RSS

Milić F. Petrović: Austrougarska okupatorska uprava u Pljevljima u toku I svjetskog rata 1915-1918

05 Apr

Glasnik zavičajnog muzeja, 8-9, str. 213-226,Pljevlja,2013.god

Neprijateljstvo Austro-Ugarske prema Crnoj Gori najavljeno je prije početka Velikog rata. Austrougarska vojska u jačini od jednog bataljona 21. februara 1914. napala je crnogorsku karaulu na visu Sjenokos iznad Metaljke i ubila 1 vojnika i 1 mještanina i zapalila karaulu. Nakon ovog događaja austrougarski komadant nije našao za shodno da dođe na uviđaj. Uprkos tome u Bečkim novinama objavljen je  tekst navodnog izvinjenja crnogorske strane zbog događaja na Metaljci. Na demanti Crne Gore habzburška monarhija se nije obazirala. Prije objave rata jedno austrougarsko odjeljenje šuckora (neregularna milicija) upalo je iz Bosne na crnogorsku teritoriju i otvorilo vatru na crnogorsku kancelariju. Akcijom srpske vlade i vojske spriječeno je dalje neprijateljstvo. [1]

Atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu 28. juna 1914. na Cetinju i u Crnoj Gori izazvao je duboko i različito raspoloženje. Štampa u Crnoj Gori pisala je: „radost i strepnja ovog događaja nastupila je kod odgovornih faktora, a u narodu samo radost“. Službena Crna Gora izjavila je saučešće austrougarskom poslaniku na Cetinju. Kralj Nikola se bojao da će napad Austro-Ugarske na Srbiju značiti ulazak Crne Gore u novi rat za koji ona posle iscrpljujućih Balkanskih ratova (1912/13) nije bila spremna. Po povratku sa puta kralj Nikola je 14. jula naredio petnaestodnevnu žalost i u crkvi je održan pomen. Crnogorska vlada uzdržala se od bilo kakvih komentara o atentatu u Sarajevu. Na Cetinju su otkazane sve javne priredbe. Svi ovi potezi pozitivno su primljeni u Beču.

Ipak vijesti o progonu Srba u Bosni i Hercegovini od strane austrougarskih vlasti, antisrpska politika, propaganda i huškanje na rat  protiv Srbije u austrougarskoj štampi izazivali su revolt naroda Crnoj Gori. Vlada Crne Gore zabranila je demonstracije pred austrougarskim poslanstvom na Cetinju zakazane za 4-5 juli, a druge demonstracije organizovane 6. jula lično je kralj Nikola sa vladom smirivao. Zvanična Austro-Ugarska obećavala je kralju Nikoli očuvanje prestola i dinastije, teritorijalno proširenje i finansijsku pomoć Crnoj Gori ako u budućem sukobu ostane neutralna. Međutim, pod uticajem naraslog narodnog raspoloženja i odgovora Narodne skupštine Crne Gore na objavu rata Srbiji Crna Gora je nevoljno stupila u rat sa Austro-Ugarskom. Zatvaranje granice prema Austro-Ugarskoj, odnosno prema Bosni Hercegovini izvršeno je u noći između 11/24 i 12/25. jula 1914. Mobilizacija vojske izvršena je od 15/28 jula do 19. jula/1. avgusta. Narodna skupština Crne Gore osudila je agresiju Austro-Ugarske na Srbiju i u Rezoluciji zaključila da se „na rat odgovori ratom“.

Nakon objave rata Austro-Ugarska je na Crnu Goru poslala 72.000 dobro obučenih i naoružanih vojnika. Crna Gora je ušla u rat vojnički i materijalno vrlo nespremna. U periodu od nepune dvije godine i po treći put je morala da uđe u rat, ovog puta protiv novog i mnogo brojnijeg, jačeg, dobro naoružanog, uvježbanog i odmornog neprijatelja. Redovna crnogorska vojska imala je tada samo pet bataljona redovne vojske sa ukupno 2.757. vojnika, među kojima su bile i dvije čete pitomaca podoficirske škole u Pljevljima. Crna Gora nije imala Generalštab, ratni plan i plan za mobilizaciju i koncentraciju vojske.   Do dolaska oficira iz Srbije  praktično  nije bilo ni Vrhovne komande. Vrhovni komandant bio je kralj Nikola. Načelnik štaba Vrhovne komande serdar Janko Vukotić istovremeno je bio predsednik Vlade, ministar vojni i komandant Hecegovačkog odreda. Kada je na početku rata otišao na front, osim kraljevih ađutanata nikoga nije bilo u Vrhovnoj komandi na Cetinju. Na početku rata crnogorska vojska svrstana je u četiri odreda: Lovćenski, Hercegovački, Starosrbijanski odred i V divizija, koja je bila stacionirana u Pljevljima, pa je nazivana Pljevaljska ili Sandžačka divizija. Pre ratnih dejstava i ova divizija pregrupisana je u Sandžački odred, koji će taj naziv imati samo u toku avgusta 1914, kada će sa drugim jedinicama ući u sastav veće novoformirane vojne grupacije pod nazivom crnogorska Sandžačka vojska. [2]

Sandžački odred imao je 10 bataljona i jednu ipo bateriju sa 6 topova i četiri mitraljeza. Premalo za rat sa austrougraskom vojskom. Pljevaljska brigada, kojom je komandovao komandir Jovan Žižić sastojala se od pet bataljona: Pljevaljsko- poljski, Kamenogorski, Premćanski, Bobovsko-ograđenički i Boljanićki. Zbog ratnih potreba često je vršeno pregrupisavanje i popunjavanje raspoloživih vojnih jedinica.

Poslije samo nedjelju dana borbi i povlačenja isturenih jedinica neprijatelja i kratkog zatišja krenuo je snažan protiv napad austrougarske vojske  14, 15, 16. avgusta 1914. Nakon slabog otpora Sandžačkog odreda austrougarska vojska prvi put je ušla i okupirala Pljevlja na Preobraženje 19. avgusta 1914,  potom je zauzela Prijepolje i produžila ka Sjenici da goni srpsku vojsku. Padom Pljevalja nastala je velika kriza na ovom dijelu srpsko-crnogorskog ratišta. Od poraza Crnu Goru je spasila pobjeda srpske vojske na Ceru i u Jadru, poslije koje se austrougarska vojska iz Raške oblasti povukla u Bosnu.

Nedovoljno obučena, naoružana i opremljena vojska Sandžačkog odreda nije mogla pružiti značajniji otpor neprijatelju. U dokumenatima je zapisano da je austougarska vojska u Pljevljima i Prijepolju bila prijateljski dočekana od muslimanskih prvaka i stanovništva, a njena izviđačka jedinica pojačana dobrovoljcima iz muslimanskih redova. Ranija austougarska politika i propaganda do 1908. u ovim krajevima očigledno je ostavila traga.

O prvom ulasku austrougarske vojske u Pljevlja u svom dnevniku zabilješke je ostavio austrougarski vojnik, Srbin iz Bosne, Slavko Kaluđerčić pod naslovom Pljevlja 19. avgusta 1914:

“ … Nigdje žive duše u varoši. Cio grad je iskićen crno-žutim zastavama. Na svakom i najmanjem, ćepenku vije se barjak dvoglavog orla. Varoš vam se čini kao dekorisana velika dvorana, gdje su zidovi, pozornica i cio parter prosto načičkani obojenim krpama. U čudu se pitamo kako se za jedan dan stvoriše, nađoše i izvukoše tolike crno-žute zastave? Sjutradan već malo slobodniji trgovci otvaraju dućane ne bi li ušićarili od nove vojske. Nešto dalje od varoši ima lijepo uređen austrijski vojnički logor … tu su oficiri živjeli … potpuno odijeljeno od građana, ne mareći što taj svijet dokonih tone i propada u orijentalnim meracima, melanholiji i javašluku turskom, večito čučeći, prekrštenih nogu na ćepenicima, pušeći, izbacujući guste dimove duvana i srčući neumorno vrelu crnu kavu. Jedan dan odmora samo, pa nam narediše da odmah marširamo za Prijepolje i Novu Varoš“.[3]

U toku avgustovskih ratnih operacija 1914.g. nečelnik Generalštaba srpske vojske vojvoda Radomir Putnik izradio je Zajednički plan dejstva srpske i crnogorske vojske u ratu protiv Austro-Ugarske. U skladu sa tim planom iz Srbije u Crnu Goru upućena je vojna misija od pet članova i vod brzometnih škodinih topova kao pojačanje i pomoć. Naredbom crnogorske Vrhovne komande od 12/25. avgusta 1914. umjesto Sandžačkog odreda formirana je veća vojna formacija pod nazivom crnogorska Sandžačka vojska pod komandom serdara Janka Vukotića sa oko 20.000 boraca. U ovu jedinicu ušla je i Pljevaljska brigada sa svojih pet bataljona. Sledećeg dana 12/25. avgusta u crnogorskoj Sandžačkoj vojsci formiran je Izvidnički odred, za crnogorske prilike elitna jedinica. Većinu boraca Izvidničkog odreda sačinjavali su borci Pljevaljske brigade, koji su poznavali prostor na kom su se nalazile neprijateljske jedinice.

Poslije povlačenja austrougarske vojske krajem avgusta u napuštena Pljevlja ušlaje crnogorska Sandžačka vojska. Ova jednica u kojoj je bila i Pljevaljska brigada vodila je borbe sa neprijateljem na širokom prostoru: sa desne i lijeve obale Drine, u istočnoj Bosni – na Glasincu, Romaniji i drugdje. Isturene jedinice stizale do Pala i na prostor prema Vlasenici.  U 1915.g. borbe su vođene sa desne strane Drine. Pljevaljska brigada bivala je u sastavu Drinske odbrane, potom Tarskog odreda, pojedini njeni djelovi u sastavu Durmitorske brigade. Nakon nove snažne ofanzive i prodora austrougarska vojska je po drugi put ušla u Pljevlja 2/15. decembra 1915. godine. Potom su uslijedile borbe na svim položajima  sa lijeve strane Ćotine sve do Tare. Pljevaljska brigada je i na ovim položajima kao i u toku cijelog povlačenja od Rudog do Pljevalja imala odbrambenu ulogu, posebno u zaštiti da neprijatelj ne pređe rijeku Taru na prostoru od Šćepan Polja do Dobrilovine. Odsudna bitka između crnogorske i austrougarske vojske odigrala se kod Mojkovca 24 – 25. decembra 1915.g. Dvadeset prvog januara 1916. crnogorska vojska je  kapitulirala i prestala da postoji. Vojnici i oficiri koji su se razišli kućama hapšeni su i internirani u austrougarske logore u Bosni i Hercegovini, Mađarskoj, Češkoj i Austriji .

Savremenici su zabilježili da je prije ulaska austrougarske vojske u Pljevlja „nastala panika i bežanje … sve je pobjeglo osim žena i djece“. Mehmed paša Bajrović organizovao je odbor i muslimane za doček okupatorske vojske. Ubrzo je sa odobrenjem okupatorskih vlasti formirao novu opštinsku vlast. U manastiru Sv. Trojice nijesu smjela zvona zvoniti za večernju službu dok se nije dobilo odobrenje od okupatorskih vlasti. Okupaciona vlast često je pozivala pravoslavne, ispitivale ih i prijetili. U selima je nastala pljačka, otimačina imovine i dobara, ubistva i interniranje. Zulumi su najčešće radili razulareni muslimani i drugi odmetnici. Ubrzo je nastupila nemaština, glad, bolesti i epidemija. Narod je ulagao nadljudske napore da zaštiti i održi goli život. Cjelokupno stanovništvo bilo je izloženo svakodnevnim patnjama, stradanjima i umiranju. Sa odlaskom stranih medicinskih ekipa, decembra 1915.g. krajnje neuslovne životne prilike su se drastično pogoršale. Porobljeno, osiromašeno, iscrpljeno i gladno stanovništvo još više je pogoršalo ionako svoje loše stanje. Glad, bolest i epidemija su zavladale. Okupaciona vlast nije činila ništa da suzbije nemaštinu, glad i epidemiju. Mehmed paša Bajrović nastojao je da austrougarska vojska ne čini veće zločine u varoši, što nije bio slučaj u pljevaljskim selima. [4]

Književnica Milka Bajić Poderegin o tadašnjim prilikama u Pljevljima  zapisala je: “ … Za vrijeme okupacije Austrijanci su otvorili magacine i počeli prodavati brašno i žito za zlato. Kada su izvukli svo zlato i nakit, robu su prodavali za krune po visokim cijenama … nakon toga pojavila se španska groznica koja je satrla cijele porodice. Izgladnjeli narod, tugujući za zatvorenicima, počeo se buniti i prihvatati oružja. Austrijanci su odgovorili vješanjem i strijeljanjem. Krstata kasarna je pretvorena u Vojni sud, a velika manastirska zgrada do nje preuređena je u zatvor u koju su Austro-Ugari dovodili zatvorenike optužene za izdaju zbog toga što im je nađeno oružje u kući ili na njivi. Mahom su zatvarani ljudi sa sela nad kojima su smrtnu kaznu Austrijanci izvršavali javno, usred bijelog dana i uz ceremoniju … Pred sudom bi se okupilo mnoštvo naroda, Srba, Turaka, djece … Ako je čovjek bio osuđen na smrt vješanjem, za njim je išao dželat ciganin, a ako je bio osuđen na strijeljanje umjesto dželata pratila ga četa vojnika sa puškama … Vješaju sa druge strane Bogiševca, pod švapskim grobljem strijeljaju…“[5]

Slični su opisi i predstavnika okupacionih vlasti, koji su zabilježili da je zapovjednik žandarmerije u Pljevljima kapetan Rajnhart, koji je dobro znao srpski jezik nastojao da unište „sve što je srpsko, ali obazrivo, tvrdokorno i sigurno“.  On je kriv za sve političke procese i sve internacije. Vremenom se okupaciona vlast u Pljevljima podijelila u dva tabora, posebno od 1917.g. kada se ratna sreća polako okretala. Na jednoj strani bili su oficiri Nijemci, Mađari, Hrvati i Jevreji, a na drugoj tolerantniji Slovenci, Česi i Srbi iz Austro-Ugarske. Tako se, kako je zabilježio Frant Rosival, okupacini aparat podijelio na dva tabora, javno neupadljivo, a tajno podvojeno. Prvi su satirali nevine ljude, čija je jedina krivica bila što su pripadali srpskom rodu. Drugi su nastojali da zaštite porobljeni narod. U spasavanju srpskog življa oficiri u Pljevljima oslanjali su se na: Uroša Milinkovića, opštinskog sekretara; igumana Serafima Džarića, protu Sava Vukojičića i okružnog ljekara Jakova Zarubicu i na pojedine muslimanske prvake. [6] Muslimanski prvaci štitili su pravoslavne prvake i   živalj i njihove istaknute ljude, a ovi njih kada se ratna sreća okretala u korist Srba.

Austro-Ugarska je u Crnoj Gori uvela je vojnu upravu pod nazivom Vojno generalno guvermanstvo na čelu sa generalnim guvermanom Viktorom Veberom sa sjedištem na Cetinju. Generalno guvermanstvo bilo je direktno podčinjeno austrougarskoj Vrhovnoj komandi.  Okupatorska vlast u Pljevljima formirala je vojne i civilne sudove, koji su kako bilježi Frant Rosival, osuđivali sve od reda i po pravilu uvijek na smrt. Oni su sebi uzimali za pravo da sude i u imovinsko-pravnim sporovima naroda. Pljevlja su uspostavljena kao okrug sa tri sreza: Pljevaljski, Boljanički i Bjelopoljski. Pljevaljski srez imao je sedam opština i sedam žandarmerijskih stanica sa četom od 10. do 20 ljudi. Gradskom zapovjedniku u Pljevljima (Bratinski, potom dva štapska oficira čija imena nijesu zabilježena, od 1917. komandat je bio tolerantni Čeh Frant Rosival) bila je podčinjena policija i javna bezbjednost, sudstvo, zdravstvo i sve drugo. U Pljevljima je postojala austrougarska poreska uprava, ekonomat, okružni sud za agrarna pitanja, cenzura i drugo.

Za razliku od drugih područja u Pljevaljskom kraju škole za vrijema Prvog svjetskog rata zbog blizine fronta ili neposrednih borbi na teritoriji Okruga pljevljskog  nijesu radile. Školske zgrade su korišćene za vojne potrebe, a prosvjetni radnici prihvatili su se vojne obaveze ili otišli u rodni kraj. Nakon okupacije austrougarske vlasti nijesu dozvolile obnovu nastave.

Do 1917.g. bio je to najgrublji vojni režim. Kada se ratno stanje na frontovima mijenjalo na štetu Austro-Ugarske i njenih saveznika i okupacioni režim se mijenjao i vršio reorganizaciju. Jula 1917. Crna Gora je podijeljena na osam okruga, 27 srezova, 215 opština sa 436.000 stanovnika. Opštinsku upravu sačinjavali su: predsjednik, potpredsjednik, sekretar, pisari, panduri i pomoćno osoblje. U selima je zadržana institucija kmetstva i kmetovi kao starješine sela.

Glavni zadatak okupacione vlasti bio je da narod drži u pokornosti i eksploatiše njegova materijalna i kulturna dobra putem: redovnog naplaćivanja poreza, rekvizicija, besplatnog korišćenja radne snage. Sredstva su ubirana od opštinskih poreza – taksi na uvoz robe, na stoku i kože, klanice, na monopolske artikle, na radnje, piće, prevozna sredstva, na kafane i kafanske igre, na ugovore i uvjerenja, na kuće, pašarine, pijace, mlinove, na kazane za pečenje rakije, na kulturno-prosvetne potrebe, na vanredne prihode, opštinski prirez, globe na oficirske stanove i dr. U selima porez se ubirao na zemlju, stoku i poljoprivredne proizvode. Neprijavljivanje i prikrivanje imovine strogo se kažnjavalo i ista oduzimana. U 1916.g. ukupni porez u Crnoj gori iznosi je 3.000.000 austrijskih kruna, a 1917.g.čak 5.846.720 kruna, što je za siromašnu i opljačkanu Crnu Gori bio  veliki namet. [7]

Vojni okupacini sudovi u Crnoj gori uspostavljeni su pri okružnim i sreskim područjima. Sudili su na osnovu austrougarskog vojnog krivičnog zakonika. Najviša sudska instanca u Crnoj Gori bio je generalni guverner za Crnu Goru na Cetinju. Predsjednici sudova bili su: komandanti okruga kod okružnih sudova i komandanti srezova kod sreskih sudova. Predsjednici okružnog suda u Pljevljima bili su: Mađar Fon Kiseli, Čeh Milan Radlinski, dr prava Andrijan, Hrvat Jakopić.

Snadbijevanje stanovništva u uslovima okupacije, posebno gradskog, bio je veliki problem. Jedan broj najsiromašnijih sledovanje su dobijali besplatno. Ostali su plaćali u zlatu i srebru dok su ga imali, srpskim papirnim dinarima kojima je vrijednost bila umanjena za 50% i austrijskim krunama čija je vrijednost naglo skočila.

Za obradu zemlje formirani su gospodarski (privredni) odbori i prisilan rad. Oni koji nijesu obrađivali zemlju kažnjavani su gubitkom prinosa, novčano do 2000 kruna i zatvorom do 6 mjeseci. Jednu četvrtinu obradivog zemljišta vlasnici su morali zasijati kulturom koju je odredila okupaciona vlast, a sve ostalo zasijano prijaviti. Trgovina žitom i upotreba žita za ishranu stoke bila je zabranjena. Posebnim uredbama bilo je uređeno mljevenje žita, pečenje hljeba, prodaja žita i hljeba, cijene prodaje i nabavka namirnica. Za svaku porodicu bila je propisana količina hrane, uključujući i najamnike u toj porodici.

Rekvizicija hrane i kućnih potrepština je bila uvedena od prvih dana okupacije. Od naroda je oduzimana stoka, stočni proizvodi, vuna, poljoprivredni proizvodi, posuđe od bakra i mesinga, zvona sa crkava i manastira odnošena su i pretapana za vojne potrebe, čime su vrijeđana i najtananija verska i nacionalna osjećanja. Procjenu poljoprivrednih prinosa i razrezivanje rekvizicije vršile su komisije koje su bile pod kontrolom sreskih komisija i žandarmerijskih stanica. Za rekvirirane proizvode plaćao se umanjeni otkup od 50 %, pa i manje po odbijanju troškova prevoza. Od količine žita koja je ostajala domaćinstvu (1400 grama nedjeljno po članu domaćinstva) uzimana je desetina. Krave iz Crne Gore odvođene su u Bosnu i Hercegovinu. Sijeno iz Pljevalja preko Rudog otpremano je za Sarajevo. Vuna je rekvirirana za 3 a potom prodavana za 25 kruna, stoka za 1,20 kruna po kilu, a tržišna vrijednost je bila 3 krune. Pored redovnih rekvizicija često su uvođene i vanredne rekvizicije, zbog navodnih napada komita.  Rekvizicija je ustvari bila otvorena pljačka naroda. Stanovništvo je bilo primorano da krije stoku i prehrambene proizvode. Za takvo ponašanje okupator je slao kaznene ekspedicije. U toku okupacije u upotrebi je bila austrijska kruna i crnogorski perper. Roba u Pljevlja dovožena je iz Sarajeva po višestruko uvećanim cijenama. Kupoprodaja je više vršena na bazi razmene (trampe) roba nego novca. Iz Crne Gore i Pljevalja odvožena je stoka, stočni proizvodi, hrana za ljude i stoku, sve ono što je bilo potrebno austrougarskoj vojsci.

Za vrijeme okupacije stručne austrijske ekipe obilazile su i proučavale Crnu Goru, obrađivali pojedine teme iz istorije, jezika, etnologije, istorije umjetnosti. Iz crkava i manasira, držanih nadleštava, arhiva, muzeja,  biblioteka i drugih ustanova odnošene su dragocjenosti i starine.

U okupaciom stanju, česte internacije radne snage u zarobljeničke logore, rekvizicije i represalije okupacionih vlasti, neobrađena imanja, sušne godine, izmoreno i iscrpljeno stanovništva bez zdravstvene zaštite zahvatala je i satirale glad, bolesti i epidemije.

Rijetki su bili domaći činovnici koji su na početku okupacije radili i  dobijali platu u visini 1/8 od ranije plate, a cijene namirnica su povećane čak 18 puta. Na incijativu mitropolita Mitrofana Bana u gradovima su formirani odbori i društva za pomoć siromašnom stanovništvu u novcu. Crnogorska banka na Cetinju je 1917. angažovala svoj fond za ishranu naroda; crnogorska vlada u izbeglištvu poslala je u zemlju 310.170 franaka, međunarodni Crveni krst 335.973 franaka i Srpsko društvo iz Amerike na čelu sa Mihailom Pupinom 10.000 dolara. Od ove sume u Pljevlja je stiglo samo 25.000 kruna. Međutim sva ova pomoć bila je mala i nedovoljna. U nedostatku namirnica za ishranu se koristilo ono što nije nikada do tada: kora od drveta, šaša od kukuruza, bukovi i hrastovi žir, rese od lijeske,  plodovi, kopriva i razne druge trave.

Gladan, icrpljen i izmoren narod prisiljavan je da kuluči za potrebe okupatorskih vlasti. Izvođeni su radovi za potrebe austrougraske vojske:  put Pljevlja – Bijelo Polje, put Odžak – Lever Tara; građeni magacini i barake za vojsku i stoku i dr. Radnici su za težak fizički rad dobijali hranu i minimalnu dnevnicu u iznosu od 1-2 krune, koliko je koštalo pola kilograma brašna. Nerijetko su pod vidom rada ljudi su skupljani i odvođeni u internaciju. Iz Pljevaljskog i Pećkog okruga formirano je odjeljenje od 1000 ljudi za rad van teritorije Crne Gore. Inače internacija iz pljevaljskog kraja vršena je odmah nakon osvajanja, od decembra 1915.  Prvo su internirani sveštenici, učitelji, imućni trgovci, seoski prvaci i domaćini, jednom rečju inteligencija i narodni prvaci. Nakon kapitulacije (21. januar 1916) internirani su vojnici i oficiri. Okupator  je odmah nastojao da obezglavi porobljeni narod.  Iz pljevaljskog kraja interniran je jedan broj žena, djece i staraca koji nijesu bili vojni pripadnici. Interniranje je praktično vršeno sve do oslobođenja 1918. godine. Internirani su prvo odvođeni u logore u Bosni i Hercegovini, potom u logore u Austriji i Mađarskoj – Nađmeđer, Boldogason, Nežider, Ašah,, Karlštajn, Vauthofen …, ukupno u 68 logora. Internirani su bili razvrstani u tri grupe: oficiri, činovnici i trgovci razvrstani su u prve dvije grupe, u treću grupu  spadali su vojnici, seljaci i drugi. Na početku internirani su upotrebljivani za za rad. Glad u logorima bila je stalna. Hrane je bilo malo, a i ono što je davano bilo je ponižavajuće za stoku a kamoli za ljude: voda, čaj, repa, krompir i jedno parče hleba dnevno. Logoraši su u đubrištu tažili oljuštine od krompira, riblje kosti, travu koju su kroz žicu mogli dokučiti i drugo što se u smeću moglo naći. Zime su bile duge i hladne, odjeća slaba i poderana, obuća drvene cipele, grijanja nije bilo. Logorašima dugo nije dozvoljavano da šalju i primaju pisma od rodbine, da dobijaju novac i pakete sa odjećom, obućom, hranom i drugim potrepštinama za održanje života. Prvi paketi dopremljeni su tek poslije godinu dana od robovanja, kada su poslate namirnice pokvarile a ne mali broj zarobljenika suprotno ratnom pravu umoreni od gladi, hladnoće i bolesti.  Batinanje, vješanje i umiranje bile su svakodnevne pojave u logorima. Ljudi su satirani samo zato što su bili Srbi. Prema još uvijek nepotpunim podacima iz Pljevalja je u austrougraskim logorima, počev od logora u Bosni i Hercegovini  do logora u Austriji i Mađarskoj umrlo oko 140 lica. Revizija i puštanje interniraca, pa i kad su u pitanju bile žene, deca, i starci, osim u izuzetnim prilikama nije dozvoljavano.

Reakcija na nesnosno stanje u zemlji bio je komitski pokret, posebno u durmitorskom kraju i u Vasojevićima na čijem je čelu stajao nepromišljeni brigadir Radomir Vešović. U pljevaljskom kraju djelovale su četiri komitske čete: pljevaljska, bobovska, tarska i mataruška. U pljevaljsko područje i dalje do Lima povremeno su upadale komitske grupe sa područja Durmitora. Da bi neutralisala komitski pokret okupaciona austrougarska vlast odgovorila je  novim nasiljem, hapšenjem, ubijanjem i interniranjem komita, njihovih rođaka,  jataka i simpatizera i cijelih porodica. Veliki broj logoraša u najboljem životnom dobu umoren je u logorima.

S druge strane podstrekivani su i forsirani nesporazumi između muslimana i pravoslavnih. Na ovoj osnovi prikupljani su muslimanski dobrovoljci tzv. đumurlije, koji su 1916. i 1917.g. slati na front protiv Rusije i na druga ratišta. Jedan dio razvlašćenih bivših aga i begova, fanatizovane i polupismene uleme, zulumćari i odmetnici stavili su se u službu okupatorske vlasti, njene politike i propagande. Na ovoj osnovi održana je tzv. Sjenička konferencija muslimanskih prvaka, predstavnika svih opština u Raškoj oblasti, ukupno 25 predstavnika  (Sjenica 13-15. avgust 1917). Među učesnicima Sjeničke konferencije bila su i četiri Pljevljaka: Mehmed paša Bajrović, predsjednik opštine, koji je predsjedavao konferencijom; i delegati – Bido Abdičević, Osman aga Dizdar i Teufik beg Tahirbegović, svi imućni i uticajni trgovci. Zaključak Sjeničke konferencije bio je da se Sandžak priključi Bosni i Hercegovini, t.j. Austro-Ugarskoj monarhiji koja je 1908. bez odobrenja velikih sila okupirala ove teritorije. Ukoliko se ne ispune njihove želje učesnici konferencije najavili su da će  osnovati samostalni guverman za Sandžak ili se iz njega iseliti. Tekst Sjeničke rezolucije poslat je Zemaljskoj vladi u Sarajevu, Vojnom guvermanu za Srbiju, Vojnom guvermanu za Crnu Goru, od kojih su očekivali da im pruže podršku i da realizuju njihove nerealne političke želje. Međutim, suština sjeničkog skupa bi je da su muslimani i njihove nerelne želje poslužili kao meta za podkusurivanje velikih sila.

Paralelno sa terorom austrougarske okupatorske vlasti u Crnoj Gori i Pljevljima otvoreno su radile protiv ujedinjenja Crne Gore i Srbije.

Sa promjenom situacije na ratištima okupaciona vlast je postepeno smanjivala strijeljanja, vješanja i interiranje naroda. Kad je probijen Solunski front i srpska i francuska vojska stigle do Kosova i Metohije 2. Jugoslovenski puk sa oko 4.000 vojnika i oficira, sastavljen od dobrovoljaca sa jednom brdskom baterijom i 15 konjanika i ustaničke trupe Koste Pećanca nazvan „Skadarske trupe“ upućen je da oslobodi  Crnu Goru i zaposjedne Skadar. Kasnije je imao da se pridruži i Ohridski odred i dvije brdske baterije sa štabom diviziona. Skadarskim trupama priključene su i francuske jedinice: 58. lovački bataljon, dvije baterije i jedan eskadron konjice, kada se Skadarske trupe preimenovane u Jadranske trupe ili Crnogorska kolona i da joj glavni pravac dejstva bude prema Podgorici i Kotoru, da budu u sadejstvu sa akcijom  ustanika u Crnoj Gori, a da nastupanje prema Skadru bude sporedn zadatak. Zahtjevi savezničke francuske komande su prihvaćeni, nakon čega se krenulo u oslobođenje Crne Gore i sprečavanje italijanske akcije iz Boke Kotorske. Po odobrenju srpske vlade oslobodiocima su se priključili i političari iz Crne Gore, na čelu sa Svetozarem Tomićem, šefom Crnogorskog odbora u Ministarstvu inostranih djela Kraljevine Srbije., koji su pripremali ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom.

Pored komita srpskoj vojsci u Vasojevićima priključila su se i dva novoformirana bata        ljona ustanika-dobrovoljaca za oslobođenje. Ustanici i komite uz pomoć i podršku srpske vojske oslobodili su: Plav, Gusinje, Andrijevicu, Berane, Rožaje, Bijelo Polje i Kolašin, zarobili oko 3000 neprijateljskih vojnika i oficira, znatne količine oružja, municije i drugog materijala. U drugoj fazi oslobođeni su: Žabljak, Mojkovac, Šahoviće, Bijelo Polje, Pljevlja (27. oktobra), Boljanići i vođene borbe na Metaljci, gdje zarobljeno 5 oficira i 120 austrougraskih vojnika. Oslobođenje Crne Gore izvršeno je do 11. novembra 1918. godine. U toku oslobođenja zarobljeno je oko 5.000 neprijateljskih vojnika sa oko 300 oficira. Skoro sve neprijateljske vojnike zarobile su komite i ustanici. Neki zarobljenici pušteni su prije dolaska Jadranskih trupa, pa se smatra da je broj zarobljenika veći od ovog broja. [8] Jadranske trupe praktično su učestvovale samo u oslobađanju Podgorice sa jednim bataljonom i jednom baterijom brdskih topova. Naša i francuska ondašnja štampa pisala je da je narod u Crnoj Gori, iako bez vojske,  otjerao svog neprijatelja. Poslije oslobođenja Podgorice, komandant srpske vojske u Crnoj Gori, general Milutinović raspustio je Jadranske trupe, a 12. novembra 1918. i komitske čete.

Narod u Crnoj Gori sa oduševljenjem je dočekao oslobodioce. O oslobođenju Pljevalja na dan Sv. Petke 14/27. oktobra 1918.g. svoja zapažanja pribilježila je savremenik tih događaja, književnica Milka Bajić Poderegin:

“ … Austrijanci su otišli tako iznenada, brzo i nečujno kao da su pobjegli glavom bez obzira … Svijet je počeo pripremati doček za oslobodioce … Srpska vojska je dospjela do Pljevalja prije svanuća, iznenada i smjestila se  na Stražicu … Kada je svanulo vijest o njihovom dolasku rasčula se po cijelom gradu, a narod pohita  na Stražicu da ih pozdravi, razvi se kolo u čaršiji, a doboš objavi da će zvanični doček i proslava biti održana poslije podne pred manastirom Sv. Trojice“. [9]

Iguman manastira Sv. Trojice, Serafim DŽarić bilježi i strah kod građana , koji su bili u službi okupatora pa su se bojali osvete oslobodilaca:

„Švaba se iz Pljevalja povuče bez reda i organizacije … Kada su se Švabe povukle u Bosnu, odmah su se po javili crnogorski komiti u Pljevljima, prije dolaska srpske regularne vojske. U Pljevljima je nastao strah i užas, po kućama su počeli da ucjenjuju Turke, traže svoje pare. Doktor Jakov Zarubica posredovao je između komita i Turaka. Koliko je mogao branio je da komite ne naprave pokolj u Pljevljima. Turci su se saglasili, pa su komitama dali nekoliko  hiljada kruna … Zatim je došla jedna srpska vojska i postavila red u Pljevljima. Nastalo je normalno stanje … Sloboda se postepeno normalno razvijala …[10]

Podaci o gubicima Pljevaljske brigade U Prvom svjetskom ratu su nepotuni i nesređeni.

Prema nepotpunim spiskovima poginulih, umrlih i odlikovanih boraca  iz Pljevaljske brigade, koje su u toku 1930. godine sačinile opštine sa područja Pljevalja ukupan broj boraca koji su stradali bio je 231. (Pljevaljsko-poljski bataljon 24, Boljanićki bataljon 27, Kamenogorski bataljon 8, Premćanski bataljon 54, Pljevaljska četa 49, Kosanička četa 50 i jedinica bivše crnogorske vojske  sa područja Boljanića 13 boraca). [11]

Prema podacima Vukašina Božovića ukupni gubici iznosili su 267 boraca: Pljevaljsko poljski bataljon 16 boraca (Prva Ilinobrdska četa 10,  Druga Šumanska četa 3,  Četvrta Kruševačka četa 3 borca, nedostaju podaci za jednu  četu);  Bobovski bataljon 44 borca (Treća Podgorska četa 26 – 6 poginulo u borbama na prostoru Pljevalja 1914/15, a 19. umrlo u logorima 1817/18;  Četvrta Jelovačka četa 13 – 11 poginulo u borbama i dva borca umrla u logorima; Ograđenička četa 3 borca i iz Bobovske čete 3 borca;  Premćanski bataljon 73 borca (Prva Premćanska četa 13, Druga Kosanička četa 9; Treća Krupička četa 14; Čertvrta Podborovska 21 i u Petoj Kotlajićkoj 16 boraca, broj poginulih i u ovom bataljonu manji je od broja umrlih u logoru);  Boljanićki bataljon prema nepotpunim podacima izgubio je 77 boraca  (poginulo 35, u logorima umrlo 42 borca);  Kamenogorski bataljon 57 boraca (Druga Mataruška četa 29, Prva LJutićka četa 11, Treća Otilovićka četa 13, Četvrta Crljenićka četa 4 borca). [12]

Na osnovu istraživanja dijela sačuvane vojne arhivske građe crnogorske vojske Milenko Ćirović je došao do podataka je samo Kamenogorski bataljon  imao poginulih i od rana umrla 44 borca,  umrlih na robiji 18, ranjenih 26 i od bolesti liječenih 8 boraca. [13]

Prema do sada najpotpunijim podacima do kojih je došao Radovan Vujadinović kroz Pljevaljsku brigadu i druge jedinice u oslobodilačkim ratovima (1912 – 1918) prošlo je 3.326 boraca. U Velikom ratu (1914-1918) Pljevaljsko-poljski bataljon imao je 441 borca, od kojih je poginulo 47, zarobljeno i internirano 47, umrlo na robiji 34, sa robije se vratilo 39 boraca; Kamenogorski bataljon imao je 777 boraca – poginulo 71, internirano 49, umrlo na robiji 23, vratilo se sa robije 26 boraca;  Premćanski bataljon imao 651 borca – poginulo 111, zarobljeno i internirano 229, umrlo na robiji 102, vratilo se sa robije 127 boraca. Nije utvrdio kom bataljonu ili drugoj jedinici je pripadao 172 borca, od kojih je poginulo 26, zarobljeno i internirano 43, umrlo na robiji 22, vratilo se sa robije 21 borac. Borci iz Pljevaljske brigade u Durmitorskoj brigadi ukupno 71 – poginulo 20, zarobljeno i internirano 5, umrlo na robiji 2, vratilo se sa robije 3 borca; borci iz pljevaljskog kraja u srpskoj vojsci ukupno 74, od kojih je poginulo 14, zarobljeno i internirano 3. Ukupni gubici bili su 859 boraca (svaki četvrti), od kojih je poginulo u borbama 488,  zarobljeno i internirano u logore 673,  umrlo u logorima 361, iz logora se vratilo 319 boraca. Ratni gubici bili su veliki, kako vojni, tako i civilni. Mnogo boraca i naroda umrlo je od gladi, iznemoglosti, epidemije „španske groznice“, a da nijesu evidentirani.

Veliki broj boraca (607) je odlikovano za hrabrost, požrtvovanje i odanost, Zlatnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobilo je 109, Srebrnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobilo je 443 borca, Medalju za vernost dobilo je 55 boraca. [14]

R   E   Z   I   M   E

Za pisanje priloga autor je koristio dio sačuvane arhivske građe Pljevaljske brigde (1914-1916), naknadno sačinjene spiskove poginulih i umrlih pljevaljskih boraca, zabilješke savremenika:  Slavka Kaluđerčića, Srbina iz Bosne u austrougarskoj vojsci; Serafima DŽarića, igumana manastira Svete Trojice; Milke Bajić Poderegin, književnice; Franta Rosivala iz Češke, predstavnika austrougarskih okupacionih vlasti u Pljevljima  i  objavljenu literaturu.U radu opisuje se: stanje i atmosfera u Crnoj Gori i Pljevljima pred Prvi svjetski rat, od februara do avgusta 1914;  prvu (19. avgusta 1914) i drugu okupaciju Pljevalja (12. decembara 1915); formiranje okupacionih organa vlasti i odnos okupacionih vlasti prema narodu u Pljevljima – privođenje, saslušavanje, ispitivanje, suđenje, vješanje, strijeljanje i interniranje u logore u Bosnu i Hercegovinu, Mađarsku, Češku i Austriju; prisiljavanje da se plaćaju razni porezi, prirezi, globe, nameti, česte rekvizicije, preprodaje oduzetih proizvoda i hrane, glad, nemaština i bolesti koje su satirale narod; o prisilnim radovima; uzrocima pojave komitskog pokreta;  oslobođenje Pljevalja i podaci o vojnim gubicima Pljevaljske brigade.

[1] Austrougarski napad na naše zemljište, Vjesnik, Cetinje, br. 15 (26. februar 1914), Interpelacija o Sjenokosu, isto, br. 18, (19. mart 1914)

[2] Državni arhiv Crne Gore, Komanda Pljevaljske brigade, F. br. 1;  Mitar Đurišić, Operacija crnogorske vojske u Prvom svjetskom ratu, Beograd 1954, str, 83; Milenko Ćirović Ljutički, Kamenogorski bataljon Pljevaljske brigade 1914-1915 – Dokumenti, Pljevlja 2004, dokument, br. 51.

[3] Slavko Kaluđerčić, Iz ratnog dnevnika, Pregled, Sarajevo, 1930, knj. V, sv. 74, 70-76.

[4] Doživljaj igumana Serafima Džarića, Pljevlja 2004, str. 88-90, priredio Milić F. Petrović

[5] Milka Bajić Poderegin, Svitanje, Beograd 1997, str. 256-257.

[6] Frant Rosival, Uspomene na okupaciju Sandžaka za vrijeme svjetskog rata. Skraćeni prevod na srpski pod nazivom Pljevlja pod okupacijom objavio je Vasilije Vraneš u časopisu Mostovi, Pljevlja 1974, br. 113-122.

[7] Novica Rakočević, Crna Gora u Prvom svjetskom ratu

[8] Novica Rakočević, nav. djelo, str. 452.

[9] Milka Bajić Poderegin, Svitanje, 225-226.

[10] Doživljaj igumana Serafima Džarića, 130-131.

[11] Vojni arhiv, Beograd, VK P 3A, k 205, br. 3/3. Ove spiskove poginulih i umrlih boraca objavio je Milić F. Petrovi u Pljevaljske novine, Pljevlja januar – juni 1996.

[12] Vukašin  Božović, Temelj nacionalnog jedinstva, i neobjavljeni rukopis Krvavi kamen.

[13] Milenko Ćirović Ljutički, Kamenogorski bataljon Pljevaljske brigade 1914-1915 – Dokumenti, Pljevlja 2004;  Boljanićki odred Sandžačkog odreda i Izvidnički podred crnogorske Sandžačke vojske 1914-1915, Pljevlja 2007;  Pljevaljska brigada crnogorske narodne vojske 1914-191. – Dokumenti, Pljevlja 2007.

[14] Radovan Vujadinović, Stari ratnici

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na april 5, 2014 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: