sreten Vukosavljević pridobije za nacionalni pokret.

Ratko Đurović je poslije Pljevaljske bitke sa Filipom i Milovanom Perom Vojinović, Bogoljubom Irićem, Josipom Žicom i drugim držao sastanke sa na Ilinom Brdu, u Zabrđu i Otilovićima o organizaciji dogovarajući se o pokreta otpora i načinu ratovanja. Povremeno su na pljevaljskom području boravili i sa svojim jedinicama dejstvovali kapetan Nikola Bojović, rodom sa Žabljaka, kapetan Pavle Đurišić iz Podgorice, starinom iz Lješanske nahije, kapetan Ivan Ružić iz Previša kod Šavnika, poručnik Vuk Kalajitović iz Nove Varoši i drugi komandati četničkih jedinica u Starom Rasu i Crnoj Gori. Gorski štab Jugoslovenske vojske u otadžbini (specijalne jedinice) aktom str. pov. br.177 od 20. decembra 1941. izdao je komandantu četničkih odreda u Crnoj Gori Naredbu za mobilizaciju vojnih obveznika koja glasi:

„Da se svi aktivni rezervni oficiri, podoficiri i obveznici jugoslovenske vojske odmah prijave i stave na raspolaganje postavljenim komandantima naše vojske u Crnoj Gori bez obzira na čin i položaj koje su ranije zauzimali, jer cilj veliki i borba za njihovo ostvarenje ne trpi sitnice lične prirode. Potreban je svestan, predan i odan i energičan rad sviju pravih i poštenih patriota. Ovim se naređenjem zamenjuje oglas mobilizacije koji se obzirom na unutrašnje prilike još ne može izdati. Komandant će na najpogodniji način obavestiti sve starešine i obveznike o prednjoj mojoj naredbi. Svaki od nas položio je zakletvu Kralju i Otadžbini. Te zakletve još niko nije razrešen. Država se nalazi u ratu, usled čega će svaki onaj koji se ne odazove prednjem naređenju biti smatran vojnim beguncem i sudiće im se po ratnim zakonima Jugoslovenske vojske.

Živeo njegovo veličanstvo Kralj Petar

Živeo sav naš narod.

Primljeno u štabu Limskih četničkih odreda

Strogo pov. 7. januar 1942.

Komandant 7. januar 1942.

Đeneralštabni đeneral Drag(oljub) Mihailović13 Vojna zakletva data kralju i otadžbini se prema vaspitanju i poimanju u bivšoj jugoslovenskoj vojsci, i državnoj upravi uopšte, mogla se dati samo jedanput. Ona je obavezivala brojne vojne obveznike i činovnike da se oni nje i države koju su smatrali da treba braniti nijesu mogli odreći za cijelo vrijeme rata, čak i po cijenu stradanja.

Sačuvan je i originalni tekst četničke pristupnice – zakletva (Svetozara Prijića) koja se potpisivala prilikom svojevoljnog pristupanja četničkim odredima.

Tekst zakletve glasi:

PRISTUPNICA

„Molim Komandu — Četničkog odreda da me primi i od danas smatra članom svoje organizacije.

Izjavljujem da svojevoljno pristupam organiza ciji, svestan obaveza i posledica koje organizacija od mene traži i zato pred Bogom i svojom savešću polažem ovu

ZAKLETVU

Ja — zaklinjem se svemogućim Bogom da ću Glavnom komandantu svih četničkih odreda Jugoslovenske vojske u Otadžbini i svima predpostavljenim Četničkim starešinama biti veran, svom dušom odan i poslušan, da ću se za za Kralja i Otadžbinu junački boriti, da četničku zastavu nigde i nikada neću izneveriti i da ću zapovesti i naređenja svih predpostavljenih mi Četničkih starešina slušati i verno izvršavati. Da pristajem da se nada mnom izvrši kazna smrti, ako se ogrešim o ovu zakletvu.

TAKO MI BOG POMOGAO„.14

„Pljevaljski vesnik“ o stanju u Pljevljima i građanskom ratu na pljevaljskom području

U jesen 1941. godine u Pljevlja je doputovao Grigorije Božović, književnik, novinar i publicista. Ovo mu je bio poznat kraj u kome je boravio 1932. godine i o njemu i ljudima ovog kraja objavio više reportaža u beogradskoj Politici.15

Božović je u Pljevljima 13. oktobra 1941. pokrenuo i uređivao male nedjeljne informativne novine na dva lista pod nazivom Pljevaljski vesnik,koji je sa manjim prekidom posle 1.decembra 1941. izlazio do 26. aprila.

Koliko se zna, ukupno je izašao 71 broj. Organizaciju štampe, nabavku hartije i boje vršila je italijanska komanda u Pljevljima. U zaglavlju od br. 1 do broja 21 stajalo je da „Vesnik priprema kancelarija „P“divizije Pusterija“ u Pljevljima. List se tada štampao na italijanskom i srpskom jeziku. Nakon formiranja Nacionalnog odbora u Pljevljima prešao je pod njegovu upravu i pod pokroviteljstvo i štampan je samo na srpskom jeziku. U kraćim člancima, bez potpisa autora, donosio je: izvještaje sa italijanskog, njemačkog, japanskog, kasnije i sa egipatskog i drugih ratišta, gdje su ratovale sile Trojnog pakta; naredbe guvernera Crne Gore, italijanske komande u Pljevljima, sreskih i opštinskih vlasti sa pljevaljskog područja; kraće članke o lokalnim prilikama u Pljevljima i susjednim srezovima, tekstove o borbama nacionalista i komunista, komentare protiv komunističke djelatnosti; pisao o potrebi sloge muslimana i pravoslavnih, komunista i nacionalista, privrednim aktivnostima; crkvenim saborima, pokušajima da se obnovi rad škola. Od 27 broja postojala je stalna rubrika „Ko su vođe komunističkog pokreta u Sandžaku“, sa podnaslovom „biografski podaci ili ovlašne slike izdajnika srpskog naroda,“16 List se štampao u 3000 primeraka i dijelio narodu besplatno. Pljevaljski vesnik i sa svojim minimalnim mogućnostima pokušavao je da obavještava narod sa antikomunističkih pozicija. Beskompromisno je nastojao da parira komunističkim biltenima i drugim informacijama. Bez obzira na tutorstvo italijanske divizije iz Pljevaljskog vesnika se doznaju korisne informacije i crtice iz života pljevaljskog društva za vrijeme italijanske okupacije.

Italijanske vlasti nastojale su da kontrolišu svu situaciju u Crnoj Gori. Novembra 1941. guverner Crne Gore naredio je da pasoši izdati od vojnih vlasti nemaju važnost. Svi stanovnici koji su željeli da se kreću po teritorije svoje opštine i u Crnoj Gori morali su da budu snabdjeveni legitimacijom izdatom od predsjednika opštine.17 Italijanski civilni delegat u Pljevljima odredio je mjesta na koja je civilno stanovništvo moglo da uđe u Pljevlja. Istim aktom naređeno je hotelijerima i privatnim licima da ne primaju goste na stan i prenoćište bez odobrenja italijanskog karabinjera. Zaprijećeno je da će prestupnici biti strogo kažnjeni a njihove porodice internirane.18

Po ugledu na njemačke okupacione vlasti u Srbiji guverner Crne Gore general Pircio Biroli izdao je naredbu kojom su predviđene kazne za atentat protiv lica koja su pripadala italijanskim oružanim stranama: za jednog ranjenog ili ubijenog italijanskog oficira predviđeno je bilo strijeljanje 50 civilnih osoba; za jednog ubijenog ili ranjenog italijanskog podoficira ili vojnika predviđano je strijeljanje 10 civila.19 Proglasom guvernera br. 6. od 1. novembra 1942. ustanovljen je Vrhovni šerijatski sud za Crnu Goru sa sjedištem u Pljevljima, koga su sačinjavali: predsjednik, dva vrhovna šerijatska sudije i jedan sekretar i po potrebi šerijatski sudski pomoćnici. U proglasu se kao niži sudovi navode sreski šerijatski sudovi. Određeno je da se na rad ovih sudova primenjuje Zakon o sudovima Kraljevine Jugoslavije iz 1929.20

I pored okupacije život u Pljevljima je tekao nekim svojim tokom. Italijanski okupator činio je izvjesne poteze da privuče narod u gradu i da stvori sebi neke privredne pogodnosti. Pljevaljski vesnik u broju od 20. oktobra 1941, objavio je informaciju da se svi vlasnici knjižica na štednji kod poštanske štedionice u Crnoj Gori prijave najbližoj pošti radi uvida u uložnu knjižicu i vjerovatno korišćenja. Od javnih radova bilježi: da je popločana glavna ulica kamenom; vršena opravka zvonika i ikonostasa crkve Svete Petke porušenih u toku Pljevaljske bitke 1. decembra 1941; opravljane i uređivane neke javne zgrade; uređivan potok Zlodo i most preko njega; uspostavljena poštanska služba za prenos privatnih pošiljki (januara 1942.), plaćani putari za održavanje puteva; donijet cjenovnik za manifakturnu robu; zatvarane radnje nekih muslimanskih trgovaca zbog špekulacije; opravljan pljevaljski vodovod i dr. Fudbalska reprezentacija 5. alpske divizije Riz^epja igrala je utakmicu sa reprezentacijom Pljevalja. Rezultat je bio 1:1. Organizovane su konjske trke i dr.21 Objavljena je vijest da je zamijenjen domaći dinar za italijansku liru u odnosu 38 lira za 100 dinara. Tada je dinar povučen iz opticaja sa cijele teritorije bivše Kraljevine Jugoslavije. Italijani su ovim načinom nastojali da ojačaju trgovinske veze Pljevalja sa drugim teritorijama koje su okupirali: Bokom Kotorskom, Dalmacijom, Albanijom i Kosovom i Metohijom.22 Radi privida da život u Pljevljima nesmetano teče, italijanske vlasti su organizovale povremena predavanja na pojedine teme: „Istorija Crne Gore“ (prof. LJubiša Kokić); „O istorijskom datumu“ (general Đovani Espozito); „Korporativna država i rat“ (italijanski civilni delegat); književnik Grigorije Božović čitao je svoje književne radove. Kursevi italijanskog jezika organizovani su za učenike viših razreda Pljevaljske gimnazije, podijeljeni u dvije grupe: početnici i ostali po jedan čas dnevno. Zanimljiva je vijest o odluci Svetog arhije rejskog sinoda SPC, koji je donio u sporazumu sa guvernerom Crne Gore i mitropolitom crnogorsko- primorskim, a kojom su izuzeti srezovi pljevaljski, prijepoljski, novovaroški i pribojski ispod crkvene administracije tadašnjeg administratora Dabrobosanske eparhije i stavio ih pod crkvenu jurizdikciju Crnogorsko-primorske mitropolije. Odluku je osnažilo (odobrilo) Guvernerstvo Crne Gore.23

Prvo jezgro nacionalnog pokreta organizovali su Vojinovići u jesen 1941. godine. Smatra se da je glavna politička ličnost nacionalnog pokreta u Pljevljima bio Filip Vojinović, pravnik, političar i publici- sta. NJegov bratstvenik kapetan Milovan Pero Vojinović bio je stručno lice za vojna pitanja. Prema pamćenju bratstva Jelovac i pojedinaca iz drugih bratstava iz Meljaka i susjednih sela, i u Meljaku je nacionalni pokret pod rukovodstvom narednika Milutina Jelovca zaživio u oktobru 1941. Tada se meljačka ustanička četa od 120 ljudi podijelila na četničku i partizansku. Ipak prvi četnički odred u pljevaljskom kraju formiran je 7. decembra 1941. u Pljevljima pod nazivom Breznički četnički odred, od ljudstva iz pljevaljske, ilinobrdske i otilovićke opštine. Kasnije je odred reorganizovan u 3. bataljon Pljevaljske brigade sa ljudstvom iz ilinobrdske opštine. Odred je uglavnom bio na položajima: LJuća – Šumane – Zenica – Korijen. Od decembra 1941. do marta 1944. izdržao je devetnaest napada komunista na položajima na Križevcima iznad sela LJuće, učestvovao u gonjenju komunista do Mostara i Konjica. Brojno stanje odreda 1941. bilo je oko 130 ljudi, a 1944. oko 180 boraca. Gubici za ovo vrijeme su bili oko 70 boraca.24

Dio Brezničkog četničkog odreda, na čelu sa kapetanom Ratkom Đurović 5. januara 1942. otišao je prema Novoj Varoši da traži vezu sa Dražom Mihailović i pomogne četničku grupaciju na tom prostoru. U ovoj grupi bili su: Filip Vojinović sa 5 Vojinovića, Bogoljub Irić, kapetan Milanko Borović, 11 ljudi iz Kalušića; 7 ljudi iz Rabitlja; 12 iz Otilovića; 8 iz Crljenica i 2 iz Vidara. Odred je stupio u borbu sa partizanima kod sela Radojine blizu Nove Varoši i imao 3 mrtva i 1 ranjenog borca. Drugi dio Brezničkog četničkog odreda sa kapetanom Radomanom Railićem 5. februara 1942. prešao je Drinu i nastojao je da stupi u kontakt i uspostavi vezu sa Srpskom narodnom zaštitom u Bosni. Treća grupa od 8 oficira i podoficira koji su bili predviđeni za komandante budućih nacionalnih jedinica sa kapetanom Milovanom Perom Vojinovićem 17. januara 1941. krenula je ka Priboju sa namjerom da ide u Srbiju i traži vezu sa štabom Draže Mihailovića. Milovan Pero Vojinović slovio je za zapovjednika nacionalnih snaga u Pljevljima. Uz Milovana Pera Vojinovića u ovoj grupi bili su: poručnik Pero Jestrović; narednik Mirko Gogić; kapetan Bore Mitranović; potporučnik Savo Damjanović, narednik Dobrilo Jestrović; podnarednik Dobrilo Đurović i Rajko Gogić. Bili su prokazani i uhvaćeni u kući popa Prijovića u Bučju. Dovedeni su u selo Adroviće u partizansku komandu kod Velimira Jakića. Nakon ispitivanja, zlostavljani su i ubijeni: Milovan Pero Vojinović, Savo Damjanović, Pero Jestrović i Mirko Gogić. Ostali su pušteni kući. Na Savindan 1945. godine ubijen je i pop Prijović. Partizanska strana je zabilježila da je ovom „likvidacijom četničkog vojnog rukovodstva nanesen je težak udarac četništvu u pljevaljskom srezu, jer je likvidiran stručni starješinski kadar koji bi komandovao jedinicama“.25

Ubistvo oficira u Adrovićima zaoštrilo je odnose između nacionalista i komunista i ubrzalo mobilizaciju od strane i jednih i drugih. Većina sela bliže gradu, posebno s desne strane Ćotine, oprijedelila se za četnike (Rudnica, Crljenice, Otilovići, Rabitlje, Mrzovići , Ilino Brdo, Grevo, Kalušići, Radosavac, Zabrđe, Zenica, Šumane, LJuća, Komine, Židovići, Meljak, Jugovo, Gotovuša, Kotline i dr. ). U planinskim selima sa lijeve strane Ćotine (Maoče, Podborova, Kosanica, Kakmuže, Kruševo, Meljak, Bobovo i dr.) situacija je bila povoljnija za komuniste.

Poslije pogibije kapetana Milovana Pera Vojinovića, pljevaljske nacionaliste vodio je kapetan Radoman Railić. Kada je u maju 1942. u Pljevlja došao kapetan Jovan Jelovac preuzeo je komandu Brezničkog četničkog odreda i preorganizovao ga u Pljevaljsku jurišnu brigadu. Radoman Railić postao je komandant 1. Mileševskog korpusa, koga su sačinjavale pljevaljska, pribojska i mileševska brigada. Komandant žandarmerije u Pljevljima za cijelo vrijeme rata bio je Bogoljub Irić.

Komunističke akcije. Formiranje Kovačkog četničkog odreda, Muslimanske milicije i Ravnogorske omladine. O međusobnom pomaganju i slozi

U januaru 1942. na pljevaljskom području su boravili Milovan Đilas i Rifat Burdžović Tršo. Đilas je u Obardama lično ubio dva partizana „ klasna neprijatelja „ jer su im očevi bili trgovci i učitelji. Nakon toga je otišao na Žabljak i uz bratstveničku zavadu uticao da se na Žabljaku primijeni direktiva komunističkog vođstva da treba likvidirati sve bogate seljake-kulake koji imaju više od 50 ovaca, a nijesu sa komunistima. Prema istraživanjima Milete Vojinovića na Žabljaku je ubijeno 163 imućna i obrazovana čovjeka koji nijesu bili komunisti, među kojima i četiri brata DŽakovića i njihov stari otac. Tri DŽakovića su bili ugledni intelektualci. Po kazivanju pukovnika Bogdana Gledovića, rukovodstvu pljevaljskih komunista na Kosanici je tada poručivano „šta čekate, što ne likvidirate kulake i druge protivnike komunizma“. Ovakvoj akciji, isticao je Gledović26 suprostavili su se Rifat Burdžović Tršo, Velimir Jakić i Mišo Pavićević i mnogima spasili glave. Međutim, ako ova direktiva komunističkog rukovodstva nije primijenjena,kasnije nažalost jesu.

Početkom januara 1942. sreski načelnik u Pljevljima Pavle Đurović po sopstvenoj želji premješten je na Cetinje. Umjesto njega guverner Pircio Biroli postavio je pravnika Lazara Mihailovića iz Gornjeg Ceklina iz bratstva Strugara.27 Četnička komanda bila je na Ilinom Brdu. U komandi je bio kapetan Nikola Bojović sa Žabljaka. On je nakon izvjesnog vremena otišao u Prijepolje gdje je vršio mobilizaciju i postao komandant jednog odreda.

Krajem 1941. i početkom 1942. komunisti su nastavili sa likvidacijom ideoloških protivnika.28 Bajo Čvorović iz Šljivanskog, avijatičarski narednik jugoslovenske vojske jula 1941. povratio se iz Sarajeva, priključio se četnicima i bio komandir čete u borbi sa ustašama oko Čelebića. Ubijen je decembra 1941. na putu od Meljaka do Šljivanskog. Šestog januara 1942. godine komunisti su napali na kuću Mihaila Kneževića, predsjednika opštine Ilino Brdo i tom prilikom ubili njegovog rođaka Gavra Kneževića. Ovo ubistvo četnici su smatrali za prvi javni napad partizana na četnike i početkom građanskog rata u Srezu pljevaljskom.29 Nakon ovog događaja nacionalisti su vršili likvidacije svojih ideoloških protivnika.

Početkom februara 1942. u Baricama komunisti su ubili Miću, Živka i Sava Zejaka, Miloša Boškovića, barjaktara crnogorske vojske, Jefta Radovića i Gruja Mrdaka. Cilj je bio da se eliminišu narodni prvaci koji nijesu bili sa komunistima.30 Likvidacije seoskih prvaka i istaknutih intelektualaca nacionalisti su smatrali kao izdaju srpskog nacionalnog bića. Za eliminisanje ove „nemani“ pored četničkih odreda pozivana je i italijanska vojna sila. Okupator je tretiran za manju, prolaznu, opasnost od komunizma. A komunistima je najvažnije bilo da eliminišu nacionaliste.31

Po ugledu na njemačke okupacione vlasti u Srbiji, italijanska komanda u Pljevljima u maju 1942. donijela je Objavu – oglas, nagradu za hvatanje ili onemogućavanje komunističkih vođa u iznosu: za Velimira Jakića 100.000 lira; za Velimira Kneževića, Branka Radičevića iz Prijepolja i Predraga Višića iz Bistrice po 50.000 lira; za Milovana Radovića, Buda Milićevića, Mihaila Žugića, Mila Peruničića, Marinka Golubovića i Josa Mirkovića po 25.000 lira.32

U toku prve polovine 1942. g. formirano je više partizanskih jedinica. Prvo je formiran Crnogorsko- sandžački odred za borbu između Tare i Lima (komandant je bio Mile Peruničić, a politički komentar Boško Đuričković). Od Drobnjačke, Jezersko-šaranske i Uskočke čete Durmitorskog odreda formiran je 1. crnogorski – kombinovni bataljon. U Kruševu je formirana 2. Pljevaljska teritorijalna četa (Komandant Žarko Vidović, politički komesar Mirko Pejatović). Krajem januara kod Boljanića formirana je 3. Pljevaljska partizanska četa (komandant Ilija Zečević, politički komesar Bogdan Gledović). Od 3. Pljevaljske čete na Boljanićima je 27. januara formiran Pljevaljski udarni bataljon „1. decembar“, koji je ubrzo oslobodio Metaljku i Čajniče. U toku januara formirani su: Premćanski partizanski odred (Komandant Uroš Golubović, politički komesar Matija Vojinović), Kosanički bataljon (komandant Boško Ostojić, politički komesar Mihailo Aletić), i Mataruški bataljon (komandant Joko Knežević, politički komesar Drago Despotović). U Meljaku 14. marta formiran je 3. partizanski udarni bataljon (komandant Ilija Zečević, politički komesar Dušan Jelovac). Sredinom marta formiran je Pljevaljski narodnooslobodilači partizanski odred. Pod komandom štaba ovog odreda bile su i teritorijalne jedinice: Premćanski, Kosanički i Mataruški bataljon i Potpećka partizanska četa. Komandant je bio Žarko Vidović, politički komesar Mišo Pavićević. Početkom aprila u Mijakovićima formiran je 4. pljevaljski udarni bataljon (komandant Slobodan Bujišić, politički komesar Uroš Golubović). U prvoj polovini 1942. sedište Štaba pljevaljskog NOP-a i Sreskog NOO bilo je na Kosanici; Mjesnog komiteta KPJ i Mjesnog komiteta SKOJ-a za srez pljevaljski u Glibaćima, Oblasnog komiteta KPJ i Oblasnog komiteta SKOJ-a za Stari Ras u Maoču, a Glavnog štaba NOP za Sandžak na Kovaču i u Maoču.33

Drugi protivnik četničkog pokreta bile su ustaše. Već u aprilu 1941. ustaše su uspostavile vlast u Rudom i Priboju, u maju i u Pljevljima, naoružali jedan broj muslimana u pograničnim selima, sačinili spiskove i otpočeli sa likvidacijom Srba. Najodaniji ustaškom pokretu bili su Hamid Kunovac, Munib Ćebo, Sejfo DŽaka, Ramiz Čutura i Latif Moćević. Preko Drine u Bosni samoorganizovao se srpski narodni pokret „ bosanski četnici“ kako su sebe nazivali. NJima se pridružio jedan broj ljudi iz Bukovice i drugih sela i od ustaša oslobodili Čajniče, Goražde i Foču. Prije Pljevaljske bitke organizovala se i grupa iz Boljanića sa komesarom Vladom Mirkovićem i Jovanom Nenadićem komandantom mjesta. Grupa je rušila mostove od Boljanića do Pljevalja da bi onemogućila saobraćaj italijanskih trupa. Zaplašeni akcijama ovih grupa, Italijani su se povukli iz Čajniča u Pljevlja. Sa njima je pošla je i brojna grupa muslimana. U napušteno Čajniče ušli su mjesni četnici. Kasnije je došao i Jovan Nenadić sa grupom Boljaničana i Glisničana i ubrzo postao komandant Čajničkog četničkog odreda. U to vrijeme Gojko Krezović postao je komandant Drinskog četničkog odreda. Milojica Borović žandarmerijski nadzornik, Mirko Borović žandarmerijski podna- rednik i Stevan Karadžić, žandarmerijski narednik formirali su grupu od 100 četnika na Boljanićima za odbranu od ustašama.

Miloš Karović sa Kovača oko 20-og januara 1942. zatražio je pomoć od Milutina Jelovca za odbranu od ustaša (ekstremnih muslimana) iz Meljaka, Višnjice, Šula, Orlje, Nangi, Čestina, Petina, Šljivanskog, Pliješevine i drugih sela. Na poziv se skupilo oko 300 ljudi. Razlog masovnog okupljanja je stalno ustaško provociranje od Kunova, iz Bukovice, Potkovača i drugih sela. Vođa ustaša u Potkovaču bio je Uzeir Čengić. Dojučerašnje komšije „borili“ su se jedni protiv drugih. Zbog ove četničke akcije Italijani su početkom februara 1942. izveli čišćenje gotovuške opštine. Sabrali su oko 200 ljudi i dijelili ih na one koji su napadali ustaše i one koji nijesu. Prve su premlaćivali i 15 njih sproveli u Pljevlja. Oni koju su pušteni kućama otišli su u četnike kod Nikole Bojovića na Ilino Brdo.

Bajo Pivljanin u dogovoru sa Milutinom Jelovcem i Jovanom Nenadićem pokrenuli su četnike iz Meljaka, Jugova, Gotovuše, Brevenice, Krća i drugih sela i izvršili napad na Podglavicu, Sočice i Javorove, zauzeli Krajčinoviće, Zabrnjicu i Plačule. U Bučju su uhvatili 32 muslimana sa oružjem koji su bili u ustaškim redovima i predali ih Čajničanima koji su ih likvidirali. Ofanzivu meljačkih četnika protiv ustaša prema Rudom, februara 1942. presjekli su partizanski odredi iz Srbije i Crne Gore koji su krajem 1941. i početkom 1942. boravili u Rudom i drugim susjednim mestima. Protiv partizanskih odreda brojni četnički odredi nijesu se borili (Boljanićki četnički odred sa komandantom Danilom Borovićem brojao je tada oko 300 ljudi; odred Baja Pivljanina imao je oko 250 ljudi; odred Milutina Jelovca brojao je oko 300 ljudi, koliko je imao i Čajnički četnički odred).Sva četiri četnička odreda pod komandom Jovana Nenadića povukli su se u Zaborak u Bosni. Gojko Krezović je tada prišao partizanima. U Zaborak je došao Velimir Jakić i uspio da sve boljanićke četnike prevede u partizane. Za komandanta novoformirane partizanske vojničke čete postavljen je Dobrilo Borović, za komesara Vlade Mirković i za partijskog rukovodioca Dobrinka Mirković. U periodu ovih pregrupisavanja i četnici iz Bukovice su prešli u partizane. U borbama kod Sočice bio je ranjen kapetan Radoman Railić pa je prebačen u Srbiju na liječenje. Jovan Nenadić se nije htio predati ni prevesti u partizane. Sa oko 150 četnika prešao je Drinu i otišao u Bosnu sa namjerom da ide kod četničkog komandanta majora Jezdimira Dangića. Zanoćio je u jednoj školi između Rogatice i Romanije, gdje su ih na spavanju skoro sve pobili partizani sa Romanije. U ovoj grupi koliko se zna bilo je i Pljevljaka. Juna 1942. četnici su u Lever Tari ubili 11 članova muslimanskih porodica, zapalili nekoliko kuća i zaplijenili imovinu.

Srpskom stanovništvu prijetila je opasnost od muslimana u ustaškim formacijama i na drugoj strani – od Komarana i Brodareva. Poslije ubistva više Srba u ovim krajevima na Vidovdan 1941, Milojica Tomašević i Mile Vukašinović od dobrovoljaca iz Kozice i drugih sela jula 1941. formirali su četničku četu koja je držala stražu prema Komaranu. Marta 1942. četa je prišla partizanima. Za komandanta je postavljen Vojin Gajević.34 Nakon borbi sa ustašama od Metaljke do Rudog, pljevaljska partizanska četa i njihovi simpatizeri krenuli su sa Čelebića ka Meljaku da razoružaju meljačku četničku grupaciju. Neke su razoružali. Milutin Jelovac sa 35 Meljačana i Višnjičana nije se dao razoružati, kao i još jedna desetina Meljačana. Došlo je do obračuna sa komunistima Buda Milićevića i pogibije Mirka Dujovića. Komunisti su zahtijevali da se svi četnici vrate kućama. NJih 12 koji su odbili ovo naređenje otišli su prema Srbiji da traže Jovana Jelovca koji je od aprila 1941. bio sa Dražom Mihailovićem na Ravnoj gori. Kod Prijepolja naišli su na četnički odred Nikole Bojovića i uključili se u taj odred. Kasnije se ova grupa vratila u Pljevlja u kojoj su bili: Filip Vojinović, kapetan Nikola Bojović i Bogoljub Irić. U Otilovićima su imali okršaj sa komunistima, gdje su zarobili Salka Aljkovića koga su predali Italijanima a ovi ga strijeljali i ranili Vukomana Anđelića, pa ga predali na liječenje u Pljevlja, gdje su ga Italijani otrovali. Leševe ubijenih oficira u Adrovićima su izvadili, donijeli u manastir, ljekar konstatovao da su ubijeni tupim predmetima i sahranili ih u groblje na Varoši u Pljevljima.

Maja 1942.g. iz štaba Draže Mihailovića u Meljak došao je kapetan Jovan Jelovac, donio planove i programe i krenuo sa misijom da organizuje pokret Jugoslovenske vojske u otadžbini u pljevaljskom, pribojskom i prijepoljskom kraju pod komandom Draže Mihailovića.

Projekti Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini o uređenju buduće države

Kako u okviru Jugoslavije srpski narod nije imao svoju nacionalnu državu sa omeđenom teritorijom, u štabu Draže Mihailovića se razmišljalo, pisalo i govorilo o konceptu organizacije buduće srpske i jugoslovenske države. U Arhivu Vojnoistorijskog instituta u Beogradu sačuvano je više nedatiranih dokumenata na ovu temu, iz kojih se može ustanoviti osnovni koncept koji je zastupao pokret Draže Mihailovića. Iz sadržaja može se zaključiti da su nastala u 1942, 1943. 1944. godini. Navodimo naslove ovih programskih dokumenata i najvažnije stavove iz njih: 1) Memorandum – program za osiguranje srpstva; 2) Položaj Srba u budućoj državi; 3) Mišljenje o našoj državi, njenim granicama, državnom uređenju i odnosu prema ostalim balkanskim državama; 4) Zaključci prvodecembarske konferencije četnika intelektualne omladine Crne Gore, Boke i Sandžaka u Šahovićima od 1. i 2. decembra 1942; 5) Glavne crte iz budućeg programa o uređenju države pod upravom našeg mladog kralja Petra II – preko našeg velikog oslobodioca đenerala Draže Mihailovića; 6) Tri faktora za srpsku državu, njenom uređenju i uspješnom razvoju; 7) Organizovanje unutrašnje uprave u Otadžbini; 8) Sreski nacionalni front; 9) Glavni posleratni privredni problemi i njihovo rešavanje; 10) Osnovni problemi sutrašnjice – naša crkva i naše sveštenstvo; 11) Muslimani Bosne i Hercegovine i Starog Rasa – Sandžaka; 12) Izvod iz osnovnog srpskog programa; 13) Šta hoće Draža Mihailović; 14) Antisrpski stav partizanskog pokreta.35

Suština četničke akcije, prema Memorandumu – programu za osiguranje srpstva, bila je: organizacija pokreta Srba za samoodbranu pod komandom Draže Mihailovića; ne preuraniti sa oružanom akcijom, sačuvati narod od represalija okupatora, pripremiti narod da bude spreman kada dođe do sloma NJemačke, da se borbena akcija usmjeri protiv komunističke opasnosti, za kompromitovanje hrvatske države i mobilizaciju snaga za odbranu srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, Starom Rasu, Lici i drugim krajevima; Srbija da ostane mirna, da bi mogla da služi kao pribježište onima kojima nema drugog izlaza, odakle bi poslije sa potrebnim uputstvima i detaljno izrađenim planom mogli da odu u svoje pokrajine; organizovati propagandu u Londonu i upoznati Jugoslovensku izbjegličku vladu i svjetsku javnost sa konkretnom situacijom u bivšoj Jugoslaviji a ne da Srbe dijele na Srbe, Bosance, Crnogorce, Hercegovce, Makedonce.

U pogledu buduće države u kojoj će poslije oslobođenja živjeti Srbi i drugi jugoslovenski narodi razmišljanja su se kretala od nacionalne srpske države do obnavljanja i preuređenja Jugoslavije u kojoj bi sva tri naroda: Srbi, Hrvati i Slovenci imali svoje nacionalne federalne države u okviru šire jugoslo- venske zajednice. Rješenje ovih političkih pitanja očekivalo se od jugoslovenske izbjegličke vlade i kralja u Londonu i saveznika.

Jugoslovenska državna zajednica je smatrana za kuću svih ravnopravnih članova – naroda ali da se u njoj stvori homogena srpska država u njenim etničkim i istorijskim granicama. Od Hrvata se očekivalo da jednom jugoslovenskom revolucijom stvore moralne i političke uslove i jemstvo pod kojim bi Srbi mogli primiti obnavljanje Jugoslavije. U vezi sa tim smatralo se da bi i Srbi morali jednom radikalnom moralnom i političkom revolucijom da izmijene duh kojim su vođeni narodni i državni poslovi i institucije u bivšoj Jugoslaviji. Smatralo se da bi trebalo da bude narodna vladavina, odnosno ustavna monarhija na čelu sa kraljem Petrom II Karađorđevićem u kojoj bi četnička organizacija u saglasnosti sa krunom bila glavni nosilac cjelokupne državne vlasti u zemlji. Period obnove zemlje poslije oslobođenja od najmanje pet godina bio bi bez parlamentarnih izbora.

Zajednički život je podrazumijevao razgraničenje teritorija između Srba i Hrvata na principu etničkih, političkih, ekonomskih i strateških principa. Srbi, Hrvati i Slovenci treba da žive u svojim oblastima na principu široke samouprave. Granice sa Hrvatima smatralo se da se moraju ispraviti, uključujući preseljavanje i izmjenu stanovništva. Ovo bi bio put da se stvore bolji odnosi između ova dva naroda (odustalo se od termina jedan narod tri plemena)  i da se isključi mogućnost da se zločini ponove. Srpska oblast smatrano je da treba da obuhvati: Sjevernu, Staru i Južnu Srbiju, Crnu Goru sa Bokom Kotorskom, Hercegovinu do Neretve, Konjica i Ploča, Južnu Dalmaciju do Cetine sa srezovima Knin i Benkovac, uključujući i Dubrovnik, dio Like, Kordun, Banija, Vrbaska banovina i istočna Slavonija, Srem, Baranja, Bačka i Banat.

Draža Mihailović u svojstvu načelnika Štaba Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini i ministra vojske 1. januara 1944. obratio se muslimanima Bosne i Hercegovine i Starog Rasa pomirljivim proglasom u kome, između ostalog, ističe, da su „pravoslavni i muslimani od istog stabla, iste krvi, istog jezika pa i običaja. Stoga je nepotrebno međusobno prolivanje krvi za račun trećeg„. U prvi plan je istakao da je od početka rata bilo plemenitih pokušaja da se borba obustavi: Memorandum banjalučkih muslimanskih prvaka upućen muslimanskim ministrima u Pavelićevoj vladi, avgusta 1941; Rezolucija sarajevskih, mostarskih, prijedorskih i tuzlanskih muslimanskih prvaka. Sve su to primjeri svijesti i građanske hrabrosti. Nažalost, sve to nije zaustavilo krvavi rat. Posebno je istakao saradnju Srba i muslimana u Hercegovini sa Mustafom Pašićem i dr Ismetom Popovcem, u Sarajevu sa Fehimom Musakadićem i u Istočnoj Bosni sa Hamdijom Čengićem, kao i između mnogih sela. Putevi za saradnju postoje. U tom pravcu, veli, izdao je naređenja komandantima na terenu da pruže ruku pomirenja na načelima ravnopravnosti, jednakosti i vjerske slobode.

Poslije četničkog kongresa u selu Ba na padinama Suvobora 26-28. januara 1944. objavljen je i dokument „Šta hoće Draža Mihailović„ u kome se kaže da se on bori za preuređenu Jugoslaviju koja će se sastojati od federalnih jedinica Srbije, Hrvatske i Slovenije sa monarhističkim uređenjem i dinastijom Karađorđevića na čelu, što će se urediti poslije oslobođenja. On je protiv predloga Tita o stvaranju pet federalnih jedinica i dva nova naroda, makedonskog i crnogorskog, već za novu Srbiju u kojoj će biti svi Srbi bez razlike, za punu demokratiju, i za najprisniju saradnju sa SSSR na ravnoj nozi.

U novoj komunističko-partizanskoj Jugoslaviji pored ujedinjene Hrvatske treba da postoji razbijen srpski narod“. Za Crnogorce se kaže da „iako su kroz vekove čuvali srpsku misao i srpsku tradiciju, kod kojih je kult Kosova i kult Obilića uzdignut do najviših visina, nisu Srbi“, kao i u Bosni i tako dalje. Kritikuje „komunističko-partizansko vođstvo (koje) usvaja crno-žutu koncepciju Beča i Pešte“ i ustaša u pitanju Hrvatske i BiH, Sekule Drljevića, zelenaša po pitanju Crne Gore, bugarskih VMRO -ovaca po pitanju Makedonije i Albanaca po pitanju Kosova i Metohije.“ Navedeni projekti su radne verzije Stevana Moljevića, Dragiše Vasića, Živka Topalovića i drugih intelektualaca iz štaba Draže Mihailovića koji su vremenom dorađivani i mijenjani, u zavisnosti od unutrašnje i spoljne situacije. Suština svih ovih dokumenata je stvaranje srpske nacionalne jedinice u preuređenoj monarhističkoj Jugoslaviji i izraziti antikomunizam.

O radu Muslimanske nacionalne vojne organizacije

U pogledu budućeg državnog ustrojstva raški i bosansko-hercegovački Muslimani imali su više opcija. Jedna delegacija muslimanskih prvaka išla je u Sarajevo kod predstavnika ustaške vlasti da traži da se Stari Ras, odnosno Raška oblast priključi Bosni. Druga opcija bila je oličena u muslimanskoj miliciji, koja je u toku Drugog svjetskog rata bila u službi italijanskog, potom i njemačkog okupatora. Muslimanska nacionalna vojna organizacija u Bosni i Hercegovini osnovana je u ljeto 1941, „sa ciljem i željom da daje pravi smisao i sadržaj muslimanskoj nacionalnoj politici u Kraljevini Jugoslaviji“ i da muslimani daju svoj doprinos i udio u borbi za narodno oslobođenje i „vaskrsavanje naše slobodne države“. Izvršni odbor ove organizacije 31. decembra 1942. godine donio je Rezoluciju muslimanske nacionalne organizacije, u kojoj je izjavio: da su „muslimani nerazdvojni deo srpstva“; Muslimanska nacionalna vojna organizacija sebe smatra sastavnim dijelom Jugoslovenske vojske u otadžbini; najoštrije su osuđene ustaše koji su uzrok zla među jednokrvnom braćom Srbima pravoslavne i muslimanske vjere; osudili su i muslimane koji su pristupili ustaškom pokretu i time narušili „tradiciju snošljivosti i saradnje među jednokrvnom braćom“; osuđeni su i muslimanski oficiri koji „prekršiše zakletvu datu kralju i stavili se u službu Paveliću“; da je „cilj našeg rada i borbe je čvrsta saradnja Srba obe vere udružene u borbi za kralja i oslobođenje porobljene otadžbine, kako bi se stvorila narodna država na čelu sa narodnim kraljem Petrom II Karađorđevićem, koja će biti organizovana na principima demokratije i socijalne pravde u kojoj će muslimani biti ravnopravni građani“.36

Izvršni odbor ove organizacije u tekstu „Jedna poruka muslimanima „ od 26. januara 1943. ogradio se od „Poruke muslimanima Bosne„ od komande četničkih odreda u Bosni u vezi sa zločinima muslimana nad Srbima, smatrajući da je to djelo pojedinaca a ne većine muslimanske.[1]

Krajem januara 1943. štab bataljona Muslimanske nacionalne vojne organizacije iz Kalinovika obratio se „Braći muslimanima Bukovičkog kraja“ kod Pljevalja skrećući im pažnju da ih komunisti poput ustaša prošle godine ne iskoriste protiv srpske pravoslavne braće. Zato, kaže se dalje „vodite politiku koja će vam donijeti umjesto borbe mir i spokojstvo“. Međutim, ova preporuka nije urodila plodom. Jedan dio muslimana ovog kraja je i dalje bio u ustaškim redovima i činio zlodjela Srbima iz Bukovice i susjednih mjesta.[2]

I Muslimanski akcioni komitet izjasnio se o nedjelu muslimana koji su stupili u ustašku službu i u toj službi okrvarili ruke o razoružane Srbe, žene, starce i decu.[3] U narodnoj obnovljenoj demokratskoj Jugoslaviji muslimani su očekivali pomirenje sa pravoslavnim Srbima i ravnopravno učešće u izgradnji i obnovi zajedničke države. NJihovi politički i socijalni zahtjevi bili su: ustavna liberalna demokratija, socijalna zaštita seljačkih i radničkih interesa, podvrgavanje kritikama službi zajednice, sloboda vjere, poštovanje privatne svojine, U tekstu „Federacija i muslimani“ prihvata se nova preuređena federalna Jugoslavija sa tri jedinice: Srpska, Hrvatska i Slovenska. Muslimanska federalna jedinica se ne pominje jer, kako se navodi u ovom dokumentu „mi muslimani ne predstavljamo izdvojenu etničku zasebnost. Istorijska je i etnička činjenica da smo mi Srbi ili Hrvati. Srbi po objektivnim etničkim osobinama, a Hrvati jednim dijelom. Srpskom porijeklu ne pripada samo jedan dio muslimana na jugu, koji su pravi Turci ili Arnauti.[4]

Vođstvo Muslimanske nacionalne vojne organizacije smatralo je da je poslije rata važno pitanje osnivanja Muslimanske matice, što bi bilo sastavni dio muslimanskog nacionalnog kulturnog programa. Ova matica bila je zamišljena kao oslonac muslimanskog nacionalnog preporoda. Predviđeno je da muslimanska matica redovno izdaje jedan informativni dnevnik i jednu nedeljnu kulturnu i familijarnu reviju, povremeno djela svojih saradnika i prevode sa orijentalnih jezika.[5]

Međutim, uprkos ovim proglasima i dokumentima ekstremni muslimani u pljevaljskom kraju nijesu se mnogo obazirali na ova uputstva već su i dalje opstajali u ustaškim organima vlasti i vojnim jedinicama, rigidnoj muslimanskoj miliciji, a poslije kapitulacije Italije, od jeseni 1943. uključili se u njemačke i albansko-muslimanske SS jedinice.

Krajem februara 1942. kosanička partizanska četa sa komandirom Orlom Đurđevićem držala je položaje iznad Zelenog Borja, Javorka i Vlahovića. Komanda mjesta bila je na Kosanici kod Ponora. Pošto se odred smjestio i hranio u kućama Petrovića i drugih domaćina Italijani su se tada spremali da izađu na Kosanicu i obračunaju se sa partizanima i njihovim simpatizerima i jatacima. Zbog ovih prijetnji oko 100 ljudi iz bratstva: Petrovića, Laketića, Zindovića i drugih i 37 muslimana iz Kosanice sa familijama su izbjegli u sela u Pljevaljkom polju i priključili se četnicima u Šumanama i u LJući. Srbi su formirali četu sa komandirom Mihailom Lacmanovićem, a muslimani vod sa komandirom Hajdarom Aljićevićem. Partizani su konfiskovali imovinu proteranih porodica, zapalili kuću Radula Petrovića. Kuću Grubana Petrovića i ostalih Petrovića odbranio je Velimir Jakić i Rifat Burdžević koji je vratio četu Milovana Lauševića sa Žabljaka da ne popale kuće i poručio: “Druže Lauševiću, vratite se sa drugovima i kaži Mošu da okupator pali a mi ne!”. Moša je za ovo postupanje Burdžovića tužio Vrhovnom štabu. Prognane familije su se postepeno vraćale svojim kućama da obrađuju imanja. U ljeto 1942. kada su kosili livade italijanski karabinjeri su navodno radi nekog saopštenja pozvali na Suvo Polje oko 70 – 80 ljudi iz Kosanice i susjednih zaseoka. One koji su se odazvali pozivu postrojili su sa namjerom da ih strijeljaju kao simatizere i jatake komunista koji su boravili u njihovim kućama. Neupućeni pojedinci su između sebe govorili da hoće da ih slikaju. Neko od rodbine postrojenih sjetio se i iz obližnjeg sela Javorak pozvao Italijanku Luciju Čekoni Zorić. Lucija je uspjela da na vrijeme stigne i da na svom maternjem jeziku kaže karabinjeru da se ne radi o komunistima, već o mirnim i vrijednim seljacima. Kada to nije pomoglo kleknula je na koljena, skinula maramu sa glave i zavila je oko nogu italijanskog komandira, svog zemljaka iz Udina. Tako je ova odvažna i plemenita žena spasila živote domaćinima iz bratstva: Petrović, Pupović, Ćosović, Laketić, Lacmanović, Golubović i dr. Lucija Čekoni Zorić bila je rodom iz Trepograndea kod Udina u Italiji. Radila je u svom hotelu u Nici u Francuskoj gdje se upoznala i udala za Radosava Zorića iz Javorka. Tridesetih godina 20. vijeka došli su i živjeli u pljevaljskoj zabiti. Radosav je umro 1950, a Lucija 1970. godine. Lucija je odbila ponudu da pođe sa Italijanima nakon kapitulacije 1943, i šezdesetih godina predlog svoga brata da nakon posjete ostane u rodnom kraju. Ova žena bila je ličnost za uzor u svakom pogledu.

Nakon zbora u Matarugama, marta 1942. sa Dikom Gačevićem, nekada komandirom čete u Kamenogorskom bataljonu crnogorske vojske 1914-1916, 66 ljudi otišlo je u četnike. Sa partizanima su ostali Joko Knežević. Boško Ćirović i Petar Koćalo. U četnike je tada otišlo i 19 ljudi iz Potkrajaca i Lijeske. Svima koji su se izjasnili za četnike partizani su konfiskovali imovinu. Sredinom matra 1942. Italijani su bombardovali selo Maoče u kome su ubili šest lica i pričinili veliku materijalnu štetu. Oko 20 marta partizani su se borili sa Italijanima na Korijenu. Italijanska vojska prodrla je do Vrulje gdje je zapalila školu, žandarmerijsku stanicu i nekoliko kuća, a nekoliko ljudi odvela u Pljevlja. Tada je bombardovano i selo Boljanići u kojem je srušeno nekoliko kuća. Drugog dana na Boljaniće je izašao jedan italijanski motorizovani bataljon u kome su mještani prepoznavali neke muslimane preobučene u italijanska odijela koji su pokazivali koje kuće treba zapaliti. Spaljeno je desetak kuća, a nekoliko ljudi odvedeno u Pljevlja i ubijeno. U to vrijeme bombardovano su i sela Vlahoviće i Kosanica, ali srećom bez većih posledica. Krajem marta partizani i četnici vodili su borbe oko Volodera. Drugi zlatarski partizanski bataljon sa Vojom Lekovićem zapalio je 16 kuća u Malim Krćima, Gotovuši i Jugovu. Oko polovine marta 1942. partizani su napali na četničku stražu u Otilovićima, zauzeli selo, zapalili školu, ubili dvojicu mještana (Panta Kezića i Milorada Korugu) i odnijeli znatnu količinu hrane, odjeće i obuće. U pomoć su stigli četnici iz Rabitlja i povratili dio zaplijenjenog.

Početkom aprila partizani su napali četnike u Šumanama i LJući. Pošto nijesu osvojili šančeve na Križevcima iznad LJuće uz manje gubitke povukli su se u Kruševo i Kakmuže gdje su ostali do sredine maja 1942. Odatle su ih prema Kraljevoj gori i Liscu potisli Italijani i zapalili nekoliko kuća njihovih simpatizera.

Četnici su potom napali partizane u Zekavicama i Gradini a Italijani u Matarugama. Partizani su izveli napad na četničku patrolu iznad  Zenice i ubili učitelja Milića Ćosovića i Miloša Vojinovića, a ranili Vujoša Petrovića. Na stražarskom mjestu partizani su ubili Neđeljka Prijovića i Duška Šundića. U Kamenoj Gori borbe sa obostranim gubicima vodili su komunisti Milutina Jelovca i nacionalisti Nikole Bojovića.

U broju 23. od 20. aprila 1942. Pljevaljski vesnik donosi naredbu vojvode sandžačkih četničkih odreda Ratka Tod. Đurovića da je po odobrenju italijanskih vlasti u Pljevljima i u duhu Jugoslovenske vojske u otadžbini formiran Kovački četnički odred od muslimanskog seoskog življa koji je praćen nacionalnom idejom a čiji je cilj „ čuvanje naroda od propasti, borba protiv komunista kao narodne nemani i rad na slozi i ljubavi izmeću Srba pravoslavne i Srba muhamedove vere“. Ovo opredjeljenje je praktično suština četničkog programa prema muslimanima tokom cijelog rata. Za vojvodu Kovačkog četničkog odreda limski vojvoda Ratko Đurović postavio je učitelja iz Bitina kod Kosanice Hamdiju Kriještorca. Planirano je bilo da u odredu budu i pravoslavni i muslimani, kao u kosaničkoj četi Mihaila Lacmanovića. Međutim, kako Italijanima nije odgovaralo zbližavanje pravoslavnih i muslimana, u odred su primani prvenstveno muslimani i on je ubrzo zauzeo antisrpski stav, maltretirao, hvatao i ubijao Srbe. Već krajem avgusta 1942. muslimanska milicija sa Metaljke sa oko 300 ljudi napala je Potkovač, zarobila i ubila 4 lica. Krajem decembra stradala su još 4 čoveka.

U istom broju Pljevaljski vesnik objavio je tekst da je sa odobrenjem komande italijanske alpske divizije u Pljevljima od 16. aprila 1942. uspostavljen je bataljon muslimanske milicije na Metaljci pod nazivom „Milicija Pljevlja“. U tekstu se navodi da je već prvog dana iz susjednih sela pljevaljskog i čajničkog sreza upisano oko 500 muslimana, da je milicija naoružana modernim italijanskim oružjem i upućena u borbu protiv bandita (partizana) i za uspostavljanje reda i mira u selima. Za komandira milicije određen je učitelj Hamdija Kriještorac. Tako je ovaj učitelj za samo nekoliko dana bio naimenovan za komandanta dvije po opredjeljenju različite nacionalne vojne jedinice: srpsko- muslimanskog Kovačkog četničkog odreda i Muslimanske milicije.42 Nešto kasnije pored centra muslimanske milicije na Metaljci oformljen je centar i u Bukovici pod komandom Latifa Moćevića. Ova jedinica je već krajem maja 1942. počela da napada i zlostavlja pravoslavne Srbe. Muslimanske gerilske trojke ubile su u Bukovici tri domaćina, u Čestinu dva, u Meljeni ubijen je 21 član iz porodica Danilović i Srndović, spaljene im kuće i opljačkana imovina. U mučenju Srba na Metaljci prednjačio je Hamdija Kondo sa Boljanića.

Pljevaljski vesnik u broju 24 od 27. aprila 1942. bilježi sukobe muslimanske milicije i komunista na Visu kod Boljanića, kao i da su italijanske trupe zauzele Boljaniće, Metaljku, Čajniče, Goražde i Ustipraču. Muslimanska milicija je inače bila u službi italijanske komande i od nje dobijala platu, oružje, municiju, hranu i odijelo.

Sredinom maja 1942. pokrenuta je masovna četnička ofanziva. Pod komandom majora Glišića iz Srbije u Kamenoj Gori 2. zlatarski partizanski bataljon i 4. pljevaljski bataljon vodili su više borbi sa četničkom grupacijom Nikole Bojovića i Nikole Kijanovića. Poslije gubitaka četnici su se povukli u Prijepolje. Partizanske jedinice su se povukle prema Kovrenu, gde su primile naređenje da odstupaju u Bosnu. Na prostoru Meštrevca i Čelebića bilo se iskupilo oko 1000 partizana iz Starog Rasa i sa Durmitora. U jedinicama je došlo do demoralizacije boraca, sklanjanja u šume i odlaska kući. Mileta Vojinović bilježi da je od oko 250 boraca Premćanskog partizanog bataljona u Bosnu otišlo samo 20-ak. Da bi to spriječili, komunisti su formirali prijeki vojni sud koji je na smrt osudio 16 boraca, među kojima je bilo komandira četa i vodova. Ova prenagljenost imala je i svoje posledice. Partizanski bataljon na Meštrevcu kada je bio na putu za Bosnu napustio je njegov komandant Milutin Jelovac i više nije bio u partizanima, u kojima je bio od februara do početka juna 1942. godine, a prije i poslije ovog datuma u četnicima. Otišao je u Višnjicu kod kapetana Jovana Jelovca koji je došao iz štaba Draže Mihailovića. Pljevaljski partizanski bataljon sastavljen od starijih ljudi pod komandom Miloša Peruničića i sa komesarom Matijom Vojinovićem koji je držao položaje na Korijenu i Vlahovićima i štitio Maoče i Kosanicu poslije napada jakih četničkih snaga razišao se kućama, a komandant se predao Filipu Vojinoviću. Nakon povlačenja partizani su iza sebe ostavili gerile od 5-6 ljudi u svakoj opštini za vezu. Jedan broj partizana je tada prešao u četničke redove. U prvim godinama rata jedan broj ljudi išao je u četnike ili partizane sa ciljem da brane svoj kraj, svoja sela, porodice, kuće i imovinu u zavisnosti od koje vojske je prijetila opsanost. Kada bi se mijenjala ratna situacija oni su napuštali svoje jedinice, vraćali se kućama, krili u obližnjim šumama čekajući da se razbistri situacija i ponovo povrati vojna grupacija kojoj su pripadali. Muslimani su se uz pomoć Italijana, Nijemaca najčešće sklanjali u Sarajevo i druga mjesta.

Pljevaljski vesnik u broju 29 od 1. juna 1942. donio je tekst upozorenja „Poslednje reči narodu koji podržava komuniste“. U istom broju je i tekst da je formiran Nacionalni komitet ( Nacionalni odbor ) za srez Pljevlja, kome je Nacionalni komitet za Crnu Goru stavio zadatak da radi na stabilizacaciji prilika u srezu, organizaciji sela i opština, zavođenju reda, oživljavanju privredne aktivnosti, likvidaciji komunista i posledica njihovog djelovanja. U komitet su ušli i pravoslavni i muslimani: Pavle Đurović, sreski načelnik postavljen je za predsjednika; Derviš Šećerkadić, apelacioni sudija postavljen je za potpredsjenika; Grigorije Božović, književnik, postavljen je za sekretara; članovi su bili – Vojislav Nenadić, predsjednik četničke organizacije u srezu pljevaljskom; Safet beg Mušović, trgovac; Bogoljub Irić, žandarmerijski narednik i četnički vojvoda; Avdo Karametović, predsjednik Vakufa i Ahmet Čaušević, trgovac. Prva sjednica komiteta održana je 27 maja 1942.

U broju 31 od 15. juna 1942. Pljevaljski vesnik objavio je tekst „Postavljenje opštinskih uprava „ u kome se kaže da je uz saglasnost italijanskih vlasti Nacionalni komitet pristupio uspostavljanju seoskih opština na osnovu jugoslovenskog zakona o opštinama, sa ranijim opštinskim granicama, opštinskim središtima, organima ( Opštinski sud, Opštinski odbor, seoske starešine i poverenici ) i opštinskim stražama. Za opštinske predsjednike postavljeini su mlađi ljudi: Latif Moćević u Bukovici; Josif Janjušević u Matarugama; Dobrilo Đurović u Gotovuši; Milovan Krstonijević u Hoćevini; Radojica Novaković u Otilovićima; Mitar Čabarkapa u Premćanima i Mihailo Lacmanović u Kosanici. Kasnije je u Bobovu postavljen Rade Svrkota, na Ilinom Brdu Diko Preradović i u Meljaku Milan Mijatović koji je sjedište opštine prenio u Nange. Ovo postavljenje kao i uputstva opštinama moralo je biti odobreno od italijanskih vlasti. Predsjednici opština bili su „zapovjednici“ svoje teritorije, mogli su i da biraju svoje saradnike (odbornike, kmetove i seoske starešine). Za sprovođenje odluka i za borbu protiv komunista stavljena im je na raspolaganje seoska oružana straža. Zauzvrat bili su obavezni da uspostave red i mir, da urede poštansku službu za prenos naređenja i izvještaja i da odgovaraju na sva traženja sreske vlasti iz Pljevalja. Kao starešine dijelili su narodu povremenu pomoć od dobrovoljnih priloga imućnih ljudi i pomoć od italijanske komande. Zapamćen je potez Mihaila Lacmanovića, predsjednika kosaničke opštine, da pomoć prvo dodijeli komunističkim porodicama: Isaka Petrovića, Đola Gledovića i Boška Ostojića. Pa ipak, partizani su 1942. naredili njegovom bliskom rođaku da mu zapali kuću i sve zgrade. Na slavama uglednih domaćina zajedno su bivali i četnici i partizani. Zapamćeno je i korektno držanje Mitra Čabarkape predsjednika prenćanske opštine, kao i Radoja Petrovića. Ovakvih događaja bilo i sa jedne i sa druge strane.

Partizanski borci kretali su se oko kuća i postepeno prijavljivali četničkim vlastima. Pojedinci su stupali u četničke redove i primali oružje. Zarobljene partizane kao Dušana Jelovca i Maricu Radović u Meljaku puštali su kućama. Oni koji se nijesu htjeli predati hapšeni su i predavani italijanskoj komandi koja ih je strijeljala (Rafael Batino, Velimir Kažić i drugi). Komunisti saradnici komunističkog pokreta: Simeun Minić, Spasoje Knežević, Momčilo i Vidak Vuković su ubijeni ili zaklani. Drugi su ispitivani, fizički maltretirani i sl.

O situaciji u Starom Rasu (Sandžaku) 29. Juna 1941.

Draži Mihailoviću pisao je kapetan Nikola Bojović. Prema ovom izvještaju, na Kamenoj Gori bila je glavnina partizanskih snaga i četnički odred sa oko 400 ljudi. Četnički kapetani Kijanović i Đaković otišli su sa fronta samovoljno, a vojnici nezadovoljni neće da se bore. Kamena Gora ostala je u partizanskim rukama. U Sandžaku, piše dalje Bojović, „ narod je miran i sa lijepom riječju moglo se sve postići, a ovaj zastrašeni narod nije trebalo maltretirati što su neki bili u partizanima „. Zbog nepovjerenja u četničku komandu, došlo je do zastoja u četničkoj organizaciji. Nezadovoljstvo je bilo i zbog pretjerane konfiskacije i zbog predaje partizana Italijanima, ali i što je poručnik Milutin Jelovac postavio za starješine doskorašnje partizanske starješine. Nikola Bojović navodi da je pregovarao sa italijanskom komandom u Pljevljima i uspio da izdejstvuje puštanje jednog broja zatvorenih.43

O situaciji o srezu pljevaljskom i Starom Rasu 3. jula 1942. Draži Mihailoviću pisao je kapetan Jovan R. Jelovac preko „Čiče Tarasa“. Jelovac navodi da su partizani do 1. juna 1942. držali veći dio teritorije opštine pljevaljske. Nakon toga su se povukli u šume. Iz nekih opština je ostalo 2-3, a iz nekih oko 40 partizana. Ostali su odstupili u Bosnu. Stari nacionalni radnik Sreten Vukosavljević je odan komunizmu. Pop Jevđević iz Priboja je stari tip čoveka koji spekuliše i sarađuje sa Italijanima. Pominje strijeljanje oko 50 ljudi od strane Italijana i stradanje Srba u Prijepolju. Kao saradnike Italijana u Pljevljima navodi: Vojislava Nenadića i Gligorija Božovića zbog osnivanja sreskog Nacionalnog komiteta u Pljevljima. Jelovac se držao programa Jugoslovenske vojske u otadžbini i Draže Mihailovića da se zadrži potrebna distanca prema italijanskom okupatoru koju su predstavnici četničkog pokreta u pljevaljskom kraju prije njegovog dolaska bili prekoračili. Prema Jelovcu, srez pribojski je potpuno organizovan. U toku je organizacija sreza prijepoljskog. U srezu pljevaljskom on je, veli, lično preuzeo organizaciju. Najaktivniji u srezu pljevaljskom su: kapetan Radoman Railić, rezervni poručnik i sudija Momčilo Petrović, poručnik i učitelj Diko Stojić, vazduhoplovni potporučnik Milija Jović, narednici Bogdan Cerović, Milutin Jelovac i Božo Topalović, Bajo Pivljanin zemljoradnik i Radule Jauković advokat.44

U ovom periodu četničke porodice su sakrivale i čuvale komunističke porodice i pojedince: Vojinovići Peruničiće, Petrovići Gledoviće i sl. Filip Vojinović je kod svoje braće skrivao Slobodana Vidakovića, novinara iz Beograda, njegovog kuma Čeda Gajića i ženu mu Jevrejku Mariju Vajs, partizanske čelnike Đorđija Peruničića, Mića Zorića i Danila Kneževića. Kada se ratna sreća mijenjala, partizanske porodice čuvale su četničke porodice. Bilo je to vrijeme kada su porodice i bratstva jedni drugima pružali zaštitu. Komšijski odnosi, rodbinske veze, kumstva i prijateljstva mnogima je spašavalo glave. Zaštinički odnos bio je i prema muslimanskom življu, posebno u kosaničkom kraju. U prvim godinama rata četnička zaštita bivala je znatnija od partizanske. U kasnijem periodu partizanska zaštita četničkih porodica postepeno je smanjivana. Pri kraju rata i poslije njega pod direktivama partije je nestala.

O potrebi sloge muslimana i pravoslavnih u jesen 1942.

Za vrijeme italijanske okupacije, ideološkog i građanskog rata između nacionalista i komunista, pravoslavnih i muslimana bilo je više pokušaja da se smire strasti i prestanu neprijateljstva. U Prijepolju je 7. i 8. septembra 1942 održana tzv. Prijepoljska konferencija, kojoj su prisustvovali sandžački delegati Nacionalnog komiteta Crne Gore obje vjeroispovesti (Muftija Šećerkadić, Vojislav Nenadić, beg Hasan Zvizdić i dr), vođe naoružanih odreda takođe obje vjere i istaknuti predstavnici naroda iz obje vjeroispo – vijesti. Na konferenciji je jednoglasno donijeta rezolucija o sporazumu muslimana i pravoslavnih. Predstavnici Bijelog Polja i Berana zbog saobraćajnih neprilika nijesu mogli da doputuju u Prijepolje, pa su u Zatonu održali posebnu konferenciju i postigli Bihorski sporazum radi rješenja svih nezgoda i nesporazuma između navedene dvije vjeroispovjesti: da se sve izbjeglice vrate na svoja ognjišta i da jedni drugima pruže pomoć u hrani, žitu, sijenu i sl.45

Pljevaljski vesnik u tekstu „Zlikovačke pose- bice“ kritikuje postupke Munibeg Ćeba i Milutina Jelovca na Meljaku, Krezovića i Marka Škuletića iz Bukovice, ističući da će prvi ljudi i na jednoj i na drugoj strani snositi istorijsku odgovornost ako puška počne da bude jedini razlog u odnosima pravoslavnih i muslimana.46 Međutim, strasti i na jednoj i na drugoj strani bile su se suviše rasplamsale da su sve ove mjere imale samo djelimično i privremeno dejstvo. Ipak i u tim zaoštrenim okolnostima postojali su svijetli primjeri spašavanja nedužnih i nevinih komšija. Ostao je upamćen i u amanet ostavljen potomcima Rustema Aljićevića i drugih muslimana sa Zaglavka, kosaničkog zaseoka, da ih je spasilo čojstvo i poštenje Grubana Petrovića.

Izvještaji o stanju u Starom Rasu (Sandžaku) koji su tokom septembra, oktobra i novembra 1942. dosta vljani u Štab Jugoslovenske vojske u otadžbini svjedoče o stalnim muslimanskim napadima i smetnjama koje su činjene pravoslavnom življu u pograničnim vjerski mješovitim krajevima. U izvještaju od 7. do 10. septembra navodi se „da su svi muslimani iz sreza pribojskog, čajničkog i delom pljevaljskog pripremaju se da napadnu Srbe zajedno sa ustašama od kojih dobijaju veće količine oružja i municije“. U izvještaju od 28. decembra 1942. navodi se sukob muslimanske milicije (oko 200-250 ljudi) i 22 četnika u selu Potkovač zbog terorisanja i pljački od strane milicije. Posledice sukoba su prebijanje i hapšenje, ranjavanje i ubistvo više ljudi i žena. Milicija je imala jednog poginulog. U izvještaju od 30. septembra iznose se podaci o napadu muslimanske milicije na četničku patrolu i sukobu u Meljaku, kada je ranjen jedan četnik i poginula dva policajca. Prema izvještaju od 8. do 10. oktobra situacija se izmijenila. Muslimani sa lijeve strane Lima žalili su se da se osjećaju ugroženi od četnika. Zbijaju se u redove, naoružavaju, prave utvrđenja, spremaju se za borbu i čine incidente. U izveštaju od 18-19. novembra ističe se da su Italijani naoružali Leteću četu muslimana koja broji oko 200 ljudi te stoga „muslimani u Sandžaku i dalje preduzimaju uništavanje Srba, jer im Italijani ne smetaju niti preduzimaju bilo isleđivanje bilo represije. Muslimani presreću, ubijaju i odvode ljude … napadaju na sela, pljačkaju pale … za poslednjih nekoliko dana ubili su 4 Srbina“.47

O formiranju Ravnogorske omladine u jesen 1942.

Načelnik Štaba četničke Vrhovne komande Draža Mihailović 6. septembra 1942. komandantu 1. bataljona Pljevaljske brigade Milutinu Jelovacu i svim komandantima uputio je naredbu o formiranju i organizovanju Ravnogorske omladine. Zahtjev je bio da se „razradi“ formacija za organizaciju omladine na vojničkoj osnovi i odmah pristupi njenoj organizaciji, da se spremi program za moralno i nacionalno vaspitavanje omladine u duhu jugoslovenske ravnogorske ideje. Rok za formiranje omladinskih jedinica bio je do 1. oktobra 1942. Razlog za ovakvu naredbu naveden je da je omladina u ovom ratu podbacila u nacionalnom stremljenju. Osnovna krivica za to, ističe se, ne pada na omladinu, već na državu, jer je u Kraljevini Jugoslaviji omladinsko pitanje bilo zapostavljeno od strane države. Omladina, ističe se u naredbi, mora se okupiti, pridobiti i vaspitavati u duhu Ravne Gore i da bude na visini kakvoj je bila od 1912. do 1918. te da ubuduće može da nosi državne poslove.48 Krajem 1942. u komandama mjesta počelo je formiranje Ravnogorske omladine. Na tome je u Premćanima radio student Dragan Lisičić, sin Nićifora Lisičića i Josip Žic, nastavnik fiskulture. U Premćanima, kako bilježi Mileta Vojinović, formiran je ravnogorski omladinski bataljon sa komandantom Bogdanom Vojinovićem, učenikom VI razreda gimnazije. Komandiri su bili Marko Ćosović, Marko Golubović i Mileta Vojinović. O organizovanju i obučavanju četničke omladine po opštinama krajem decembra 1942. D. Mihailoviću pisao je i kapetan Jovan Jelovac. Međutim, u ratnim uslovima ova organizacija nije zaživjela.

O stanju u pljevaljskom kraju, posebno na području Meljaka Dražu Mihailovića iscrpno je obavijestio kapetan Jovan Jelovac u izvještaju od 25. decembra 1942. U izvještaju se ističe da je cio kraj pod utiskom događaja koji se odigrao 28. i 29. novembra 1942. u Glisnici, kada je 1. bataljon pljevaljske brigade ubio nekoliko muslimana iz Bukovice. Nakon toga su intervenisali Italijani. Preko sreskog komandanta od meljačke čete oduzeto je 60 maliherovih pušaka i predato italijanskoj komandi u Pljevljima, ukinuta opštinska uprava i meljački kraj stavljen van zakona. Četnički pokret, ističe Jelovac, ima uporište u narodu, ali narod hoće neke konkretne akcije. Osjeća se jaz između grada i sela. Italijana u Pljevljima ima oko 3 bataljona i nešto artiljerije. Od kada je krenula britanska ofanziva protiv Romela u Libiji Italijani su splasnuli, osjeća se neka klonulost kod njih. Muslimani su digli glave u Pljevljima i u Bukovici u koju se uvlače ustaše iz čajničkog sreza. Otuda nastoje da nas napadnu preko Ćotine. U Čajniču ih ima oko 1500 ljudi, od kojih se manja grupa prebacila u Bukovicu. Ustaše su u crnim uniformama. U fočanskom i čajničkom srezu preduzimaju se odbrambene akcije protiv ustaša. Nama prijeti opasnost. Okupator favorizuje muslimane u pljevaljskom srezu. Jelovac ističe da sa sobom ima jednu grupu od 30 četnika, 2 oficira i 3 podoficira koji sačinjavaju njegovu štabnu četu. Četnici su, navodi Jelovac, bili počeli sa obučavanjem omladine po opštinama, ali je navedeni incident to onemogućio. Držim se, veli vaše sugestije „ sve sa narodom, ništa protiv volje naroda „. U skladu sa tim obaveštava narod o situaciji, izdaje svaki drugi dan list Vidovdan kome su dali ime Glas planine. Pored toga pokrenuta je propaganda. Po selu su bacali male letke, pjevaju se patriotske pesme, ali to primećuje Jelovac, se mora zaustaviti da ne bi izazivali odmazdu pojedinaca. Stanje naoružanja kod četnika bilo je sledeće: oko 750 srpskih pušaka, 640 maliherovih pušaka koje su dobili od Italijana, od kojih je 60 oduzeto od meljačke čete. Kod ljudi se osjeća ljubav za pušku, ljudi ih kupuju, plaćaju žitom, stokom i novcem. Za puške odlaze u Hercegovinu i tamo ih kupuju. Pored pušaka, Pljevaljska brigada imala je 4 puškomitraljeza i jedan laki mitraljez. Stanje municije bilo je vrlo slabo. Pojedini borci nijesu imali ni po 10 metaka. Bili su im potrebni puškomitraljezi i municija. Na kraju izvještaja Jelovac piše o organizaciji svoje teritorije, da su određene sve starješine, zborišta i opštinske uprave i zaduženja za buduće akcije.49

Istog dana kapetan Jovan Jelovac sastavio je strogo povjerljiv podsjetnik-zapovjest za rad komandanata bataljona u skladu sa zaključcima četničke konferencije od 25. septembra 1942. Iz ovog podsjetnika uočava se stanje organizovanosti i osposobljenosti četničkog pokreta i jedinica i mjere koje je trebao da izvrši svaki komandant bataljona: popis ljudstva po opštinama od 18 do 30 godina; formiranje četa; obaveza da se sačine spiskovi ljudi po rodovima i pomoćnim strukama i sa tehničkim znanjem; spiskovi naoružanja I, II i III čete; spiskove ljudi koji ometaju nacionalni rad, rade za komuniste i pomažu im; ometati rad komunista po nalozima komandanta brigade; zabranjuje se svojevoljno-pojedinačno opštenje sa Glavnim štabom ili štabom Limsko-sandžačkih odreda; da se otkriju i likvidiraju okupatorski špijuni kojih u svakoj opštini ima 2 do 3; napraviti spiskove i evidenciju onih koji sarađuju sa okupatorom; obavještajnu službu vršiti po usmenom uputstvu i po podacima; odrediti starješine četa, komandire, vodnike i desetare, a njihova imena dostaviti štabu Pljevaljske brigade; spriječiti svaki rad protiv nacionalnog četničkog pokreta; pri bataljonima obrazovati propagandnu sekciju od nacionalno ispravnih đaka; razviti usmenu i pismenu propagandu putem narodnih pjesama, gusala, radija, letaka, preko zborova đaka i omladine; govoriti da su nam komunisti neprijatelji isto kao i ustaše, Nijemci i Italijani; uspostaviti prohodnu vezu između četa; organizovati vježbe za obuku za četničko ratovanje; odrediti zborišta četa i bataljona i povremeno vršiti mobilizaciju; komandanti bataljona da utvrde odabrane trojke za obezbeđenje i za izvršavanje specijalnih zadataka; voditi evidenciju o civilnim licima koja pomažu četnički pokret od prvog dana i povremeno; predloge za unapređenja, odlikovanja i lišavanje čina dostaviti komandantu brigade; ustanoviti djelovodne protokole i ekspedicione knjige u bataljonima.50

U školskoj 1941/42. godini škole nijesu radile. U ustanku i kasnije stradale su školske zgrade: Italijani su zapalili školske zgrade u Slatini, Hoćevini, Kosanici i Vrulji, a partizani u Premćanima, i Otilovićima. U okviru „normalizovanja“ stanja u Crnoj Gori preko sreskih i opšinskih vlasti, pokušano je da se pokrene rad škola. Pljevaljski vesnik u broju 50 od 26. oktobra 1942. donio je Objavu uprave Gimnazije, Ženske zanatske škole i osnovne škole o početku školske godine i upisu u školsku 1942/1943. godinu. U slijedećem broju objavljen je spisak dobrovoljnih prilika za rad škola u srezu pljevaljskom i raspored učitelja u školama.51 U Gimnaziju se upisalo 362. učenika, a u osnovnu školu 447. Poslije crkvene službe, učenike je pred crkvom pozdravio sveštenik Stevan Petrović i pozvao ih da čuvaju „veru, da budu čestiti i marljivi u radu i poslušni starijima, a naročito da se čuvaju otrovnih komunističkih učenja“. Učenicima se obratio i italijanski civilni delegat Santoro, posjetivši ih na 1. decembar 1941. (napad partizana na Pljevlja) i upozorio ih da se kanu komunizma kao „najvećeg zla za društvo i narod“.

Kapetan Jovan Jelovac 3. i 29. jula 1942. godine podnio je predlog za unapređenje 7 pripadnika četničke organizacije koji su se istakli u borbama protiv ustaša i komunista. Jelovac je tada tražio da se liše čina bivši oficiri jugoslovenske vojske, organizatori komunističkog pokreta u pljevaljskom kraju: sudski poručnik Đorđije Peruničić, vazduhoplovni potporučnik Velimir Knežević i artiljerijski potporučnik Vladimir Knežević.52 Kapetan Jelovac je 29. jula 1942. izvijestio „Čika Branu“ o situaciji u Novoj Varoši i o neprimjerenom ponašanju četničkog komandanta, poručnika Vuka Kalajitovića u Bobovu. Komunista pod LJubišnjom, istakao je Jelovac, ima još samo 8, koje goni podnarednik Milutin Jelovac. U srezu pribojskom dobro se radi. Kapetan Kijanović napravio je problem u srezu prijepoljskom i povukao se u Srbiju. Na ovom području sada dejstvuje hodža Pačariz sa muslimanskom milicijom kojima hoće da sadejstvuje 60 pripadnika muslimanske milicije sa Metaljke. Italijani su napustili Boljaniće koje je potom zaposjeo Bogoljub Irić. Veza sa Srbijom je osigurana.

U očekivanju saveznika. Stradanje muslimana u Bukovici. Zatišje i prelasci. Kapitulacija Italije, zahtjevi za bombardovanje Pljevalja 1943.

U decembru 1942. kod Draže Mihailovića došao je engleski izaslanik pukovnik Vilijam Bejli da zamijeni majora Hadsona. On je Draži tada rekao da će se saveznici iskrcati na Jadransko more u periodu od januara do maja 1943. pa bi trebalo da se obezbijedi njihov prihvat. Draža je tada odredio načelnika svog štaba Zaharija Ostojića da neutrališe domaće protivnike, ustaše i komuniste, da ne bi iz pozadine dejstvovali u leđa. Ostojić je za taj zadatak odredio Nikolu Bojovića sa pet brigada: dvije pljevaljske, dvije durmitorske, fočansku i prijepoljsku. Prema Neretvi za borbu sa komunistima trebalo je da ide Pavle Đurišić sa 6000 ljudi, Bajo Stanišić sa 3000 i Petar Baćović sa 2000 ljudi. Međutim na terenu je došlo do izmjene plana zbog, kako smatra Nikola Bojović, što je Pavle Đurišić navodno saznao za saradnju (martovske sporazume) komunista sa Nijemcima pa je ostao na prostoru između Pljevalja-Čajniča-Goražda-Foče. Nasuprot dogovoru, Nikola Bojović je na insistiranje Draže Mihailovića sa svojom grupacijom od 1200 ljudi otišao prema Neretvi. U borbama sa Nijemcima i partizanima, pretrpio je težak poraz, izgubio 120 ljudi, bio ranjen i kasnije zarobljen od strane Nijemaca.53

Kako su ustaše i muslimani iz Bukovice i susje- dnih sela neprekidno činili zločine nad pravosla- vnim stanovništvom, osveta četnika Pavla Đurišića 5. i 6. februara 1943. bila je surova. Početkom februara krenuo je napad četnika na muslimane i muslimanske izbjeglice u Bukovici. Akciju je vodio Pavle Đurišić. Učestvovao je i dio pljevaljskih četnika. Glavnina četničkih jedinica koje su izvršile pokolj stano- vništva bili su sa područja Durmitora. Pljevaljski četnici bili su pomoćna snaga. Pokret četničkih jedinica otpočeo je 1. februara. 1943. Kada je krenuo napad, muslimani u Maoču, Potpeću, Kosanici i Tari skrivani su u srpskim selima i u Pljevljima. Glavni napad bio je 5. i 6. februara. Većina muškaraca i jedan dio nejači su se izvukli. Ostalo stanovništvo iz Bukovice, Meljaka, Bijedića, Graca, Čestina, Petina, Lehova Brda, Mrčeva, Cerovica, Pračice, Porosa, Crnog vrha i drugih mjesta koje se tu našlo je likvidirano na razne načine: pobijeno, bačeno u vatru i zaklano. Surovo je ubijeno nekoliko stotina ljudi. Danilo Jauković navodi da je ubijeno 678. ljudi. Od toga djece i omladinaca do 18. godina 443, žena i ljudi preko 18. godina 147. Prema ovom izvoru spaljeno je 1171 kuća i 468 drugih zgrada.54 Prema izjavi svjedoka iz 1945. poimenično je navedeno da je ubijeno je 1048 lica, zapaljene kuće i ekonomske zgrade 613 domaćinstava, a imovina poharana. Italijani su tada muslimansku miliciju sa Metaljke i više stanovnika iz Bukovice i Boljanića prebacili kamionima u Pljevlja.55 Nema sumnje da je ubijanje muslimana u Bukovici najveći i najbrutalniji zločin u pljevaljskom kraju u toku Drugog svjetskog rata. Taj radikalizam nikada nije bio svojstven Pljevljacima. On je došao sa strane. U aprilu 1941. četnici su u zaklali 10 lica: sedam lica u Pljevljima i tri lica u Premćanima (Vidak i Močilo Vuković i Spasoje Knežević).

Početkom maja 1943. vršena je nova mobilizacija četnika za borbe sa partizanima u Bosni. Neki pljevaljski četnici stigli su do rijeke Neretve, odmah iza odreda kapetana Nikole Bojovića. Tu su doživjeli poraz zbog njemačke taktike da se prvo obračunaju sa jednima pa sa drugima (sa četnicima na Neretvi, a sa partizanima na Sutjesci). Vraćajući se sa štabom od Neretve kroz pljevaljki kraj prošao je Draža Mihailović. Noćivao je u kući Đorđija Žugića i Momčila Cerovića. Preko Maoča otišao je u Kolašin. U Kolašinu je dobio obavještenje da su neki četnički prvaci u pljevaljskom kraju, posebno Filip Vojinović popustljivi prema komunistima i da kriju njihove prvake u kućama svojih rođaka. Mileta Vojinović piše da je Draža izdao naredbu da se ubije Filip Vojinović. Međutim, kako su četnici bili u rasulu i zbog Filipovih zasluga četnička komanda na Ilinom brdu (Radoman Railić, Bogoljub Irić, Jovan i Milutin Jelovac, Vuko Lacmanović i dr.) samo ga je saslušala, razoružala njega i njegovih 10 pratilaca i potom im vratila oružje nazad.

Većina četnika u pljevaljskom kraju nije 1943. odlazila u Bosnu već je ostala na položajima bez većih borbi sa partizanima. U toku V njemačke ofanzive prema partizanima, sredinom maja 1943, Nijemci su uhvatili Pavla Đurišića i internirali ga u logor u Mađarsku. Iz logora je novembra 1943. pobjegao i došao u Beograd kod Milana Nedića. Nedić ga je primio i poslao u Stari Ras, Hercegovinu i Crnu Goru da organizuje borbu protiv komunista. Nijemci su tada tražili da se razoružaju i pljevaljski četnici. Predstavnik četnika na razgovoru sa Italijanima u Pljevljima Bogoljub Irić odbio je da se preda oružje zbog eventualnog napada komunista.

Nijemci su od Bijelog Polja stigli do Stožera, Barica, Crvene Lokve, Vaškova i Premćana, a Bugari do Vrulje. Sa Nijemcima su bili Šiptari i muslimani. Sa Italijanima su išli muslimani preobučeni u italijanske uniforme. Stiješnjeni između Nijemaca, Italijana, muslimana, četnika i partizana narod se sklanjao u šume sa stvarima i hranom koju je mogao ponijeti. U takvoj situaciji Italijani su ponovo tražili da se preda oružje. Za borbu protiv partizana Italijani i Nijemci tada sarađuju sa četnicima i prihvataju Pavla Đurišića koji je došao u Prijepolje i preuzeo komandu četničkih jedinica. Poslije pogibije Đorđija Lašića, juna 1944. preuzeo je komandu četničkih jedinica u Crnoj Gori.

Poslije razbijanja partizana i četnika od strane Nijemaca i Italijana i njihovih pomagača, od sredine jula do avgusta 1943. u pljevaljskom kraju nastalo je zatišje i kod jednih i kod drugih. Nakon predaha, komunisti su se počeli okupljati oko Borove, dok su oni iz udaljenih sela čekali povoljniji trenutak. Mileta Vojinović piše da je preko leta čak 80 partizana prišlo četnicima, među kojima je bilo i komandanata bataljona (Milovan Planić), zamjenika komesara bataljona (Uroš Golubović), komandira i komesara četa. Iz partizana četnicima su tada prišli i Božo Milić, zvani Božo Bjelica, Vojislav Kovaljski i drugi. Četnici su amnestirali partizane koji su im se pridružili. Da je i među četnicima bilo dezertera svjedoči pismo Bogoljuba Irića komandantu Pljevaljske brigade prije kapitulacije Italije kome upućuje 23 četnika dezertera, koje je, kako navodi pohapsio, razoružao i neke tjelesno i materijalno kaznio. Ninka Ječmenicu strijeljao je, ističe se u pismu, zbog širenja lažnih vijesti da je cijela Pljevaljska brigada kod Konjica opkoljena i uništena i što je tužio Bogoljuba Irića kod Italijana da je navodno zvao miliciju za borbe u Bosni.56

Procjenjujući situaciju u Starom Rasu, koja je bila bez većih četničkih snaga posle interniranja Pavla Đurišića, i očekujući da može doći do kapitulacije Italije, partizansko rukovodstvo je poslalo tri svoje brigade: jednu u pravcu Nikšića, drugu u pravcu Žabljaka i treću u pravcu Pljevalja. Prva proleterska brigada je do kraja aprila 1943.  zaposjela je veći dio pljevaljskog sreza. Obnovljeni su mjesni, opštinski i sreski NOO, uspostavljena komanda mjesta i izvršena nova mobilizacija ljudstva. Borbe između partizana i četnika vođene su u reonu Krupica, Vaškova, Barica i Stožera uz obostrane značajne gubitke. Partizansko rukovodstvo u Pljevljima, konstatuje Mileta Vojinović, i tada je vršilo likvidaciju ljudi koji su smetali njihovom pokretu: Radomira Tomića, bivšeg kmeta u Vrulji; Miljana Cmiljanića u Lijesci, Milana i Vojina Popadića i Stevana Zindovića u Obardama i neke ljudi na Mijajlovici. S druge strane, Vojislav Kovaljski, sada pripadnik četničke organizacije po nalogu prijekog ratnog suda, ubio je Lala Tmušića što su u njegovoj kući boravili komunisti.

Zbog hapšenja ljudi od strane četnika u plje- valjskom kraju kod četničkog kapetana Nikole Bojovića protestovali su: Petar S. Knežević, Zarije Rondović, Blažo V. Šestović-pravnik i Mitar Čabarkapa predsjednik opštine premćanske, navodeći da su četničke vlasti u saradnji sa Italijanima iz pljevaljskog sreza pohapsile izvjestan broj ljudi. Iz opštine prenćanske 7, a traženo je 20. Iz cijelog sreza traženo je oko 300 lica. Zbog toga traže da ih zaštiti od hapšenja i da ih po mogućnosti primi u svoje redove, a krivima da sudi.57

Razvoj partizanskog pokreta prekinula je V neprijateljska ofanziva u maju i junu. U maju je Vrhovni štab nekoliko dana boravio u kući Raonića u Đurđevića Tari, a Izvršni odbor AVNOJ-a u Lever Tari.

Uoči rođendana kralja Petra II, 5. septembra 1943. godine uveče, dok su četnici spremali obilježavanje ovog datuma, napali su ih partizani na Gradini. U tmurnoj noći 90 naoružanih ljudi borilo se protiv drugih 90 naoružanih ljudi iz Maoča, Krupica, Varina, Premćana, Kotlajića i drugih mjesta. Četnika je bilo i iz Prijepolja. Oko 30 Bjelopoljaca iz Bliškove, Kovrena i Barica došlo je u pomoć partizanima. Partizani su imali nekoliko mrtvih a četnici nekoliko ranjenih. Sledećeg dana, 6. septembra četnici su formirali obavještajnu službu u Pljevljima. Šef je bio pop Milorad Vukojičić zvani Maca. Poslije rata pod optužbom da je kriv za ubistva civilnih lica, osuđen je i ubijen.58 „Obavještajci“ su postavljeni i u središtima seoskih opština.

Naredbom komandanta majora Starog Rasa Vojislava Lukačevića komandantu I Mileševskog korpusa od 12. decembra 1943. propisana je jednobraznost u pogledu postupanja prema komunistima i njihovim simpatizerima: konfiskacija imovine porodica čiji član učestvuje u komunističkim borbenim redovima, fizičke kazne nad odgovornim članovima porodice i nad jatacima i smrtna kazna u težim slučajevima.59

Posebno zanimljiv je nedatirani i nepotpisani dokument pod nazivom „Smetnje razvoju nacionalnog pokreta gledano kroz prilike sreza pljevaljskog“ u kome se ističe da se narod do provale komunista iz Bosne rado odazivao nacionalnoj mobilizaciji. Od tada se sve promijenilo, ljudi ostaju kod kuće ili se sklanjaju u šumu. Vladavina komunista trajala je oko mjesec dana. Na akcije komunisti reaguju tolerantno. Poslije likvidacije (zaklato je) pet komunista u Krupicama hvataju i puštaju četnike. Nasuprot tome četnici osuđuju na paljevinu skoro cijelu opštinu premćansku, odvode konje i odnose imovinu. I partizani su, navodi se u ovom dokumentu, vršili pljačke i proglašavali konfiskacije. Međutim partizani su radili na propagandi, držali zborove, konferencije, pisali letke, držali tečajeve za omladinu radi njihove ideološke izgradnje. Kod četnika je bilo daleko manje propagande. Partizanske jedinice su bile povezane. Kurirska i obaveštajna služba su im dobro organizovane. Kod četnika ova služba je nedostajala. Bilo je slučajeva da se jedna četnička jedinica bori dok se druga odmara; jedna jedinca traži pomoć, a druga ne haje za to. Jedinaca iz susednog sreza ne zna ništa o drugom susjednom srezu. Partizani se hvataju planina. A četnici se kreću sigurnim terenom gdje su većinom živjeli Srbi. Partizani su povećali redove sa muslimanima koje su četnici odbacili od sebe. Partizanske jedince svuda su radile po istim pravilima, dok je svaki četnički odred imao svoj stav, pravila i shvatanja, što je razbijalo jedinstvo. Partizanski pokret prikupljao je inteligenciju a četnički nije tražio njihovu saradnju. Da bi se popravilo ovo stanje autor teksta predlagao je:

1) Da se formiraju sreski odbori iz redova najuglednijih ljudi i da se po njihovim savetima preduzimaju akcije;

2) Sudstvo da se isključi iz redova vojske kao i pitanje rekvizicije, konfiskacije i kažnjavanja što treba prepustiti pozadinskoj vlasti;

3) Pri Vrhovnoj komandi da se obrazuje Stalni savjet sreskih delegata i preko njih politički djelovati;

4) Reorganizovati vojničke jedinice. Od svih brigada jednog korpusa formirati samo jednu borbenu brigadu pod komandom najsposobnijeg oficira tog kraja. Za tu jedinicu uzeti dobrovoljce po mogućnosti mlađe ljude. Jačina brigade da bude 1500 vojnika. Od ostalog ljudstva formirati pozadinsku i rezervnu brigadu;

5) U gradovima pooštriti prirez-konfiskaciju za vojne potrebe;

6) Organizovati jaču propagandu sa višim vojnim oficirima koji bi sporazumno radio sa stalnim savetima u srezu.60

Zahtjevi za bombardovanje Pljevalja

Iz objavljenih ruskih izvora saznajemo da je Georgi Dimitrov, bugarski komunistički funkcioner u Kominterni 23. maja 1943. pisao Staljinu i zahtijevao bombardovanje Pljevalja: „Neophodno je zamoliti Engleze da bombarduju Sarajevo, gdje se nalazi 300 aviona i Zagreb gde se nalazi 700 aviona. Takođe treba bombar- dovati i gradove: Pljevlja, Mostar, Peć, Bijelo Polje, Nikšić, Podgoricu“.61

Josip Broz Tito je 10. decembra 1943. pisao britanskom komandantu za Srednji istok generalu Henri Vilsonu: „… U istočnoj Bosni neophodno je napasti Rogaticu i Pljevlja u Sandžaku. Takva vaša podrška imala bi ogroman značaj za ishod naših sadašnjih teških borbi“.62

Britanski avioni povremeno su dostavljali pomoć partizanskom pokretu. Štab 2. udarnog korpusa NOVJ, u aktu strogo pov. br. 94 od 15. oktobra 1943. upućen štabu II partizanske divizije u Pljevljima navodi: „Od Vrhovnog štaba NOV i POJ dobili smo radiogram sledeće sadržine: čekajte engleske avione u Pljevljima od 17. do 19. ovog mjeseca. Znaci kao i prije. Avione će te čekati od 20 časova uveče do 2 časa izjutra“.63 Prvo vazdušno snadbijevanje italijanske partizanske divizije „Garibaldi“ bilo je bacanjem tovara sa padobranom 1. novembra 1943. godine, a poslednji uspješan let 17. februara 1945. Neobavljena polijetanja spremana su 24, 25 i 28. novembra 1943. godine.

Avgusta 1943. Nijemci su iz Bosne u Pljevlja prebacili muslimansku miliciju da zaštite saobraćajnice i pljevaljsko područje kao važno područje za svoju upravu. Ovo angažovanje milicije trajalo je oko mjesec i po dana do preuzimanje Pljevalja poslije kapitulacije Italije. Teror i nasilje u Pljevljima su tada pojačani. Nakon kapitulacije Italije (9. septembar 1943) Nijemci su razoružali italijansku vojsku u Pljevljima i sproveli je do Žabljaka odakle je odstupala za Italiju. Jedan italijanski bataljon odstupao je preko Priboja. Italijanski garnizoni u susjednim mjestima već su bili ispražnjeni. Do kapitulacije Italije dužnost posadne milicije u Pljevljima i okolini vršili su i Srbi. Nakon kapitulacije oni su se priključili četnicima.

Nijemci su sa italijanskim oružjem naoružali oko 400 pripadnika muslimanske milicije i muslimane u pljevaljskom kraju da bi za svoje potrebe osigurali komunikacije i da bi ih upotrebili u borbama. Muslimanska milicija sa oko 400 ljudi smatrala je da ne može sama držati grad u svojim rukama. Stoga su bili voljni predati grad bez borbe kad Nijemci iz njega odstupe. Uspostavili su veze i sa partizanima i sa četnicima. Muslimani su se držali onoga koji je bio jači, te im se, navodi se u dokumentima i partizanske i četničke provenijencije, nije moglo pouzdano vjerovati. Stariji su pregovarali sa četničkim komandantima Vojislavom Lukačevićem i Vukom Kalajitovićem na Trlici, a mlađi su htjeli sa partizanima.

Poslije kapitulacije Italije partizani i četnici su vodili borbe oko Pljevalja i za Pljevlja. Partizanski izvori iz tog vremena navode: da je II proleterska brigada 13. septembra 1943. „razbila četničke bande na Meljaku. Ubijeno je 12 četnika i nekoliko ranjeno“; 17. septembra kod Pljevalja „razbijena je jedna četnička grupa i ubijeno 5 četnika“; Ratni sud pri Štabu II dalmatinske brigade kaznio je presudom „izvjesne četničke bandite“; četnici su u borbama oko Pljevalja imali „20 mrtvih, oko 40 ranjenih i 20 zarobljenih“. Nakon borbi četnici su odbačeni prema Priboju, gdje se još uvijek nalazio jedan bataljon italijanske vojske. U vezi borbi za Pljevlja Mileta Vojinović piše da su četnici nastupali od Rudnice, preko Židovića i Kraljevaca, da su sa partizanima imali manji sukob na Ilinom Brdu, a sa muslimanima na Pliješi i da su morali odstupiti prema Adrovićima, gdje su dali manji otpor, i prema Priboju odakle su ih potisli muslimani. U Meljaku je ostao Gorski štab Jovana Jelovca sa oko 40 ljudi i grupa na Jabuci za rad u pozadini. Obje strane su, navodi Vojinović, imale nekoliko mrtvih boraca. Nakon povlačenja partizani su u Nangama ubili 4 lica, u Šulima 2 lica, popalili 8 kuća Pupovića i zgrade Milije Stanića. Potom je došlo do sukoba meljačkih četnika i jedinica 2. proleterske brigade u Meljaku i Glibaćima.

Nijemci su 18. septembra 1943. napustili Pljevlja i odstupili prema Nikšiću. Nakon njihovog odlaska partizani su srušili most na rijeci Tari sa žabljačke strane. Jedinice II proleterske brigade i III sandžačke divizije 22. septembra 1943. ušle su u Pljevlja. Muslimanska milicija predala je grad bez borbe i naoružanje (7 teških mitraljeza i 20 puškomitraljeza) i magacin u kojem je bilo: 3.000 kg. duvana, 18.000 kg. soli, oko 3.000  italijanske municije, 600 mina za teški bacač i više mina za laki bacač i drugog naoružanja i ratnog materijala, odjeće, obuće i hrane. Ulazak partizana u Pljevlja za njihov pokret bilo je od velikog značaja. Na prvi poziv partizanima se priključilo oko 200 muslimana. Stupanjem pljevaljskih muslimana u partizanske redove smatralo se da će se privući i muslimani Prijepolja, Komarana, Bijelog Polja i Sjenice koji su se uvijek ugledali na pljevaljske muslimane.64

Situacija posle kapitulacije Italije u Srezu pljevaljskom opisao je kapetan Jovan Jelovac u izvještaju kapetanu Radomanu Railiću od 9. septembra 1943. Jelovac ističe da se raduje i čestita kapitulaciju Italije i dostavlja nekoliko vanrednih brojeva lista svoje brigade povodom ovog događaja, sa zahtjevom da ih podijeli vojsci i narodu i upozna ih sa kapitulacijom. U izvještaju ističe da je naredio mobilizaciju ljudstva sa teritorije pljevaljske, pribojske i 1. mileševske brigade. Plan je da se Pljevaljska brigada skoncentriše u reonu Metaljke i prema Bukovici, a I mileševska brigada u reonu Babine-Krnjača, za sada kao rezerva. Planirano je da kapetan Vojislav Lukačević ode na referisanje u Vrhovnu komandu Jugoslovenske vojske u otadžbini sa predlogom da se brzo vrati i dovede 1000- 1200 četnika iz Srbije radi pomoći i prestiža četničke organizacije. U vezi sa tim predložio je da Railić mobiliše novo ljudstvo.65

Nešto kasnije, 19. septembra 1943, poručnik Vuk Kalajitović iz štaba 2. Mileševskog korpusa izvještava o situaciji u Strom Rasu. Prema ovom izvještaju Pljevlja, Prijepolje i Bijelo Polje su u četničkim rukama, Novu Varoš drže partizani, a Sjenicu Nijemci. Pljevlja su međutim još uvijek držali Nijemci. U toku oslobođenja Pljevalja četnici su od Nijemaca zarobili 3 kamiona sa hranom i 1 gusenicu; 11 Nijemaca je zarobljeno, a jedan je poginuo. NJemački garnizon napadnut je i u Prijepolju, iz koga su se Nijemci povukli u Sjenicu. Novovaroška brigada sa jednim bataljonom Pljevaljske brigade i ljudima Ivana Ružića vodila je nekoliko dana borbe na Kosanici sa „komunistima“ Marinka Golubovića jačine oko 300 boraca. Komunisti su potisnuti preko Tare. Sa muslimanima je postignut sporazum oko mobilizacije ljudstva u srezovima pljevaljskom i mileševskom. Muslimani Starog Rasa su dali načelan pristanak za svoj ulazak u redove Jugoslovenske vojske u otadžbini. Mogli bi dati oko 1500 boraca. No, muslimani se kolebaju, posebno u Pljevljima. U slučaju dolaska jakih partizanskih snaga svi muslimani bi u Pljevljima njima prišli. Kalajitović na kraju izražava neizvesnost u pogledu mobilizacije muslimana u četničke redove.66 Ova se procjena ubrzo potvrdila.

Kapitulacija Italije radikalno je promijenila situaciju. Kada su Nijemci zauzeli Prijepolje krenuli su i u Pljevlja. Partizani su se povukli iz Pljevalja u Kakmuže i Bobovo, gdje je bila 2. sandžačka brigada. Nijemci su izvršili prodor do Kosanice i Pandurice, gdje su 12. novembra ubili Danila Terzića, pa se posle desetak dana povukli u Pljevlja. Partizani su napali četnički vod u Košarama. Tu su uhapsili i kasnije ubili Mlađena Vojinovića. Pred zimu 1943/1944. stabilizovao se front, trojna vlast u pljevaljskom kraju: Nijemci su bili u Pljevljima; sela bliže gradu držali su četnici, a u Kruševu, Šljivanskom i Hoćevini bila je 4. sandžačka partizanska brigada, u Potpeću, Matarugama i Kamenoj Gori bila je 3. sandžačka brigada.

Savezničko bombardovanje Pljevalja. Stradanje četnika u Višegradu. Oslobođenje Pljevalja i formiranje komunističke vlasti 1944.

Četnici su i na početku 1944. godine vjerovali u pobjedu svoje politike. Komandant mjesta u Pljevljima potporučnik Bogoljub Irić u naredbi četnicima 6. januara 1944. čestita Božić i želi pobjedu nad komunistima i Jevrejima koji su „zaveli bratoubilački rat u našem narodu, a naš narod bacili u vrtlog, haos i propast … da unište srpsku naciju, svetosavsku crkvu, vjeru i porodicu …“67

Gorski štab Jugoslovenske vojske u otadžbini sa potpisom Pavla Đurišića 25. februara 1944. izdao je zapovijest o koncentraciji trupa, rasporedu naoružanja, obezbjeđenju unutrašnjosti, dopremanju hrane, municije i drugog materijala: 2. mileševski korpus u zvjezdanskoj opštini; pljevaljska brigada na prostoru Grevo – Komine – LJuća; pribojska brigada u selu Bučje; 1. bjelopoljska brigada u selu Ivanje; 2. bjelopoljska brigda na prostoru Tutići-Vrbica-Zaumsko.

U aprilu 1944. četnici su prešli u ofanzivu. Napadi su išli od Prijepolja i Pljevalja pod komandom Pavla Đurišića. U pomoć su došli četnici iz Priboja, Prijepolja i Nove Varoši. Pljevaljska brigada sa nekoliko stotina ljudi krenula je od Brvenice, Šljivanskog i Hoćevine prema Glibaćima i Kosanici. Na Križevcima i položajima oko sela LJuće ostala je Gorska grupa (specijalna jedinica) Jovana Jelovca sa oko 70 ljudi i četa Marka Škuletića iz Bukovice sa oko 30 ljudi. Partizani su doznali za četničku ofanzivu i izvršili kontranapad. U Šumanama su napali i razbili Pribojsku brigadu koja se sa 11 mrtvih i više ranjenih povukla u Priboj. Težak udarac za četničku organizaciju bio je pogibija komandanta Pljevaljske brigade, kapetana Jovana Jelovca 7. aprila 1944. na Križevcima iznad sela LJuće, na položaju koji je utvrdio i uporno branio za svo vrijeme rata nakon svog povratka iz Srbije. Mileta Vojinović u svojim istraživanjima došao je do saznanja da ga je ubio čovjek iz njegovog obezbjeđenja koga su zavrbovali komunisti. Ubica je odmah prešao u partizane i ponio puškomitraljez sa sobom. Na mjestu komandanta Pljevaljske brigade Jovana Jelovca je zamijenio bratstvenik Milutin Jelovac. Veliki gubitak bila je i pogibija komandanta 4. bataljona Pljevaljske bigade artiljerijskog potporučnika Milenka Miša Nenadića 12. septembra 1944. Novi komandant četničke pljevaljske brigade, Milutin Jelovac poručio je tada partizanima da su četnici voljni da obustave bratoubilački rat. Međutim, partizani su im odgovorili da im bez krvi neće dozvoliti prolaz do Jadranskog mora gdje se očekivao dolazak krlja Petra II Karađorđevića. Četnicima su tada u pomoć ponovo došli četnici Vuka Kalajitovića iz Nove Varoši, mileševska brigada i 300-400 pripadnika jedinica Milana Nedića. Partizani su se pred jačim četničkim snagama bez borbe povukli prema Mojkovcu. Zabilježeno je da je i u ovom periodu bilo prelazaka iz četnika u partizane i obrnuto. Partizani su tada na Kosanici ubili Đola Kljajevića, Svetozara Joksimovića, Pauna Rabrenovića, Radoša Bujišića i Uroša Vojinovića.

Iz ovog perioda sačuvan je Plan i uput za formiranje nacionalnih gerila u svakoj seoskoj opštini od 3 do 10 naoružanih ljudi na teritoriji pljevaljskog i bjelopoljskog sreza radi zaštite četničkih familija.68

Početkom marta 1944. četničko rukovodstvo očekivalo je da od Podgorice pristignu jedinice majora Kujovića i od Nikšića jedinice Ivana Ružića svega oko 2000 ljudi, koliko je i Stari Ras mogao dati za borbu protiv partizana oko Prijepolja.

Komandant Milutin Jelovac 15. maja zahtijevao je pomoć od kapetana Josića i njegovog drugog bataljona za borbu protiv komunista koji su napali na Bobovo, zaplijenili nešto ovaca i odstupili prema Kosanici. Nešto kasnije, 19. maja, Milutin Jelovac zahtijevao je da leteća brigada „ Bosne „ učestvuju u borbama protiv partizana na potezu Kosanica – Potkrajci gdje su se nalazila 3. bataljona 4. proleterske brigade, jačine 250-300 ljudi i jedan bataljon Durmitoraca sa 100 ljudi.69

O situaciji u Starom Rasu 22. maja 1944. Veliša Damjanović (Sulja) iscrpno je izvijestio predsjednika srpske vlade narodnog spasa Milana Nedića u Beogradu. Vladajući velikim dijelom Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Starog Rasa, ističe se u izvještaju, partizani su uspjeli da u narodu razviju toliko jaku propagandu i obavještajnu službu (dr Milatović, Gordo i Desa Bajić, više muslimana i dr, prim. M.P.)da im se s pravom može diviti, da i dalje vrše mobilizaciju, da im je vojska izvježbana i dobro naoružana sa mitraljezima, puškomitraljezima i bacačima, dobro disciplinovana i dobro obučena. O nacionalnim grupama izvještač ističe:

  1. Starješinski kadar kod četnika je nedovoljan i neizgrađen. Pozadinski partizani uključeni su u njihove redove;
  2. Četnici Pavla Đurišića iako najbolja grupa u pogledu naoružanja i mobilizacije i u materijalnom smislu stoji lošije. Disciplina je popustila. Prisutna je malodušnost;
  3. Muslimanska milicija uz pomoć Nijemaca uspjela je da se dobro organizuje, naoruža i materijalno snadbe, „ ali kod nje borbeni duh ne postoji, jer još nije načisto da li im preti veća opasnost od komunista ili od srpskih nacionalnih snaga, te prema tome jednako se raduju pogibiji četnika kao i komunista“;
  4. Dobrovoljci su se pokazali kao dobri borci,
  5. Muslimansko stanovništo kao i pravoslavno oprezno je i nepoverljivo, plaši se partizanskih ćelija. Muslimanski prvaci orijentišu se prema Beogradu, kao njihov prvak Hasan Zvizdić. Major Đurišić prihvatio je saradnju vlade narodnog spasa i obavezu da formira tri dobrovoljačka puka. Zato je potrebno iz Srbije poslati nekoliko oficira i intelektualaca koji će dati tok cijeloj organizaciji i zauzeti jedan broj komandnih položaja. Izvještač predlaže da se unaprijedi major Đurišić i istaknuti borci iz njegove grupe, te da se jedan dio komandnog osoblja iz jurišnih brigada postavi za komandno osoblje novih jedinica. U svakoj jedinci, po mišljenju Damjanovića, treba postaviti prosvetara za idejni rad, u svakom selu organizovati nacionalnu ćeliju za obavještajni rad, organizovati omladinske sekcije – muške i ženske od 14 do 18 godina i nacionalni podmladak od 10 do 14 godina. Za cijelu akciju poslati dvije grupe po 10 članova, jednu u Crnu Goru i jednu u Stari Ras. Grupe treba da budu sastavljene od studenata i nekoliko viših oficira.70

O vojnoj situaciji u Starom Rasu Dražu Mihailovića 29. maja 1944. izvijestio je i komandant kapetan Vuk Kalajitović. Komunisti su tada, piše Kalajitović, držali oblast Sandžaka do linije: Prijepolje – Pljevlja – Kosanica- Tara i gradove Bijelo Polje, Brodarevo, Berane i svu okolinu. Na desnoj strani Lima drže do linije Selo Stranjani – selo Trijebine i sela u blizini Berana. Komunisti se spremaju da zauzmu cio Sandžak i da krenu u Srbiju. Major Đurišić bio je kod Milana Nedića u Beogradu. Obećano mu je naoružanje za 5.000 ljudi. U planu je da se obrazuje jedan puk u Starom Rasu a jedan u Crnoj Gori. Jačina četničkih snaga u Starom Rasu i Crnoj Gori, navodi Kalajitović, iznosila je 5.000 ljudi. Odnos muslimana prema četnicima za sada je pomirljiv. Svi muslimani su više naklonjeni komunistima, osim u Novoj Varoši.71

Da su navedeni podaci i procjene koje je iznio kapetan Kalajitović tačne potvrđuju i izvještaji ostalih izvještača da su pojedine čete Pljevaljske brigade već početkom jula 1944. bile odsječene od drugih jedinica svoje brigade. Iako je jugoslovensko pitanje u načelu već bilo riješeno, četničko rukovodstvo u Pljevljima je i dalje, kako 19. jula 1944. piše Bogoljub Irić, primalo i izdavalo naređenje o mobilizaciji i formiranju četničkih jedinica. U ljeto 1944. pljevaljski četnici uveli su političke rukovodioce pod nazivom „inetelektualni rukovodioci“. Na desetodnevnim tečajevima predavanje je slušalo po desetak mlađih pola- znika. Predavanja su držali Radoman Zuković i Marko Banović. Tečaj je organizovao i za njega bio odgovoran Filip Vojinović. Pored ostalih, teme su bile komunizam i religija. Četničko vođstvo se nadalo da će Rusi i Amerikanci prihvatiti Dražu i spasiti njihov pokret. Međutim, Englezi su Dražu Mihailovića smatrali za panslavistu i zbog toga mu okrenuli leđa, a jugoslovensko pitanje bilo je ranije riješeno. U junu 1944. Englezi su uspostavili aerodrom na Žabljaku preko koga su partizanima doturali oružje, municiju, hranu, odijelo i prebacivali ranjenike na liječenje. Nijemci su saznali za ovu akciju i pored svog garnizona u Pljevljima angažovali oko 400 muslimana od 18 do 45 godina, obukli ih u SS uniforme i naoružali. Kada su Nijemci stigli na Žabljak muslimani su za osvetu zbog Bukovice popalili sela: Vrela, Međužvalje, Borje, Suvodo i Njegovođu sa okolinom i ubili 32 dece, žena i staraca. Nijemci su na NJegovođi naišli na prazan aerodrom, pa su se vratili u Pljevlja, a partizani nastavili da ga i dalje koriste.

Bombardovanje Pljevalja 24. jula 1944.

Na zahtjev rukovodstva partizanskog pokreta, Englezi i Amerikanci bombardovali su Pljevlja 24. jula 1944. Ova akcija je dugo pripremana i na kraju realizovana. U izvještaju štaba 5. udarne divizije NOVJ, koji je 7. juna 1944. dostavljen štabu 2. udarnog korpusa o dolasku dvije njemačke divizije u Prijepolje, između ostalog, napisano je: „ …U Prijepolje stigle dvije njemačke SS divizije. Nabrojano oko 300 kamiona samo na ulicama, dok se po šljivicima nalazi još toliko. Sve došlo od Kosovske Mitrovice … Radio zvučnik u gradu javlja o napredovanju Nijemaca ka Tari. U gradu se govori o napadu od Sjenice ka Bijelom Polju. Tražite najhitnije da bombarduju Sjenicu, Prijepolje, Plevlje, ako može još danas“. 72

Sa Orlovice na Visu, gdje je bio Vrhovni štab NOVJ, 18. jula u vezi sa navedenim zahtjevom odgovoreno je: „Prvog vedrog dana saveznici će bombardovati Pljevlja. Izvijestite o jačini garnizona u Pljevljima i Prijepolju“.73

U Pljevljima je tada bio jak motorizovani puk 1 brdske njemačke divizije izmješten sa Kosova. U gradu su bile i četničke snage. NJemačka vojska je vršila ukopavanja po ulicama, voćnjacima i kod porušenog vojnog logora na Barakama. Zbog svakodnevnog prelije- tanja aviona i ranijih bombardovanja građani su odlazili van grada i u skloništa. Međutim, na pazarni dan kada je najviše ljudi bilo u gradu 24. jula 1944. Oko 10 sati prije podne bombardovanje je izvršilo 7 bombardera tipa „ 1LJega1og“. Razoren je najljepši dio grada i porušeno oko 50 kuća na prostoru sadašnjih ulica: Moše Pijade-Kralja Petra-Tršova-Avalska i Velimira Jakića. Tu je bila zgrada pošte, kuće Đenisijevića, Antonijevića, Adžića, Jovana Jelovca, zgrada u kojoj je bio smješten četnički zatvor i druge. Porušen je dio grada koji je Pljevljima davao evropski izgled. U njemu je živjelo pravoslavno stanovništvo. Sve je bilo u ruševinama. Nijedan njemački vojnik nije poginuo. Broj poginulih nikada nije utvrđen. U izvještajima i kasnijim kazivanjima navodi se broj od 20, 22 i 24 lica. Više od 150 bilo je ranjenih. Stradao je i dio štaba pljevaljske četničke brigade i zatvorenici u četničkom zatvoru. Načelnik partizanskog štaba general major Rade Hamović je kasnije izvijestio Glavni štab NOVJ da je „saveznička avijacija sa 4 aviona bombardovala Pljevlja i Peć. Postignuto je više pogodaka. Ubijeno je 137 NJijemaca i četnika. Bačene su dvije bombe po 1.000 kg.“74 U izvještaju Glavog štaba NOV i PO sa Titovim potpisom saveznici su obavije- šteni: „…uništeni su četnički štab i mjesna komanda“.75 Prema američkim izvorima na teritoriji Jugoslavije američka avijacija je bombardovala 111 gradova i mjesta, većinom na srpskom etničkom prostoru. Od toga u Crnoj Gori: Kotor 10. oktobra 1944, Pljevlja 24. jula 1944, Podgoricu 23 oktobra 1943, 5. maja 1944, 4. novembra 1944, 5. novembra 1944, 7. novembra 1944, Tivat 10. oktobra 1943 i Ulcinj 7. novembra 1944.76

Pljevaljsko područje saveznici su bombardovali i početkom jeseni 1944. Datum nije tačno utvrđen. Očevici kazuju da su dva saveznička aviona nadlijetala pljevaljsko područje. Jedan američki bombarder iznad sela Maoče izbacio je dvije velike bombe koje su eksplodirale nedaleko od kuće Trifuna Peruničića, zatim je produžio prema rijeci Tari i srušio se iznad Selca. Drugi avion američki bombarder u niskom i sporom letu izbacio je padobrane na području Mataruga. Ubrzo se srušio u mjestu Strmećici između sela Vukovo Brdo i Obarde. Posade oba aviona su pronađene, spašene i predate saveznicima.77 Saveznička avijacija je 19. novembra 1944. ponovo bombardovala Pljevlja. Ciljevi su bili gornji i donji most na Ćotini i sjeverni dio ispod Pliješi. Partizanska artiljerija koja je sadejstvovala sa Ilinog brda nanosila je velike gubitke četnicima u Pljevljima da su se oni odmah povukli ne čekajući drugi napad iz vazduha i sa zemlje. U toku ovih borbi, po sjećanjima očevidaca zarobljena je blagajna četničkog Gorskog štaba u Pljevljima. Međutim, i pored već vidljive prednosti partizana Milutin Jelovac, komandant Pljevaljske brigade, i dalje je govorio „pobjeda je naša“.

Komanda sreza pljevaljskog 20. avgusta 1944. izdala je naredbu da se komunističke familije vraćaju kući. U naredbi je rečeno ko se dobrovoljno prijavi da neće snositi nikakvu odgovornost. Milutin Jelovac komandant Pljevaljske jurišne brigade, 30. avgusta pozivao je na predaju i stupanje u četničke redove komunista, njihovih familija, jataka i simpatizera do 6. septembra 1944. U naredbi je navedeno ko se poslije ovog datuma nađe u šumi smatraće se gerilom, ko jatakuje sa komunistima biće na licu mjesta ubijen, familije protjerane, a kuće zapaljene. Ako neko od odbjeglih komunista opali pušku na četnike biće spaljeno 5 kuća komunističkih, a ako neko bude ranjen biće spaljeno 10 kuća i strijeljano 5 komunističkih simpatizera, i ako neko pogine navedeni broj biće udvostručen. U pozivu se između ostalog ističe „ mi smo poveli borbu radi odbrane naroda zato smo gotovi da oprostimo mnoge krivice onima koji se jave i koji nas iskreno pomognu u našoj narodnoj borbi protiv izdajnika-komunista“. Svi komandanti sa predsjednicima opština dobili su zadatak da sastave spisak komunističkih familija, jataka i simpatizera i da ih dostave sreskim komandantima. Naredba je predviđala i obavezu da se uspostavi četnička obavještajna služba, relejne stanice, veza sa susednim komandama. Na kraju naredbe rečeno je da se završi vršidba partizanskih žita i da se trećina uzme za četnički magacin. U kućama u kojima je bilo više komunista naređeno je da se uzme više od pola žita.78

U toku napada njemačkih snaga partizansko rukovodstvo je 21. avgusta 1944. formiralo 5. sandžačku narodnooslobodilačku udarnu brigadu. Krajem avgusta i početkom septembra 1944. partizani i četnici vodili su međusobne borbe i ulagali napore da zadrže dostignute položaje i prostore. Radoman Railić 24. septembra 1944. kritikuje malodušnost i neizdržljivost u radu i pokretu četnika. Nagovještava mogućnost da se izvrši pokret prema Premćanima i Krupicama, s tim da se na Kosanici ostavi gerila da se bori sa partizanima. Međutim, četnicima je svega ponestajalo. Iz štaba Pljevaljske četničke brigade molili su komandanta nevesinjskog korpusa za dodatnu municiju „što više od brede italijanske, lakog i teškog bacača i srpske municije što više. Mnogo je potrebno“.79

Krajem avgusta 1944. Nijemci su započeli veću operaciju protiv partizana u Srbiji, pa su veće partizanske jedinice otišle u tom pravcu. Četnici su tada ponovo zauzeli Pljevlja i skoro čitavu teritoriju sreza pljevaljskog. Rusi su se približavali granicama Bugarske. Okruženje oko kralja Petra II propagiralo je „mogućnost“ iskrcavanja kralja Petra II Karađorđevića kod Dubrovnika. Draža Mihailović vršio je pripreme za doček Kralja. Radi toga je krenula jedna grupa od Ivanjice preko Pljevalja i Nikšića. I iz Pljevalja se spremala ekipa da ide pred kralja. Pljevaljski i hercegovački četnici trebali su da oslobode od Nijemaca i ustaša Trebinje i okolna mjesta. Pavle Đurišić sa svojom grupacijom stigao je u Podgoricu, odakle je trebalo da krene za Dubrovnik. Međutim, iskrcavanje Kralja bila je samo ideja od koje je Vilston Čerčil odustao i nije dozvolio kralju Petru II da se tajno prebaci u Jugoslaviju. U dogovoru sa Titom bio je protiv Kraljevog dolaska u Jugoslaviju. Pored toga, prisilio je Kralja da prihvati sporazum Tito-Šubašić. Uzalud su se četnici tukli sa Nijemcima i ustašama oko Trebinja. U Trebinju su ih napali i partizani Vlada Šegrta pa su se morali povući iz grada. U ovim borbama poginulo je oko 20 Pljevljaka i bilo više ranjenih. Krajem oktobra 1944. Englezi su u blizini Dubrovnika iskrcali dvije artiljerijske baterije i učestvovali u borbama protiv Nijemaca. Nijemci su partizanima tada u razmjenu predali Vojislava Lukačevića, koji je 1945. osuđen i strijeljan u Beogradu.

Početkom septembra 1944. četnici su izvršili mobilizaciju i imali veliku brigadu, održali zbor na Kosanici za 80-ak ljudi. Filip Vojinović i Radoman Zuković govorili su o štetnim posledicama komunističke politike po srpski narod, kojima je glavni cilj borba protiv četnika. Govornici su se osvrnuli i na stav saveznika i njihovo bombardovanje srpskih gradova. Nakon uvećanja ljudstva, četnici su formirali II četničku brigadu sa dvije čete jačine oko 70 ljudi. Komandant je bio Vaso Dragaš. Komandanti četa bili su Radoje Petrović iz Javorka i Jovan-Muta Marković iz Krupica. Nekoliko dana brigada je vodila borbe sa partizanima na Kosanici i susednim selima. Na Kutuši je poginuo Petar Kljajević. I jednima i drugima dolazili su u pomoć Durmitorci i Pivljani. Mileta Vojinović bilježi da je iz Priboja u Pljevlja došao jedan bataljon muslimana četnika sa oko 50 ljudi. Većih borbi za Pljevlja nije bilo. Treća sandžačka brigada napala je od Golubinje, sa Trlice i Ilina Brda, pa su se pljevaljski četnici 1. oktobra 1944. povukli iz Pljevalja. Sa vojskom je krenulo i oko 250 građana: intelektualaca, žena i djece. Pod komandom potporučnika Milutina Jelovca Pljevaljska brigada sa oko 970 boraca 3. septembra 1944. krenula je u povlačenje prema Hercegovini. Brigada je tada imala 4 bataljona i peti omladinski, pod komandom Josipa Žica. Komandanti bataljona bili su: Ivan Jelovac, Milovan Planić, Vojin DŽogaz i Mišo Nenadić, koga je nakon pogibije zamijenio Boško Topalović. Ispred Treće sandžačke brigade Pljevaljska četnička brigada povlačila se ka Boljanićima. Osipanje četnika bilo je skoro svako- dnevno. Partizani su ih potisli prema Poblaću i Potkovaču. U Potkovaču meljački četnici su se razišli u dvije grupe: grupa od 20 četnika sa Ivanom Jelovcem vratila se u Meljak, gdje se krila do 26. januara 1945. kada je bila otkrivena i sprovedena u Pljevlja. Prijeki sud osudio je na smrt četvoricu, a ostale na dugogodišnju robiju. Druga grupa Meljačana je nastavila ka Rudom. Četnički redovi su se su se i dalje smanjivali. Jedni su se vraćali kućama, a druge je hvatala OZN-a i ubijala. Mileta Vojinović bilježi da je ostalo oko 100 Pljevljaka, dvadesetak Durmitoraca, desetak Pivljana, četrdesetak Novovarošana, svega oko 160 ljudi sa oružjem. Otpor su pružili na Kovaču, odakle je dezertiralo još desetak ljudi.

Povlačenje je nastavljeno i nakon napuštanja pljevaljske teritorije. Iz Čajniča su se povukli do Međeđe, a odatle se vozom prebacili do Višegrada. Narod je odstupao ispred vojske. Od političkih ličnosti u Višegrad su stigli Filip Vojinović, Vuko Lacmanović, Momčilo Petrović, i drugi. Sa vojskom su bili Radoman Railić, Ivan Ružić, Vuk Kalajitović. Desetog oktobra 1944. Treća sandžačka brigada napala je i neutralisala četničku stražu na brdima iznad Višegrada. Spasilo se samo nekoliko stražara koji su uspjeli da pređu rijeku Rzav i da se sklone u šume. Nastala je bratoubi- lačka borba i stradanje u gradu. Nakon zauzimanja Višegrada partizani su četnike izvodili iz kuća i sve koji su imali oružje ubili pored mosta na Drini. Jedan dio četnika uspio je da se izvuče iz Višegrada. Kada se voz poslije ponoći vratio iz Višegrada za Međeđu vratio se i dio četnika: Ivan Ružić sa Durmitorcima, Vuk Kalajitović sa Novovarošanima i Prijepoljcima i nekoliko Pljevljaka. Komanda mjesta u Višegradu angažovala je dvoje konjskih kola u koja su skupljani leševi, dopremani do crkve u Višegradu i tu sahranjivani u zajedničku grobnicu jedan pored drugoga sa ceduljicom u flaši na kojima je ispisano ime i prezime. Prvo je sahranjen pop Božidar Ćosović, pa Vuko Lacmanović, Momčilo Petrović, agronom Milojica Šiljak i tako redom. Ukupno je sahranjeno 83 četnika. Stradalo je oko 50 bolesnika u četničkoj bolnici u Višegradu koje su partizani bacili u Drinu.U borbama u Višegradu poginulo je 25 partizana koje su četnici bacili u Drinu. Za ovaj masakrsu odgovorni Halil Murtezić, komandant Treće sandžačke brigade i Danilo Knežević, politički komesar ove brigade. Preživjeli učesnici ovih događaja svedoče oda su egzekutori pretežno bili Muslimani. U bratoubilačkoj borbi sa jedne i sa druge strane život je izgubilo preko 150 ljudi. Oko 60 Pljevljaka i oko 20 Durmitioraca zadržalo se po selima oko Drine do 20. oktobra.

Partizani su u Višegradu zarobili i civile iz Pljevalja, među kojima su bili: profesor Gimnazije Milivoje Kandić, sveštenik Prokopije Šiljak, Marko Banović, Jovan Golović, Vlade Lučić, Trifun i Rade Novković, Relja Dragaš i drugi. Nakon provjere i ispitivanja pušteni su kućama. Kada se Treće sandžačka brigada vratila iz Višegrada na putu za Pljevlja sukobila se sa četnicima iz Srbije u Babinama i bila odbačena od Pljevalja. Srbijanski četnici po naredbi svoje Vrhovne komanda ušli su u Pljevlja oko 5. novembra 1944, a partizani se povukli prema Potpeću i Mijakovićima. U Pljevlja se iz Trebinja vratio Milutin Jelovac sa 100 boraca. OZN-a je tada kako bilježi Mileta Vojinović ubila 5 Kneževića i Sava Gomilanovića u Rabitlju.

Četnici iz Srbije povukli su se iz Pljevalja 20. novembra 1944. godine. Partizanski pokret je tada uspostavio svoje organe vlasti, sudstvo, vojsku i policiju. U bivšim seoskim opštinama formirani su mjesni narodno oslobodilački odbori, u gradu Sreski narodnooslobodilači odbor, komande mjesta sa prijekim sudovima i oružanim stražama od 10 ljudi. Poslije uspostavljanja vlasti izvršena je nova mobilizacija. Krajem 1944. sa prostora: Kalinovik – Foča – Goražde vratila se grupa četnika iz Bobova i sela ispod LJubišnje. Većina ih se predala novim vlastima početkom 1945. Oni koji se nijesu predali pohvatani su i bez suđenja ubijeni (četvorica Svrkota, jedan Jakovljević, jedan Macanović iz Glibaća. Rade Svrkota je nakon suđenja ubijen u Pljevljima.) Preživio je Radisav Pupović koji je kasnije poginuo na Romaniji kao borac Treće sandžačke brigade.

Sredinom decembra 1944. u Pljevljima je formiran logor za pripadnike četničkog pokreta koji su ostali na pljevaljskom području, prijavili se novim vlastima i imali sreće da nijesu ubijeni u prvim susretima sa predstavnicima novih vlasti. Nakon saslušanja vršena je selekcija. Jedni su slati u sandžačke proleterske brigade na front. Podobni pojedinci uključeni su u OZN-u i u stražare pri komandama mjesta da hvataju i ubijaju četnike, dojučerašnje svoje saborce. Oni koji su smatrani za krivce slati su na strijeljanje na Stražicu. Smatra se da je kroz logor prošlo oko 500- 600 lica, najviše iz Boljanića, Meljaka i Bobova. Od novembra 1944. do maja 1945. pripadnici OZN-e ubili su više četnika i njihovih simpatizera. Mileta Vojinović je istraživao i opisao ubistva u pljevaljskom srezu u ovom periodu. Prema ovim, još uvijek nepotpunim i nesređenim, istraživanjima likvidiran je sledeći broj ljudi: u Pljevljima poslije prvog oslobo- đenja (29. 09. 1943.) 13 ljudi; poslije drugog oslobođenja (1. 10. 1944.) 24 lica; poslije trećeg oslobođenja (20. 11. 1941.) oko 80 ljudi. Ukupno u Pljevljima partizani su ubili 117 ljudi. U seoskim opštinama i nekim selima: u Boljanićima 86, u Otilovićima i Crljenicama 85, u Meljaku 83 (u ovoj opštini od 1941. do 1945 poginulo je, ubijeno ili nestalo oko 150 pripadnika četničkog pokreta), u Matarugama 69, u Kosanici 52, u Gotovuši 41, u Potpeću 38, LJući 19, Zbljevu 11, Šumanima 9, Zabrđu 7, Bobovu 7 (Bobovci kažu bez Slatine i Ograđenice 16 ljudi), Kakmužima 5, Borovici 5, Hoćevini 3, Vidrama 3 i Potocima 3. Prema do sada nepotpunim priku- pljenim podacima ubijeno je 625 lica.80 Mnogima se ne zna grobno mjesto. Među njima su i ubijeni na Stražici koji su bačeni u bivše vojničke rovove i u bunare.

Ubistva koja su pripadnici OZN-e, odnosno njihova potjerna odjeljenja. vršila po selima bila su surova. Nije birano mjesto, način i vrijeme za ubistva. LJudi su ubijani bez suda, kako bivši četnici tako i mladići koji to nijesu išli u rat, već zato što su bili iz četničkih familija pa su mogli poslije rata biti smetnja novim vlastima, njihovi simpatizeri, predsjednici opština, žandari i druga službena lica bivše Jugoslavije. Ubijani su kako oni koji su se prijavili vlastima, tako i oni koji se nijesu prijavili. Ubijani su i oni kojima je OZN-a prilikom predaje dala riječ da neće biti ubijeni bez suđenja. Ubistva su vršena u kući pred familijom, pored kuće, u šumi, na putu, u kotaru, čobani kod stoke itd. Ubijani su roditelji pred djecom i djeca pred roditeljima. LJudi su likvidirani i na dan svoje slave. Ponekad su žrtve bile i žene i djeca. Ako bi neko nakon strijeljanja pokazivao znake života, naknadno je dotučen. Od likvidacije neke nije mogla spasiti ni zaštita od partizanskih porodica. Na spašavanju su radili Joso Mirković, Marinko Golubović i drugi seoski prvaci. Ubistva su morali da vrše bližnji rođaci, kumovi, komšije, školski drugovi i druga lica koja su bila u srodstvu ili su dugo poznavala žrtve.

Povlačenje i stradanje četnika. Odnos komunističke vlasti prema bivšim četnicima i njihovim porodicama poslije oslobođenja

Na kraju rata četničke vojne jedinice su se povlačile prema zapadu zemlje sa namjerom da izbjegnu zarobljavanje i posledice od ideološkog protivnika. Vođa četničkog pokreta Draža Mihailović sa jedinicama koje su brojale oko 25.000 ljudi došao je blizu Banja Luke. Ovdje je sa svojim štabom odlučio da se sa jedinicama povrati u Srbiju i sačeka odluke saveznika u pogledu buduće vlasti u Srbiji. Pavle Đurišić sa oko 7.000 svojih boraca, među kojima su bili i Pljevljaci i oko 3000 izbjeglica zastupao je plan da se četnička vojska ne zadržava u Bosni, već da se prebacuje u Hrvatsku i Sloveniju odakle će političkom akcijom kod saveznika zahtijevati da se riješi četničko pitanje u Jugoslaviji. Đurišić je 25. februara 1945. održao konferenciju svojih komandanata i zaključke uputio svim starješinama svojih jedinica. Plan i namjere Pavla Đurišića Draža Mihailović je smatrao za nepoštovanje pretpostavljenih i izdaju prema narodu, Kralju i Vrhovnoj komandi Jugoslovenske vojske u otadžbini. Đurišić se tada odvojio od svog vrhovnog komandanta i njegove komande. Stupio je u vezu sa crnogorskim zelenašom i ustašom Sekulom Drljevićem koji mu je „obećao“ da će sa ustaškim vođstvom omogućiti prebacivanje četničkih jedinica u Hrvatsku i Sloveniju. Uslov je bio da četnici polože oružje.

Četnici Pavla Đurišića nekoliko dana vodili su borbe sa 7. ustaškom domobranskom divizijom na Lijevča Polju. Kad im je nestalo municije i partizani pritisli s leđa grupacija je pretrpjela velike gubitke. Ustaše su pobili i poklali mnogo četnika. Iz štaba Pavla Đurišića stradalo je oko 130 ljudi, među kojima i Mihailo Lacmanović. Poginulo je i više Pljevljaka. Pavla Đurišića su mučili i potom likvidirali. Ostali iz kolone Pavla Đurišića, među kojima je bilo oko 350 Pljevljaka odstupilo je preko Zagreba u Sloveniju. Kod Zidanog Mosta odstupnice su im presjekle partizanske jedinice. Stariji ljudi su pobijeni, a 20-ogodišnjaci poslati da služe vojni rok u Jugoslovenskoj armiji. Poslije odsluženja vojnog roka vratili su se kući. Svi ostali su ubijeni i bačeni u Dravu ili zatrpani u rovove na granici s Austrijom. Neki su pobijeni kod LJubljane. Većina je ubijena u Kočevskom rogu, bačeni i zatrpani u jame zajedno sa pripadnicima Nedićevih i LJotićevih grupacija. Zna se da je 1945. u Sloveniji ubijeno mnogo ljudi, među kojima su: pro fesori Pljevaljske gimnazije Branko Debeljević i Dejan Popović, sveštenici Dragoljub D. Šiljak i Savo J. Šiljak i mnogi znani i neznani intelektualci i vojnici.

Nakon povlačenja Nijemaca iz Jugoslavije manji dio četničke grupacije stigao je do Celovca u Austriji, gdje se predao Englezima. Nakon 15-ak dana Englezi su grupu predali partizanima koji su ih kamionima vratili do Maribora i Šentvida. Koliko se zna, u ovoj grupi bili su Filip Vojinović, Radoman Railić i drugi četnički prvaci iz Pljevalja. Iz svakog sreza iz Crne Gore došli su predstavnici da evidentiraju koji su četnici uhvaćeni. U pljevaljskoj delegaciji bili su Milovan Pejanović, Đorđije Roćen, Milka Šćepanović i Branko Soković. Kada su među četnicima prepoznali Vojina DŽogaza, on je sa još 12 Pljevljaka pobjegao preko žice u Italiju. Odatle se sklonio u Ameriku gdje je dugo živio. Sekulu Drljevića četnici su pronašli u Austriji i likvidirali zbog izdaje grupacije Pavla Đurišića.

Sa Lijevča polja, između Srbca i Bosanske Gradiške, sa Dražom Mihailovićem vratio se jedan broj četnika iz Starog Rasa i Crne Gore. Vratila se Prijepoljska brigada sa komandatom Dragom Brašancem, zatim Vuk Kalajitović sa Novovarošanima i nekoliko grupa Pljevljaka (sa Bogoljubom Irićem desetak ljudi, 22 iz Meljaka i više pojedinaca). Dražina grupa se u cjelini povratila do Kalinovika gdje su ih sačekale 37 partizanska sandžačka divizija i neke partizanske hercegovačke brigade. Nakon što je dobila garanciju da neće biti ubijeni, na pravcu Pive predala se Prijepoljska brigada sa komandantom Dragom Brašancem, jačine oko 200 ljudi. Brigada je dovedena u Nikšić i Šavnik i poslije odgovora vlasti iz Prijepolja ubijeno je i zatrpano oko 150 ljudi. Drago Brašanac je pušten sa zadatkom da ubije Boža Milića, zvanog Božo Bjelica. On je sa Bjelicom proveo 4 godine i pošto ga nije htio ubiti likvidiran je od OZN-e iznad sela Durutovića 1951. Božo Bjelica je tada izbjegao likvidaciju i operisao sa svojom grupom do 1952. kada je ubijen u Zaborku u Bosni. Poslednji odmetnik Vlado Šipčić, rodom iz Male Crne Gore kod Žabljaka ubijen je 1957. godine.

Četnička grupacija Draže Mihailovića uspjela je da se probije između dvije partizanske divizije i da krene ka Drini. Tada su se iznad četničkih jedinica pojavili avioni koji su nekoliko dana bacali letke da se predaju, da polože oružje i da sa letkom-propusnicom mogu slobodno da idu svojim kućama. Međutim, i pored datih obećanja skoro svi su pobijeni pored Drine ili u putu. Nastalo je masovno satiranje ljudi. Vezali su jedne za druge i potom ih strijeljali. Neke su žive gurali u Drinu. Još jedanput je Drina bila krvava i preplavljena leševima ljudi drugačijih političkih opredjeljenja. Ubijani su bez suda i isleđivanja. Ni grobovi im se ne znaju. Egzekutori su bili dobrovoljci ili određivani pojedinci od strane predpostavljenih. Poslije rata pojedinci su se hvalili koliko su ubili četnika, od 50 do 300. Većina je ćutala o učinjenom zločinu. Od oko 25.000 ljudi u Srbiju se prebacila samo manja grupa oko Draže Mihailovića, jedna grupa od 250 ljudi i neki pojedinci. Sve ostalo ljudstvo je uništeno na prostoru od Kalinovika-Foče-Rogatice i Višegrada.

Vojvoda Bogoljub Irić vratio se sa Drine sa grupom od 10-ak četnika. Ubijen je u Vijencu sa Radojicom Pleskonjićem i Dragom Irićem. Poslije sahrane otkopan je, otjeran u Pljevlja i mrtav pokazivan narodu da je poginuo. Bačen je bez traga i grobnog mjesta. Iz grupe od 16 Meljačana samo su dvojica došli kući. Sa Mileševskom brigadom vratila se grupa od 22 četnika iz Bobova, Meljaka i Hoćevine. Svi su se oni živi povratili kući, nastavili da se kriju do avgusta 1945. kada je objavljena opšta amnestija. Grupa se tada predala vlastima pa im je svima osim dvojice suđeno. Kazne su bile i do 15 godina robije. Nakon amnestije prijavilo se 7 Borovića iz Boljanića, zatim grupa Draga Gazdića iz Kovača, 2 Pivljanina iz Velikih Krća, 2 Ćosovića iz Mijakovića, Joknić Milanko iz Jugova, nekolicina iz Mataruga i Rabitlja. Ilija Lacmanović iz Vlahovića, Milija Vojinović iz Varina i Blagoje Petrović iz Zaglavka pobjegli su još u maju sa Zidanog Mosta u Sloveniji došli u rodni kraj i nakon amnestije se predali. Ilija Lacmanović je putovao pješke od Slovenije do Mojkovca, gdje se predao „od Đurđeva do Mitrova dana“. Poslije amnestije u pljevaljskom kraju ostalo je samo nekoliko četnika odmetnika koji su se krili po šumama. UDB-a ih je pratila, ali i ispitivala, mučila i prebijala članove njihovih porodica. Maltretirani su i članovi porodica ubijenih četnika u Sloveniji. dovoljno je bilo da neko kaže „izgleda da neko uveče dolazi do njihovih kuća“ pa da UDB-a krene u pretres i isprebija članove porodice. Neke je UDB-a ubila pa proglasila da su se sami ubili. Po selima su postojale stanice milicije gdje su privođeni, ispitivani i maltretirani ljudi. Stanicu milicije na Kovaču kasnije su upoređivali sa Golim otokom. Ovdje su primjenjivane sve metode mučenja, zbog izgovora da im dolazi Božo Bjelica i drugi odmetnici. Slično je bilo sa stanicama milicije u Meljaku.

Odnos komunističke vlasti prema bivšim četnicima i njihovim porodicama dugo iza rata bio je kao prema građanima drugog reda. Raščinjeni su, poniženi i uvrijeđeni svi oficiri, podoficiri, žandarmi i činovnici iz Kraljevine Jugoslavije koji se nijesu uključili u novo doba. Pojedinci su proveli u zatvorima više godina. Među njima su bili i intelektualci Radoman Zuković, Diko Grujičić, Drago Bojović i drugi. Po izlasku iz zatvora postali su bezvredni i izopšteni za bilo koje bolje mjesto i ulogu u društvu. Ispaštali su zbog svoje odanosti otadžbini, tradiciji, srpstvu i neslaganja sa komunističkim pogledima na uređenje države i društva. Posebna anatema je pala na stara i kroz vjekove zaslužna bratstva i porodice za održanje srpstva u Pljevljima i Raškoj oblasti. U građanskom ratu stradao je veliki broj ljudi i sa jedne i sa druge strane. Nestalo je kompletno četničko i građansko vođstvo.

Poseban napad bio je usmjeren prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi, kao najstarijoj instituciji kod Srba koja je kroz vjekove brinula o vjeri, nacionalnj svijesti i tradiciji srpskog naroda. U toku rata stradalo je skoro svo sveštenstvo Pljevaljskog protopezviterata: iguman manastira Sveta Trojica Serafim DŽarić, stradao od partizana u Pljevljima 1. decembra 1941, Andriju Šiljaka, paroha bobovskog ubili su Italijani 1. decembra 1941; Ratomira M. Jankovića, paroha strečanskog i boljanićkog strijeljali Italijani 5. decembra 1941; Slobodana Šiljka, protojereja ubili partizani u Kosanici 1943, Stevan T. Petrović, paroh boljanićki poginuo od američkog bombardovanja kod Nove Varoši 1944, Božidara Z. Ćosovića, paroha kosaničkog ubili partizani u Višegradu 1944; Dragoljuba D. Šiljka, paroha otilovićkog i pljevaljskog ubili partizani u Sloveniji 1945; Sava J. Šiljka, paroha strečanskog i boljaničkog ubili partizani u Sloveniji 1945; Dušana N. Prijovića, paroha bučevskog ubili partizani 1945; Sima Šiljka Nijemci likvidirali u logoru u Aušvicu; Milorada Macu Vukojičića nova vlast je osudila i strijeljala 1945.

U julskom ustanku 1941. i kasnije nestale su matične knjige stanovništva i arhive seoskih opština. Arhive su spaljivane na početku građanskog rata da se ne bi poslije rata plaćali porezi i druge državne obaveze. Poslije oslobođenja Srpska pravoslavna crkva i svi njeni organi stavljeni su na marginu društvenih zbivanja: vjerska nastava je izbačena iz školskih programa; srednje bogoslovske škole i vjeroučitelji isključeni su iz redovnog školskog sistema i ostavljeni bez penzije da se sami izdržavaju; već 1946. godine crkvi je oduzeto pravo da u ime države vrši krštenja, vjenčanja, čin obreda pri sahranama i da vode matične knjige rođenih, vjenčanih i umrlih lica81; omalovažavani su i sprečavani vjerski obredi i zabranjivana bogosluženja; odvraćani vjernici od crkve; vrijeđana vjerska osjećanja; fizički napadani i likvidirani sveštenici; napadane i rušene crkve; bespravno oduzimana zemlja, imanja i pokretna imovina; ometane i sprečavane crkvene ustanove u zaštiti svoje imovine i prava; nametnut otkup poljoprivrednih proizvoda. Na mnoge žalbe crkava, manastira, paroha, episkopa i patrijarha niko od državnih organa nije odgovarao.

U Pljevljima je nezapamćene teškoće doživio vladika  budimljansko-polimski 1948. godine. U predstavci srpskog patrijarha Gavrila (Dožića) i Svetog arhijerejskog sinoda Predsedništvu Vlade FNRJ povodom napada na predstavnike, objekte i imovinu SPC apostrofiran je slučaj u Pljevljima da je „na drugi dan Duhova 8 – 10 omladinaca pod pokroviteljstvom organa vlasti ušli su u hram u manastiru Sv. Trojice kod Pljevalja, eparhija budimljansko-polimska, pod kapama i s cigaretama u zubima i igrali kolo pred samim oltarom. Tom prilikom psovali su i hulili na Boga i svetinje, a onda počeli rušiti po crkvi, razbijati kandila, obarati svećnjake, preturali penice sa knjigama, i dok je narod protestovao sa suzama, ali im nije smeo ništa jer su bili naoružani revolverima“. Ni na ovu žalbu nije bilo odgovora. Srpski patrijarh Gavrilo i Sveti arhijerejski sinod u novoj predstavci predsjedniku Vlade FNRJ, maršalu J. B. Titu od 29. marta 1949. ponovo su tražili zaštitu od napada na SPC i naveli slučaj u Pljevljima na drugi dan Duhova 1948. kada je „rušena i demolirana“ unutrašnjost manastira Sv. Trojica, a duhovnik „nekoliko sati držan u oltaru u smrtnoj opasnosti … Hram je ličio na pustoš kao da su vandali tuda prošli …“ U predstavci je navedeno puno ime i prezime državnog činovnika koji je predvodio napad na manastir i vladiku u Pljevljima. Ni na ovu predstavku nije dobijen odgovor. Iste godine „organi mesne milicije Mesnog narodnog odbora u Bukoviku (Bukovici), srez pljevaljski za vreme službe Božije dobacivali su razne teške nepristojne izraze služaščem svešteniku, preteći da ćemu počupati bradu. Potom su zapalili cigarete i pušili u crkvi“. Predsjednik Mjesnog narodnog odbora u Zabrđu „zabranio je obavljanje bogosluženja u hramu na Ilinom Brdu s motivacijom da je toga dana zakazao konferenciju kod opštine“. U navedenim predstavkama istaknuto je da se u pljevaljskom kraju ovako surovo ne postupa prema muslimanskim bogomoljama i sveštenstvu.82 Pored Kraljevine Jugoslavije, dinastije Karađorđević i kapitalističkih proizvodnih odnosa, SPC je najviše napadana, osporavana, omalovažavana i ignorisana. U takvoj političkoj i društvenoj atmosferi poslije vjekova utemeljenja u hrišćanstvu ljudi su prestajali da slave svoju slavu, da se vjenčavaju i krštavaju djecu u crkvi, da organizuju vršenje obreda i parastosa umrlim licima, da slave Božić, Savindan, Vaskrs, Vidovdan i druge vjerske i nacionalne praznike. Skoro čitave generacije su ostale nekrštene. Zabilježeno je da su Muslimani poslije Drugog svjetskog rata imali toleratniji odnos prema svojoj i pravoslavnoj vjeri i bogomoljama.

Nakon oslobođenja prikupljani su i obrađivani podaci o poginulim borcima partizanskog pokreta i civilnim žrtvama rata. Objavljena su imena i podaci za 567 poginula i stradala partizana i 1849 civilne žrtve, što ukupno iznosi 2458 stradalih lica. Prema ovim istraživanjima stradalo je: od Nijemaca 368 lica (274 boraca i 94 civila), od Italijana 231 lice (boraca 37, civila 177, zarobljenika 17); od četnika 1702 lica (boraca 169, civila 1533); od Muslimanske milicije 21 (boraca 6, civila 15); od ustaša 43 lica (boraca 20, civila 23); od Šiptara 3; od Bugara 2; umrlo od tifusa i drugih oboljenja 25; stradali od nesrećnog slučaja (likvidirani od strane partizana) 17; ubilo se 6 lica i utopilo se 2 lica. Istraživanjima nijesu obuhvaćeni svi borci poginuli u Aprilskom ratu 1941, zatim borci NOP- a iz pljevaljskog kraja koji su do rata živjeli u drugim krajevima Jugoslavije i tamo stradali od neprijatelja, kao ni sve civilne žrtve.83 Komunistička vlast je sve do raspada Jugoslavije osporavala prikupljanje podataka o poginulim, ubijenim i stradalim pripadnicima Jugoslovenske vojske u otadžbini i drugih nacionalnih pokreta tako da do danas nijesu svi evidentirani i prikupljeni podaci o njima. Mileta Vojinović je evidentirao 652 stradala pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini. Međutim, ukupan broj žrtava nacionalista i njihovih simpatizera u Drugom svjetskom ratu u pljevaljskom kraju znatno je veći od ovog broja.

Poslije Drugog svjetskog rata prikupljeni su podaci, saslušavani svjedoci i rodbina stradalih od Italijana, četnika, muslimanske milicije i ustaša, ali ne i od partizana. Podatke su prikupljale sreske komisije (predsjednik sreske komisije u Pljevljima bio je Jevrem Tanjević, jedno vrijeme pripadnik četničkog pokreta kome je dodijeljena titula „vojvoda“, predsjednik suda bio je Momčilo Tabaš) potom ih dostavljale zemaljskim (republičkim) komisijama, a ove Državnoj komisiji za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Državnoj komisiji u Beogradu iz pljevaljskog kraja prijavljeno je i optuženo 86 muslimana i 47 pravoslavnih Srba. Na posebnom spisku evidentirano je 59 lica za koje se smatralo da se nalaze u inostranstvu, iako su neki bili poginuli prilikom odstupanja od Drine do Slovenije. Na ovom spisku od 59 lica, 39 je bilo srpske nacionalnosti od kojih je 27 već bilo na spisku ratnih zločinaca i 17 muslimana, od kojih je 9 bilo na spisku ratnih zločinaca. Kada se sve sabere kod Državne komisije za ratne zločine evidentirano je 95 muslimana i 59 pravoslavnih, za učinjene zločine. Državna komisija je uglavnom potvrđivala predhodne odluke zemaljaskih komisija i svoje odluke prosleđivala republičkim javnim tužiocima koji su kod nadležnih sudova pokretali sudski postupak. Optuženi iz muslimanskih redova terećeni su zbog učešća i zločina koje su počinjeli u okviru njemačkih i albansko-muslimanskih SS divizija u koje su dobrovoljno stupali od oktobra 1943. do marta 1944, pa i kasnije do septembra i oktobra 1944. Radi se o dobrovoljcima vojnicima rođenim od 1918. do 1928. ali i o starijim i iskusnim ljudima rođenim od 1894. do 1912. koji su imali svoje porodice, zanimanje i mjesto u društvu. Svi su uredno registrovani pod određenim brojem kod njemačke komande u Bečkereku ( Zrenjaninu ). U optužbama se ne navode pojedinačni i grupni zločini koje je muslimanska milicija počinila u Pljevljima i pograničnim selima prema Priboju, Rudom, Čajniču, Foči i Višegradu.

Pripadnici četničkih formacija optuženi su zbog pojedinačnih ili grupnih zločina, ubistava, fizičkog maltretiranja ljudi, paljevina, odnošenja imovine, hapšenja i predaje pripadnika partizanskog pokreta italijanskoj komandi u Pljevljima. Sedamnaest je terećeno zbog zločina nad muslimanskim življem u Bukovici, februara 1943.84 Partizanski zločini su zanemarivani, nikada nijesu istraživani ni suđeni pa im se ne zna ni ukupan broj.

1           Arhiv Vojnoistorijskog instituta, (u daljem tekstu AVII) P. 13, K. 639, F. 6, list 1-5, Milić F. Petrović, Pljevlja u dokumentima 1918- 1941, Pljevlja 2004, dokum. br. 252
2         Žugić Vukašina Božidar rođen je 1915. u Jezerima kod Žabljaka. Osnovnu školu učio u Prijepolju, odrastao i šest razreda gimnazije završio u Pljevljima, Vojnu akademiju u Beogradu (1931 – 1935).
3              Branislav Kovačević, Savezničko bombardovanje Crne Gore 1943 – 1944 Podgorica 2003, 592-593
4              Pored ostalih u Pljevlja su se vratili: pravnik i potpredsjednik Zemljoradničke stranke, urednik i vlasnik lista „Zemljoradnik“ Filip Vojinović iz Varina; kapetan I klase Milovan Pero Vojinović iz Čavnja; kapetan Ratko Đurović iz Potrlice; kapetan Radoman Railić iz Odžaka; rezervni poručnik Đorđije Peruničić, pravnik iz Krupica; doktor pravnih nauka Jovan Dragutinović iz Bobova; pravnik Vuko Lacmanović iz Crnobora; pravnik Momčilo Petrović iz Kosanice; poručnici Vladimir i Velimir Knežević iz Komina; poručnici Slobodan Rončević i Milija Jović, iz Bobova; narednik Milutin Jelovac iz Višnjice; kapetan Savo Damjanović iz Pljevalja; poručnik Pero Jestrović sa Radosavca; poručnik Žarko Vidović iz Bosne; poručnik Obrad Vučinić iz Ljubinja; poručnik Zdravko Gardović iz Orlje; pravnik Radoman Zuković iz Glibaća; profesor Slobodan Bujišić iz Krupica; student prava i činovnik Vrhovnog agrarnog povjereništva u Skoplju Matija Vojinović i drugi.
5               Danilo Jauković, Pljevaljski srez 1941 -1945. godine, u: Prilog u krvi, Pljevlja 1969, 60-130.
6               Mileta Vojinović, Putevi i raskršća – Sjećanja i kazivanja 1941 – 1992, Šabac 1998, 11
7               Privatna arhiva Vojislava Vojkana Bojovića
8               Kazivanje autoru advokata Slobodana Sandića iz Bobova.
9               Danilo Jauković, nav. delo, 63.
10              Mileta Vojinović, nav. delo, 22-26; Danilo Jauković, nav. delo, 75
11              Danilo Jauković, nav. delo, 345.
12              Pavle Milošević, Jugoslovenska vojska u otadžbini 1941-1945, Beograd 2005, 532
13              AVII, Jugoslovenska vojska u otadžbini (dalje AVII, JVuO), K. 139, br. 49/3
14              Isto, K. 139, br. 49/3
15              Grigorije Božović, Na nekadanjoj tromeđi, priredio Dobrilo Aranitović, Šabac 2007.
16            Objavljene su 54. kraće biografije sa komentarom o porodičnom porijeklu, o školovanju i radu. Ne dirajući u bratstva i porodice autor je nastojao da pronađe slabe strane u biografiji i ukaže na nezahvalnost prema otadžbini i poguban rad njegove komunističke aktivnosti. Pisao je o sledećim ličnostima: Mile Peruničić, Velimir Jakić, Marinko Golubović, Mirko Pejatović, Joso Mirković, Josif Malović, Budo Milićević, Dušan Grbović, Dušan Ivović, Ristan Pavlović, Miloje Tapisarević, Đorđije Perunićić, Miloš Peruničić, Vukojica Peruničić, Dušan Krstajić, Đorđije Roćen, Živko Kostić, Danilo Jauković, Velimir Knežević, Milovan Pejanović, Miloje Dobrašinović, Božidar Milić Bjelica (dok je bio u partizanima) i dr.
17             Pljevaljski vesnik, br. 5 od 10. novembra 1941.
18              Isto, br. 7 od 24. novembra 1941
19             Pljevaljski vesnik, br. 9. od 12. januara 1942.
20           U članu 109, stav 2. Vidovdanskog ustava iz 1921. uređeno je da u „porodičnim i naslednim poslovima muslimana sude državne šerijatske sudije“. Sve do 1929. ovi predmeti bili su u nadležnosti sreskih sudova koji su postojali i prije 1918. Zakonom o uređenju šerijatskih sudova i o šerijatskim sudijama iz 1929. o ovim predmetima u prvom stepenu sudila su posebna odeljenja sreskih sudova, kojima je bio naziv „sreski šerijatski sud“, a u drugom i poslednjem stepenu posebno odeljenje apelacionih sudova u Sarajevu i Skoplju, koji su se zvali „Vrhovni šerijatski sud“. Na području ondašnje Crne Gore, Raške oblasti, Kosova i Metohije i Makedonije bilo je ukupno 31 sreski šerijatski sud, među kojima i Sreski šerijatski sud u Pljevljima i Vrhovni šerijastski sud u Skoplju kao drugostepena i poslednja sudska instanca na ovoj teritoriji. Šerijatski sudovi pored redovnih dužnosti vršili su i sve dužnosti dotadašnjih muftijstva
21             Pljevaljski vesnik, br. 7. od 24. novembra 1941.
22              Isto, br. 5 od 10. novembra 1941
23              Pljevaljski vesnik, br. 66. od 1. marta 1943.
24              AVII, JVuO, SS-U-1707. (Pismo Vasa M. Dragaša Milanu Nediću od 19. 03. 1944)
25              Danilo Jauković, nav. delo, 81.
26              U razgovoru sa autorom
27            Lazar Mihailović je prije rata radio u: Ministarstvu pravde, Državnom tužioštvu u Pančevu, Policijskoj upravi u Beogradu, Javnoj bezbjednosti u Skoplju, u Borskim rudnicima, Sreskom načelstvu u K. Mitrovici, jednom kvartu u Beogradu i u Opštinskoj upravi i krivičnoj policiji (vidi Pljevaljski vesnik, br. 59 od 11. januara 1942)
28              Mileta Vojinović, nav. delo, 33-34
29              Isto, 30-31.
30              Isto, 39-40.
31              Pljevaljski vesnik. br. 22 od 13. 4. 1942.
32              Pljevaljski vesnik, br. 27. od 18. maja 1942.
33              Danilo Jauković, nav. delo, 96.
34              Mileta Vojinović, nav. delo, 27.
35            AVII, JVuO; VK-P-692/1, K.16,br35/1-1692); K.15,br.41/3; Vk, K. 15/, br. 41/3; K.16,br. 12/2-1; K. 15,br. 1o/4; VK-P-692D. 16/br. 34/1; VK- P-728, K.16, 49/2-1; VK-P-661/1, K. 15, br. 36/3; VK-P—662, K. 15, br. 37/3, br.37/3; VK-P—526, K. 14, br. 40/3-1; Vk-P-206, K. 13, br. 47/1-6; VK-P- 159a, K. 13, br. 1/1-1; VK-P-655, K. 15, br. 24/3-1; VK-P-190/1, K. 13, br. 32/1-1; „Ujedinjeno srpstvo“, god I, br.2, 20. maj 1944.
36              AVII, JVuO, K. 15,br. 11, F. 4
37              Isto, K. 226, br. 1/6-1
38              Isto, K. 226, br. 4/6
39              Isto, K. 226, br. 8/8
40              Isto, K. 226, br. 19/8-1
41              Isto, K. 226, br. 11/6-1
42            Kriještorcu je za učinjene zločine poslije rata suđeno. Odležao je nekolike godine, potom čak svečano dočekan u rodnom kraju i kasnije mirno živio u Kraljevu.
43              AVII, JVuO,K. 140, br. 2/3-1.
44              Isto, k. 142 br. 9/4
45              Pljevaljski vesnik, br. 44 od 16.09.1943.
46              Isto, br. 48 od 12. 10. 1942.
47              AVII; JVuO, K. 19, F. 1.
48              Isto, K. 142, br. 18/4
49              Isto, K. 142, br. 23/4
50               Isto, K. 142, br. 21/4
51              Raspored učitelja u osnovnim školama bio je: Labović D. Radonja u Bobovo; Ivović M. Milovan u Gotovušu; Savić V. Velimir u Mataruge; Babović M. Savo u Đurđević Tari; Radović V. Vaso u Maoču; Raičević M. Danica u Pljevlja; Kastratović V. Đorđe u Nange; Raičević R. Milić u Maoče; Lalević B. Branko u Potpeće; Rajičević S. Vladimir u Zabrđe; Bauković S. Stevan u Mataruge; Labović S. Svetozar u Đurđevića Tari; Popović S. Miloš u Zabrđu; Ćulafić F. Milić u Pljevlja; Perović A. Velimir u Mataruge; Šantić N. Leposava u Pljevlja; Popović-Obradović Veliborka učiteljica u Zabrđu u Pljevlja (po molbi); Seratlić M. Novica učitelj u Adrovićima u Crljenice (po molbi); Ranitović P. Miloš učitelj u Kovaču u Nange (po potrebi službe); Ranitović Janković Roksanda učiteljica u Kovaču u Nange (po potrebi službe). Učiteljice zabavilje: Tanović LJ. Ksenija, Pljevlja; Miličković M. Janica, Pljevlja.
52              Isto, K 142, br. 4/5;br. 10/4; br. 11/4; br. 12/4; br. 15/4.(predložio je da se podnarednik Boža M. Jelovac unaprijedi   u čin narednika; NJegovan T. Dujović u čin podnarednika; u čin potporučnika narednik Mijo P. Milić; da se unaprijede i aktiviraju rezervni podnarednici – Radojica I. Babić, Milan M. Tomić, žandarmerijski narednik Todor L. Radović, rodom iz Bosne unaprijedi u čin žandarmerijskog poručnika)
53              Nikola Bojović, Srpska reč, br. 6, god. I, 5. novembar 1990, 64-71.
54              Danilo Jauković, nav. delo, 113 – 114.
55              Arhiv Jugoslavije, 110, dos. 1251 i 3069. (inv. br. 12392-341-155 i 12291)
56              AVII, JVuO, K. 142, br. 51/5
57              AVII, JVuO, K. 143 br. 35/2
58              Mileta Vojinović, nav. delo,74
59              AVII, JVuO, K. 146, br. 23, F. 5
60              Isto, K. 143, br. 33/2
61              Branislav Kovačević, nav. delo, 521.
62              Isto, 402.
63              Zbornik NOR-a, tom III, knj. 5, dokument br. 105.
64              AVII; Obavještajni bilten Štaba II drugog udarnog korpusa od 21. 9. 1943.-Bilten br.1; Izvještaj pomoćnika načelnika Štaba II udarnog korpusa NOVJ od 23. 9. 1943. Štabu korpusa; Izvještaj Štaba II proleterske divizije od 23. 9. 1943. Štabu II udarnog korpusa NOVJ
65              AVII, JVuO, K. 143, br. 28/2.
66              Isto, K. 143, br. 28/2.
67              AVII, JVuO, K. 142, br. 40/4
68              Isto, K 142, br. 40/4
69              Isto, K.142, br. 7/5.
70              Isto, K. 149, br. 13/4-1.
71              Isto, K. 149, br. 14/4-1
72              Isto, K- 755, br. 2/1.
73              Isto, K. 33-33/1.
74              Iz operacijskog dnevnika 2 udarnog korpusa NOVJ za period od 1. januara 1944. do 1. januara 1945.
75              AVII, JVuO, K. 60/s, f. 1.
76              Branislav Kovačević, nav. delo
77              Branislav Kovačević, nav. delo, 590-591.
78              AVII, JVuO, K. 142, br. 22/45.
79              Isto, K. 142, br. 32/5
80              Mileta Vojinović, Putevi i raskršća – sećanja i kazivanja 1941 – 1992, Pljevlja 2003, 128-173.
81              Zakon o državnim matičnim knjigama „Sl. list FNRJ“, br. 29/1946.
82             Arhiv Jugoslavije, 144, f. 1 (Žalba patrijarha srpskog Gavrila predsjedniku Savezne Vlade FNRJ – Komisiji za vjerske poslove, br. 3854/Zap. 1058. od 3. 12/20. 11. 1948. i Žalba patrijarha srpskog Gavrila predsjedniku Vlade FNRJ, maršalu J. B. Titu br. 1052/Zap. 213. od 29/16. marta 1949 godine).
83              Vidi: Prilog u krvi, 141 – 349.
84              Arhiv Jugoslavije, 110, dos. 1251 i 3069.

 

4 responses to “Nacionalni pokreti u Pljevaljskom kraju 1941-1945

  1. Aćim

    jul 30, 2014 at 6:05 pm

    Dali neko zna dali su stradali pljevljaci u Visegadu 1944. godine od strane partizana, a koji su sahranjeni u zajednickoj grobnici kod crkve na Megdanu eshumirani iz te grobnice, posto tamo ne posoji bilo kakvo obiljezje te grobnice. Sudbina srpskog stanovnistva iz Pljevalja i Visegrada veoma je povezana. Potrebno je nesto uciniti da se ova istorija ne zaboravi.

     
  2. Равногорац

    avgust 7, 2014 at 7:12 pm

    Одакле Божо Бјелица у партизанима?

     
  3. Balkanske priče

    maj 16, 2015 at 9:37 am

    Zločini komunista protiv Boga i srbskog naroda…https://zlj13051967.wordpress.com/2015/05/15/zlocini-komunista-protiv-boga-i-srbskog-naroda/

     
  4. zdravko

    maj 28, 2015 at 4:22 pm

    U zadnje vreme sam procitao vise tekstova na ove teme i ima mnogo protivurecnosti,dosta se izvode zakljucci na osnovu secanja,rekla-kazala,te je sve ovo i dalje prilicno neispitano.

     

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: