RSS

Radoman Risto Manojlović: Pljevaljsko društvo u kontekstu zapisnika sjednica opštinskog odbora u Pljevljima 1918-1920.

05 Apr

Glasnik Zavičajnog Muzeja, 8-9, str. 235-250,Pljevlja,2013.god

U Zavičajnom muzeju Pljevlja čuvaju se originalni zapisnici  sjednica Opštinskog odbora u Pljevljima, koji su nastali između  27. oktobara 1918. i 4. marta 1920. godine.[1]Zapisnici su sadržani u tri sveske formata 210 x 334 mm, sa koricama mekog poveza indigoplave boje.Vođeni su rukopisnim ćiriličnim pisanim pismom na ukupno 142 nepaginirane[2] stranice. U njima je zabilježeno trideset šest redovnih i jedna vanredna sjednica, sa ukupno sto trideset jednom tačkom dnevnog reda. Redovne sjednice obilježavane su numeracijom i tou nizu od rimskog broja I do rimskog broja XXXI, obuhvatajući period između  27. oktobara 1918. i 27. decembra 1919. godine. U tom nizu, najvjerovatnije omaškom, preskočena je numeracija pod rednim brojem XXI. Jedna jedina vanredna sjednica održana je između VII i VIII redovne sjednice, 20. Februara 1919. godine. Sjednice Odbora iz perioda od početka 1920. godine pa do 4. marta 1920. godine registrovane su numeracijom u nizu od rednog broja 1. do rednog broja VI.[3]

Svojom nadležnošću, Opšinski odbor se isključivo bavio problemima koji su se ticali varoši Pljevlja kao posebne administativne jedinice u okviru Sreza Pljevaljskog, mada je na svojim sjednicama birao i predstavnike Mjesnog i Okružnog  odbora. Srez Pljevaljski, zajedno sa Srezom Boljanićkim, administrativno je sačinjavao Pljevaljski okrug, koji je u to vrijeme bio jedan od 10 postojećih okruga u Crnoj Gori, teritorijalno pokrivajući isti prostor koji danas pripada Opštini Pljevlja. Opštinski odbor u Pljevljima nije bio izabran slobodnom voljom građana, već je nakon završetka Prvog svjetskog rata i oslobođenja od okupacije austrougarske vojske, zbog hitnosti, bio privremeno postavljen od strane policije,[4]kako bi obezbijedio funkcionisanje državne vlasti i sačuvao javni red i mir u gradu u kome je prijetila opasnost da zavlada bezvlašće.

Tematika u zapisnicima sjednica gotovo da je isključivo lokalnog karaktera, tako da i intersovanje za njen istoriografski i opštedruštveni značaj treba tražiti u tom pravcu.

Za nepunih osamnaest mjeseci održavanja sjednica, u radu Odbora, sa povremenim personalnim promjenama, učestvovalo je ukupno 38 odbornika, pet kmetova, dva sekretara, koji su ujedno bili i pisari Odbora, vodeći i zapisnike o kojima je riječ. Promijenila su se i tri predjednika Odbora, a sjednicama su često predsjedavali i zastupnici predsjednika, kojih je evidentirano trojica, isključivo biranih iz odborničkih redova.

 Prema postojećim zapisnicima, u radu Opštinskog Odbora u Pljevljima za pomenuti period, učestvovali  su sledeći odbornici: Pero Janićijević, Ilija Samardžić, Niko Pejatović, Murat Trhulj, Jakša Popović, Stevan Jovašević, Lazar Šećerović, Gvozdo Bajić, Mihailo N. Džuverović, Mihailo Živković, Mahmutbeg Manovović, apotekar Risto Vukotić, Daut ef. Hadžikadrić, Dašo Gruičić, muftija Derviš Šećerkadić, Đorđo Janićijević, Aleksa Bajić, Golub Zečević, iguman Serafim Džarić, Dr. Jakov Zarubica, sveštenik Savo Vukojičić (u početku kao predsjednik, a kasnije kao odbornik), Mujaga Hadžiatlagić, Muratbeg Selmanović, Mehaga Pašović, Uroš Milinković, Ćamil Drnda, M. Rustemagić, Arso Popović, Jovan Đenisijević, Omerbeg Selmanović, Milan Bavčić, Jusuf Katana, Hasanbeg Selmanović, Josif Bajić, H. Pašefendić, Lekso Džuverović i Smajo Ljuca. Kmetovi Odbora bili su: Uroš Milinković, Aleksa Bajić, Omerbeg Selmanović, Josif Bajić i Jakša Popović. Dužnost prvog sekretara vršio je Stevan Debeljević, a drugog Kasta Milošević, koji je kasnije bio i prvi sekretar. Prvi predsjednik Opštinskog odbora bio je Savo Vukojičić, sveštenik, obavljajući tu dužnost seadam prvih sjednica, održanih između 27. oktobra 1919. i 19. februara 1920. godine. Drugi predsjednik bio je Omerbeg Selmanović i to samo na vanrednoj sjednici i sledećoj redovnoj, osmoj po zvaničnom redu, kojom nije predsjedavao niti njoj prisustvovao, jer je po zapisniku tu sjednicu vodio zastupnik predsjednika, kmet Josif Bajić. Dužnost predsjednika Omerbeg Selmanović vremenski je obavljao od 19. februara do 13. marta 1919. godine. Treći po redu i poslednji predsjednik ovog saziva Odbora bio je Aleksandar Bavčić, za čije je vrijeme održano ukupno 28 sjednica, u vremenskom trajanju od 28. februara 1919. godine do 4. marta 1920. godine. Kao zastupnici predsjednika u njegovom odsustvu, pojedinim sjednicama predsjedavali su i odbornici, Lazar Šećerović i Mehaga Pašović.

Dužnost državnog apotekara obavljao je Risto Vukotić, sve dok apoteka nije postala privatno vlasništvo, a dužnost Načenika čistoće vršio je Petar Janjušević. Pored Stevana Debeljevića i Koste Miloševića, zapisnike sjednica Odbora vodio je još i Gojko Rosić.

Predsjednik, sekretar, kmetovi i odbornici koji su prisustvovali sjednici, obavezno su potpisivali zapisnik po njenom završetku. Interesantno je ukazati i na jednu zanimljivu činjenicu. Naime, tri odbornika, muftija Derviš Šećerkadić, Muratbeg Selmanović i Mujaga Hadžiatlagić, potpisivali su se tako što su arapskim pismom ispisivali naše slovne znake, a što, naravno, nije praksa arapskog jezičkog pravopisa.[5]

Za profesionalni rad iz budžeta Opštinskog odbora isplaćivane su nadoknade za ukupno 21 dužnost. Tako je predsjednik imao platu 250 kruna.[6] Blagajnik, koji je ujedno bio i I kmet, primao je platu 250 kruna, apotekar 240, II i III kmet po 200 kruna, sekretar i  I pisar takođe po 200 kruna, II pisar 180, nadzornik čistoće 150, žandari, kojih je bilo ukupno 10, po 150 kruna, I poslužitelj 150 i II poslužitelj primao je platu od 100 kruna.[7]Državni činovnici i službenici koji su bili učesnici oslobodilačkih ratova, primali su i ratni doplatak u visini 60% svoje plate, koji je takođe isplaćivan iz budžeta Opštine.[8]

Svi odbornici i činovnici su polagali zakletvu i pismeno je potpisivali u skladu sa aktom koji je donosilo Načelstvo okruga[9]

Svojim sadržajem i tematikom Zapisnici oslikavaju teško vrijeme nakon završetka Velikih ratova, najprije balkanskih, a ubrzo i Prvog svjetskog rata, kao i probleme koji su nastali kao njihova neminovno posledica sa kojima su se suočavali građani Pljevalja. Austrougarska vojska napustila je Pljevlja 15. oktobra 1918. godine. Srpske  jedinice ušle su u grad tek dvanaest dana kasnije, 27. oktobra. Ubrzo je usledila Velika narodna skupština u Podgorici i nastanak nove države, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Sva ta turbulentna istorijska dešavanja za veoma kratko vrijeme, ostavile su ogromne posledice, kako u okruženju, tako i na sami prostor Pljevalja. Novonastalu situaciju, nakon konačnog oslobođenja grada, dobrim dijelom oslikava i Zapisnik prve sjednice Opštinskog odbora u Pljevljima, održane 27. oktobra 1918. godine, baš na dan kad su u Pljevlja ušle oslobodilačke jedinice. Sjednicom je predsjedavao predsjednik Opštinskog odbora g-din Savo Vukojičić, sveštenik, a sjednici su, pored redovnih odbornika koji su na istoj položili i zakletvu, prisustvovali još k-dant mjesta p.poručnik David Lončarević i Okružni načelnik Nikola Minić. U Zapisniku te Prve sjednice se kaže: “Okružni načelnik g-din Minić uzima riječ i govori o teškim prilikama, koje su nastupile u varoši posle odlaska austrougarskih vlasti, a usled dolaska pljačkaških hordi, koje su zavladale u varoši. Iz toga haosa spasao nas je dolazak srpske vojske na čelu sa Gospodom potporučnicima /…/ Zečevićem i Davidom Lončarevićem, koji su se najenergičnije zauzeli, te u našoj varoši uspostavili vlasti, red i mir, oslobodivši nas kako teškog ropstva tako i pljačkaških hordi, te poziva odbor da im uzviknu živeli. Burni uzvici “živeli“.“ [10]

U okviru svojih nadležnosti Opštinski odbor u Pljevljima bavio se lokalnim pitanjima iz oblasti ekonomije, privrede, poljoprivrede, sudstva, zdravstva, prosvete, kulture, i posebno, komunalno-urbanističkim, administrativnim i iznad svega, socijalnim problemima. Pored lica koja su profesionalno obavljala određene dužnosti, Opštinski odbor je pojedine probleme rešavao formiranjem svojih brojnih radnih tijela, manjih odbora i komisija, volonterskog tipa, najčešće biranih iz reda odbornika. Tako su, recimo, formirani, Poreski odbor, Finansijski odbor, Odbor za razrez opštinskog prireza, Odbor za pregled kase i računa, Odbor za prehranu, Odbor za davanje naziva ulica, Odbor za razdelu odela, zatim, Komisija za procjenu štete učinjene od strane neprijatelja, Komisija za iznalaženje i izdavanje opštinskih bašti, Komisija za pregled ambara kod posjednika  i slično.

Osnovna funkcija Odbora bila  je standardno planiranje i ostvarivanje budžeta na godišnjem nivou, kao i njegova racionalna potrošnja za opšte dobro grada i građana Pljevalja. Prihodi budžeta sticani su ubiranjem poreza, izdavanjem pod zakup državne imovine i taksi. Porezi su ubirani po utvrđenim spiskovima sačinjenim od strane nadležne poreske uprave, a o realizaciji tog posla brinuo je Poreski odbor izabran od strane Opštinskog odbora.  Izdavanje pod zakup državne imovine vršeno je putem licitacija, o čijem su valjanom sprovođenju brinuli namjenski izabrani odbori i komisije. Pod licitiranim zakupom redovno su se izdavali, majdan uglja, opštinske zgrade, društvene bašte, bezvlasnička zemlja, opštinska vaga, a povremeno i druga opštinska imovina. Taksa kao prihod ubirana je od uvoza robe, prodaje žive stoke, izdavanja odobrenja za otvaranje ugostiteljskih objekata, zanatskih i trgovinskih radnji, administrativnih potvrda i sličnih djelatnosti. Naplaćivala se taksa i na uvoz suvih i sirovih šljiva za pečenje rakije, na telaliju i slično.[11] Na VII sjednici Odbora, pod tačkom 3) dnevnog reda, donijeta je odluku da se uvede taksa čak i na sviranje i razne igre, pa je mjesečna taksa za igranje karata iznosila 5 dinara, domina i tavle takođe po 5, a bilijara 10 dinara.[12] Taksa za sviranje naplaćivala se, u zavisnosti od muzičke grupe i lokala, od 5 do 10 dinara i to samo za jednu veče.[13]

Po ukazanim potrebama, najčešće vanrednim, za rešavanje pojedinih finansijskih problema vršen je namjenski razrez na određenu svotu novca pojedinim, uglavnom dobrostojećim građanima. Takav je primjer sjednice na kojoj se čita i usvaja “… lista ovd./ašnjih/ trgov./aca/na koje je razrezat prirez za bolnicu ovd./ašnju/“.[14]

Pojedine finansijske probleme Odbor je rešavao prikupljanjem novčane pomoći i od drugih opština. Tako je, jedne prilike, predsjednik Opštinskog odbora g-din Aleksandar Bavčić “… donio iz Sarajeva 10.000 K./runa/ za sirotinju i zamolio odbornike da se izjavi zahvala saraj./evskoj/ opštini“, [15] što je i učinjeno.

Problemi zdravstva takođe su bili česta tema sjednica. Dužnost opštinskog ljekara, kojeg grad nije imao u to vrijeme, odlukom Odbora, zapovijeđeno je da obavlja  okružni ljekar, Dr. Jakov Zarubica.[16] Sudu Opštine Pljevlja stavilo se u dužnost da raspiše konkurs za opštinskog ljekara i kada novi bude izabran, Dr. Zarubica će se razriješiti od ove dužnosti.Odbor mu je za to isplaćivao mjesečnu nadoknadu, i svojom odlukom, naložio da “… svu sirotinju u Varoši Pljevlju ima besplatno lečiti“, dodajući još da “… Dr Zarubica neće imati pravo na dnevnice, niti dodatak, pošto iste prima od države, kao državni činovnik.“ [17]

Kako grad nije imao bolnicu, pojavavom pjegavog tifusa kao zarazne bolesti naveo je Odbor da oformi komisiju koja će “… razrezati na ovdašnje trgovce svotu od 10.000 dinara.“ [18] Od tih sredstava trebalo je iznajmiti, kako se u zapisniku kaže, jednu kuću koja bi služila kao bolnica, isključivo za zarazne bolesti, kupiti  10-15 slamnjača i obezbijediti 2-3 poslužitelja.[19] Okružno načelstvo Pljevalja, svojim aktom upozorilo je Gradski odbor da se prirez može razrezati samo na dobrovoljnoj osnovi,[20] što je očigledno i urađeno jer je bolnica ipak oformljena.

Školstvo je bilo jedna od ključnih briga opštinskog Odbora. Odbor je odobravao predloge za školske viriliste i članove Školskog odbora. Tako je “… Opštinska uprava postavila  za članove školskog odbora: 1. Kao viriliste mesnog paroha Sava Vukojičića i opštinskog kmeta Aleksu Bajića; kao aktivne članove: Nika Pejatovića, Milana Živkovića i Murata Trhulja“.[21] Školski budžet za 1919. godinu, predložen od Školskog odbora i popravljen od strane Nadzorništva, iznosio je 24.750 dinara.[22]Odbornik Mihailo Džuverović bio je opštinski predstavnik, odnosno član Školskog odbora koji je od budžetskih sredstava vršio nabavku školskih potrepština.[23] Plaćane su i stanarine učiteljima, obezbeđivane plate poslužiteljima škola, rešavano je još niz svakidašnjih i vanrednih problema.

Za vrijeme mandata ovog saziva  Odbora potekla je inicijativa o osnivanju još dvije škole u Pljevljima, Zanatske i Ženske škole, kao i otvaranje V i VI razreda Gimnazije. Svojom upornošću Odbor je izdejstvovao kod nadležnog Ministarsva prosvete da se ta inicijativa i realizuje. Razmatrao je i inicijativu direktora Gimnazije, g-dina Nikole

Minića, o osnivanju jednog internata u gradu i donio odluku da se opštinski prirez poveća za 10.000 dinara i taj novac stavi na raspolaganje  upravi Gimnazije za realizaciju te humane ideje.[24] Odbor je, takođe, obezbeđivao besplatnu isporuku uglja za Gimnaziju[25], a  brinuo je i o nabavci i isporuci školskih udžbenika.

Jedan od ključnih problema kojima se bavio Odbor bila je briga o socijalnoj sigurnosti najsiromašnijih građana u varoši. Već na II sjednici, održanoj 30. oktobra 1919. godine, donešena je Odluka  da će se ugalj u buduće “…za sirotinju davati besplatno i odrediti dani u koje će koja mahala primati“ [26]. Ugalj je odobren da se eksploatiše i pojedincima na soptvenoj zemlji, stim što je odlučeno da se 1/3 utvrđene prodajne cijene uglja, uplati na račun namijenjen sirotinji.[27]Jednokratne novčane pomoći Odbor je isplaćivao gotovo svakodnevno. Isplate su vršene preko Opštinskog suda. Korisnika je bilo različitih, počev od interniraca koji su se vraćali iz Austrougarskih logora, pa preko ratnih invalida, bolesnika, studenata, đaka, do siromašnih građana, kojih je u to vrijeme bilo izuzetno mnogo. Primjera radi, na IX sjednici Odbora održanoj 13. marta 1919. godine, donešena je odluka koja glasi: “Ovlašćuje se Opštinski sud, da iz pozicije Br.16 na nepredviđene rashode, može potpomagati, davanjem putnog troška  i najnužnije spreme onu sirotnu decu i mladiće koji bi polazili na kakav zanat“. [28] U gradu je postojalo i sirotište, koje je takođe finansirano iz budžeta opštinskog Odbora. Na XIX sjednici, Predsjednik opštinskog odbora u Pljevljima, g-din Aleksandar Bavčić, upoznaje odbornike sa inicijativom “… o siročištu koje će Engl./eska/ Misija da osnuje, te da je potrebna dorada za kuhinju, kuvarica i drva“ [29].  Za tu potrebu izabran  je Odbor  koji su sačinjavali, tri odbornika, Ćamil B. Drnda, Jusuf Katana i Hasan B. Selmanović, zatim kmet Josif Bajić, kao i četiri učitelja, Prok./opije/ Šiljak, Ljubo Zečević, Ristan Pavlović, Dobrinka Ćirković i još jedna građanka, Sofija Šećerović, a imao je dužnost i obavezu da se stara o potrebama sirotišta.[30]

Briga Odbora o standardu svojih građana ispoljavala se, između ostalog i sa određenim uticajem na kvalitet samih proizvoda koji su se nalazile u trgovinskim radnjama i posebno, konroli cijena određenih proizvoda, naročito osnovnih životnih namirnica.  Tako je, u jednom trenutku, Odbor donio odluku da se pekarima naredi da kvalitetnije peku hljeb i da Opštinska uprava određuje cijenu hljeba prema pijačnim cijenama žita, dok je cijena uglja utvrđena na 4 krune po metričkoj centi.[31] Odbor je donosio i odluku o zabrani izvoza životnih namirnica i stoke iz Opštine, kao i prodaji mesa u lubini, kako bi umanjio probleme nestašice  određenih proizvoda.[32]

Odbor je brinuo i o komunalnom uređenju grada. U tu svrhu su kupljena kola i konji za odvoz smeća, a redovno je nabavljan i potrošni materijal za obezbeđenje osvjetljenja ulica.[33] Pitanje vodosnabdijevanja građana takođe je bila briga Odbora. Na inicijativu građana naselja Moćevac da im se obezbijedi javna česma, Odbor je zaključio “… da se upita fočanska opština pošto bi radio nadzornik vodovoda koji se u Foči nalazi. Sad po mogućnosti Maksim Bojović da napravi.“[34]

Gradska vatrogasna služba je djelovala na volonterskoj osnovi, ali nisu rijetki primjeri da se novčanom nagradom u vidu jednokratne isplate nagradi i po 20 vatrogasaca.[35]

Razumijevanja za kulturu takođe postojalo, istina sa skromnim sredstvima koja je dozvoljavao preskromni budžet. Tako je, na primjer, Odbor prihvatio predsjednikov predlog za “… 30 kom. knjiga (pesmarice) našeg pesnika Fadila Kurtagića; da ih Op./štinski/ Sud kupi po 4. Kr./une/ komad, i na kraju škol./ske/ godine, da se razdele dobrim đacima.“[36]

Takođe je pozitivno riješen i zahtjev Odbora za prenos kostiju i podizanje spomenika Gavrilu Principu, te je naloženo  da se za tu svrhu izdvoji 100 dinara.[37]

Odbor je podržao i predsjednikov predlog “… da se na dan 26 ov./og/ m/ese/-ca održi blagodarenje i opelo za pale borce za oslobođenje“[38].

Na sjednicama Odbora su pokretane i razmatrane razne inicijative. Tako je, recimo, na jednoj sjednici odlučeno da se zatraži od Ministarstva privrede da se u Pljevljima otvori Poljoprivredna stanica, a od Ministarstva Vojnog, da se poveća garnizon.[39]

Zanimljiv je i stav Odbora po pitanju akta upućenog od strane Okružnog načelstva o osnivanju Agrarne komisije, po kome se kaže: “Pošto u području ove Opštine nema čipčija, te Opšt./inski/ Odbor zaključuje, da na temelju toga nije potrebna Agrarna Komisija“.[40] To jasno ukazuje da u Pljevljima već tada nije vladao stari turski zemljišni sistem zasnovan na čifčijskim odnosima, koji je  Agrarnom reformom ukinut od strane države tek 1919. godine.

Pored bavljenja uobičajenim obavezama, Odbor je održavao i sjednice svečarskog tipa povodom nekog prigodnog događaja, državnog ili vjerskog praznika. Primjer jedne takve, svečane sjednice, bila je IV po redu, sjednica održana 2. decembra 1918. godine, koja je imala samo jednu tačku dnevnog reda i “…cilj da se na njoj izradi program za proslavu rođendana NJ.V. Prestolonaslednika. Predsednik moli Odbor da nađe najbolji način, koji bi bio dostojan velikih dela, koja je izvršilo Njegovo veličanstvo. Na prvom mestu potrebno je da se održi blagodarenje kako u pravoslavnoj crkvi, tako i u džamiji, za zdravlje i sreću Njegovog Veličanstva. 2. Potrebno je da toga dana vojnici ovd./ašnje/ posade budu počašćeni, te da se u tu svrhu podejstvuje kod ovd./ašnjeg/ građanstva, da svako priloži po nešto bilo u novcu ili u hrani. Oficiri da budu zasebno počašćeni na jednom banketu. 3. Posle podne narodno veselje pred Opštinskom zgradom. 4. U veče da varoš bude osvetljena. 5. Posle večere zabava sa pozorišnim komadom.“ [41]  Tim povodom izabrali su dva odbora. Prvi Odbor zadužen je za prikupljanje priloga, a sačinjavali su ga dobrostojeći i ugledni ljudi, kao što je, Derviš Šećerkadić, muftija, i Lazar Šećerović, i Gvozdo Bajić,[42] dvojica po najuglednijih trgovaca u gradu. Drugi Odbor bio je zadužen za priređivanje proslave, a predstavljali su ga odbornici: Aleksa Bajić, Stevan Jovašević, Mahmutbeg Manovović, Daut ef. Hadžikadrić, Jakša Popović, Risto Vukotić, Mihailo Džuverović, Ilija Samardžić, Uroš Milinković i Murat Trhulj.[43]

Tradicionalna proslava vojnika za Badnji dan takođe je popraćena odlukom Odbora, i to: “…da se po običaju vojnici tada počaste sa prevarenom slatkom rakijom i voćem, a na Božić tako isto sa rakijom i duvanom. Što se tiče bolje hrane o tome se već prikupljaju prilozi iz srezova. Za oficire trebe po običaju da dadne građanstvo pečenicu (zaoblicu)“.[44]

Opštinski odbor u Pljevljima pratio je aktuelna politička dešavanja u svom užem i širem okruženju i često donosio svoje stavove o istim. Tako je,  povodom prenosa posmrtnih ostataka iz Austrije pogubljenih vođa antihabsburškog pokreta iz XVII vijeka u Hrvatskoj, Petra Zrinskog i Frana Krsta Frankopana i sahranjivanja u zagrebačkoj katedrali, predsjednik Odbora, g-din Aleksandar Bavčić, na Trinaestoj sjednici, održanoj 20. aprila 1919. godine, biranim riječima govorio o toj velikoj “… svetkovini i o velikim delima njinim“, nakon čega im je minutom ćutanja odana počast od strane prisutnih odbornika. [45]

Zaslužnim pojedincima za učinjena dobra djela prema gradu Pljevljima ili njegovim građanima, Odbor je, između ostalog, iskazivao posebnu pažnju i to zvaničnim protokolom. Tako je, na predlog Uroša Milinkovića, Odbor jednoglasno izabrao komitkog vojvodu Mlađena Džakovića za počasnog građanina Pljevalja, u znak zahvalnosti “… za njegov rad prilikom odstupanja neprijatelja /austrougarskih trupa, prim. autora/, i dolaska njegove čete.[46]

Odbor se bavio i nagrađivanjem svojih činovnika, pa je recimo, na predlog Alekse Bajića, za revnosni rad pri Opštini nagrađen Uroš Milinković u iznosu od 500 kruna, koje je nagrađeni Milinković prilžio sirotinji.[47]

  Ipak, na sjednicama Opštinskog odbora u Pljevljima, sudeći bar po postojećim zapisnicima,  najviše pažnje i vremena posvećivalo se rešavanju građansih zahtjeva. Svaka sjednica Odbora imala je ustaljenu tačku dnevnog reda pod nazivom “Molbe i predstavke“, pod kojom je za 37 održanih sjednica riješeno nekoliko stotina zahtjeva. Primera radi, na osmoj sjednici održanoj 28. februara 1919. godine, pod tačkom 7, razmatrana je čak 51 molba upućena od strane građana.[48] Na svaku ponaosob istovremeno  je dat i konkretan odgovor. Zahtjevi građana izražavali su njihove različite potrebe.

Brojni zahtjevi upućeni Odboru ticali su se izdavanja dozvola za otvaranje raličitih klasičnih radnji, tipa, pekarske, bakalske,  mješovite trgovačke, kafanske, obućarske, preprodavačke (misli se na radnju za prodaju korišćenih stvari). Pored klasičnih zahtjeva bilo je i nekih koji se izdvajaju kao zanimljivi i neuobičajeni zahtjevi u odnosu na ostale. Takva je, recimo, molba Ignjata Gomilanovića za otvaranje knjižarske radnje,[49] koja je naravno odobrena. Ništa manje zanimljiviji nije ni zahtjev Nikole Nastića, koji, “..moli dozvolu za obnavljanje kinematografske radnje. /odgovor je/ Odobrava se, s tim da mu se, s obzirom na takvu ustanovu, naplati minimalna taksa od 20 dinara“.[50] Interesantna je i molba Lazara Markovića za dozvolu da otvori školu igranja,[51]ili, Boška Dajevića za nabavku fijakera[52]. Obje su naravno udovoljene. Neobičan i zanimljiv je i zahtjev Rista  Vukotića, dugogodišnjeg opšinskog apotekara i odbornika,  koji moli “…da mu opština proda apoteku ili ustupi kao nagradu za dosadašnji rad, jer bi tako apoteka bolje bila snabdevena“.[53]Pošto je odbornik Risto Vukotić kao zainteresovana stranaisljučensa sednice za vreme rešavanja ove molbe, “… rešeno je /da/ se Ristu Vukotiću pokloni apoteka, pošto je takvu nagradu zaslužio svojim šesnaestogodišnjim radom. Ovo važi od nove godine. – Vrednost lekova koji se nalaze u apoteci, iznosi oko 1.600 kruna“.[54]

Značajan broj zahtjeva upućivan je sa molbom za oslobađanja ili smanjenja plaćanja zakupnina, poreza i taksi.

Posebno veliki broj zahtjeva pristizao je Odboru po pitanju rešavanja socijalnih problema. Zanimnjiv i prije svega human primjer po tom pitanju jeste “Molba Sulejmana Bosovića, 30-to godišnjeg opštinskog službenika – za pomoć. /Odgovor je/ Da mu se izdaje po 30 dinara mesečno“.[55]

Vrijedna pažnje je i “Molba Milorada Samardžića studenta prava, za potporu. /odobreno je/ Da mu se izda 300 dinara pomoći.“ [56]

Odboru se obraćalo čak i za izdavanje dozvola za lov, kao i preporuka prema Okružnom načelstvu za dobijanje dozvola za oružje. Takva jedna molba, koja se odnosila za trojicu građana, Ahmeta i Hašima Durutlića i Osmana Delića, dobila je odgovor: “Rešeno je da se preporuče kao časni i pošteni građani te da neće zloupotrebiti poverenje vlasti“.[57]

Neobično, ali je činjenica, da se Odbor na sjednicama bavio i davanjem odobrenja, kako za privatno, tako i za službeno odsustvo, svojim činovnicima. Jednom prilikom, Odboru se zahtjevom obratio i Aleksandar Bavčić, aktuelni predsjednik odbora, koji moli za “… odsustvo, u Sarajevo, radi staranja za sirotinju. /Odgovor je / Da mu se da dopust za dva dana i dnevnice od 35 dinara“.[58] Praktikovano je da predsjednik nakon povratka sa puta Odboru podnese izvještaj.[59]

Veliki broj zahtjeva upućen je za izdavanja uverenja o vladanju, koje je bilo neophodno imati prilikom mijenjanja mjesta stalnog boravka. Intreresantno je i pismo koje je pristiglo od g-dina Rosivala Františeka, bivšeg austrougarskog notarskog zapovjednika, koji “… traži od ove opštine uverenje o njegovom radu i ponašanju ovde. Rešeno je da mu se izda najpohvalnije uverenje o njegovom radu i izloži zauzimanje na zaštićivanju našeg naroda od terorizma aust. vlasti“.[60] Za razliku od g-dina Františeka, na molbu Aljka Šakapare da mu se izda uvjerenje o vladanju, Odbor je donio odluku: “Da mu se izda uverenje da je bio u službi Turske, Crnogorske i Austrijske žandarmerije, a vladanje i ponašanje nije mu bilo ispravno“.[61]

Ništa manji broj zahtjeva nije bio upućen ni za tzv. prijem u građanstvo, zašta su kriterijumi bili dosta strogi. Bez dozvole, u varoši se nije moglo boraviti čak ni dva mjeseca. To potvrđuje i molba Smajila Muzurovića iz Bijelog Polja, da zimuje sa familijom u Pljevljima, što mu je Odbor odobrio.[62]

Odgovori Odbora nisu uvijek bili pozitivni, pogotovo pri molbi za prijem u građanstvo, kao što je to, recimo, bio slučaj sa Janjom Taušan, kojoj se odgovara: “Zato što opština Žabljačka pušta svoju sirotinju da se potuca od nemila do nedraga i halići /nanoseći štetu/ drugim opštinama, a neće sama da /ih/  potpomaže“.[63] Ili, na zahtjev Okružnog načelstva o vladanju Marka Tošića i Natalije Dimitrijević, Odbor daje mišljenje “Da su obadvoje hrđavog vladanja kao skitnice i propalice“[64].

Negativni odgovori uvijek su obrazloženi ili se iskomentarišu, nerijetko i uvredljivo. Takav je slučaj i sa odgovorom na molbu za uvjerenje o vladanju Jakova Konstatinovića, gdje je donešena sledeća odluka: “Izdati mu uverenje da ovaj Odbor ne može ništa pohvalno reći“.[65] Na molbu Arifa Rožajca za traženje pomoći odlučeno je: “Odbija se, s tim da se uputi na rad“.[66]  Interesantan je i odgovor na molbu Đoka Antonijevića za otvaranje kafane, u kome se kaže: “Odbija se zato što je službenik pri carinarnici“.[67] Slično je prošao i Blažo Čurović, takođe tražeći dozvolu za kafanu: “Odbija se što nije ovdašnji građanin, a traži i mesto učitelja“.[68] Na molbu Ruže Bajilović za otvaranje kafane, Odbor je zaključio i odlučio: “Pošto je poznat rad moliteljice u opštini Otilovićkoj sa aust./rijskim/ žandarmima, rešeno je da se odmah protera iz ove opštine“.[69] Isti slučaj je i sa Gojanom Laušević. Ranije je imala kafanu na Meljaku, a na molbu da otvori u Pljevljima dobila je negativan odgovor, uz komentar “… da se odmah protera iz varoši“.[70]

Pod tačkom Molbe i predstavke zabilježena je još nekolicina zanimljivih i za naše prilike, rekli bismo, neobičnih primjera podnešenih zahtjeva za izdavanje dozvola. Istina, obzirom na njihov broj, izgleda da i nisu bili baš previše neobični, bez obzira na vrijeme kada su se pojavile potrebe za njima, a koje je, bezmalo, cijeli vijek iza nas. Ili su to, zaista, samo bili drugačiji zahtjevi ondašnjeg tržišta.

Prvi primjer je molba Hasibe Salihodžić “… da otvori radnju sa većim brojem ženskih – prostitutki. /Odbor je po ovom pitanju odlučio/ Odlaže se za docnije vrijeme“,[71] međutim Odbor se po tom pitanju više nije zvanično oglašavao. Ubrzo potom javljaju se Sofija Tošić i Hajrija Pijuk sa molbom “… za najamničku knjižicu jer hoće da služe kod Hasibe Salihodžić. /odgovor Odbora je pozitivan, stim/ Da Hasiba odgovara za njih i snosi eventualne troškove, ako se zaraze“.[72] Odboru se obratio i Paša Mulapašović, sa molbom, kako kaže, “… za radnju sa ženskima“.[73] Da ova vrsta zahtjeva nije bila neobična i da Odbor nije zatekla nespremnim, u potpunosti potvrđuje i primjer sa XI sjednice, održane 21. marta 1919. godine pod tačkom 3/đ, kad je razmatrana molba Vlada Ristića, “… koji moli za javnu kuću (Kopljeraj) rešeno je: Da mu se izda dozvola uz taksu od dinara 500 pod sledećim uslovima: 1) Da predloži ovom Sudu uverenje o vladanju i ponašanju iz svoje opštine 2) Da kuća bude u Dolovima (Lageru) ili gornjem delu cigan male 3) Da kuća odgovara svim higijenskim uslovima, 4) Da se ženske dva puta nedeljno pregledaju, u dane koje lekar odredi. Obolele ženske da se liječe o trošku vlasnika, kao i pregled 5) Kauciju za liječenje da položi ovom sudu u iznosu od 1000 Hiljadu dinara. 6) Staviti preduzimaču želju opštine, da po mogućnosti, regrutuje kadar devojaka od ovd./ašnjih/ prostitutkinja“.[74]

Dakle, kako već i rečeno, Odbor u ovom sazivu izabran je privremeno od strane Okružnih vlasti i radio je nepunih osamnaest mjeseci, između  27. oktobara 1918. i 4. marta 1920. godine, kada je na poslednjoj sjednici “… jednoglasno podnio ostavku, iz razloga pošto narodnom voljom nije ni izabran, nego od strane policijskih vlasti, i umoljava Načelstvo da usvoji odluku…[75]

R E Z I M E

U Zavičajnom muzeju Pljevlja čuvaju se originalni zapisnici sjednica Opštinskog odbora u Pljevljima, koji su nastali između  27. oktobara 1918. i 4. marta 1920. godine. U njima je zabilježeno trideset šest redovnih i jedna vanredna sjednica,

Svojom nadležnošću, Opšinski odbor se isključivo bavio problemima koji su se ticali varoši Pljevlja kao posebne administativne jedinice u okviru Sreza Pljevaljskog, mada je na svojim sjednicama birao i predstavnike Mjesnog i Okružnog  odbora. Srez Pljevaljski, zajedno sa Srezom Boljanićkim, administrativno je sačinjavao Pljevaljski okrug, koji je u to vrijeme bio jedan od 10 postojećih okruga u Crnoj Gori, teritorijalno pokrivajući isti prostor koji danas pripada Opštini Pljevlja.  Opštinski odbor u Pljebljima nije bio izabran slobodnom voljom građana, već je nakon završetka Prvog svjetskog rata i oslobođenja od okupacije austrougarske vojskebio privremeno postavljen od strane policije,kako bi obezbijedio funkcionisanje državne vlasti i sačuvao javni red i mir u gradu u kome je prijetila opasnost da zavlada bezvlašće.

Tematika u zapisnicima sjednica gotovo da je isključivo lokalnog karaktera, tako da i intersovanje za njen istoriografski i opštedruštveni značaj treba tražiti u tom pravcu.

Za nepunih osamnaest mjeseci održavanja sjednica, u radu Odbora, sa povremenim personalnim promjenama, učestvovalo je ukupno 38 odbornika, pet kmetova, dva sekretara, koji su ujedno bili i pisari Odbora, vodeći i zapisnike o kojima je riječ. Promijenila su se i tri predjednika Odbora, a sjednicama su često predsjedavali i zastupnici predsjednika, kojih je evidentirano trojica, isključivo biranih iz odborničkih redova.

U okviru svojih nadležnosti Opštinski odbor u Pljevljima bavio se lokalnim pitanjima iz oblasti ekonomije, privrede, poljoprivrede, sudstva, zdravstva, prosvete, kulture, i posebno, komunalno-urbanističkim, administrativnim i iznad svega, socijalnim problemima. Pored lica koja su profesionalno obavljala određene dužnosti, Opštinski odbor je pojedine probleme rešavao formiranjem svojih brojnih radnih tijela, manjih odbora i komisija, volonterskog tipa, najčešće biranih iz reda odbornika. Tako su, recimo, formirani, Poreski odbor, Finansijski odbor, Odbor za razrez opštinskog prireza, Odbor za pregled kase i računa, Odbor za prehranu, Odbor za davanje naziva ulica, Odbor za razdelu odela, zatim, Komisija za procjenu štete učinjene od strane neprijatelja, Komisija za iznalaženje i izdavanje opštinskih bašti, Komisija za pregled ambara kod posjednika  i slično.

Osnovna funkcija Odbora bila  je standardno planiranje i ostvarivanje budžeta na godišnjem nivou, kao i njegova racionalna potrošnja za opšte dobro grada i građana Pljevalja. Prihodi budžeta sticani su ubiranjem poreza, izdavanjem pod zakup državne imovine i taksi. Porezi su ubirani po utvrđenim spiskovima sačinjenim od strane nadležne poreske uprave, a o realizaciji tog posla brinuo je Poreski odbor izabran od strane Opštinskog odbora.  Izdavanje pod zakup državne imovine vršeno je putem licitacija, o čijem su valjanom sprovođenju brinuli namjenski izabrani odbori i komisije. Pod licitiranim zakupom redovno su se izdavali, majdan uglja, opštinske zgrade, društvene bašte, bezvlasnička zemlja, opštinska vaga, a povremeno i druga opštinska imovina. Taksa kao prihod ubirana je od uvoza robe, prodaje žive stoke, izdavanja odobrenja za otvaranje ugostiteljskih objekata, zanatskih i trgovinskih radnji, administrativnih potvrda i sličnih djelatnosti.

[1]  Zavičajni muzej Pljevlja, Inv. br. 71, Sveska 5/B, Arhivska građa, Inv. Br. 73, Sveska 5/B, Arhivska građa i  Inv. Br. 74, Sveska 5/B, Arhivska građa

[2] Paginacija je naknado urađena grafitnom olovkom prilikom izrade dokumentacije za ovu muzejsku jedinicu

[3]  Prva i druga sjednica iz 1920. godine obilježene su arapskom numeraciom, a preostale četiri rimskom

[4] Zapisnik VI. Redovne odborske sednice, Inv. br. 73, Sveska 5/B, Arhivska građa, 38.

[5] Nakon uvida u originalne zapisnike to mi je potvrdila dr Dragana Kujović, naučna savjetnica Istorijskog instituta Crne Gore, kada mi je za ovu priliku prevodila imena pomenutih odbornika, na čemu joj se i ovom prilikom najsrdačnije zahvaljujem

[6] kruna je austrougarska moneta iz tog vremana, koja se kao sredstvo plaćanja zadržala još jedno izvjesno vrijeme i posle oslobođenja, do postepenog prelaska i uvođenja dinara kao valute

[7] II. Zapisnik druge sednice Opštinskog odbora u Plevlju, Inv. br. 71, Sveska 5/B, Arhivska građa,  4.

[8] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 31-32.

[9] V. Zapisnik pete sednice opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 14.

[10] I. Zapisnik Prve sjednice Opštinskog Odbora u Plevljima,  Inv. br. 71…, 1.

[11] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 34.

[12] VII  Zapisnik sedme sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja,  Inv. br. 71 …, 27.

[13] Isto, 26

[14] XII. Zapisnik Sednice Op. Odbora, Inv. br. 74, Sveska 5/B, Arhivska građa,  11.

[15]Br.1562 XIII. Zapisnik Redovne odborske sednice, Inv. br. 74 …, 13-14.

[16] IX Zapisnik devete redovne sednice  Opštinskog Odbora Grada Plevlja, Inv. br. 74 …, 2.

[17] Isto, 2.

[18] X. Zapisnik desete sednice  Opštinskog Odbora,  Inv. br. 74 …, 5-6.

[19] Isto, 6.

[20] Br.1562 XIII. Zapisnik Redovne odborske sednice, Inv. br. 74 …, 14.

[21] V. Zapisnik pete sednice opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 14.

[22] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 32.

[23] V. Zapisnik pete sednice opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 13-14.

[24] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 35-36..

[25] XXVII. Zapisnik redovne Odborske sednice, Inv. br. 73 …,10.

[26] II. Zapisnik druge sednice Opštinskog odbora u Plevlju, Inv. br. 71 …, 6.

[27] Zapisnik XXIX redovne odbor. sednice, Inv. br. 73 …, 15-16.

[28] IX Zapisnik devete redovne sednice  Opštinskog Odbora Grada Plevlja, Inv. br. 74 …, 3.

[29] Zapisnik XIX. redovne sednice Opšt.Odbora, Inv. br. 74 …, 33.

[30] Isto, 33-34.

[31]II. Zapisnik druge sednice Opštinskog odbora u Plevlju, Inv. br. 71 …, 5-6.

[32] Zapisnik XXIX redovne odbor.  sednice, Inv. br. 73 …, 16.

[33] IX Zapisnik devete redovne sednice  Opštinskog Odbora Grada Plevlja, Inv. br. 74 …, 1.

[34] XVIII. Zapisnik Odborske sednice, Inv. br. 74 …, 31.

[35]XII. Zapisnik Sednice Op. Odbora, Inv. br. 74 …, 12.

[36] XXVII. Zapisnik redovne Odborske sednice, Inv. br. 73 …,11.

[37] Isto, 11.

[38] Isto, 11.

[39] XVIII. Zapisnik Odborske sednice, Inv. br. 74 …, 31.

[40] XXV Sednica Opšt. Odbora, Inv. br.73 …, 5.

[41] IV. Zapisnik četvrte sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 9-10.

[42] Isto, 9.

[43] Isto, 9.

[44] VI Zapisnik šeste sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 20-21.

[45] Br.1562 XIII. Zapisnik Redovne odborske sednice, Inv. br. 74 …, 13.

[46] Br.1761 XIV. Zapisnik Redovne odbor. sednice, Inv. br. 74…, 21.

[47] VI Zapisnik šeste sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 25.

[48] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 34-41.

[49] IX Zapisnik devete redovne sednice  Opštinskog Odbora Grada Plevlja, Inv. br. 74 …, 3-4.

[50] VII  Zapisnik sedme sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja,  Inv. br. 71 …, 27.

[51] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 38.

[52] VII  Zapisnik sedme sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja,  Inv. br. 71 …, 28.

[53] V. Zapisnik pete sednice opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 14.

[54] Isto, 15.

[55] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 39.

[56] XXVII. Zapisnik redovne Odborske sednice, Inv. br. 73 …,11.

[57]  Isto, 36.

[58]Br.1562 XIII. Zapisnik Redovne odborske sednice, Inv. br. 74 …, 16.

[59] Zapisnik XVI. Odbor. sednice, Inv. br. 74 …, 26.

[60] Zapisnik vanredne sednice opštinskog Odbora, Inv. br. 71 …, 30.

[61] IX Zapisnik devete redovne sednice  Opštinskog Odbora Grada Plevlja, Inv. br. 74 …, 4.

[62] VI Zapisnik šeste sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 24.

[63]  V. Zapisnik pete sednice opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 16.

[64] Br.1562 XIII. Zapisnik Redovne odborske sednice, Inv. br. 74 …, 18.

[65] VI Zapisnik šeste sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 24.

[66] Isto, 25.

[67] VII Zapisnik sedme sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja,  Inv. br. 71 …, 28.

[68] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 37.

[69] V. Zapisnik pete sednice opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 16-17.

[70] Isto, 17.

[71] VI Zapisnik šeste sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 24.

[72] Isto, 24-25.

[73] VIII Zapisnik osme redovne sednice Opštinskog Odbora grada Plevlja, Inv. br. 71 …, 39.

[74] XI. Zapisnik Jedanajeste sednice Op. Odbora, Inv. br. 74 …, 8-9.

[75] Zapisnik VI. redovne odborske sednice, Inv. br. 73…, 38.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na april 5, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: