RSS

Pljevaljska gimnazija

PETROVIĆ, Milić F.
Pljevaljska gimnazija : 1901-2001.. 1, Dokumenti 1901-1914. / [priredio] Milić F. Petrović ; [Faksimili Vukadin Šljukić]. -Pljevlja : Gimnazija „Tanasije Pejatović“, 1999 (Beograd : Pangraf). – 537 str. : faks.; 25 cm

Gimnazija u Pljevljima je najstarija i jedina srpska niža gimnazija u Raškoj oblasti i na Kosovu i Metohiji do 1912. godine. Otvorena je 5. novembra po starom, odnosno 18. novembra po novom kalendaru 1901. godine pod nazivom SRPSKA GIMNAZIJA U PLjEVLjIMA, pod kojim je radila sve do školske 1912/13. godine. Osnivači su bili: Ministarstvo inostranih dela Kraljevine Srbije u čijoj je nadležnosti bila sve do školske 1913/14. godine i Srpska pravoslavna crkveno-školska opština u Pljevljima, koja je podnijela zahtjev i na čije je ime izdata dozvola za otvaranje. Stvorena na bogatoj kulturno prosvjetnoj i duhovnoj tradiciji i ekonomskoj moći pljevaljskog kraja i uz svesrdnu pomoć i podršku Kraljevine Srbije, Gimnazija u Pljevljima je na početku XX vijeka bila svojevrstan „univerzitet“, odnosno središte prosvetiteljskog i nacionalno- oslobodilačkog rada u zapadnom dijelu Stare Srbije, odnosno Raške oblasti za koju je otvorena. Najteži period života i rada ove gimnazije i drugih srpskih gimnazija u Staroj Srbiji i Makedoniji je period pod turskom okupacijom, kada su srpske gimnazije i škole uopšte bile pod stalnom turskom policijskom prismotrom, imale poseban zadatak i radile pod vrlo teškim okolnostima.

Srpska gimnazija u Pljevljima do 1912. godine bila je istovremeno „viša škola“, kulturno – prosvjetno središte i konzulat za rašku oblast. Srpska crkveno-školska opština u Pljevljima je inicirala otvaranje Gimnazije i za tu namjenu obezbijedila — dogradila zgradu, namještaj, ogrev, poslugu i stanove nastavnom osoblju. Kraljevina Srbija se preko svog Ministarstva inostranih dela starala o Gimnaziji u Pljevljima i za njeno izdržavanje izdvajala je znatna sredstva. Preko konzulata u Skoplju i Prištini, carinarnice na Javoru i uz pomoć Mitropolije raško-prizrenske u Prizrenu štitila je i pomagala ovu ustanovu kaoi zapadni dio Stare Srbije. Preko carine na Javoru dostavljane suplate za nastavno osoblje, knjige, učila i oprema za rad Gimnazije i Devojačko radeničke škole.

Školske 1901/2. godine Gimnazija je imala samo prvi razred, a narednih godina postepeno su otvarani drugi, treći i četvrti razred. Požar u Gimnaziji 1904. godine, kada su izgoreli školska zgrada, oprema i učila, omeo je pripremljene planove za otvaranje viših razreda gimnazije.

Za vrijeme Balkanskih ratova (školske 1912/13. godine) Gimnazija nije radila. Zbog rješavanja pitanja razgraničenja oslobođenih teritorija između Srbije i Crne Gore 1912/13. godine usporena je aktivnost na obnovi rada Gimnazije. Uskladu sa tim, Ministarski savjet Crne Goreje tek 3. jula, odnosno 20. avgusta 1913. godine donio odluku o otvaranju četvoro-razredne niže gimnazije u Pljevljima. U Pljevljima je 1903. godine otvorena i Devojačko-radenička škola, koja je bila pod upravom Gimnazije i sa njom je činila jednu cjelinu sve do 1912. godine, kada je prestala da upisuje nove učenice. Za razliku od ženske škole, Gimnazija je ponekad nazivana i muška gimnazija, što nije nikada bila pošto su u njoj učila i ženska i muška djeca.

Oradu Srpske gimnazije i Devojačko-radeničke škole u Pljevljima pisano je u istorijskoj i drugoj literaturi i govorenou svečanim prilikama. Objavljena je i bibliografija radova, koja sadrži 488 bibliografskih jedinica. Međutim, oradu Gimnazije maloje pisano na osnovu originalne arhivske građe. Knjiga dokumenata koju objavljujemou povodu 100-godišnjice rada Gimnazije u Pljevljima 1901-2001. je prva zbirka istorijskih izvora. Radi se o zahtjevima, molbama, izvještajima i drugim aktima, koja su uprava Gimnazije, crkveno-školska opština, manastir Sv. Trojice i druge institucije i pojedinci iz Pljevalja dostavljali Ministarstvu inostranih dela Srbije, Mitropoliji raško-prizrenskoj u Prizrenu, srpskim konzulatima u Prištini i Skoplju, Srpskoj carinarnici na Javoru i Ministarstvu prosvjete i crkvenih poslova Crne Gore i ovi istim odgovarali. Na osnovu ove građe će se potpunije i tačnije sagledati opšte društveno-poličke prilike pod kojima je vršen srpski prosvjetno-nacionalni rad u Pljevljima, Raškoj oblasti i Kosovu i Metohiji iuslovi u kojima je osnovana i radila Gimnazija i Devojačko-radenička škola u Pljevljima. Zbirka dokumenata koju objavljujemo predstavlja primarne istorijske izvore za pisanje monografije o stogodišnjem radu najstarije srpske Gimnazije u zapadnom dijelu Stare Srbije.

Društveno-političke prilike i srpski nacionalni rad
u neoslobođenim krajevima

Ekonomski položaj srpskog naroda u Staroj Srbiji krajem XIX i početkom XX vijeka bio je vrlo težak. Seljaci, koji su činili većinu stanovništva, bili su čifčije-bezemljaši ili vrlo mali sopstvenici zemlje (9/10 su bili čifčije, koji su agama i begovima davali hak-porez, u iznosu od četvrtine ili trećine cijelog prihoda od zemlje. Od sijena i voća čifčije su davali čak polovinu).

Srbi koji su bili zanatlije ili trgovci nijesu imali dovoljno kapitala. Kreditiranje proizvodnje u Turskoj nije bilo organizovano. U takvim uslovima Srbi su pribjegavali sistemu osnivanja novčanih zavoda za pojedine crkveno-školske opštine. Radilo se o malim novčanim zavodima koji su osnivani od akcija male vrijednosti — od 5 medžedija do ZO dinara. Kapital ovih zavoda uvećavale su ušteđevine članova crkveno-školskih opština i viškovi crkvenih prihoda. Takvi zavodi postojali su u Prizrenu, Pljevljima, Prištini, Peći, Skoplju i Kumanovu. Najveći je bio zavod u Prizrenu, koji je imao kapital od 100.000 dinara. Zajam iz Srbije dobili su samo zavodi u Prizrenu i Kumanovu, dok ostali, zbog nemogućnosti naplate potraživanja, nijesu. Bez obzira na mali broj zavoda, neveliki kapital i kratak period postojanja, njihov rad je bio pokušaj da se podigne ekonomski nivo stanovništva, osnaži trgovina i zanatstvo, da zemlja iz posjeda aga i begova kupovinom pređe u vlasništvo Srba koji su je obrađivali, da se stvori jaka srpska ekonomska zajednica koja bi konkurisala stranom kapitalu i da se stvori osnova za formiranje zemljoradničkih zadruga kakve su postojale u Kraljevini Srbiji.

Uvećim mjestima, naročito u Raško-prizrenskoj eparhiji, postojale su i esnafske kase. U Peći je, na primjer, radi povećanja kapitala udruženo 17 esnafskih kasa. U Skoplju i Solunu su 1907. godine postojala odjeljenja Beogradske zadruge za osiguranje.

Srpski nacionalni rad u Staroj Srbiji i Makedoniji u početkuje bio vezan za Srpsku pravoslavnu crkvu i osnovne, kasnije i srednje škole. Posle sticanja nezavisnosti Srbije (1878), zaššta srpskog nacionalnog interesa odvijala se preko srpskih diplomatskih predstavništava u Turskoj: poslanstva u Carigradu, konzulata u Solunu, Serezu, Skoplju, Bitolju i Prištini; pograničnih carinarnica, posebno one na Javoru, „Carigradskog glasnika“, Almanaha „Golub“, knjižara, čitaonica, kulturno-prosvjetnih društava i drugih srpskih ustanova.

Hrišćanskim narodima pod turskom okupacijom, kao i muslimanima sve do Mladoturske revolucije (1908), nije bilo dozvoljeno nikakvo političko organizovanje. Srpski narod se radi očuvanja nacionalnog identiteta i lične i kolektivne sigurnosti okupljao u crkveno-školske opštine, koje su vršenom postale ne samo vjerske nego i zajednice sveukupne aktivnosti srpskog naroda. Turska je u skladu sa opštim i lokalnim prilikama dopuštala crkveno-narodnu samoupravu i kroz nju izvjesno djelovanje srpskog naroda. Ove srpske opštine su brinule o otvaranju škola i postavljanju učitelja; obnavljanju crkava i manastira gdje je to bilo moguće, a krajem XIXvijeka i osnivanju pjevačkih družina, knjižara, čitaonica, novčanih fondova i drugih kulturno-prosvjetnih ustanova. Srpske opštine su vodile i matične knjige stanovništva, rješavale imovinske sporove, ustajale u odbranu čifčija i zauzimale se za rješavanje drugih važnih pitanja. Srpska pravoslavna crkva je imala odlučujuću ulogu u očuvanju i razvoju tcionalne svijesti srpskog naroda i u njegovoj borbi za oslobođenje od turske okupacije.

Sredinom XIX vijeka Raška oblast je bila zahvaćena ustancima Luke Vukalovića za oslobođenje (1852-1862). Tada, i za vrijeme vladavine kneza Mihaila Obrenovića posebna pažnja je bila posvećena političkom oslobođenju, a manje se radilo kroz crkvu i škole da se prvo pripremi duhovno oslobođenje. Posle smrti kneza Mihaila (1868) nastao je izvjesni zastoj u nacionalno-oslobodilačkom radu. Srbija sa knezom Milanom Obrenovićem zauzela je proaustrijsko-ugarsku politiku i nedovoljno radila u neoslobođenim krajevima.

Nakon Bosansko-hercegovačkog ustanka (1875) i Srpsko-turskih i Crnogorsko-turskih ratova za oslobođenje i ujedinjenje (1876-1878) sporo se vraćao mir u Staru Srbiju. Turske vlasti i stanovništvo progonili su, hapsili i ubijali Srbe, posebno viđene ljude i učesnike ratnih zbivanja. Srpske škole i crkve su zatvarane, a srpsko ime je bilo strogo zabranjeno. Napori Srbije i Crne Gore bili su tada usmjereni na zaštitu srpskog naroda i njegove imovine od fizičkog uništenja, a da se kasnije čine napori na kulturno-prosvjetnom planu. Osim Bogoslovije u Prizrenu (1871) nije bilo nijedne srpske kulturne ustanove, nijednog Srbina mitropolita, nijedne organizovane srpske političke uprave, nijednog srpskog predstavnika u turskim medžlisima. Kulturno-prosvjetni i diplomatski rad u neoslobođenim krajevima morale su da preuzmu srpska i crnogorska država i to zvanično i otvoreno. Stojan Novaković je 1885. godine kao ministar unutrašnjih dela Kraljevine Srbije insistirao „da se ostavi put krijumčarenja i da se naiđe na put legalni u svekolikom staranju za naše sunarodnike u Turskoj.“ U skladu sa tim iste godine je uslijedila akcija kod Vaseljenske patrijaršije da se grčke vladike u Staroj Srbiji zamijene Srbima. Ova aktivnost poznata je pod nazivom vladičansko pitanje. Vaseljenski patrijarh je odgovorio da kandidati za vladičanska mjesta treba da budu turski podanici, da imaju završen Bogoslovski fakultet, da su služili kao sveštenici, da znaju grčki jezik, da su dobrog vladanja i da su zapisani kod Vaseljenske patrijaršije kao kandidati za vladike. Iako je zbog nedostatka kandidata sa ovakvim kvalifikacijama rješavanje ovog pitanja bilo odloženo za kasnije, ono je predstavljalo značajan korak na uzdizanju srpskog nacionalnog interesa u neoslobođenim krajevima.

Godine 1888. Stojan Novaković je u svojstvu srpskog poslanika u Carigradu podnio memorandum Ministarstvu prosvete i crkvenih poslova Srbije sa predlogom da se srpska nacionalna akcija pojača neposrednim i otvorenim radom. Nakon toga otvoreni su srpski konzulati u Skoplju, Bitolju (1888) i Prištini (1889). Sledeće godine (1890) nacionalni rad Srbije u neoslobođenim krajevima prenijet je sa Ministarstva prosvete i crkvenih poslova Srbije na Ministarstvo inostranih dela Srbije. Pojačani srpski diplomatski rad u Turskoj rezultirao je postavljanjem Srba za vladike u Prizrenu (1896), Skoplju (1897/1902) i Velesu (1910), osnivanjem srpskih gimnazija u Carigradu, Solunu, Skoplju, Bitolju i Pljevljima, pokretanju godišnjeg almanaha „Golub“ (1890), nedjeljnog lista na srpskom jeziku „Carigradski glasnik“ (1895-1909), otvaranjem knjižara i čitaonica, kulturno-prosvjetnih društava i drugih ustanova u većim mjestima.

Srpske škole u neoslobođenim krajevima

Kulturno-prosvjetni rad srpskog naroda za vrijeme turske okupacije, iako prigušen, nikada nije prestajao. Crkve i manastiri — čuvari vjere, nacionalne svijesti i državne tradicije, bili su rasadnici pismenosti i prosvjete. Pri manastirima su dokraja XVIII vijeka postojale manastirske škole. Tek od početka XIX vijeka u većim mjestima počinju da se otvaraju građanske škole. Prve srpske građanske škole datiraju iz perioda 1820–1830. godine. U 1849. godini, u svoj prostranoj Hercegovini, sve do Sjenice, „postojalo je samo tri učilišta: Mostarsko sa 132 djece; Fočansko sa ZO djece i Taslidžansko (Pljevaljsko) sa 45 djece. U svim školama djeca su se obučavala samo u slabom čitanju časlovca, psaltira i mjesecoslovaca, još u slabijem pisanju i čispenici^ “ U periodu 1868-1874. Škola je bilo u bO mjesta.

Knjige za školu donošene su iz Kneževine Srbije. Jedno vrijeme su slobodno prodavane po vašarima i držane u trgovačkim radnjama pored ostale robe. Od 1856. godine, strane knjige mogle su se unijeti u Tursku samo uz posebnu dozvolu. Trgovina knjigama definitivno je zabranjena 1878. godine. O ovoj zabrani Todor Stanković je pisao: „Turske vlasti nisu propuštale nijednu knjigu iz Kneževine Srbije, u kojoj bi bilo pomenuto i samo ime Srbin ili Srbija. Takve su knjige smesta uništavane, a sa donosiocima takvih knjiga postupalo se kao sa veleizdajnicima.“  Petar Mitrofan je zabilježio sljedeće: „Lakše je bilo poneti kroz Tursku onoga doba komitsku bombu nego kakvu knjigu, pa ma ona i ne sadržavala u sebi ničeg revolucionarnog. Knjige se nisu mogle slobodno širiti, one su se mogle krijumčariti.

Izdržavanje škola vršile su mjesne crkveno-školske opštine. Dugo vremena učitelji su bili polupismeni ljudi. Upočetku su manastirski đaci, terzije i drugi učili djecu pismenosti. Kasnije su pristizali bogoslovi i drugiučeni ljudi iz Kneževine Srbije i Kneževine Crne Gore, i srpskih krajeva preko Save i Dunava i školovani učitelji iz Prizrena. Nastava se sastojala od časlovca, psaltira, osmoglasnika, apostola, nešto računice i crkvenog pojanja. U ovom periodu Kneževina Srbija, dijelom i Kneževina Crna Gora slale su izvjesnu pomoć pojedinim crkveno-školskim opštinama na njihov zahtjev. Znatnije učešće u otvaranju i izdržava-nju srpskih škola pod turskom okupacijom Srbijaje imala od 1868, odnosno 1872. godine, kadaje na predlog mitropolita Mihaila osnovan Prosvetni odbor za zaštitu Srba u Turskoji Drugo odeljenje Bogoslovije u Beogradu za spremanje učenika iz neoslobođenih krajeva.

Do Srpsko-turskih ratova (1875-1878), a i kasnije, srpska školska pitanja u Turskoj rješavana su u okviru tzv. Patrijaršijskih prava Vaseljenske patrijaršije u Carigradu, pod čijom su jurisdikcijom bili Srbi u Otomanskoj carevini do 1912. godine. U zaostaloj i anarhijom zahvaćenoj Turskoj tada je još uvijek vladalo mišljenje da su prosvjeta i kulturni život briga crkve, a ne države. Srpske i druge hrišćanske škole otvarane su na inicijativu nadležnog mitropolita ili mjesnih crkveno-školskih opština. Škole su tada zavisile od lične inicijative malog broja pismenih ljudi i materijalnih mogućnosti hrišćanskih naroda. Međutim, iako turske vlasti nijesu izdržavale srpske škole redovno suza njih naplaćivale porez od srpskog naroda.

Poslije Bosansko-hercegovačkogustanka (1875) i ratova sa Turskom (1876-78) skoro sve srpske škole u Staroj Srbiji i Makedoniji su prestale sa radom. Uskladu sa patrijaršijskim privilegijama škole su tada mogli otvoriti dotični mitropoliti, kao vjerske starješine. Kako Srbi tada nijesu imali svoju samostalnu nacionalnu crkvenu organizaciju, niti Srbe mitropolite, teško su dobijali dozvolu za otvaranje škola. Turske prosvjetne vlasti, kako centralne tako i lokalne, nastojale su da strogo kontrolišu srpske škole iučitelje i cjelokupan kulturno-prosvjetni rad. Zatvarane su tek otvorene škole, pregledane i pretresane škole, školski programi, provjeravane učiteljske diplome, ometani i progonjeni učitelji. U takvim uslovima u neoslobođenim krajevima 1885. godine radilo je samo 18 srpskih škola, a 1887. samo 22.

Nakon otvaranja srpskih konzulata u Skoplju i Prištiš poja čanje srpski nacionalniradu neoslobođenim krajevima. Kada je vezirskom iradom iz 1891. godine dopušteno Srbima i drugim hrišćanima da, shodno turskom Zakonu o prosvjeti, mogu da otvaraju svoje narodne škole, srpske školesuse počele masovnije otvarati. Otudaje većina otvorena krajem XIX i početkom XX vijeka. Ustanovljeno je da je 1906. godine, na prostoru od Pljevaljado Soluna, radila 251 srpska škola u 224 mjesta, sa 451 nastavnikom i preko 10.000 učenika. U školskoj 1910/11. u 399 osnovnih škola biloje 15.201 učenik i 485 učitelja. U tri tada postojeće gimnazije (Pljevlja, Skoplje i Bitolj) biloje 527 đaka i 54 nastavnika; u tri devojačko-radeničke škole, u naprijed navedenim mjestima, 215 učenica i 16 nastavnika, a u Bogoslovsko učiteljskoj školi u Prizrenu 128 učenika i 17 nastavnika.

Navedenim turskim propisima bilo je predviđeno da hrišćanske školske programe ubuduće sastavlja i potvrđuje Vaseljenska patrijaršija u Carigradu sa mjesnim mitropolijama. Mitropoliti su bili obaveznida potvrđuju učiteljske i nastavničke diplome. Uvedena je bila i obaveza da školske programe i učiteljske i nastavničke diplome pregledaju turske prosvjetne vlasti. Nepodobne knjige, kao iučenje iz njih, zabranjivane su a učitelji zamjenjivani

Prvi pečat Gimnazije

Pljevlja — središte srpskog kulturno-prosvjetnog i nacionalnog rada u Raškoj oblasti

Krajem XIX i početkom XX vijeka Pljevlja su bila glavno mjesto u zapadnom dijelu Stare Srbije. Pred oslobođenje od turske okupacije imala su oko 15.000 stanovnika. Pljevlja su tada bila središte Pljevaljskog sandžaka — okružja, kojeje obuhvatalo pljevaljsš, prijepoljski ipribojski kraj i dijelove kolašinske i novovaroške opštine sa ukupno oko 80.000 stanovnika. Vrhovnu tursku vlast imao je mutesarif — okružni načelnik, odnosno vojni i civilni starješina sa sjedištem u Pljevljima. Ovu funkciju punih 29 godina (1879-1908) obavljao je Sulejman Haki-paša, Albanac po narodnosti, koji je za razliku od drugih turskih činovnika, imao tolerantniji odnos prema srpskom stanovništvu i njegovim ustanovama. U administrativnom upravljanju mutesarifu je pomagalo MEDžLI-SIDARE — vijeće izabranih i postavljenih građana, među kojima su biva-la i dva Srbina i mitropolitov zastupnik arhimandrit Vasilije Popović, kao treći. U Pljevljima je postojao i turski okružni sud u kome je jedan član bio Srbin. Osim njega, u cijelom hućumatu (ućumatu) — turskom državnom nadleštvu, koje je činilo oko 150 nižih i viših činovnika, nije bilo nijednog Srbina!

U Pljevljima su radila dva paralelna školska sistema — turski i srpski. Turci i muslimani imali su: zabavne privatne vjerske škole (sibijanmehteb) osnovne muške državne škole (iptijadije), kojih je bilo i, po selima; nižu mušku gimnaziju (ruždiju). U ovoj školi, kojaje otvorena, sredinom XIX vijeka, učioje i poneki srpski đak. Viša gimnazija (idadi-ja) otvorenaje 1909. godine. Osim navedenih, postojale su i državne vjerske škole (medrese), radenička škola i ženska Devojačka škola!

Pljevlja suimala prostranu iuređenu čaršiju sa brojnim dućanima. Čaršija je dijelila varoš na srpski i muslimanski dio. U Pljevljima je krajem XIX i početkom XX vijeka bilo 30 do 40 trgovinskih radnji sa zna-čajnim kapitalom i novčanim zavodiš (bankama). U ovom periodu začela se prva industrija: fabrika kobasica, pivara, ciglo-crepana, korisgio se ugalj idrugo. Uzrazvijeno zanatstvo ovoje bila solidna osnovada seučini nešto više na kulturno-prosvjetnom i nacionalnom planu. Kao trgovački centar Pljevlja su bila upućena na trgovinu sa Sarajevom, Dubrovnikom i Trstom, u koje su izvoženi stočarski i zanat-lijski proizvodi, a iz njih seuvozila kolonijalna i industrijska roba. Po proizvodnji i prometu Pljevlja su krajem XIX i početkom XX vijeka bila važno zanatlijsko, trgovačko i poljoprivredno mjesto u zapadnom dijelu Stare Srbije.

MANASTIR SVETE TROJICE je stari srednjovjekovni manastir, koji je nakon obnove u XVI vijeku kontinuirano radio. I pored toga što su mu turske okupatorske vlasti oduzele dio zemlje, ovaj manastir je bio vrlo bogat. On je dugo vremena snabdijevao knjigama crkve i crkveno-školske opštine u susjednim mjestima. Na kulturno-prosvjetnoj tradiciji i mogućnosti manastira Svete Trojice izrasle su značajne ustanove srpskog naroda u Pljevljima: manastirska, kasnije građanska škola (1745); srpsko pjevačko društvo „Bratstvo“ (1889); Fond siromašnih đaka (1896); Svještenički i učiteljski fond (1898); list za humor i satiru „Tipar“ (1893-1895), koji su uređivali i izdavali pljevaljski đaci u Beogradu; Srpska gimnazija (1901), u okviru koje je 1903. godine otvorena Devojačko-radenička škola; Fond manastira Svete Trojice (1906); Đačka družina, Pedagoška knjižnica i čitaonica (1911) i druge ustanove. Treba napomenuti da su i narodne zabave — sijela, imale dugu tradiciju ida su bile začetnici pozorišta. Na ovim skupovima i zabavama širenje kulturno-prosvjetni i nacionalnirad pa su ih turske vlasti budno pratile i zabranjivale.

Značajnu kulturno-prosvjetnu djelatnost imala su i druga susjedna mjesta. Međutim, Pljevlja — kao najveće mjesto sa istaknutom i neprekinutom aktivnošću manastira Svete Trojice, kulturno-prosvjetnom tradicijom, snažnom trgovinomizanatstvom — su prednjačila. Zna sedaje osnovna manastirska škola u Pljevljima postojala i radila od 1745. godine, a vjerovatno i ranije. Malo je poznato da se radi o najstarijoj osnovnoj školi u Raškoj oblasti i u današnjoj Crnoj Gori (kao najstarija škola u Crnoj Gori smatrana je škola u manastiru Stanjevićima, koju je osnovao vladika Sava 1780. godine za opismenjavanje).

U posljednjo jdeceniji XIX vijeka Srbija je pokušala da u Pljevljima osnuje svoj konzulat, koji bi bio blizu austrougarske granice i radio na diploštskoj zaštiti srpskog nacionalnog interesa. Za te svrhe u budžetu Srbije nekoliko godina odvajana su potrebna finansijska sredstva. Za konzulaje bio određen oficir Petar Bojović koji je rođen u Miševićima kod Nove Varoši. Pljevlja su tada trebalo da budu centar kulturno–prosvjetnog i nacionalnog rada. Međutim, zbog otpora i smetnji koje su srpskom nacionalnom radu stvarale velike sile i otpora domaćih muslimana do otvaranja konzulata nijedošlo. Ako se tada nijeuspjelo na diplomatskom planu, uspjeh je postignut otvaranjem gimnazije — na kulturno–prosvjetnom. Novoosnovana gimnazija je pored prosvjetne uloge preuzela i dio političkog i diplomatskog rada.

Otvaranje gimnazije

Srpska vlada činila je ogromne napore da zaštiti srpski narod u neoslobođenim krajevima i podigne nivo njegove nacionalne svijesti. Sa akcijom vlade Srbije i njenih diplomatskih predstavnika u Turskoj poklapala su se nastojanja srpskog građanstva u Pljevljima: „Nešto zulumi turski a nešto i politika Austro-Ugarske dovelaje na misao 1894. godine da se stvori kakva srednja škola u ovom mjestu“. U protestnom pismu 21 građanina Pljevalja, koje je upućeno crkveno-školskoj opštini u ovom mjestu, istaknutoje: „Na žalost našu i naše omladine i svega našeg što se srpskim naziva vidimo da vi oćete sve u bezdanu provaliju da srušite i da više nemamo onog narodnog prava niti pak onog srpskog duha kog smo pre imali, oćete da se obraćamo tuđincu koji to i čeka…“Školu nazivaju uzdanicom i izričito zahtijevaju da se obezbijede nastavnici. U protivnom tražiće „sudskim putem ono narodno školsko pravo. „

U proglasu pljevaljske crkveno-školske opštine građanima Pljeva-lja odgovorenoje: „Srbi braćo pozvali smo vas da vam predložimo naš sledeći predlog. Poznato vamje da u nas ovde toliko godina postoji četvoro-razredna srpsko-pravoslavna osnovna škola i pošto veće nšamo, a u stanju većina naroda našeg nije da šalje svoje sinove i kćeri na stranu na vi-še nauke, zato smo naišli na nužno pozvati vas braćo da svama zajedno u zdogovoru nađemo način kako bismo otvorili jednu veću školu za peti razred. U skladu sa tim, Dionisije Petrović, mitropolit raško-prizrenski je 1897. godine obavijestio crkveno-školsku opštinu u Pljevljima da je za novu školu postavljen jedan nastavnik koga će plaćati Mitropolija, a smještaj će mu obezbjeđivati opština pljevaljska.

Pretpostavlja se da su ideju o otvaranju gimnazije u Pljevljima pokrenuli pljevaljski učitelji: Jovan Ćirković, Todor Rosić ili Jovan Mitrinović. Savremenici su smatrali daje prednjačio Jovan Ćirković, kojije bio predan i hrabar nacionalni radnik. Rođen je u Pljevljima. U Beograduje završio večernju učiteljsku školu. Jedno vrijeme učiteljovao je na Ilinom Brdu, odakle je zbog zalaganja za srpstvo protjeran u Makedoniju gdjeje njegova nacionalna misija bila odvelikogznačaja.

Ideja o osnivanju gimnazije ili neke druge srednje škole u Pljevljima obnovljena je 1898. godine, prilikom posjete Pljevljima Dionisija Petrovića, mitropolita raško-prizrenskog. U vezi sa tim, ministar inostranih dela Srbije zahtijevao je od Svetislava Simića, srpskogkonzula u Prištini, da mu podnese „… Vaše mišljenje tako i mišljenje gospodina Mitropolita raškoprizrenskog, tamoje li potrebno ustanoviti trgovačku školu u Pljevljima ili gimnaziju.“ Smrt mitropolita Dionisija Petrovića (1900) prekinulaje ovu aktivnost sve do ljeta 1901. godine. U međuvremenu je i Crna Gora činila izvjesne korake u vezi otvaranja više škola u Pljevljima. Knjaz Nikola Petrović je 1899. godine poslao Pavla Plamenca da uruči odlikovanja uticajnim ličnostima u Pljevljima: Sulejman Haki paši, mutesarifu Pljevaljskog sandžaka; Mehmed paši Bajroviću i Muhamedu Korjeniću. Plamencu je tada predočena narodna želja da se u ovom mjestu otvori srpska gimnazija.

Da su sazreli uslovi za osnivanje gimnazije u Pljevljima zaključuje se i iz sjećanja Svetozara Tomića, profesora Srpske gimnazije u Skoplju, kome je Sulejman paša, kada ga je sa Tanasijem Pejatovićem posjetio za vrijeme ljetnjegraspusta 1901. godine nagovjestio da bi njihdvojica mogli da ostanu u Pljevljima da rade u gimnaziji koja treba da se otvori.

Srpska pravoslavna crkveno-školska opština u Pljevljima obratila se 8. juna 1901. godine Nićiforu Periću, novom mitropolitu u Prizrenu: „… pored osnovne škole odvećje potrebno da se otvori veća škola u Pljevljima, koja bi mogla služiti i okolnim varošicama… Zato Vas visoko preosvećeni Arhipastiru najljubaznije molimo da nam ove godine otvorite veću školu bar jedanrazred građanske škole, i molimo Vas da Vi iz vaših izvora nastavnike plaćate… da zapošaljete i još jednu učiteljicu koja je radeničku školu svršila, kako bi i ona u većoj školi ženskim đacima rad predavala itd. Za nastavnike i učiteljicu, stanarinu i ogrev mi ćemo plaćati, takođe idrugu potrebu za učila za veću školu mi ćemo nabavljati… i savetujte nas na koji ćemo način od vlasti dozvolu tražiti, ili će te Vi sa Vašim zauzimanjem kod nadležnih vlasti poraditi i dozvolu dobiti.“

Mitropolit Nićifor Perić je molbu pljevaljske crkveno-školske opštine proslijedio srpskom konzulatu u Prištini i na kraju akta iznio svoje mišljenje: „… da sam zato da u Pljevljima bude neka viša škola, ali ne gimnazija nego ili trgova čka ili zana tlijska… Udogovoru sa opštinom Pljevaljskom… pristupitiradu na otvaranjujednog zavoda trgovačkog ili zanatlijskog. Stvar je ova važna i neka je u Beogradu prouče i izveste me o rešenju, koje bi dostavio ovoj našoj dobroj opštiniu Pljevljima.“

Sima Avramović, srpski konzul u Prištini, proslijedio je molbu pljevaljske opštine sa navedenim mitropolitovim mišljenjem i napomenom da o tome postoje i raniji predlozi konzulata 15. i 21. novembra 1900. godine „gde je ova potreba i važnost Pljevalja kao jačeg prosvetnog centra po nas dovoljno obrazložena. Predlog je sad utolšo ostvarljiviji što se gospodin G. Mitropolit Nićifor pokazuje… iz narodnih sredstava izdržavati ovu školu i koja tako ne bi pala na teret ministarstva, ma za kakvu se školu rešili… treba s tim pohitati da se odmah počne tražiti nadležna dozvola. Iduća školska godina ne treba ni u kom slučaju da zatekne Pljevlje bez ovde više makar za sada i građanske škole, te da se tako spreči odlazak srpčadi u Bosnu na školovanje.“‘

Aleksa S. Jovanović, ministar inostranih dela Srbije, u svom aktu upućenom generalnom konzulu u Skoplju Miloslavu Kurtoviću podržao je zahtjev iz Pljevalja navodeći: „opština Pljevaljska više puta je tražila u toku poslednjih godina da se u Pljevlju otvori niža gimnazija za kojuje obećala znatnu pomoć. Molba je vrlo realna i vrlo osnovana jer je Pljevlje jedno od najvažnijih mesta, a na domah granici Bosanskoj austrijski agent vrlo živoradida decu iz tih krajeva odvede u Sarajevo, gde ih kao državne pitomce vaspitavaju poraznim školama u kojima se spremaju za propagatore austrijskih političkih aspiracija. Da bi smo paralisali taj rad, kad već nismo mogli uspeti, da tamo imamo svoj konzulat, potrebno nam je da od Pljevalja načinimo jači kulturni centar. Imajući na umu tu potrebu, da bih se rado odazvao molbi Pljevljaka da se tamo otvori za ovu godinu dvorazredna gimnazija poduslovima na koje Pljevljaci pristaju:

1. Da sami plaćaju zgradu za gimnaziju,
2. Daje snabdeju svim potrebnim sredstvima nastavnim,
3. Da uopšte izdržavaju sve troškove osim plata za nastavnike, koji bi im ali da padnu nama na teret.

U odgovoru generalnog konzula Kurtovića ministru inostranih dela Srbije od 28. jula 1901. godine kaže se daje stav ministarstva saopštio mitropolitu Nićiforu Periću, koji „nšakonije biozatoda se u Pljevlju otvori građanska škola a još manje gimnazija… jer nam tamo treba trgovačka škola… građansku školu mogu otvoriti ja a samo za trgovačku valjalo bi mi obratiti se valiji i Patrijaršiji za odobrenje.“ Ukonceptu odgovora Ministarstva inostranih dela Srbije konsgatovano je da „… u Pljevlju treba odmah sad otvoriti građansku školu sa dva ili bolje tri razreda, u koju će seučenici priprematiza trgovačku školu“.

Srpski generalni konzul u Skoplju je 9. avgusta 1901. godine saopštio Ministarstvu inostranih dela stav mitropolita Nićifora Perića: „Moramo o tome promisliti jer za gimnaziju nikako nisam a za građansku školu jedino u slučaju ako će se trgovačka škola koja bi mogla primiti đake iz svih naših krajeva ovde a u Pljevljima građanska. U protivnom pričekaće moji Pljevljaci pa ću im za kratko vreme sve učiniti i otvoriti im još takvu trgovačku školu u koju će istina ući đaci iz osnovne škole, ali posle samo 4-5 godina ti đaci će se meriti sa beogradskim učenicima trgovačke škole…“

U konceptu odgovora Ministarstva konzulu Kurtoviću u Skoplju kaže se da „Ministar je bio voljan odazvati se molbi Pljevljaka da im se otvori niža gimnazija izrazloga… nacionalnih… koji zahtjevaju da se od Pljevalja načini jači prosvetno-kulturni centar, a iz toga što bi se u ovom slučaju od Skoplja odbili đaci iz tih krajeva… u dogovoru sa Pljevaljskom opštinom da se u Pljevlju još ove godine otvori građanska dvorazredna škola „. U konceptu pisma Ministarstva srpskom konzulu u Prištini od 16. 08. 1901. nalaže se da mitropolitu Nićiforu Periću saopšti da „učini što treba u dogovoru sa Pljevaljskom opštinom da se u Pljevlju još ove godine otvori građanska dvorazredna škola „.

Sima Avramović, srpski konzul u Prištini, dostavio je 7. 09. 1901. godine Ministarstvu odgovor mitropolita Nićifora Perića u kome se kaže da se zalaže za građansku školu „koja bi imala trgovačko-privredni karakter, jer ima potpuno uslova u Pljevljima gde imamo bogati manastir Sv. Trojicu sa njegovim lepim imanjem i zgradama u kojima bi se mogla škola i sve drugo smestiti… Srbiju su stvarali trgovaci i privrednici a mi se svi tome dičimo jer iu ostalom svetu gdeje više takvih ljudi tamoje i blagostanje. Mi u Staroj Srbiji i Maćedoniji imamo narodnog dobra i blago. Npr: manastirska ogromna imanja po opštinama crkvenim alije sve to neuređeno neobrađeno, a zašto? Ne zato što je svet lenj, nego što ne zna da garadi. I kamo lepe sreće kad bi sad imali više ekonoma ovamo“.

Nakon brojnih zahtjeva stigloje odobrenje za rad nove škole. Mitropolija raškoprizrenska obavijestila je crkveno-školsku opštinu 13. septembra 1901. godine da će se u Pljevljima otvoriti „nova škola „,34 Nakon toga su rješenjem Ministarstva inostranih dela Srbije od 7. 09. 1901. za nastavnike u Pljevljima postavljeni Tanasije Pejatović i Stevan Samardžić, što je bio preduslov da gimnazija uskoro otpočne saradom. Konzul Avramović je u svojoj molbi od 28. 09. 1901. molio ministra da pored Tanasija Pejatovića „kojije naznačenza nastavnika iupravitelja građanske školeu Plevlju, izvolite učiniti predlog da se uskoro naznači još jedan nastavnik sa fakultetskom spremom koji će predavati gimnazijske predmete, zatim jedan svršen đak trgovačke akademije za trgovačko knjigovodstvo, poznavanje robe, itd. ijedan svršeni đak ratarske škole za poljoprivredu“.

Petog oktobra 1901. godine učitelj Stevan Samardžić je izvijestio Pljevaljsku opštinu da je postavljen za nastavnika u novoj školi i kao vršilac dužnosti direktora (do dolaska T. Pejatovića) zahtijevao da se nabave učila, knjige, namještaj i drugo. Petnaestog oktobra mitropolit raškoprizrenski izvijestio je da je Stevan Samardžić određen da otpočne sa radom u gimnaziji i da je Gavro Pejatović svršeni đak trgovačke akademije postavljen za nastavnika u novoosnovanoj školiu Pljevljima.

Prvi prijemni ispit za upis u prvi razred gimnazije obavljenje 29. oktobra 1901. Upisano je 70 učenika. Za rad gimnazije ustupljen je dograđeni sprat na zgradi osnovne škole, a nakon godinudana i cijela zgrada. Do zgrade za gimnaziju se teško došlo. Turske vlasti nijesu bile raspoložene da izdaju dozvolu za dogradnju postojeće zgrade. Crkveno-školska opština se još sredinom posljednje decenije XIX vijeka obratila srpskom generalnom konzulatu u Skoplju i poslanstvu u Carigraduda intervenišu kod nadležnih turskih vlasti da se izda dozvola za dogradnju zgrade osnovne škole u Pljevljima za potrebe gimnazije. Nakoi dugog otezanja i ucjenjivanja dozvoljeno je podizanje drugog sprata uz uslov da se postojeća zgrada ne smije proširivati. Nakon ove „odluke“ opština se morala dovijati. Drugi spratje proširenu vazduhu „prema ulici poduprijevši ga stubovima“. Na ovaj način je izbjegnuta odgovornost jer se zgrada na zemlji nije proširila.

Nakon obavljenih priprema Srpska niža gimnazija u Pljevljima otvorena je 5.(18) novembra 1901. godine – bio je ovo istorijski datum za Pljevlja, Rašku oblasti Staru Srbiju. Za ovaj događaj se znalo i on je obradovao narod u Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini i drugim srpskim zemljama. Pljevlja su sa novom školom postala središte kulturno-prosvjetnog i nacionalnog rada, u kome su se okupljali imućni i školovani ljudi iz susjednih i drugih mjesta. O školskim potrebama i siromašnim učenicima brinula se Srpska pravoslavna crkveno-školska opština u Pljevljima. Nastavničke plate, knjige i školskipribor obezbjeđivala je Srbija iiste dostavljala preko svoje carinarnice na Javoru. Od Javora do Pljevalja nastavničke plate i poštu prenosio je školski kurir Vaso Roljević.

Austro-ugarska politika i propaganda

Dok su turske vlasti, zahvaljujući tolerantnijem odnosu Sulejman Haki-paše, dozvoljavale rad gimnazije u Pljevljima, Austro-Ugarska je nerado gledala na njeno osnivanje i rad. Preko svog konzula u Pljevljima činila je sveda spriječi otvaranje, a potomda omete i suzbije rad gimnazije. Otvoreno je podstrekavala i podržavala seoske nemire i pobune protiv turske vlasti kako bi izazvala veće pokrete i iskoristila oportuni stav velikih sila da vojskom okupira Rašku oblast i navodno „uspostavi redimir“. Austrougarski oficiri „nedeljom bi zalazili u sela. Dolazili bi, tobož, u lov, a gde god bi imali priliku da se sastanu sa Srbima nagovarali su ih da se dižu na ustaiak i obećavali im pomoć „. Austro-Ugarska je svim sredstvima nastojala da izazove sukobe između pravoslavnog i muslimanskog stanovništva. Na tom planu posbne uloge su imali austro–ugarski ljekari da pridobijaju narod i lokalni trgovci, koji su za svoj „rad“ dobijali liferacije pod povoljnim uslovima. Austro-ugarska je širila dezinformacije o navodnoj okupaciji Raške oblasti od strane njihovih matica — Srbije i Crne Gore. Podstrekavala je iseljavanje pravoslavnog stanovništva. Po svaku cijenu je nastojala da spriječi nacionalni rad profesora i nastavnika Gimnazije, učitelja, svještenika i narodnih prvaka i institucija. Vrbovala je pojedine uticajne ljude da rade za njene interese, razvila obavještajnu službui imala veliki uticaj na dio centralnog i lokalnog turskog činovničkog aparata.

Srpskom građanstvu i narodu bila je jasna austrougarska politika i propaganda. Bojeći se da Austro-Ugarska ne osnuje svoju gimnaziju u Pljevljima, pojačani su napori da se što prije otvori srpska gimnazija. Filip Đurašković, poznati trgovac i predsjednik srpske pravoslavne crkveno-školske opštine u Pljevljima, na sastanku opštinske uprave između ostalog je rekao „da nas ljudi ne preduhitre Švabe, da ne otvore svoju gimnaziju ovde na Dolovima, i da ako je otvore, niko je posle ne zatvori, a Turci neće dozvoliti dvije hrišćanske gimnazije.“ Među neprilikama koje su činjene Srpskoj gimnaziji najdrastičnija je izazivanje požara kada je do temelja izgorela zgrada sa svom opremom, namještajem i knjigama. Ostao je utisak da je to djelo strane antisrpske politike i njihovih lokalšh saradnika.

Veoma ilustrativan je i primjer austrougarskih intriga u vezi Svetosavske proslave u Pljevljima 1904. godine, o čemu je sačuvana originalna arhivska građa. Srpski carinik sa Javora izvjestio je tom prilikom Ministarstvo „da su Turci sa svetosavske proslave otišli veoma zadovoljni i da su dali velike priloge, pa opet su sutra dan Austrijanci samo za to što na proslavu nisu zvati i štoje u govoru bilo aluzija na njihove tadašnje smutnje u tom kraju uspeli intrigama kod Sulejman paše da kompromituju sve naše tamošnje nastavnike povodom te proslave, pa je u vrlo velikoj opasnostida Sulejmanpaša ne zatvori gimnaziju“. Tekposle togaje Sulejman paša rekao Srbima „da neće trpeti srpske komite, srpske podanike u vašoj gimnaziji. „

Devojačko-radenička škola

Utoku prve školske godinerada Gimnazije (1901/2.) jedan broj učenica pohađao je samo časove ručnog rada, a u toku druge školske godnne (1902/3.) i najvažnije gimnazijske predmete. Nakon toga je odlučeno da se dotadašnja radenička škola podigne na stepen djevojačke škole. Kako se dozvola za rad nove škole teško dobijala od turskih vlasti, odlučenojeda djevojačka škola bude pod upravom Gimnazije i da nastavu organizuju profesori i nastavnici Gimnazije. Za rad nove škole potrebna je bila još samo jedna stručna nastavnica. Tako je u okviru Srpske gimnazije u Pljevljima 1903. godine u jednoj učionici otvorena ženska škola, pod nazivom Devojačko-radenička škola.

Devojačko-radenička škola u Pljevljima bila je jedna od četiri srpske škole takve vrste u neoslobođenim krajevima (Skoplje, Bitolj, Solun). Školovanje je trajalo tri godine. Nastava se odvijala po planu i programu za gimnazije, s tom razlikom što su učenice morale da uče i ženski ručni rad. Predavači su bili nastavnici Gimnazije. Ova škola je bila odjeljenje Gimnazije. Direktor Gimnazije bioje istovremeno i direktor Devojačko–radeničke škole. Radi efikasnijeg rada ženska škola, kako je u komunikaciji nazivana, imala je svoju upraviteljicu, koja je predavala ženski ručni rad. Obje škole vodile su se ujednom budžetu. Upis učenika-ca vršen je u isto vrijeme.

U Devojačko-radeničkoj školi učio se srpski i francuski jezik, istorija i geografija, hrišćanska vjeronauka, račun i dio iz prirodnih nauka o korišćenju privrednih objekata za domaću upotrebu, zatim dio o oblikovanju i njezi tijela i drugo. Praktičan dio nastave sastojao se od pletenja, vezenja, šivenja, kuvanja i održavanja higijene. Tokom vremena opadalo je interesovanje za Devojačko-radeničku školu. Na predlog Aleksandra Marića, direktora Gimnazije i konzularnog odeljenja Ministarstva, Jovan Jovanović ministar inostranih dela Srbije 1. avgusta 1912. godine donio je rješenje „Da se I razred Domaćičko–radeničke škole u Pljevljima zatvori od početka 1912-13. školske godine; PiŠ razred te škole ima se zatvoriti u toku dalje dve školske godine.

Skupljanje priloga i zidanje nove zgrade za Gimnaziju

U Pljevljima je od uglednih i imućnih građana izabran „Odbor za građenje nove Gimnazije“. „Predstavnici Odbora su otišli Sulejman paši i zatražili dozvolu da mogu kupitpdobrovoljne priloge za podizanje nove zgrade za Gimnaziju. Pašaje odobrio pokrenutu akcijui „obećao svoju potporu“. Teškoće će nastati kasnije u vezi sa dobijanjem dozvole za gradnju od turskih prosvjetnih vlasti. Odbor je potom dostavio uredništvima srpskih listova poziv sa molbom da povedu akciju za sakupljanje priloga. U pozivu za pomoć je između ostalog istaknuto: „Tridesetog oktobra ove godine izgorela nam je gimnazijska zgrada i sav pribor što je bio u njoj. Ta velika šteta premašuje snagu pljevaljskih građana i Pljevaljske opštine, jer baš ljubav s kojom je ova Opština načinila od gimnazije ponos ovdašnjeg Srpstva, dovela je u nemogućnost da sama odjednom nadoknadi sve ono što je godinama građeno i nabavljano. Stoga su pljevaljski građani odredili nas dole potpisane, da se obratimo srpskom narodu za pomoć … mi tvrdo vjerujemo, da će se srpski narod dostojno odazvati ovoj našoj i srpskoj potrebi.“ Srpska štampa je obavezu da prpkuplja priloge i da objavljuje imena dobrotovora shvatila kao patriotsku dužnost.

Od novembra 1904. do 1907. godine kada je završena gradnja zgrade Odbor je dobio ukupno 162.110 groša i 33 pare. Preko Srpske carinarnice na Javoru Opština pljevaljska molila je da Ministarstvo građevina Srbije izradi besplatno plan za novu zgradu Gimnazije, „koja treba da bude dvospratna, u našem smislu: parter i jedan sprat i da brojem i rasporedom soba bude udešena za osmorazrednu gimnaziju… Zgrada da ima s lica 20 metara i sa strane po 16. „Turske vlasti su kao i ranije činile smetnje i odupirale su se da izdaju dozvolu za gradnju, tražeći da se izvijesti „Koliko će biti vrata, koliko prozora i kakvim sredstvima misle da podignu novu zgradu, sopstvenim ili prilozima… čijim prilozima i da se podnese spisak priložnika.“ Opština je morala da podnosi lažan spisak priložnika i da moli Ministarstvo inostranih dela Srbije da se založi kod turskih prosvjetnih vlasti u Carigradu da se ovakve smetnje ne čine. Zbog navedenih smetnji turskih vlasti, Tihomir Veljković, srpski carinik sa Javora, predložio je Ministarstvu inostranih dela Srbije da se u školskoj 1905/6. ne otvara V razred gimnazije u Pljevljima, a da se svršenim đacima IV razreda omogući školovanje u srpskim školama u Skoplju i Solunu što je i učinjeno.

Nakon dodatnih podataka, Ministarstvo građevina je izradilo plan za gradnju nove zgrade za Gimnaziju, od koga je sačuvan samo tlocrt i prepiska u vezi izrade plana koji objavljujemo. Zidanje zgrade otpočeto je u proljeće 1906. godine. Temelj je osvećen 9. maja 1906. godine. Na ovoj svečanosti bili su prisutni ugledni građani Pljevalja među kojima i Sulejman paša, koji je tom prilikom kazao: „Želim da se Srbi kao carski podanici tako prosvete, da zgrada kojoj se danas udara temelj posluži ne samo za gimnaziju no i za univerzitet.“

Svečano otvaranje zgrade Gimnazije bilo je 11. novembra 1907. godine. Uveče je priređena zabava koja se sastojala iz tri dijela: „prvi deo obuhvatale su deklamacije i pesme, koje je pevao gimnazijski hor, drugi deo pozorišni komad „ljubavno pismo“, koje su predstavljali članovi mesne pevačke družine „Bratstvo“ i treći deo igranka… na zabavi je skupljano oko 25 napoleona čista prihoda. Od te sume po savetskom rešenju uzeto je 10 napoleona i položeno kao osnovica fonda za potpomaganje učenika ovdašnje Gimnazije, kojije osnovan na Svetosavskoj sednici, odmah sutradan posle zabave.“

Nakon zgrade Gimnazije u Pljevljima u podmetnutom požaru izgorela je i zgrada Srpske gimnazije u Skoplju. Ista sudbina nije slučajno zadesila dvije srpske škole u malom vremenskom razdoblju. Jovan Ćurović, srpski carinik sa Javora, napominjao je tada Ministarstvu inostranih dela Srbije da se od Pljevalja, pored pomoći u novcu, očekuje i stručna pomoć oko podizanja zgrade Gimnazije u Skoplju. Uskladu sa tim je zaključeno da se „umoli g. Lalević (Ilija, direktor gimnazije u Pljevljima, da što pre sam dođe, kao ličnost koja je do sada vodila rad oko pripreme za podizanje nove Gimnazije i kao osoba, koja je i pokrenula misao i vodila uglavnom prvu reč u svim radovima u tu svrhu. Pomenuta pomoć izdala bi se u određeno vreme i na način koji odgovara našim prilikama. „

Kada je nakon Mladoturske revolucije Sulejman Haki-paša 1909. godine otišao sa položaja mutesarifa Pljevaljskog sandžaka, turske vlasti su ometale rad u Gimnaziji. Budžet za izdržavanje Gimnazije smanjivan je iz godine u godinu. Petar Kosović, direktor Gimnazije, protestvovao je kod Eparhijske uprave u Prištini navodeći da je Gnmnazija značajna srpska nacionalna tekovina, kojaje trn u oku neprijatelja „zbog čega su u njenu zgradu uturili ugarak i pretvorili je u prah i pepeo, treba sve uraditi da se ta tekovina očuva.

Nastavni planovi i programi i nastavnici

Od otvaranja, pa do školske 1912/13. godine, Srpska gimnazija u Pljevljima radila je po utledu na gimnazije u Kraljevini Srbiji. Nastava se odvijala prema istim planovima, programima, udžbenicima, nastavnim sredstvima i uputstvima. Razlikaje bila samo u tome što se u Pljevaljskoj gimnaziji predavao turski umjesto njemačkog jezika n što se u zvaničnom nastavnom planu, kojije podnošen na uvid turskim prosvjetnim vlastima, nije prikazivala istorija ka o poseban predmet i nijejavno smio koristiti udžbenik iz ovog predmeta. U Gimnaziji su predavani sledeći predmeti: srpski, francuski i turski jezik, istorija i geografija (zemljopis); hrišćanska vjeronauka; matematika, koja se neki put dijelila na aritmetiku p geometriju; jestastvenica, odnosno hemija i fizika; vještine-krasnopis (lijepo pisanje), crtanje, pjevanje p gimnastika p školski ženskn ručni rad. Zbog nedostatka stručnog nastavnog osoblja neki predmeti su predavani samo u jednom polugođu ili su, pak, ostajali nezastupljeni cijele školske godine. Utakvim slučajevima organizovano je polaganje ispita iz tih predmeta. Najčešće je bila nezastupljena nastava neke od vještina, za koje se teško obezbjeđivao stručni kadar. Kada se radilo o nastavi iz stručnih predmeta nastojalo se da se preraspodjelom između pojedinih nastavnika ona izvodi po svaku cijenu. Koliko je bilo teško obezbijeditp stručnog i predanog nastavnika govori i primjer Gimnazije u Skoplju, koja od svog osnivanja 1894. do školske 1905/6. godine nije imala stručnog nastavnika za srpski jezik?

Vještinama, posebno pjevanju i muzici, poklanjana je posebna pažnja. Pjesmom i muzikom se moglo djelovati na narod od čegaje bilo koristi za razvijanje i njegovanje srpskog osjećaja. Stoga su muzika i pjevanje smatrani veoma važnim propagandnim predmetima. Gimnastika se sve do mladoturske revolucije (1908) nije predavala jer je od turskih vlasti bilo zabranjeno vježbanje. Ovo je i glavni razlog što se do tog vremena nije razvio sokolski pokret.

Matematika i drugi stručni predmeti predavani suprema udžbenicima. Međutim, i ovdje se osjećala zaostalost Osmanske carevine. Vlast je npr. 1896/7. školske godine jedno vrijeme u Gimnaziji u Skoplju zabranila nastavu iz fizike jer se sultan Abdul Hamid plašio električne energije. Sve do kraja njegove vladavine 1909. u Turskoj nije bilo električne energije.

Za rad u Gimnazije u Pljevljima određivani su mlađi i perspektivniji nastavnici. Mnogn od njih su se kasnije afirmisali p postali istaknuti državni čiiovnici u oblastp prosvjete i predani naučni i nacionalni radnici. Ovom prilikom pomenućemo trojicu Pejatovića — Tanasije, Rista i Gavra i Stevana Samardžića, (svi rodom iz Pljevalja), svestrane mlade obrazovane ljude kojeje samo prerana smrt omela da se afirmišu na opštem planu. Direktori Gimnazije, naslednici Tanasija Pejatovića — Ilija Lalević, Petar Kosović, Aleksaidar Marić i Lazar Popovpć su pored prosvjetnih i upravljačkih obaveza bili istaknuti nacionalni radnici za oslobođenje od turske okupacije. Ilija Lalević, iz Andrijevice, je nakon odlaska iz Pljevalja radio u poznatoj Drugoj muškoj gimnaziji u Beogradu, gde je dugo vremena bno direktor ove škole. Kasnije je bio direktor i Četvrte muške gimnazije, takođe u Beogradu, potom prosvjetni inspektor i zamjenik ministra prosvjete Kraljevine Jugoslavije. Lalević je istovršeno bio i poznati školski pisac. Petar Kosović, iz Nikšićke župe i Prokopije Šiljak, iz Pljevalja, upravitelj osnovnih škola, bili su istaknuti i zaslužni nacionalni radnici. Jedno vrijeme u Gimnaziji su radili: Gligorije-Gliša Elezović, kasnije poznati naučnik i nacionalni radnik, slikar Bogdan Radenković i drugi. Nastavnici su po mjestu rođenja biliiz svih srpskih zemalja: Stare Srbpje, Kraljevine Srbije, Kneževine-Kraljevine Crne Gore, Bosne i Hercegovine, Slavonije, Vojvodine i drugih krajeva.Osnivanje internata pri GimnazijiNa sjednici uprave crkveno-školske opštine u Pljevljima 15. novembra 1911. godine Aleksandar Marpć, direktor Gimnazije pokrenuo js inicijativu za osššanje internata, odnosno pansionata kakoje tada govoreno. Predlagač je tom prilikom istakao da u Gimnaziji opada broj učennka iz susjednih opština, koji zbog nedostatka smještaja u Pljevljima odlaze na školovanje u Prizren, Skoplje i Solun. Zbog toga „članovi opštinske uprave ka o i svještenici cijele ove okoline pridaju važnost i potrebu područnog zavoda. Kako za sam grad Pljevlja tako i za čitav ovaj kraj.“

Pljevaljska opština kao inicijator i osnivač donijela je Rješenje o obezbjeđenju 7.520 dinara za osnivanje internata. (4.000 iz svoje kase, 1.000 da se prikupi putem razreza i dobrovoljnih priloga i 2.520 da se prikupi od susjednih opština). Nakon ovog rješenja crkveno-školska opštnna u Prijepolju je odobrila 3.000dinara, a opština u Priboju 4.000 dinara, što je ukupno bilo 10.920 dinara.

Predlog crkveno-školske opštine u Pljevljima prihvatilo je Ministarstvo inostranih dela Srbije i 3. avgusta 1912. godine donijelo sledeće rješenje:
1. Da se zgrada u kojoj je sada smještena osnovna škola u Pljevljima popravi za potrebe pansionata, od priloga opština u Pljevljima, Prijepolju i Priboju i opština sjeverozapadno od Rogozne;
2. Da se preko Mitropolije u Prizrenu sve opštine sjeverozapadno od Rogozne obavežu da odrede priloge za osnivanje pansionata;
3. Da pansionatom upravlja uprava gimnazije prema uredbi, koja važi za srpske pansionate u Skoplju, Prizrenu i Bitolju. Da završne godišnje račune overava uprava gimnazije i uprava crkveno-školske opštine u Pljevljima kao prestavnica svih opština koje uzmu učešće u osnivanju i opremi pansionata.

Ministarstvo je kasnije donijelo rješenje o pretvaranju zgrade tadašnje Gimnazije u pansionat, zatim o odobrenju sume od 6.900 dinara za osnivanje i izdržavanje pansionata u školskoj 1912/13. godini i odredilo cijenu za smještaj učenika (10 turskih lira za djecu iz Pljevaljskog okruga; 5 turskih lira za polublagodejance  300 franaka u zlatu za djecu iz drugih srpskih krajeva).

Ćorđe Konstantinović, profesor, podnio je Aleksandru Mariću, direktoru Gimnazpje, 4. septembra 1912. godine specifikaciju nabavljenih stvari u Sarajevu za internat, navodeći daje od ukupne sume od 100 napoleona (12.000 čaršijskih groša, odnosno 1.920 kruna) ostalo neutrošeno 89,74 krune ili 56 groša i 35 para. Nakon toga je direktor Gimnazije aktom od 6. septembra 1912. godine izvijestio Glavno školsko tutorstvo (Ministarstvo inostranih dela Srbije) „da će radovi na opremanju pansionata pri ovoj Gimnazijn biti gotovn do 15. oktobra „. No kako je ubrzo otpočeo Prvi balkanski rat direktor Gimnazije je u sledećem izvještaju Ministarstvu od 28. decembra 1912. godine konstatovao je „da je prepravka pređašnje osnovne škole za pansionatsku upotrebu dovršena pred samu objavu rata; ostalo je još samo da se cementuje hodnik u prizemlju zgrade. Međutim, zbog događaja vezanih za oslobođenje i obustavu rada Gimnazije u školskoj 1912/13. godinu do otvaranja internata nije došlo.

O dokumentima

Dokumenta o Srpskoj gimnaziji u Pljevljima, koja objavljujemo za period 1901-1912/13. pripadaju arhivskom fondu Ministarstva inostranih dela Kraljevine Srbije, koji se čuva u Arhivu Srbije u Beogradu. Od sačuvane arhivske građe, koja se u cjelini ili djelimično odnosi na Srpsku gimnaziju u Pljevljima, izdvojili smo sva relevantna dokumenta koja sadrže podatke o pokretanju inicijative za osnivanje srednje škole u Pljevljima, o utvrđivanju njenog profila (od građanske i trgovačke škole do gimnazije), kao i o osnivanju, finansiranju i radu ove škole od 1898. do školske 1912/13. godine.

Poslije oslobođenja od turske okupacije (1912) Pljevlja su, prema dogovoru dvije kraljevine, pripala Crnoj Gori, pa je Gimnazija u Pljevljima na početku školske 1913/14. godine prešla u nadležnost Ministarstva prosvjete i crkvenih poslova Kraljevine Crne Gore, od kada radi pod nazivom DRŽAVNA NIŽA GIMNAZIJA U PLjEVLjIMA.

Za objavljivanje smo izdvojili i priredili ukupno 209 dokumenata, od kojih je 167 iz Ministarstva inostranih dela Kraljevine Srbije, čiji se fond čuva u Arhivu Srbije u Beogradu, a 40 iz fonda Ministarstva prosvjete i crkvenih poslova Kraljevine Crne Gore, koji se nalazi u Državnom arhivu Crne Gore i iz Arhiva kralja Nikole I Petrovića, koji se čuva u Arhivskom odjeljenju Narodnog muzeja Crne Gore na Cetinju. Radi lakšeg praćenja pokrenutih pitanja i aktivnosti uz 35 dokumenata dali smo odgovarajuće priloge, čime njihov ukupan broj iznosi 258. Na kraju 39 dokumenata priključili smo i koncepte odgovora, sugestija ili predloga Ministarstva, Raško-prizrenske mitropolije, srpskih konzulata u Skoplju i Prištini, direktora Gimnazije u Pljevljima i drugih institucija, što olakšava proučavanje rada Gimnazije.

Dokumenta koja objavljujemo čine izvještaji, zahtjevi, molbe, žalbe, predlozi, izjave, rješenja, raspisi, urgencije i druga akta, koja su dostavljana nadležnom Ministarstvu, odnosno ministrima inostranih dela Kraljevine Srbije, koji su istovremeno obavljali i funkciju predsjednika Ministarskog saveta Srbije. Neka dokumenta su naslovljena na Glavno školsko tutorstvo ili Školsko tutorstvo u Prištini. Pod ovim institucijama treba podrazumijevati Ministarstvo inostranih dela Kraljevine Srbije i Srpski konzulat u Prištini. U uslovima turske okupacije i ometanja rada Gimnazije od strane turskih i austrougarskih civilnih i vojnih vlasti i lokalnih gospodara konspiracija je bila neophodna. Jedan dio akata upućivan je Nićiforu Periću, raško-prizrenskom mitropolitu, srpskim konzulima u Prištini i Skoplju, upravnicima Srpske carinarnice na Javoru, kao i drugim nadležnim institucijama i pojedincima u Kraljevini Srbiji i Staroj Srbiji.

Izvjestan broj dokumenata nastaoje u korespodenciji profesora i nastavnika Gimnazije sa direktorom škole, zatim uprave škole sa Srpskom pravoslavnom crkveno-školskom opštinom u Pljevljima, koja je sa Ministarstvom bila osnivač i finansijer Gimnazije, kao i u korespodenciji školske uprave sa Manastirom i Fondom manastira Svete Trojice i drugim institucijama i pojedincima.  Poslednje školske godine pred Prvi svjetski rat (1913/14) direktor Državne niže gimnazpje u Pljevljpma, upravitelji Pljevaljske oblasti i Pljevaljske kapetannje, kao n ugledni građani, obraćali su se po raznim pitanjima kralju Nikolp I Petroviću, Ministarstvu prosvjete i crkvenih poslova Crne Gore na Cetinju, M. Cemoviću, nadzorniku za prosvjetu u Beranama i drugim u Pljevljima i CrnojGori.

Autori dokumenata su direktori i profesori Gimnazije, zatim zastupnici ili vršioci dužnosti direktora Gimnazije, arhimandrit manastira Svete Trojice, učitelji i upravitelji osnovnih škola u Pljevljima, članovi Fonda manastira Svete Trojice kod Pljevalja, raško-prizrenski mitropolit, srpski konzuli u Skoplju i Prištini, upravnici Srpske carinarnice na Javoru i drugi pojedinci iz Pljevlja i drugnh mjesta. Koncepte odgovora, sugestije i predloge za dalja postupanja na podnijete izvještaje, zahtjeve n molbe sačpnjavali su ministri inostranih dela, odnosno ministri predsjednici Kraljevine Srbije sa nadležnim konzularnim odjeljenjem.

Iz Pljevalja su izvještavali direktori Gimnazije: Ilija Lalević, Petar Kosović, Aleksandar Marić i Lazar Popović. U odsustvu direktora zamjenjivali su ih zastupnici ili vršioci dužnosti direktora: učitelj Stevan Samardžić i profesori Todor Borovnjak, Đorđo Pejanović pjedno vrijeme Petar Kosović. Zanimljivoje istaćida među brojnim izvještajima oradu Gimnazije, crkveno-školske opštine i srpskih škola u Pljevljima i Raškoj oblasti nijesmo pronašli nijedan izvještaj Tanasija Pejatovića, prvogdirektora Gimnazije. Nasuprot tome, sačuvanoje nekoliko akata o njegovim naučnim istraživanjima u Pljevljima i Raškoj oblasti i nesporazumu sa učenicom Jelenom Nikolić, za vrijeme dokje bio profesor Gimnazije u Skoplju. Za proučavanje rada Gimnazije dragocjeni su izvještaji Vasilija Popovića, arhimandrita manastira Svete Trojice, namjesnika Pljevaljskog protoprezviterata, člana Uprave pljevaljske opštine i Fonda manastira, zatim članova pljevaljske opštine, Fonda manastira Svete Trojice, Odbora za skupljanje priloga za gradnju nove zgrade Gimnazije i drugih pojedinaca.

Značajnu pomoć radu Gimnazije pružili su Nićifor Perić, raško-prizrenski mitropolit i uprava Bogoslovsko-učiteljske škole u ovom mjestu, čiji se izvještaji takođe nalaze u ovoj knjizi. Na diplomatskoj zaštiti srpskog naroda i njegovih interesa u Staroj Srbiji i Raškoj oblasti radili su generalni konzuli Srbije u Skoplju: Miloslav Kurtović, Mihailo Ristić i Jovan Jovanović, te konzuli u Prištini; Svetislav Simić, Sima Avramović, Milan Pećanac i Milan Rakić. Neposredna saradnja i pomoć Gimnaziji i neoslobođenim krajevima u Raškoj oblasti odvijala se prekoupravnika Srpske carinarnice na Javoru. Izvještaji iz Pljevalja i drugph mjesta dostavljani su caršicima: Tihomiru Veljkoviću, Jovanu Đuroviću, Savi Bankoviću i Janku Jankoviću, koji su ih dalje prosleđivali Ministarstvu Beograd ili su, pak, na osnovu obavještenja i informacija sa terena sačinjavali svoje izvještaje za Ministarstvo. Nakon toga su uputstva i sugestije Ministarstva dostavljali direktorima Gimnazije i drugim institucijama i pojedincima. Preko carinarnice na Javoru dostavljane suplate za nastavnike Gimnazije i učitelje u cijeloj Raškoj oblasti, oprema i učila za škole i dr.

Izvještaje, molbe, zahtjeve i obavještenja u Ministarstvu inostranih dela Srbije u Beogradu primali su, kordinirali ih i usmjeravali srpski kulturno-prosvjetni i nacionalno-oslobodilački rad ministri predsjednici, koji su istovremeno bili i ministri inostranih dela Kraljevine Srbije: dr Mihailo Vujić, Petar Velimirović, Vasšije Antonić, akademik prof. dr Sima Lozanić, general Dimitrije Cincar Marković, Jovan Đ. Avakumović, Ljubomir Kaljević, general Sava Grujić, Andra Nikolić, Nikola Pašić, akademik prof. dr Ljubomir Stojanović, akademik prof. dr Jovan Žujović, Milovan Đ. Milovanović, akademik Stojan Novaković, Marko Trifković i Jovan M. Jovanović. Neki od njih su bili predsjednici i ministri u više mandata, što je navedeno u legendama njihovih fotografija. Ministar prosvjete i crkvenih poslova Crne Gore 1913/14. godnne bio je Mirko Mijušković, koji je sa Lazarom Popovićem, direktorom Gimnazije i Simom Šiljkom, kapetanom Pljevaljske oblasti brinuo o radu Gimnazije i drugim pitanjima iz Pljevaljskog kraja.

Dokumenta koja smo odabrali za objavljivanje su originalna, izuzev nekoliko prepisa koji su uradile nadležne institucije, te su istovjetni sa originalnim aktima. Nažalost, i ovoga puta moramo podvući da se radi o izvještajima i dokumentima iz korespodencije u vezi rada Gimnazije i Devojačko-radeničke škole u Pljevljima. Originalna školska dokumentacija iz nastavno-obrazovnog procesa: matične knjige učenika, dnevnici i zapisnici Profesorskog odbora, osim nekoliko zapisnika sa sjednica Nastavničkog zbora za školsku 1913/14, nije sačuvana. Imajući ovou vidu, arhivska građa koju objavljujemo je od izuzetnog značaja ne samo za proučavanje rada Gimnazije i Devojačko-radeničke škole, već i istorije pljevaljskog kraja, Raške oblasti, Stare Srbije i Crne Gore u ovom periodu. Na osnovu ovih originalnih istorijskih izvora, pisanih u Gimnaziji u Pljevljima, i drugih relevantnih podataka, moguće je sagledati vrijeme, uslove i društveno-političke prilike u kojima je nastala i radila Gimnazija i Devojačko-radenička škola do Prvog svjetskog rata.

U dokumentima se obrađuju različita pitanja i piše: o opštim političkim prilikama za vrijeme turske okupacije kada su zulumi, teror, krađe, otimačine, ubistva, seobe i druge nedaće bile svakodnevne pojave; o neriješenom čifčijskom pitanju, korumpiranost i surovost turskih organa vlasti i odmetnika; o srpskom nacionalnom interesu, zahtjevima za otvaranjima srpskog iruskog konzulata u Pljevljima, izborima i sukobima u pljevaljskoj opštini, upućivanju prvog školskog ljekara u Pljevlja: o broju pravoslavnih i muslimanskih kuća u Pljevljima; o otvaranju, pravnom statusu, značaju, opremljenosti iradu Gimnazije i Devojačko-radeničke škole; o otvaranju III i IV razreda i pokušaju da se otvori V razred gimnazije; o naučnim istraživanjima Tanasija Pejatovića, o stručnom usavršavanju Rista Pejatovića u Pragu; o obezbjeđenju, rasporedu nastavnika i učitelja, njihovim platama i ovjeravanju svjedodžbi; o broju učenika, rasporedu ispita iuslovima upisa učenika, revizijiu osnovnim školama p pokušaju uvođenja učenja turskog jezika i istorije u srpskim osnovnnm školama; o požaru u Gnmnaziji, skupljanju priloga i izgradnji nove zgrade Gimnazije; o radu Srpske pravoslavne crkveno-školske opštine u Pljevljima, manastira Svete Trojice i njegovog novčanog fonda; o austro-ugarskom vojnom prisustvu, politici i propagandi; o odlikovanju lica u Pljevljima od strane Srbije, Crne Gore i Austro-Ugarske; prilikama i potrebama u pljevaljskom kraju nakon balkanskih ratova, do upotrebe zgrade Gimnazije za bolnicu u Prvom svjetskom ratu; zahtjevu za regulisanje vjerskih i kulturno-prosvjetnih pitanja muslimana u Pljevljima poslije balkanskih ratova, itd.

Sa aspekta sadržaja dokumenata, teškoje izdvojiti najvažnija akta. U situaciji kada je malo sačuvanih svjedočanstava o najstarijoj srpskoj gimnaziji u Raškoj oblasti i na Kosovu i Metohiji, dokumenta koja su sabrana u ovoj knjizi su izvori prvog reda od neprocjenjivog značaja. Samo neka od dokumenata koja objavljujemo su do sada korišćena neobjavljena. Akta su pisana ćiriličnim pismom. Radi se o rukopisnoj arhivskoj građi, osim nekoliko dokumenata koja su otkucana pisaćom mašinom. Neka dokumenta su zbog svog sadržaja dobijala oznaku povjerljivo ili su, pak, djelimično šifrovana, potom u Ministarstvu inostranih dela Srbije dešifrovana. Međutim, u uslovima turske okupacije i agresivne austrougarske antisrpske politike i propagande, sva dokumenta su u pogledu sastavljanja, dostavljanja i postupanju po njima imala strogo povjerljiv karakter. Dokumenta su datirana po starom kalendaru, te prilikom utvrđivanja datuma po novom kalendaru, koji se primjenjuje od 1919. godine, treba dodati razliku od 13 dana. Iako su neka dokumenta teško čitljiva, posebno koncepti pisama ministarstva, usljeli smo da, osim nekolikoriječi, iščitamo sva dokumenta i priloge.

Objavljena dokumenta pisana su prema jezičkim standardima i praksi koja je tada važila u srpskoj lingvističkoj nauci. Razlika oddanašnjih sgandarda je u pisanju velikih i malih slova pri navođenju imena naroda, pojedinih mjesta, pojedinih skraćenica, konstrukcije rečenice i dr. Sva dokumenta su data u izvornom obliku, bez ikakve stilske ili pravopisne intervencije.

 

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: