RSS

Sto godina od I Svijetskg rata: Despotović Vidoje (Pljevaljske novine, jul-avgust 2014.)

26 sep

 Herojski otpor okupatoru

Ove godine navršava se sto godina od početka Prvog svjetskog rata. To je najznačajnija godišnjica za države učesnice Prvog svjetskog rata, a posebno u istoriji srpskog i crnogorskog naroda. Ova stogodišnjica će se na odgovarajući način obilježiti, posebno kroz sredstva informisanja i organizovanjem naučnih skupova. Kod nas će se to učinjeti na naučnom skupu u Pljevljima, u organizaciji Zavičajnog muzeja, i u Prijepolju, na naučnom skupu „Dani Sretena Vukosavljevića“.

Povod za početak Velikog rata je ubistvo Franja Ferdinanda, na Vidovdan, 28. juna 1914. godine, na ulicama Sarajeva. Za ubistvo, koje je učinio Gavrilo Princip, je okrivljena Srbija, iako se zna da je Austrougarska 13 mjeseci prije atentata tražila povod, a što je u pismu Poćoreka austrijskom ministru saopšteno, a otkriveno 1928. godine i dobro čuvano od javnosti. Za povod je žrtvovan Franjo Ferdinand, za čiju je pogibiju Franjo Josif, Ferdinandov stric, izjavio: „Ispunjena je božija volja“. Ovakav odnos i ponašanje je posledica odnosa u najvećoj carevini, ali i želja Zapada da se Balkan razdrobi i porobi, a što se u sadašnjem vremenu ostvaruje u akciji neofašista, a nosilac je NATO pakt, i u neoosmanizamu koji predvodi Turska.

Prvi svjetski rat je počeo 28. jula 1914. godine napadom Austrougarske na Srbiju. Na stranu Srbije Crna Gora stupa objavom rata Austrougarskoj 6. avgusta 1914. godine. Tada je u sastavu Grne Gore u rat stupio i pljevaljski kraj, koji je od 26. novembra 1913. godine bio u sastavu Crne Gore.

Prvi svjetski rat je trajao 50 mjeseci i u njemu je učestvovalo 36 zemalja. Za rat je mobilisano oko 75 miliona vojnika, od kojih je u ratu poginulo 10 miliona, a 20 miliona je ranjeno. Crna Gora je mobilisala oko 45.000 vojnika, među kojima je bilo i oko 5.000 Pljevljaka. Od ovog sastava Vojske Crne Gore njih je oko 30.000 bilo usmjereno ka sandžačkom ratištu, kojim je komandovao Luka Gojnić. Srbija je ovim ratom izgubila 62 odsto muškaraca od 15 do 55 godina starosti. Kao trajni invalidi ostalo je 10 odsto građana. Pored ljudstva, Srbija je u ratu izgubila polovinu nacionalnog dohotka 70 odsto rudnika uglja i 50 odsto rudnika metala. Crna Gora je u ovom ratu izgubila oko 50.000 vojnika i civila. Mrtvi su ležali na sve strane.

Prvi svjetski rat je, kako su zabilježili hroničari, koštao Srbiju oko 400 miliona dolara, SAD 20 miliona, Rusiju 20 miliona, Britaniju 35 miliona dolara itd. Crna Gora je, pored ljudskih, imala i velike materijalne žrtve. Ratnici pljevaljskog kraja su bili masovno mobilisani. U jedinice se odmah uključilo oko 5.000 boraca svrstanih u Pljevaljsku brigadu. Od ove brigade je u 1915. godini formirano dvije brigade, i to: Pljevaljska sa Jezero – šananskim bataljonom i Sandžačka. U obje brigade je bilo uključeno oko 6.000 boraca. Brigade su u sastavu Crnogorske vojske vodile uspješne borbe na Glasincu, Romaniji, nadomak Sarajeva, na Kalinoviku, kod Klobuka i Foče, zatim u borbama kod Višegrada, Dobruna, Bijelih Brda, Čajetine, na Kovaču, Čemernu, Mihajlovici, Babinama, kod Kraljevice, kod Obardi, Kruševa, u Matarugama, na Korijenu, Kosanici, Glibaćima i u Mojkovačkoj bici, braneći prelaz preko Tare od Mojkovca do Šćepan Polja. U tim borbama je 1914. i 1915. godine poginulo 157 boraca iz pljevaljskog kraja.

Posle kapitulacije Crne Gore, 21. januara 1916. godine, a po nalogu generalnog guvernera Crne Gore, Vebera, internirano je bivših vojnika i civila u švapske logore iz kolašinskog kraja 1.642 lica, iz nikšićkog kraja 1.811 lica, pljevaljskog kraja 624 lica, iz crnogorskog primorja oko 2.000 lica itd. Među Pljevljacima je bilo 142 vojnika i 482 civila, od kojih se njih 145 nije vratilo iz zatvora. Robijali su u Doboju, Zenici, Nežidaru, Boldogasonu, Neđmeđeru, Ašahu i Karpštajnu. Život u logorima je bio veoma težak. Vladala je tortura, prebijanja, ubijanja, glad, bolest i žeđ. Za vrijeme robovanja 1916 do 1918. godine iz Srbije je na vješalima nastradalo oko 11.000 građana.

– Nijesu se, zapisao je hroničar, birala sredstva i način da se stanovništvo uništi i zastraši.

Posle kapitulacije Grne Gore narod pljevaljskog kraja, kao i Crne Gore i Srbije, je iskazao nezadovoljstvo robovanjem i otpor  prema okupatoru, njegovim saradnicima i okupatorskoj vlasti. To je iskazao i odmetanjem u komitu i nastavljanjem borbe protiv okupatora. Na pljevaljskom području formirane su četiri komitske grupe, i to Pljevaljska, sa 25 komita, Mataruška, sa pet komita, Tarska, sa 12 komita i Bobovska, sa devet komita. Iza oslobođenja pljevaljskog kraja, 27. oktobra 1918. Godine, na području sreza je ostala komitska grupa Huseina Boškovića, kao izraz nezadovoljstva novom državom i vlasti u njoj. Ova grupa je djelovala na našem području sve do 1924. godine. Prvi svjetski rat (28. jul 1914 – 11. novembar 1918), po širini i uništavajućim rezultatima ljudi i materijalnih dobara, masovnoj upotrebi oružja i ratne tehnike i po gubicima, prevazišao je sve ratove do 1914. godine. Glavne ratne operacije su vođene na teritoriji 14 država.

Borbe i pogibije pljevljaka u Prvom svjetskom ratu

U komandi crnogorske vojske krajem jula 1914. godine očekivan je napad Austrougarske na Srbiju, a što je ostvareno objavom rata Srbiji 28. jula 1914. godine. Otuda je 28. jula naređeno komandama jedinica da obezbijede punu pripravnost, a jedinicama sandžačkog sektora da posjednu granicu i izvrše grupisanje za odbranu. Petoj diviziji u Sandžaku, kojom je komandovao Luka Gojnić, je upućeno pojačanje jedinicama III divizije, a ostalima naređeno grupisanje prema očekivanom napadu Austrougarske od mora do Lima.

Pljevaljske brigade su posjele položaje lijevim krilom osloncem na padine Ljubišnje i rijeku Taru, a desnim krilom do Lima. Na toj liniji je došlo do sukoba. Iz Bosne je izvršen napad na pljevaljski prostor od strane muslimanskog bašibozuka kao prethodnice austrougarske vojske. Desnokrilna kolona koju su činili Kamengorski, pljevaljsko-poljski, i Boljanički bataljon je odstupala i Pljevlja su posjele austrougarske jedinice 19. avgusta 1914. godine i bile prodrle do Mataruga. Na ovom prostoru su austrougarske jedinice zadržane 7-8 dana i zbog poraza na Ceru i Kolubari su se povukle i Pljevlja su oslobođena 26/27. avgusta 1914. godine. Austrougarska vojska se žurno povlačila i crnogorska-sandžačka vojska izlazi na Drinu gdje se zadržava sve do jeseni 1915. godine kada počinje nova ofanziva austrougarske vojske i prema Srbiji i prema Crnoj Gori. U ovim borbama sandžačka vojska ima oko 13.500 vojnika među kojima je oko 6.000 Pljevljaka.

U daljim borbama zaključno sa Mojkovačkom bitkom 7. januara 1916. godine, odnosno kapitulacijom Grne Gore 21. januara 1916. godine iz pljevaljskog kraja je poginulo 157 boraca, a prema nepotpunoj evidenciji i izvještajima predsjednika opština i djelovođa od 1921 i 1936. godine. Kamenogorski bataljon: Despotović Sredoje i Petar, Zindović Dimitrije i Niko, Knežević Grujica, Šljukić Vukašin, Grbović Niko, Kamberović Aleksa i Jovan, Unković Mitar,  Kezić Borisav, Bujaković Marinko, Vasović Jelisije, Tomašević Vuk,  Paldrmić Stevan i Šule, Šarančić Petronije i Petar, Zindović Neđeljko i Niko, Popadić Aleksa, D. Neđeljko, I. Neđeljko, Pero, Novica, Risto i Rade Koćalo Milan, Janjušević Đorđe, Vujović Tomo, Gačević Stojan, i Obrenić Radovan i Diko.

Bobovski bataljon: Krvavac Diko, Pupović Drago, Savić Dimitrije, Bijeli6ć Mijat i Mijailo, Jelovac Milan, Pero i Simeun, Lučić Petar, Zečević Dušan, Laketić Jovan, Milić Đole, Rončević Krsto i Tomić Todo.

Boljanićki bataljon: Terzić Vaso, Leovac Mihailo, Živković Vaso i Jefto, Savić Diko i Mihailo, Lončar Vojislav, Tošić Lazar, Risto, Bogdan, Vučko i Novica, Pavlović Stevan, Cupara Lazar, Đorđo i Novak, Borović Diko, Marko i Sava, Klačar Đordo, Babić Obrad i Jovan, Jokić Jefto, Joknić Milan, Laković Krsto, Radoje i Mirko, Beljkaš Sićo i Mihailo, Jelić Rade, Mijatović Miloš, Ranitović Todo i Lučić Božo.

Premćanski bataljon: Vojinović Ilija i Niko, Knežević Vasilije, Jovan i Risto, Šestović Vladimir, Potpapa Mito i Mićo, Jakšić Milov Radivoje i Jakšić Miga Radivoje,Terzić Radosavljev Radivoje i Terzić Radovanov Radivoje, Novović Luka, Ćosović Milan, Lalović Gavro, Bujišić Milan i Perko, Peruničić Perov Mihailo i Rade, Živko i Nikola, Zmajević Vlado, Vuković Mato, Marković Vuksan i Grba Savo.

Pljevaljsko-poljski bataljon: Ilinobrdska četa: Robović Diko, Vraneš Joso, Knežević Savo, Krsto i Rade, Milić Milovan i Gomilanović Stevan.

Kruševska četa: Pupović Milosav, Lasrmanović Diko i Vuković Diko.  Šumanska četa: Knežević Velimir i Tabaš Obrad.

Pljevaljsko-poljska četa: Azanović Dženan, Atanasijević Janko, Bajić Mihailo, Bajrović Zejnil, Bajčeta Risto, Banović Vasilije, Bulović Milosav, Vukotić Krsto, Demirović Ahmet, Dervišhalilović Salko, Durišić, Miloš, Ilić Zeko, Irić Mihailo i Manojle, Jovaševič Mihailo i Spaso, Joksimović Ilija, Knežević Krsto i Savo, Lučić Anto i Lazar, Martinović Novo, Milićević Diko, Nestorović Mileta, Osmanović Salih, Paunović Milosav, Pejović Zeko, Preeradović Božo i Nikola, Razvić Muharem, Ramović Bećo, Tomanović Mihailo, Hrković Rašidov…, Cvijetić Mihailo i Cvijović Vučko.

Robovanja i umiranja pljevljaka u austrougarskim zatvorima 1916-1918

Kapitulacijom Crne Gore 21. januara 1916. godine kralj i Vlada bježe u Italiju, a onda u Francusku, a vojska i narod padaju u ropstvo. Vojska je predala oružje. Dio vojnika je pobjegao u komitu. Od njih je na području našeg kraja formirano nekoliko komitskih grupa: Pljevaljska sa 25 komita, Mataruška sa pet komita, Tarska sa 12 komita i Bobovska sa devet komita. Komite je izdržavao i obavještavao narod. Okupator je protiv komita i saradnika preduzimao mjere progona i kažnjavanja, najčešće progona na robovanje. Protiv komita i naroda je austrougarska vlast preduzimala oštre mjere: ubijanja, hapšenja, premlaćivanja i progone u logore u Bosni i u Mađarskoj.

Po nalogu generalnog guvernera austrougarske vlasti u Crnoj Gori u logore Vebera polovinom 1916. godine je u logore iz kolašinskog kraja protjerano 1.642 lica, pljevaljskog 600, nikšićkog 1.811 i crnogorskog primorja oko 2.000 lica. Iza ovog je bilo stalno hapšenje, suđenje, strijeljanje i progoni na robiju. Glavni logori su bili: Doboj, Zenica,a u Mađarskoj Nežidar, Boldogason, Neđmeđer, Ašah i Karlštajn u kojima su robovali i umirali i Pljevljaci. Progon iz Pljevalja je vršen preko Metaljke i Prijepolja do željezničke stanice u Mioču. Medu gonjenima su bili starci, žene i djeca. Bilo je među njima i žena u drugom stanju koje su rađale djecu u zatvorima Mađarske od kojih su neka preživjela i donesena kućama.

Logoraši su u logorima živjeli u barakama bez i minimalnih uslova za život. Vladala je glad, hladnoća, prljavština, bolesti. Logoraši su umirali svaki dan, tako da nije bilo moguće stići sve sahraniti. Samo u logoru u Nađmeđeru je bilo formirano groblje od 474 umrlih crnogorskih vojnika. U ovim logorima je  izdržavalo zatvorske kazne i 624 borca i civila iz pljevajskog kraja, od kojih je umrlo njih oko 150. Za mnoge od njih se nije nikada saznalo kad su umrli i gdje su sahranjeni. Grobovi boraca i građana su rasuti po cijeloj teritoriji koju je kontrolisala austrougarska vojska. Pjesnik Vojislav Ilić pjeva:

 „Po svetlim poljima domovine naše,

mnoge svetle humke rasturene stoje,

Grob do groba leži i svjedoči javno, da ginemo slavno“.

U logorima su umrli:

Kamenogorski kraj: Aničić Risto, Bajić Aleksa, Brajović Jovan, Grujičić Mihailo, Despotović Vuk i Mile, Devedžić Vaso, Zindović Tadija, Janković Neško i Milovan, Knežević Grujica, Velimir i Petar, Koković Perko, Kartal Rade, Purić Stevo, Preradović Mile, Paldrmić Božo, Ćirović Novica, Antonije i Diko, Ćuzović Obrad, Šljuka Leko i Janjušević Ristan.

Premćanski kraj: Rondović Milan, Caković Tomo i Maksim, Čabarkapa Milan, Vojinović Radoš, Peruničić Radomir i Radojica, Marković Mieta i Marko, Maksimović Grujica, Terzić Samuilo, Petrić Mjat, Rovčanin Grujica, Knežević Minjo, Milo i Leko, Babić Drago, Tomo, Vuk i Sredojo, Čabarkapa Miladin, Obrad, Ignjat, Mihailo, Vučko, Milan i Novica, Golubović Aleksa i Luka, Rondović Aleksa i Andrija, Cvijetić Sekule i Ivan, Ćosović Golub, Čavić Milan, Jakšić Miiinko, Marinko, Milutin, Caković Maksim, Cvijović Nikola, Stevo, Đorđije, Matija i Vasilije, Cmiljanić Joksim i Vasilije, Caković Božo

Boljanićki kraj: Klačar Savo, Ranitović Bogić, Savić Ilija, Ćosović Diko, Vidović Marko, Babić Vule, Prijović Vule, Lalović Jovo, Pavlović Filip, Poturak Jefto, Dajović Rade, Šijanović Mićo, Živković Đoko, Stevanović Milinko i Marinko, Tošić Pero, Joko, Stevo, Todor i Ananije, Milinković Vlado, Cupara Dimitrije, Lazović Vasilije, Lončar Joko, Cvijović Nikola, Mitrović Simo i Vido, Savić Jovan, Danilović Marjan, Simo, Pero i Milovan i Poturak Ljuša.

Bobovski kraj: Obradović Vasilije, Đuković Trišo, Milinko, Vaso i Golub, Cvijović Pero, Neđeljko, Mirko i Miladin, Đačić Mijailo, Potpara Milovan i Milojica, Obradović Đoko, Milosav i Novica, Zečević Milan i Blagoje, Tanjević Vasilije i Pušonja, Pupović Mihailo, Krvavac Milosav, Radović Milan, Marković Marinko, Obradović Novica i Savić Dimitrije.

Iz pljevaljsko-poljskog kraja su prema nepotpunim podacima umrli: Preradović Mile, Bajić Mijat i Kečina Maksim.

Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na septembar 26, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: