RSS

Milić F. Petrović: Raška oblast u Jugoslovenskoj državi 1918-1941. (I dio)

27 Feb

Časopis Arhiv – godina XIII broj 1/2, Beograd, 2007

APSTRAKTUM: U radu se daje pregled društveno-ekonomskog stanja i problema u Raškoj oblasti za vreme Kraljevine Jugoslavije: nedostatak savremenih puteva i komunikacija, privredna i društvena nerazvijenost i zapostavljenost ove oblasti od strane državnog rukovodstva, na šta su ukazivali istaknuti intelektualci – profesori, advokati, poslanici, novinari i drugi pojedinci.

KLJUČNE REČI: Raška oblast (Sandžak), administrativna pripadnost, izbori, stanovništvo, sudstvo, tužilaštvo, pravobranilaštvo, finansijske uprave

Osmanska uprava na Balkanu do 1912. nije vodila brigu o privrednom razvoju i kulturno-prosvetnom uzdizanju zemalja koje je osvojila i stavila pod svoju upravu, posebno najudaljenijih. Tako je Raška oblast od nekada razvijenog državotvornog i duhovnog središta srpskog naroda postala nerazvijena provincija pod turskom upravom, sa zaostalim agrarnim odnosima, bez industrije i zdravstvenih institucija, sa vrlo malo škola i drugih kulturno-prosvetnih ustanova. Bila je to zemlja u kojoj su carovali nepravda, nasilje i teror i eksploatacija; zemlja u kojoj turska vlast nije činila ništa da uvede red, mir, ličnu bezbednost i imovinsku sigurnost, jednakost i pravo svih podanika, prosperitetne privredne odnose. Posle oslobođenja od Osmanlija (1912) usledilo je stradanje naroda i pustošenje imovine i kulturnih dobara od strane Austro-Ugarske i Nemačke u Prvom svetskom ratu. Nakon toga trebalo je mnogo sredstava, rada i vremena da bi se uhvatio korak sa razvijenim krajevima novostvorenog Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.

Vlasti jugoslovenske države usmerile su se na rešavanje osnovnih pitanja nove države: državno uređenje zemlje, organizacija, ustrojstvo i razvoj državne uprave, međunacionalni i politički problemi, organizacija i oživljavanje privrede u složenoj međunarodnoj situaciji i socijalnim prilikama u zemlji. U takvim prilikama nije se mogla posvetiti potrebna pažnja bržem razvoju privredno nerazvijenih i u ratu opustošenih krajeva. U celom međuratnom periodu visoki državni funkcioneri retko su zalazili u Rašku oblast. Na privrednu nerazvijenost i teške uslove života stidljivo i nedovoljno ukazivali su okružni, sreski i opštinski činovnici iz ove oblasti, kulturno-prosvetni radnici i retki novinari, ističući da se ne radi o turskom sandžaku, već o istorijskom jezgru srpske države i nacije, koje ima političku i kulturnu važnost a koje grca u zaostalosti i nemaštini. Međutim, ukazivanja na potrebu rešavanja privrednog i kulturno-prosvetnog razvoja ovog područja ostala su bez rezultata. Nasleđena zaostalost i udaljenost od državnog središta tešku su prevazilaženi. Na važnost i zapostavljenost kolevke srpskog naroda ukazivali su istaknuti intelektualci Kraljevine Jugoslavije.

Milan Kašanin, istoričar a kasnije direktor Narodnog muzeja u Beogradu, u tekstu Jedan zaboravljen kraj Sandžak (sa nadnaslovom „U kolevci srpskog naroda“ i podnaslovom „Rđavi putevi – i nemoguća administracija“), između ostalog piše:

„Taj lepi kraj sa ružnim turskim imenom… On je nekad bio najznatniji u srpskoj zemlji; tu se formirao srpski narod; tu je ponikla prva srpska država; i prvi umetnički spomenici srpski stvoreni su u ovom kraju; ovde se mislilo i radilo nekoliko stoleća za ceo naš narod. Danas kao da nema toga kraja. I ne govori niko o njemu… Sandžak je odsečen od celog sveta, zaboravljen i od boga i od ljudi… Nije ni čudo. Niti je Sandžak na granici, pa da nam ga neko spori, niti je nemiran i traži nešto za sebe. Što da se neko o njemu brine, kad on ćuti? I što mu se nešto daje, kad on ne ucenjuje? Ne znaju ljudi ni kud bi s njime: niti spada u Srbiju, niti u Južnu Srbiju; niti je Hercegovina ni Crna Gora. Nisu mu određene granice. Što je to Sandžak? Sandžak to je slepo crevo u organizmu naše države. Železnicu i automobil neškolovane Sandžaklije znaju po slici i pričanju, i po opisima poslanika… najviše se ide peške ili na konju… Reke se gaze kao u pesmi, bilo da se pređu konjem, bilo da se čovek izuje… put od Bijelog Polja do Kolašina pravi se već sedam godina. Glavno je da ima nade da će on biti za još toliko vremena – ako vile i vreme dotle ne pokvare ovo što je načinjeno do sada … ko putuje iz Prijepolja za Novi Pazar taj ne ide za Sjenicu, nego lepo ide na Uvac, uzme voz i, preko Višegrada i Užica, ode u Kraljevo i odatle se spusti na Ibar … pismo u Bijelo Polje stiže iz Beograda u isti dan kad u Ameriku, a Pariz prima beogradske novine u isto vreme kad i Prijepolje … Neverovatno je ali je sušta istina da varoš Prijepolje i okolina imaju: 1) Poštansku direkciju u Sarajevu, 2) Građevinsku direkciju u Kruševcu, 3) Okružnu finansijsku upravu u Novom Pazaru, 4) Duhovni sud u Prizrenu, 5) Komandu divizijske oblasti na Cetinju, 6) Velikog župana u Užicu … Nigde ni u jednom našem kraju, nema toliko i takvih umetničkih spomenika koliko u Sandžaku, ali se za njih ništa ne čini, ni da se prouče ni da se očuvaju…“ [1]

Advokat dr Vasilije Zindović u tekstu Politička i kulturna važnost Sandžaka ističe da ova oblast „danas nema one važnosti koja bi mu pripadala po središnjem položaju u državi. Razlog tome je što apsolutno nisu izgrađene komunikacije … predeo je krševit … te predstavlja u našoj državi pasivan kraj … nema jednog geografskog centra, nema ni jedne važne saobraćajne arterije … ljudi u Sandžaku se slabo poznaju, 60-70% a negde i 80% stanovnika jednog grada ne poznaje stanovništvo drugog susednog grada … velika je netrpeljivost jednog grada prema drugom … sela su Sandžaka razbijenog tipa i ne predstavljaju nikakvu ni ekonomsku ni moralnu celinu … O nekoj sandžačkoj privredi nema ni govora. Sandžak producira samo ono što mu treba za svoje potrebe … Zemljoradnja je na niskom stupnju … Stanovništvo je Sandžaka relativno na dobrom stepenu kulture. Naročito se ističu Prijepolje i Pljevlja … Stari srpski vladari podizali su manastire (preko 50) iz dva razloga: iz razloga poštovanja prema ovoj pokrajini, koja se u svim spomenicima zove „korenita zemlja Srpska“ a iz razloga političko-verskog i kulturnog. Pretila im je opasnost od bogumila i katolika …“ [2]

Sreten Vukosavljević, istaknuti intelektualac iz Prijepolja, u tekstu Iz ucmopuje naroda u Sandžaku piše daje „i Sandžak jedan od onih guslarskih krajeva, u kojima se mnogo priča i peva o starini“, ali „u takvom jednom kraju nema skoro nikakve lokalne tradicije“, zato što svi došljaci nisu iz istog kraja, nisu u isto vreme došli i nisu se prilagodili jedni drugima. „Nisu se prilagodili na područje na koje su se doselili … Ranije stanovništvo odselilo se … odselilo se i odnelo sobom svoju kulturu, svoj razvijeni društveni život … čak su ime svoje Rašani i Ras oni poneli sa sobom a nama je nametnut posle ratoborni naziv Sandžak i Sandžaklije …“[3]

Jedan od autora koji je pisao o ovoj oblasti bio je i Milan Bandović. On je u listu „Sandžak“ objavio članak Shvatanje inferiornosti Sandžaka i Sandžaklija.[4]

O prednostima ljudi rođenih u Raškoj oblasti pisao je profesor Pljevaljske gimnazije Đorđe Kiselinović u članku Najbolji poziv za intelektualaca sa tromeđe. On, između ostalog, kaže: „Otkako sam ja ovde za četiri godine oko 250 intelektualaca maturiralo je u Pljevljima. Svi se oni čude, kome pozivu da se posvete, jer već je svuda u našoj državi puno. Međutim, intelektualci sa tromeđe imaju jedno preimućstvo kojim se ne koriste … ovde i prosti narod govori književnim jezikom… Stanovnici tromeđe imaju preimućstvo što još od majke nauče čisti književni govor. Zato oni mogu biti učiteljima književnog jezika … svima onima koji su od svoje majke učili druga narečja … pa moraju učiti književni jezik u školi … najprirodnije je da ovdašnji maturanti studiraju na Univerzitetu srpskohrvatski jezik … Međutim, šta vidimo? Od 250 đaka, koji su odkako sam ovde svršili viši maturski tečajni ispit, ni jedan ne studira slavistiku …“ [5]

O položaju Sandžaka i njegovim privrednim mogućnostima, istoričar i direktor Pljevaljske gimnazije Vladislav Nešković navodi da je ovo područje u „prvoj srpskoj državi u nacionalnom, kulturnom i ekonomskom pogledu bilo postolje sili Nemanjića … a ova je oblast svojim centralnim položajem, čvrsto izgrađenom nacionalnom svešću, stalno svežim uspomenama i najvećim narodnim relikvijama. bila naj moćniji narodni oslonac i nada za vreme robovanja pod Turcima sve do Karađorđevog ustanka …“[6]

O srpskoj zemlji – Raškoj oblasti oglasio se i Pljevljak Jovan Dragutinović. U prvom delu teksta Prikazujemo vam Sandžak piše o Sandžaku kao istorijskom jezgru srpske države i kulture, o njegovom geostrateškom položaju i kulturno-prosvetnim prilikama. Između ostalog ističe:„Ta istorijska slavna, klasična Raška danas najvećim svojim delom nosi skorašnje, besmisleno tursko ime Sandžak … Takvih je okruga bilo kao što je poznato više … ali su sve druge oblasti odbacile taj naziv… U geografskom smislu današnji je Sandžak uži pojam od Raške … O Sandžaku (Raška) se ima skroz pogrešno mišljenje … Sandžak nije pasivna oblast i ovo verovanje treba smatrati savršenom zabludom … Sandžak je bio potpuno lišen komunikacija, bio je prirodno odvojen od sveta i tim su bile njegove inače ogromne privredne mogućnosti skučene … U njemu se sreta savršena homogenost, etnički, rasno i fizički vrlo zdrav elemenat, koji je prirodno vrlo inteligentan, nacionalno već davno definitivno izgrađen i svestan … Interesantna je ta oblast u kojoj se još uvek slovenska gostoprimljivost i domaćinstvo smatra osnovnom vrlinom … Valjda zbog svoje izolovanosti i slabih stranih uticaja tadašnja narodna kultura je prirodni nastavak i kontinuitet nekadašnje raške kulture … Međutim, danas se i tamo oseća ubrzanje. Počinju se u mnogim selima bliže varoši javljati seoske sokolske čete. Na po nekim se mestima susreću čitaonice, drže se predavanja, osnivaju se zadruge svih vrsta, naročito stočarske i nabavljačke, nabavljaju se alati, bolje seme, kaleme se voćke, a po negde se proba sa veštačkim đubretom. Seljak čita novine, glasnik Crvenog krsta, narodne pesme; pažnja se obraća i na higijenske i zdravstvene prilike sela; sanitetski referenti redovno obilaze svoj srez, pregledaju i leče, kopaju se higijenski bunari i podižu česme … otvaraju domaćinski tečajevi ,..“[7]

U drugom delu teksta Prikazujemo vam Sandžak Dragutinović se bavi privredom područja i navodi da „treba dotaknuti njegove probleme i mogućnosti i nedostatke … Sandžak zauzima skoro trećinu Zetske banovine … Cela dolina Lima … stočarstvo je autohtono i uslovljeno je prirodom sa- mog zemljišta i klime … uz to Sandžaklija ima puno smisla i ljubavi za gajenje stoke i njoj pridaje veliki značaj, pa zato je ne samo glavna grana zanimanja nego i glavni deo bogatstva pored zemlje, po čijoj se količini određuje rang, stupanj i položaj domaćinstva… Cela dolina Lima i Raške i po kvalitetu i po kvantitetu svoga žita stoje naporedo sa najplodnijim krajevima naše zemlje …“

Dragutinović je pisao o prirodnim vezama Raške oblasti sa susedstvom, ukazujući na to da i pored „sve važnosti i ogromne uloge koju je Sandžak igrao u istoriji i koju ima i danas on je još uvek apsolutno lišen onih saobraćajnih mogućnosti i puteva koji bi morao imati i po svome po- ložaju i po značaju. Sve što se u tom smislu govori jeste nekoliko automobilskih puteva između pojedinih palanki, konjskih karavana, kozijih i pešačkih staza. A pored svih nastojanja i projekata … u Sandžaku nema pruge, on je odvojen od sveta … I ukoliko ima automobilskih puteva saobraćaj je jako otežan skupim cenama što dolaze od visokih carina gradskih opština. Zato su se mogli još onako održati kolari i konjski karavani. Danas ima Sandžak jedan jedini krak željezničke pruge i to samo od Drine do Priboja (svega dve stanice) koji ćemo nazvati sandžački crvuljak koji je pokušao da veže Sandžak sa Bosnom … Mi nalazimo još 1875. u govoru ministra spoljnih poslova (Austro-Ugarske – prim. M. P.) želju: „Razdvojiti Srbe iz Srbije i iz Crne Gore, uzeti pod uticaj glavnu sponu te dve samostalne države. Novopazarski sandžak, srce stare srpske države i sedište zdrave rase“. Austrougarski ministar spoljnih poslova, baron Erental, kasnije je u govoru 1908. rekao: „… sveza austrougarskih železnica sa turskim železnicama kod Mitrovice daće novog poleta ekonomskom razvoju makedonskog vilajeta … Ta bi železnica kroz Sandžak bila duga 150 km i bila bi nastavak bosanske železnice koja bi išla preko Rogatice na Uvac, dodirivala bi austrougarske vojne garnizone na Limu, u Priboju i u Prijepolju i preko Sjenice i Novog Pazara išla bi do Mitrovice … Pitanje železnice u Sandžaku je postalo aktuelno i posle oslobođenja. Tako se kod Pašića nekoliko puta pokušavalo od 1921. do 1923. god. I dr Cvijić je imao i plan i profil za trasu pruge koja bi povezivala Bosnu preko Sandžaka sa Skopljem, ali se još čeka. Da je to već bilo, bila bi možda drugačija i sudbina Sandžaka. Pored ovog Sandžak ima još odličnu vezu i na jugu sa Crnom Gorom preko tarskog proširenja i povije između Bijelog Polja i Mojkovca kuda su stolećima išli vojni pohodi, trgovački transporti i migracione struje u Sandžak i dalje, a preko koga je ekonomski najača limska dolina upućena da servira svoje žito, voće i povrće Crnoj Gori koje se tamo razgrabe i koje u jednom smislu znači crnogorski dušnik. Zatim na jugu dolazi prelaz na Limu kod Berana i hajdučki prelaz na Lever Tari između Bobova i Premćana. Značaj ovog poslednjeg je ocenio i kralj Aleksandar prilikom putovanja 1932. god. i naredio da se napravi put Šavnik- Pljevlja čiji se most na Tari pravi … Najvažnija je veza Sandžaka dolinom reke Ibra između Kraljeva i Novog Pazara kojim je došao u dodir sa Podunavljem – Pomoravljem“.

Kao nužnost vremena Dragutinović je smatrao da je potrebno izgraditi započetu prugu dolinom Lima: Priboj – Mojkovac – Mitrovica sa krakom do Kraljeva „čime bi se zadovoljio jedan veliki deo Sandžaka, a koja bi bila od ogromnog nacionalno-državnog interesa. Njome bi se možda rešio i jedan važan strategijski problem, jer će možda još biti vojnih pohoda i ratova.“[8]

O značaju Raške oblasti pisao je i diplomata, političar i istoričar Jovan M. Jovanović Pižon: „Kada se dizala Srbija, kud je vukla Karađorđa, kud je srpska vojska pošla? U Sandžak. On je bio veza između Srba koji su bili u 19. veku rastureni u nekoliko država. Što je radila Austro-Ugarska 1878? Obezbedila sebi Sandžak, kao prolaz za Solun u njenome nastupanju u Staru Srbiju i Maćedoniju. I dokle ga je, kako tako, držala u rukama dotle je išlo za nju kojekako; ali kad je 1908. napustila garnizone u Sandžaku i odrekla se prava, makar i osporenih od evropskih sila, iz Berlinskoga ugovora ona je pošla u sunovrat. Nemački je car kazivao tada da je to najveća glupost što je mogao učiniti. Balkanski ratovi vratili su prekinutu vezu između Srba u Crnoj Gori i u Srbiji i pripremili ujedinjenje Srba. Veliki rat je doveo stari Sandžak u veliku Jugoslovensku državu. U toj državi njegova uloga imala je biti velika: on je trebalo da bude i veza i most između zapadnih i južnih krajeva … Njemu je bila namenjena i druga uloga, uloga smeštaja onoga što služi državnoj odbrani. On je trebalo da bude rasadnik dobre rase, onog zdravog, lepog, patrijarhalnog, borbenog, otpornog srpstva čiji su preci naseljavali Šumadiju. On je mogao biti izvor i dobroga voća, dobre stoke i mljekarnik … pa zašto nije bio. Na početku izgrađivanja današnje jugoslovenske države, koliko se sećam, govoreno je našim državnicima, govoreno je i kralju Aleksandru. Dr Jovan Cvijić je o tome govorio sa N. Pašićem; a i sam sam razgovarao sa kraljem Aleksandrom, navodeći uvek na građenje železnice kroz Sandžak. U toj železničkoj vezi između Bosne i Hercegovine kroz Sandžak i do Skoplja gledalo se tada kao jedan od najboljih načina na rešenje pitanja Povardarja. I Pašić i kralj Aleksandar slagali su se sa tim, ali nisu mnogo preduzimali. Budžet nije bio smetnja; stvar je bila možda od dvesta miliona dinara; smetnja je bila druga. Reči kralja Aleksandra bile su ove ,jeste trebalo bi; ali Srbi mogu da čekaju, treba najpre gledati Hrvate i Slovence; oni ne bi razumeli zašto 100.000.000 dinara za krše u Sandžaku i Crnoj Gori. Srbi će razumeti i čekaće …“ Od tada pa do danas Srbi u Sandžaku i Crnoj Gori su čekali, strpljivo čekaju još. Oni nemaju puteve, nemaju železnice, ne mostove, ne škola, ne poljoprivrednih kredita …“[9]

Dve godine kasnije sudija Dušan S. Stanić u testu Nacionalni Sandžak – šta očekuje ovaj kraj koji je uvek nosio svoj krst zajedno sa nacijom napisao je:

„… Ova je pokrajina istorijsko jezgro novostvorene jugoslovenske države. Naročito ovaj centralni deo klasične Raške, koji je bio žiža naše nacionalne svesti i državne centralizacije, dao je svojim etnografskim osobinama, istorijskim, moralnim i političkim vrednostima izrazitu osnovu i krupan prilog našem narodnom jedinstvu. Odavde se za vreme Nemanjića upravljalo državom, crkvom i dušama ljudskim. Kaže se za prošlost koja nije zapisana da ne postoji. Ovde je ona dobro urezana. U ovom kraju postoje svetli dokazi … Ali ceo kraj je primetno zaostao kako u ekonomskom tako i u kulturnom pogledu. Iako ima dosta šume, stoke i stočnih proizvoda to mu ne donosi rentabilnost i ne pomaže, jer je saobraćajno nepristupačan. Znači kad bi mu se izgradili dobri putevi, od pasivne oblasti postao bi aktivan. Bez dobrog saobraćaja sva bogatstva, koja u sebi krije, ostaju mrtav kapital. Zbog toga izgradnja puteva kroz Sandžak jeste jedan problem od velikog značaja. To je pitanje sada aktuelno. U projektu je podizanje Jadranske pruge, od koje ovaj kraj očekuje svoj kulturni i ekonomski preporod. Ona bi podigla privrednu delatnost njegovu. Bio bi obezbeđen izvoz šumske građe i plasiranje na razna tržišta stoke i stočnih pro- izvoda. Pored toga, i turizam će se razvijati, jer ovaj kraj obiluje prirodnim lepotama koje ostaju neotkrivene, jer su nepristupačne … Sa rešenjem saobraćajnih problema u ovoj kraju, krenuće sa mrtve tačke poslovi i trgovački promet njegov. Prema današnjem stanju čaršija je u Sandžaku oronula. Ovde živi patrijarhalni i čestit svet. Tip demokratske rase, prav i telom i dušom, koji zna i za boga i za obraz, koji za svaku svoju rabotu pomišlja: šta će gusle kazati? Tako je on imanje izgubio, ali je obraz očuvao. Usred privredne krize propali su mnoge zanatlije i trgovci ali su časno spustili ćepenke …“[10]

Kad se posmatra prostor Raške oblasti za vreme Kraljevine Jugoslavije/SHS neophodno je sagledati osnovne segmente društvenog i privrednog života za period 1918-1941. godine.

Administrativna pripadnost

Posle oslobođenja Srbije i Crne Gore, u jesen 1918. pojačani su napori za njihovo ujedinjenje u jednu državu. Ovi napori realizovani su na Velikoj narodnoj skupštini srpskog naroda u Crnoj Gori 13/26. novembra 1918. u Podgorici kada su donete četiri istorijske odluke: 1) da se kralj Nikola Petrović Njegoš i njegova dinastija zbace sa crnogorskog prestola; 2) Crna Gora sa bratskom Srbijom ujedini u jednu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjena stupi u zajedničku otadžbinu troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca; 3) izabere Izvršni narodni odbor od pet lica, koji će rukovoditi poslovima dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne okonča; 4) o skupštinskoj odluci izveste bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, vlada Kraljevine Srbije, prijateljske sporazumne sile i sve neutralne države.

Poslanici za Veliku narodnu skupštinu birani su po okruzima. Okrug pljevaljski zastupali su: varoš Pljevlja dr Jakov Zarubica i iguman Serafim Džarić; Srez pljevaljski: sveštenik Savo Vukojičić, okružni muftija Derviš Šećerkadić i sudija oblasnog suda Omer-beg Selmanović; Srez Šahovići: pravnik Milan Bajić, posednik Hamdi beg Hasanbegović i suplent pljevaljske gimnazije Mitar Obradović; Srez boljanićki: trgovac Aleksa Bajić, sudija oblasnog suda Mahmud beg Manović i učitelj Prokopije Šiljak. Prokopije Šiljak i Omer beg Selmanović bili su opunomoćeni članovi delegacije koja je na čelu sa mitropolitom Gavrilom Dožićem vladi Kraljevine Srbije i kralju Petru Karađorđeviću, odnosno regentu Aleksandru u Beogradu predala odluke skupštine u Podgorici o ujedinjenju Crne Gore i Srbije.

Okrug beranski zastupali su: za Srez beranski: Milosav Raičević bivši ministar, Bogdan Obradović učitelj i Toma Joksimović učitelj; za Srez rožajski: Prokopije Veković protosinđel, Ljubomir Popović inženjer i Nikola Cemović sudija; za Srez bjelopoljski: Aleksandar Bajović učitelj, Kirilo Balšić sveštenik i Nikola Mićović student prava; za varoš Bijelo Polje: Andro Stanić trgovac; za Srez budimljanski: Radosav Joksimović pisar kapetanski, Milić Popović sreski kapetan i Vukajlo Dević učitelj; za Srez koritski: Milan Popović učitelj, Milo Delević okružni sudija i Miloš Popović učitelj; za varoš Berane Aleksandar Popović, predsednik opštine.

Izvršni narodni odbor od 5 članova u suštini je bio privremena vlada u Crnoj Gori. Svi raniji organi vlasti bili su raspušteni. Zadatak ovog tela bio je da rešava pitanja u vezi sa ujedinjenjem, pruža otpor protivnicima ujedinjenja, brine o ishrani stanovništva i snabdevanju. Velika narodna skupština je usvojila program privremenog rada do konačnog sjedinjenja Crne Gore sa Srbijom, koji je sačinio Izvršni narodni odbor u sastavu: vojvoda Stevan Vukotić, Marko Daković, Spasoje Piletić, Lazar Damjanović i Risto Jojić.[11]

Ukazom regenta Aleksandra od 7. decembra 1918. Narodna skupština Kraljevine Srbije nastavila je rad do konstituisanja Skupštine Kraljevstva SHS. Sa radom su nastavili i izvršni organi pokrajinskih skupština. Na osnovu ukaza regenta Aleksandra od 24. februara 1919. izabrani su delegati svih postojećih skupština, odnosno njihovih izvršnih organa. Oni su Beo- gradu 1. marta 1919. konstituisali Privremeno narodno predstavništvo Kraljevstva SHS. Crna Gora je u zajedničkom parlamentu bila zastupljena sa 12 poslanika iz sastava Velike narodne skupštine u Podgorici. Južnu Srbiju, u koju je bila uključena i Raška oblast, posle izbora zastupala su 24 poslanika. Iz Prijepoljskog okruga izabrani su profesori: Aleksa Stanišić i Nikola Minić, direktor Pljevaljske gimnazije, iz okruga Raška Sali-beg iz Novog Pazara i dr Aleksandar Pavićević, sreski lekar.

Prema Zakonu o izborima, izborni okruzi na svim sledećim izborima u Kraljevstvu/Kraljevini SHS, odnosno Kraljevini Jugoslaviji bili su isti kao administrativni okruzi, sa izuzetkom administrativnih okruga u Raškoj oblasti: Prijepolje, Pljevlja, Bijelo Polje i Berane. Za njih je izbornim zakonom odlučeno da budu jedan izborni okrug pod nazivom: Prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranski izborni okrug. Zvečanski okrug i Raški okrug postali su jedan okrug pod nazivom Okrug zvečansko-raški. Međutim, kod ovih izbornih okruga došlo je do promene prilikom izbora narodnih poslanika 1931. godine. Tom prilikom narodni poslanici birani su prema sledećim izbornim srezovima: mileševsko-pribojski, andrijevački, sjeničko-novovaroški, beransko-bjelopoljski i fočansko-pljevaljski.

Na izborima održanim 28. novembra 1920. za narodne poslanike izabrani su:

U Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom:

  • Sreten Vukosavljević, učitelj i inspektor za agrarnu reformu iz Prijepolja na demokratskoj listi 1
  • Mihailo Kurtović, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi 1
  • Mustafa Salihbegović, muftija u Bijelom Polju, na muslimanskoj listi
  • dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta u Beogradu kao kvalifikovani poslanik.

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Mehmed Alija Mahmutović, muftija iz Novog Pazara na džemijetskoj listi
  • Grigorije Božović, činovnik iz Pridvorice, na demokratskoj listi

– Spasoje Nićiforović, zemljoradnik iz Podstenja na radikalnoj listi

  • Ethem Bulbulović, student iz Sarajeva, na komunističkoj listi
  • Nastasijević, ministar na raspoloženju iz Beograda.[12]

Na izborima održanim 18. marta 1923. u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom za poslanike su izabrani:

  • Sreten Vukosavljević, učitelj, na listi Samostalne demokratske stranke
  • Svetomir Borisavljević, advokat, na demokratskoj listi
  • Derviš Šećerkadić, okružni muftija na džemijetskoj listi

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Aćif Ahmetović, trgovac, na džemijetskoj listi
  • Ferad beg Ali Draga, industrijalac, na džemijetskoj listi – Rifat Rušid, rentijer, na džemijetskoj listi
  • Šaban Mustafa, trgovac, na džemijetskoj listi. [13]

Na izborima održanim 8. februara 1925. u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • dr Miloš Trifunović ministar vera, na radikalnoj listi
  • Husejin Jusufspahić, posednik na radikalnoj listi
  • Milutin Jelić, profesor u Prijepolju

U Okrugu zvečansko-raškom izabranu su:

  • Grigorije Božović, bivši inspektor ministarstva, na listi Samostalno-demokratske stranke
  • Živko Šušić, advokat
  • Milan Topalović, trgovac, na radikalnoj listi
  • Spasa Nićiforović, zemljoradnik, na radikalnoj listi.[14]

Na izborima održanim 11. septembra 1927. u Okrugu prijepoljsko- pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • Mihailo Dragašević, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi
  • Hašimbegović Muhamed, trgovac, na demokratskoj listi
  • dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta u Beogradu

U Okrugu zvečansko-raškom izabrani su:

  • Dragomir S. Obradović, ministar, na radikalnoj listi
  • dr Mehmed Spaho, ministar, na listi Jugoslovenske muslimanske organizacije
  • Živko I. Šušić, advokat, na radikalnoj listi
  • Radoslav Brušura, preduzimač, na radikalnoj listi.[15]

Na izborima održanim 8. novembra 1931. izabrani su:

  • Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljima i Šukrija Kurtović, generalni inspektor „Šipada“ iz Sarajeva u Fočansko-pljevaljskom izbornom srezu
  • Filip Cemović, okružni načelnik u penziji iz Bijelog Polja u Beransko-bjelopoljskom izbornom srezu
  • Vojo Kurtović, advokat u Prijepolju u Mileševsko-pribojskom izbornom srezu; – Strahinja Borisavljević, trgovac u Novoj Varoši u Sjeničko-novovaroškom izbornom srezu
  • Filip Cemović, okružni načelnik u penziji u Beranama, u Beransko-bjelopoljskom izbornom srezu
  • Milutin Jelić, profesor univerziteta u penziji u Beogradu, u Zvečansko-raškom izbornom srezu.[16]

Na izborima održanim 5. maja 1935. na radikalnoj listi Bogoljuba Jevtićau Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom izabrani su:

  • Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljima
  • Joksimović Zarije, predsednik opštine Berane
  • Mikić Sava, iz Bijelog Polja, penzioner.[17]

Na izborima održanim 8. decembra 1938, u Okrugu prijepoljsko-pljevaljsko-bjelopoljsko-beranskom na listi JRZ-e izabrani su:

  • Šefkija Selmanović, trgovac u Pljevljima
  • Muhamed Hašimbegović, trgovac u Prijepolju
  • Zarija Joksimović, predsednik opštine Berane
  • Jusuf Ćorović, trgovac i posednik u Srezu bjelopoljskom
  • Tihomir Šarković, u Srezu štavičkom
  • dr Slobodan Purić, u Srezu novovaroškom.[18]

Ukazom regenta Aleksandra o proširenju važenja ustava i svih zakona Kraljevine Srbije na južne krajeve oslobođene i prisajedinjene u toku Balkanskih ratova od 30. juna 1919,[19] Ustav od 5. jula 1903. sa svim zakonima Kraljevine Srbije proširen je na 16 okruga na jugu zemlje. Od tog dana prestale su da važe specijalne uredbe i propisi koji su doneti za oslobođene i prisajedinjene oblasti posle Balkanskih ratova. Ovim propisom Raška oblast, zajedno sa Kosovom i Metohijom i Makedonijom, svrstana je u Južnu Srbiju, kako su tada nazivani ovi krajevi. Kasnije (28. februara 1922) ova uredba zamenjena je Zakonom o proširenju važnosti svih zakona Kraljevine Srbije na oslobođene i prisajedinjene oblasti posle Balkanskih ratova.[20]

Posle oslobođenja (1918) do 1922. u celom Kraljevstvu SHS zadržana je administrativna podela zemlje. U Raškoj oblasti zadržani su postojeći okruzi: pljevaljski, prijepoljski, bjelopoljski, novopazarski (raški) i beranski.

U skladu sa Vidovdanskim ustavom iz 1921. prva administrativna podela Kraljevine SHS izvršena je Uredbom o podeli zemlje na oblasti od 26. aprila 1922, koja je imala snagu zakona.[21] Prema ovoj uredbi Raška oblast podeljena je u dve manje oblasti: Užička oblast (okruzi: užički, bjelopoljski, prijepoljski i pljevaljski) i Raška oblast koja je obuhvatala sve ostale okruge ovog područja. Okruge su sačinjavali srezovi, a srezove gradovi i opštine. Oblasti su bile pravna lica sa posebnim budžetom i dve vlasti: državnom i samoupravnom. Na čelu državne vlasti u oblasti stajao je veliki župan, kao najviši politički predstavnik vlade i organ centralne državne uprave preko koga je ona ostvarivala državni program. Organi samoupravne vlasti bili su oblasna skupština i oblasni odbor koji su brinuli o finansijama, privredi i javnim službama, prikupljali statističke podatke, podnosili izveštaje i davali mišljenje o zakonskim propisima. Srez je bio jedinica lokalne samouprave sa svojstvom pravnog lica, na čelu sa sreskim načelnikom kao vršiocem opšte uprave i organima sreske samouprave (sreskom skupštinom i sreskim odborom). Podela zemlje na oblasti važila je do uvođenja lične vladavine kralja Aleksandra (1929), kada su ukinute oblasti i uspostavljeno devet banovina koje su bile nove administrativno-teritorijalne jedinice.[22] Raška oblast je pripadala Zetskoj banovini sa sedištem na Cetinju. Podela zemlje na banovine ostala je do 1941. godine.

Prema zvaničnom Šematizmu Zetske banovine[23] iz 1931, status grada-varoši u Raškoj oblasti imali su: Cetinje – sedište banovine, Pljevlja, Prijepolje, Nova Varoš, Bijelo Polje, Sjenica, Novi Pazar i Berane. Šahovići su imali status varošice. Srezovi su bili: pljevaljski, mileševski, pribojski, novovaroški, sjenički, bjelopoljski, rožajski i beranski. Opštine su se delile na varoške i seoske.

Popis stanovništva

U Raškoj oblasti, kao i u drugim oblastima koje su do 1912. bile pod turskom upravom i u Kraljevini Crnoj Gori do 1918, nije vršen popis stanovništva. Za ove teritorije postojali su samo određeni podaci o broju domaćinstava, na osnovu kojih se grubom procenom dolazilo do orijentacionih podataka o broju članova domaćinstva, vrsti i broju stoke, stočnih i drugih poljoprivrednih proizvoda. Iz Prvog svetskog rata Srbija i Crna Gora su izašle sa velikim gubicima u stanovništvu, materijalnim i kulturnim dobrima. Državne potrebe novostvorene jugoslovenske države iziskivale su da se izvrši popis i uspostavi državna statistika koja bi korisno poslužila državnoj upravi.Na osnovu odluke o popisu stanovništva od 31. marta 1920. prvi popis organizovan je 31. januara 1921. Južna Srbija (Raška oblast, Kosovo i Metohija i Makedonija) bila je jedna od sedam jugoslovenskih pokrajina koje su popisivane. Popis je obuhvatio stanovništvo, zgrade, stanove, stoku, služenje u vojsci i učešće u oslobodilačkim ratovima 1912-1918.

Prema popisu stanovništva iz 1921. stanovnika u Raškoj oblasti bilo je:

  1. Okrug Berane (srezovi: Berane, Budimlja, Rožaj) 23.864 stanovnika, od kojih pravoslavnih 19.970, muslimana 8.822 i rimokatolika 71.
  2. Okrug Bijelo Polje (srezovi: Bijelo Polje i JJozna) 26.147 stanovnika, od kojih pravoslavnih 12.022, muslimana 14.105 i katolika 19. Grad Bijelo Polje 3.300: pravoslavnih 1.008, muslimana 2.234; srez Sjenica 22.503, pravoslavnih 8.641, muslimana 13.820 i katolika 24; srez Štavica 12.864, pravoslavnih 1566, muslimana 11.307.
  3. Okrug Pljevlja (srezovi Pljevlja i Boljanići) 26.798, pravoslavnih 17.306, muslimana 9.356, katolika 134. Opština Pljevlja 6.356, pravoslavnih 2.287, muslimana 3.933, katolika 134.
  4. Okrug Prijepolje 42.322, pravoslavnih 24.570, muslimana 17.719, katolika 27. Opština Prijepolje 3.329, pravoslavnih 140, muslimana 2.360; srez Mileševa 15.639, pravoslavnih 7.238, muslimana 8.401; srez Nova Varoš 9.718, pravoslavnih 8.035, muslimana 5.195, katolika
  5. Okrug Raška 72.365 stanovnika, pravoslavnih 28.723, muslimana 43.361, katolika 51; srez Deževa 25.803, pravoslavnih 16.864, muslimana 8.939; opština Novi Pazar 11.185, pravoslavnih 1.652 , muslimana 9.295.
  6. Okrug Andrijevica 24.624 stanovnika, pravoslavnih 18.154, muslimana 608.[24]

Stanovništvo po srezovima prema popisu od 31. marta 1931.

srez
pravoslavnih
muslimana
rimokatolika
ukupno
Andrijevica
19.443
7.403
375
27.221
Berane
18.523
12.765
162
31.003
Bijelo Polje
20.102
12.756
40
32.907
Deževa
24.376
17.416
114
42.159
Mileševa
12.642
10.927
36
23.606
Nova Varoš
10.731
1.488
29
12.248
Pljevlja
23.698
9.187
298
33.196
Sjenica
11.992
16.265
7
28.264
Priboj
10.008
6.011
49
16.070
Štavica
2.711
13.889
5
16.602[25]
Ukupno
154.226
107.656
1115
247.004

Stanovništvo po zanimanju prema popisu od 31. marta 1931.

srez
samostalni i zakupci
čin. i nam
radn.
nad. i usluge
šegrti
zaposl.lica
izdrž.lica
Andrijevica
4.977
365
417
187
10
12.019
15.141
Berane
5.312
427
322
310
21
13.356
17.647
Bijelo Polje
5.695
277
170
486
20
13.472
19.400
Deževa
5.782
418
466
1.480
113
18.727
23.432
Mileševa
3.888
239
206
308
27
9.815
13.791
Nova Varoš
1.640
109
102
224
10
5.148
7.100
Pljevlja
5.396
500
631
381
58
13.712
19.484
Priboj
2.631
101
74
216
26
6.699
9.371
Sjenica
3.926
166
137
492
24
12.804
15.488
Štavica
2.507
86
86
19
1
7.292
9.310 [26]
Ukupno
41.759
2.688
2.544
4.216
300
114.038
150.164

Stanovništvo po pismenosti prema popisu od 31. marta 1931.

r.br
srez
br. stanovnika
pismeni
nepismeni
1.
Andrijevica
27.221
35,5 %
64,3 %
2.
Berane
31.003
30,9 %
69,1 %
3.
Bijelo Polje
32.907
27,7 %
72,3 %
4.
Deževa
42.159
21,4%
78,6 %
5.
Mileševa
23.606
24%
76%
6.
Nova Varoš
12.248
37%
63 %
7 .
Pljevlja
33.116
31 %
68%
8.
Priboj
16.070
18,6%
81 %
9.
Sjenica
28.292
17,2 %
82,8 %
10.
Štavica
16.602
10%
89,2 %[27]

Pismenost stanovništva no banovinama 31. januar 1931.

Dravska: 94,4%
Drinska: 37,9%
Dunavska: 71,9%
Moravska: 38%
Primorska: 42,6%
Savska: 72,3%
Vardarska: 27,4%[28]
Zetska: 34%
Uprava grada Beograda: 89,1%

U Kraljevini Jugoslaviji pismenost stanovništva u celini bila je sledeća:

                              1921.g.     1931. g.

čita i piše:                48,5%    54,8%

samo čita:                   1 %      0,6%

nepismeno:              50,5 %   44,6%

U popisu iz 1921. evidentiran je znatan broj stanovnika starijih od 100 godina: u Pljevljima 33, slična je bila situacija i u Prijepolju, u Beranama, u Bijelom Polju… I pored brojnih epidemija, gladi i nemaštine, nedostatka elementarne medicinske zaštite i čestih ratova jedan broj ljudi dočekao je duboku starost. Biološki, nacija je bila zdrava i vrlo vitalna.

Sudstvo

Na dan stvaranja Kraljevstva SHS (1918) na njegovoj teritoriji bilo je šest pravnih područja sa različitim zakonodavstvom, među kojima i područje Južne Srbije, odnosno područje Velikog suda u Skoplju gde je bilo 17 okružnih sudova i Veliki sud u Skoplju koji je vršio funkciju i kasacionog suda za ovo područje. Postojeći sudovi nastavili su rad i u jugoslovenskoj državi. Ukazom regenta Aleksandra od 30. jula 1919. i Zakonom od 30. juna 1922, Ustav od 5. jula 1903. zajedno sa svim zakonima ranije Kraljevine Srbije proširen je na 16 novooslobođenih okruga na jugu zemlje.[29]

Zakonom o ustrojstvu sudova od 12. avgusta 1919.[30] promenjen je i dopunjen Zakon o ustrojstvu sudova Kraljevine Srbije od 20. februara 1865, tako što je u novooslobođenim južnim krajevima formirano 18 prvostepenih sudova u većim mestima, kao i dva apelaciona suda koja su stajala nad prvostepenim sudovima kao sudovi drugog i poslednjeg stepena, sa sedištima u Skoplju i u Beogradu.[31] Apelacioni sud u Skoplju bio je nadležan za 18 novoformiranih prvostepenih sudova u južnim krajevima. Nad velikim sudom u Skoplju stajao je Kasacioni sud u Beogradu. Za teritoriju Crne Gore do 1912. postojao je Veliki sud u Podgorici koji je bio drugostepeni i konačni sud za ovo područje. Posle formiranja banovina (1929) Upravni sud Zetske banovine, koja je obuhvatala i Rašku oblast, bio je u Dubrovniku, a Državno tužilaštvo[32] u Dubrovniku i u Kotoru.

Sreski sudovi postojali su u svakom srezu. Ovi inokosni sudovi vršili su sudsku vlast u prvom stepenu, u građanskim parnicama, trgovačkim i meničnim predmetima, vanparničnim predmetima i predmetima izvršenja, kao i u krivičnim predmetima prema naređenju u zakonima koji se tiču tih predmeta. Sreski sudovi vodili su zemljišne katastarske knjige i rešavali zemljišne sporove, ukoliko to nije pripadalo okružnim sudovima.

U rad posebnih sudova za građanske sporove spadali su i opštinski (mesni) sudovi kao prvostepeni sudovi koji su sudili u svim krivičnim građanskim stvarima za čije je suđenje bio nadležan sudija pojedinac. Opštinski sud bio je neposredna vlast u opštini. Činili su ga: predsednik, dva kmeta i delovođa. Sud je vršio policijsku, samoupravnu, upravnu, izvršnu i sudsku vlast, sudio je u građanskim sporovima i građanskom sudskom postupku, kao i u manjim krivičnim delima; upravljao opštinskim imanjima i bio obavezan da ga ispiše, premeri i ubaštini; starao se o naplati opštinskih prihoda; u dogovoru sa opštinskim odborom izdavao je dokaze o srodnosti, vladanju i imovnom stanju stanovnika u opštini; propisivao opštinske takse; nadzirao rad staraoca imanja i matičnih knjiga stanovništva; vodio spisak članova opštine, spisak glasača i poreskih obveznika u opštini.

Prema čl. 109 Vidovdanskog ustava iz 1921. u porodičnim i naslednim poslovima muslimana sudile su šerijatske sudije. Sve do 1929. ovi predmeti su bili u nadležnosti prvostepenih sudova. Prema Zakonu o uređenju šerijatskih sudova i o šerijatskim sudijama iz 1929, „u porodičnim i naslednim predmetima muslimana kao i u predmetima islamskih vakufa vrše sudsku vlast u prvom stepenu posebna odeljenja sreskih sudova, kojim je naziv Sreski šerijatski sud, a drugom i poslednjem stepenu posebna odeljenja apelacionih sudova kojima je naslov „Vrhovni šerijatski sud“.[33] Sreski šerijatski sudovi u Raškoj oblasti postojali su u Prijepolju, Priboju, Pljevljima, Bijelom Polju, Rožaju i Novom Pazaru. Kazneni zavod za Zetsku banovinu nalazio se u Podgorici.

Državno tužilaštvo je spadalo u pravosudne organe u širem smislu i imalo je posebnu ulogu i organizaciju. U Zetskoj banovini postojala su državna tužilaštva u Dubrovniku i Kotoru. U Raškoj oblasti nije zabeleženo postojanje ovih institucija, uključujući i sreske sudove kod kojih je ministar pravde mogao uredbom ustanoviti naročite vršioce dužnosti državnog tužilaštva.

Mrežu finansijskih ustanova sačinjavali su: Zetska finansijska direkcija u Podgorici; finansijski inspektorati u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Novoj Varoši, Sjenici, Beranama i Novom Pazaru; glavni odeljci finansijske kontrole u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Novoj Varoši, Sjenici i Novom Pazaru; Glavna carina u Dubrovniku; PTT u Novoj Varoši, Sjenici, Bijelom Polju, Šahovićima, Prijepolju, Priboju, Pljevljima, Beranama, Tutinu i Novom Pazaru. Krediti su davani preko ovlašćenih strukovnih zadruga i banaka (Polimska banka A. D. Prijepolje sa glavnicom od 3.000.000 dinara i filijalama u Pljevljima i Sjenici; Novopazarska banka u Novom Pazaru sa glavnicom OD 500.000 dinara; Trgovačko-privredna banka Novi Pazar sa glavnicom od 500.000 dinara; Muslimanska banka u Foči sa filijalom u Pljevljima i glavnicom od 1.000.000 i Srpska banka i štedionica u Foči sa glavnicom od 1.000.000 dinara).[34]

____________________________________________________

[1] Vreme, Beograd 21. decembar 1925.

[2] Sandžak, Prijepolje 1. septembar 1933.

[3] Isto, br. 22,1933. godina.

[4] Isto, br. 26,1933. godina.

[5] Isto, br. 44,1933. godina.

[6] Isto, br. 43,1934. godina.

[7] Ideje, br. 18, Beograd, 16. mart 1935.

[6] Isto, br. 19, 23. mart 1935.

[9] Novi Sandžak, Prijepolje, 1. decembar 1937.

[10] Pravda, Beograd, 22. mart 1939.

[11] Jovan Bojović, Podgorička skupština 1918 – dokumenta, Gornji Milanovac 1989.

[12] Statistički pregled izbora narodnih poslanika za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS, izvršenih na dan 28.11.1920, izdanje Ustavotvorne skupštine, Beograd 1921.

[13] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 18. 3. 1923, redigovao dr Laza M. Kostić, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1924.

[14] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 8. 2. 1925, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1926.

[15] Statistika izbora narodnih poslanika Kraljevine SHS, održanih 11. 9. 1927, izradio dr Laza M. Kostić, izdanje Narodne skupštine Kraljevine SHS, Beograd 1928.

[16] Statistika izbora narodnih poslanika za Prvu jugoslovensku narodnu skupštinu, održanih 8. 11. 1931, izradio Miloje M. Sokić, Beograd 1935.

[17] Statistika izbora narodnih poslanika za Narodnu skupštinu Kraljevine Jugoslavije, izdanje Narodne skupštine Kraljevine Jugoslavije, Beograd 1938.

[18] Narodno predstavništvo Kraljevine Jugoslavije, Beograd 1939.

[19] Službene novine KSHS, br. 68/1919.

[20] Icto, br. 142/1922.

[21] Isto, br. 142/1922.

[22] Isto, br. 232, br. 261 iz 1929.

[23] Ilustrovani zvanični almanah – Šematizam Zetske banovine iz 1931.

[24] Definitivni popis stanovništva od 31. 1. 1921, Sarajevo 1932

[25] Definitivan popis stanovništva od 31. 3. 1931, Beograd 1937 i 1938

[26] Isto.

[27] Isto.

[28] Isto.

[29] Službene novine KSHS, br. 68/1919. U pitanju su i okruzi iz Raške oblasti: prijepoljski, pljevaljski, bjelopoljski, beranski, raški, kao i delovi kosovskog i zvečanskog okruga.

[30] Isto, br. 80/1919.

[31] U Raškoj oblasti prvostepeni sudovi su formirani u: Pljevljima, Prijepolju, Beranama, Novom Pazaru i Mitrovici.

[32] U radu je korišćen izvorni termin tužilaštvo.

[33] Službene novine KJ, br. 73/1929.

[34] Arhiv Srbije i Crne Gore, 65, f. 1381; Šematizam Zetske banovine.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na februar 27, 2015 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: