RSS

Nadežda Bukilić: Municipum S… Komini kod Pljevalja ( Mostovi, br. 14, 1972. god)

25 Oct

(„MOSTOVI“, br.14, MRZ 1972, str. 102-106)

 Provincija Dalmacije u rimsko doba obuhvatala je veliki dio današnje Jugoslavije sa Jadranskom obalom. Njen jugoistočni dio zauzimao je teritoriju današnje Crne Gore. Kontinentalni dio ovog dijela odvajao se od primorskog, ne samo geografski već i po strukturi stanovništva, društveno-privrednoj organizaciji i posebnim metodama rimske uprave. Duž primorja bili su naseljeni prvenstveno Italici i stranci, tako da je primorski dio okarakterisan čisto rimskim formama života i kulture. U dubljoj unutrašnjosti ovog dijela provincije Dalmacije, još dugo vremena poslije rimskih osvajanja, živi jedan poseban domo rodački duh koji stvara originalne forme provincijske kulture, i to sve izrazitije idući od juga prema sjeveru. Otuda se na teritoriji današnje Crne Gore u vrijeme rimske dominacije mogu jasno uočiti tri kulturne zone: Italska, duž primorja (Acruvium — današnji Kotor, Rhizinium — današnji Risan i dr.), provincijsko — rimska u neposrednom zaleđu priobalskog pojasa (Doklea — kod Titograda), i ilirsko-rimska zona u sjevernom kontinentalnom dijelu (municipijum S. . . kod Plevalja). Istovetan lokalitet se nalazi u Kolovratu kod Prijepolja, odnosno sa dosta sličnim nadgrobnim spomenicima. Municipije (gradove) su osnivali Rimljani za vrijeme rimske imperije i van Italije. Oni su imali svoju samoupravu i bili pod vrhovnom vlašću Rima. Stanovništvo je u Trećem vijeku (III) nove ere dobilo cives Romanorum, odnosno civitet i imalo sva prava rimskih građana. Ove gradove Rimljani su dizali u krajevima koji su imali povoljne uslove za ekonomski razvitak, prvenstveno koji su bili rudno bogati. Poznato je da je provincija Dalmacija obilovala mnoštvom rudnika koje su Rimljani eksploatisali, pa su je nazivali »zlatna« provincija Dalmacija.

Muncipium S . . .lociran je u današnjem selu Komini udaljeno od Pljevalja 2,5 km, kroz koje protiče rijeka Vezišnica, a njegova okolina je vrlo pitoma i vegetacijom bujna. Sjećam se riječi profesora Univerziteta u Beogradu Dr. Dragoslava Srejovića kada se prvi put pristupilo sistematskim istraživanjima u Kominima 1964. godine i sa ushićenjem kazao: »Evo moje Šumadije« jer je on Kragujevčanin.

Od prestanka života u ovom gradu prošlo je dosta vremena da bi prije 100 godina postao predmet proučavanja u našoj i stranoj literaturi. Ako se zanemare uzgredni podaci putopisca iz XVI vijeka koji je bio Venecijanac i zvao se Ramberti koji koji je 1541. godine pisao o Pljevljima i prva objašnjenja o ostacima iz antičkog perioda, koji su zabilježeni u Dubrovačkom arhivu 1792. godine od strane poslanika koji su putovali iz Dubrovnika za Carigrad preko Pljevalja, onda se 1886. godina označava kao početak ispitivanja rimske kulture u jugoistočnom dijelu provincije Dalmacije. Ispitivanja su počela na epigrafskim spomenicima (spomenicima sa natpisima) koji su bili prikupljeni u velikom broju sa čitavog po- dručja današnje Crne Gore, pa i sa područja Pljevalja. Iz minicijuma S…zahvaljujući Nikoli Vuliću i Sergejevskom sabran je veliki broj epigrafskih spomenika koji su privukli pažnju naših i evropskih eminentnih naučnika (Pača, kustosa Zemaljskog muzeja u Sarajevu, engleskog arheologa Artura Evansa, Tomašeka, Momzena, Hernesa i dr.) koji su lično posjetili ovaj grad, odnosno ilirsko-rimski lokalitet u .Kominima.

Na osnovu njihovih saopštenja koja su data koncem XIX i početkom XX vijeka još u to vrijeme municipium S . . . zainteresovao je naučnu javnost Evrope i smatran jednim od najznačajnijih rimskih lokaliteta na Balkanskom poluostrvu. Posebno valja odati priznanje Paču koji je u nekoliko publikacija dao značajne podatke o »ESKI KASABI« ili »Starim Pljevljima«, kako ih on naziva u publikaciji »Iz Pljevaljskog Sandžaka« — separat »Glasnika Zemaljskog muzeja« iz 1906. godine.

S obzirom da su Pljevlja bila obuhvaćena aneksijom treba istaći da su posebnu podršku u zaštiti i prikupljanju antičkih spomenika sa ovog područja davali carski i kraljevski podanici iz Beča, posebno general-major Langer i drugi. Par nadgrobnih spomenika iz Komina i danas se nalazi u Vojnom logoru na Barakama.

U to vrijeme pažnja istraživača bila je usmje rena proučavanju epigrafskih spomenika, nadgro bnih i zavjetnih natpisa, u cilju proučavanja strukture stanovništva, procesa romanizacije ili iden- tifikovanja pojedinih naselja i terena, odnosno glavnih magistrala.

Pač je publikovao na desetine epigrafskih spomenika, pa i onaj koji se danas nalazi pred Husein-pašinom džamijom, koji je kao i ostali dešifrovan, a na kojem se pominju municipum S … U to vrijeme se pretpostavljalo da se ovaj grad nazivao »Sapua« ili »Stanekli«. Tomašek je još u to vrijeme ukazao da je neopravdano ime ovom gradu tražiti u nazivu »Stanekli«, već u na zivu »Sapua«. Artur Evans na osnovu dešifrovanja jednog epigrafskog spomenika iz Kolovrata kod Prijepolja, na osnovu dijela natpisa »Aureli S. LO« doveo je u vezu da se ovaj grad zvao Splonistarum ili Splonum. Ovo gledanje je potvrdio na osnovu natpisa iz Komina, posvećenog Serapisu i Izidi, a posvetu je izvršio Ulpius Gelianus, koji je bio kurator većine gradova, pa i MALVEZATIUMA (Užička Požega) i Splonistaruma. Međutim, Esad Pašalić u publikaciji »Anti čka naselja i komunikacije u Bosni i Hercegovini« od 1960. godine saopštava da se istraživanja u B i H ustanovilo da su municipiji »Sapua« i »Stanekli« bili locirani na današnjoj teritoriji Bosne i Hercegovine, te se te dvije hipoteze o nazivu municipia S … mogu zanemariti a naziv Splonistarum, kojega je po mišljenju profesora Univerziteta u Beogradu Dr Milutina Garašanina naseljavalo pleme Puristi treba još uvijek smatrati kao hipotezu. Upravo, dešifrovanje municipia S…ostalo je još uvijek otvoreno pitanje u arheološkoj nauci, što će se jednoga dana, sistematskim arheološkim istraživanjima, dokazati.

Od prvih podataka o Kominima koji postoje u arheološkoj literaturi prošlo je više od 50 godina da bi se zajedničkim naporima Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture — Cetinje, Filozofskog fakulteta u Beogradu — Odeljenja za arheologiju, Zavičajnog muzeja u Pljevljima i Savjeta za kulturu SO-e, odnosno Fonda za kul turu opštine Pljevlja tek 1964. godine pristupilo sistematskim istraživanjima Nekropola I i II u Kominima (starije i mlađe). Pored stručne pomoći koju je Filozofski fakultet u Beogradu pružio u ovom vremenu značajno je istaći i materijalno ulaganje Odeljenja za arheologiju pri Filozofskom fakultetu u Beogradu, jer su sa soborn dovodili studente arheologije radi stručnog usavršavanja, odnosno sticanja sposobnosti za rukovanje u akcijama arheoloških zahvata.

Iskopavanje na Nekropolama I i II dala su bogat fond epigrafskih spomenika sa (»cipusima« i »stelama« kao i bogat fond sitnog arheološkog materijala. Otkopani nadgrobni spomenici su mo numentalnih arhitektonskih konstrukcija, koji su jedino nađeni u našoj zemlji u Šen-Peru u Sloveniji. Na spomenicima, pored latinskih natpisa, postoji bogata plastika, koji su bili posvećeni raznim božanstvima (grčkim, rimskim, persijskim, egipatskim i drugim), što govori da je u to vrijeme religija imala sinkretistički karakter, jer je u to vrijeme rimsko carstvo imalo pod svojom vlašću veliki broj evropskih ,azijskih i afričkih zemalja pa su ta božanstva bila i donesena preko vojnika koji su služili u rimskim legijama.

Od sitnog arheološkog materijala nađen je takođe, bogat i raznovrstan fond eksponata stečenih tokom sedmogodišnjih sistematskih istraživanja na Nekropolama I i II (starijoj i mlađoj). Sitnih arheoloških eksponata sa fragmentima pla stike danas ima oko 650. Sitni arheološki materijal je konzerviran, dijelom prezentovan u arheološkom odjeljenju u Muzeju, a većim dijelom de ponovan i razvrstan po grobnim cjelinama. U toku sedmogodišnje kampanje na Nekropolama I i II otkriveno je oko 300 grobova. Nadgrobni spomenici su radi privremene zaštite smješteni u jednu baraku, te i oni iziskuju konzervaciju i odgovarajuću prezentaciju. U tom smislu izvršena je ekspropijacija zemljišta na samom lokalitetu za prezentovanje ovih monumentalnih spomenika, izrađen projekat, kako bi se turistu mogla dočarati antička atmosfera iz prije 2000 godina. To će biti jedan park sa zasađenim hortikulturama i prezentovanim spomenicima, odnosno kako se kaže u muzeološkoj nauci »Lapidarij« sa isključivo rimskim spomenicima.

Od sitnog arheološkog materijala nađen je raznovrstan i bogat fond eksponata od najgrublje do najfinije keramike. To su takozvaie urne i druge keramičke posude, rađene rukom i na vitlu, znatan broj fibula (broševa) od srebra i bronze, različitih tipova: aucissa, krstata lučna i dr., prstenja od bronze i srebra, poneki je ukrašen ćilibarom, ogrlica od staklene paste i srebra, oruđa i oružja, pafti od bronze i jedna od zlata sa divnom izradom, rimskog stakla (čaša i lakrima rija). Raritet čini srebrna ogrlica teška 12,5 deka sa šezdeset bikoničnih bobica, koje su vezane sa po dvije srebrene alke, zlatna pafta, srebrene fibule divna keramika raznih oblika i drugo. Sav ovaj materijal imao je karakter grobnih priloga.

Sistematska istraživanja u Kominima ukazuju da je život u ovom gradu postojao od I vijeka pre nove ere pa sve do IVvijeka nove ere. Procvat je doživjeo u II i III vijeku. Sahranjivanje je vršeno pretežno kremacijom (spaljivanjem pokojnika). Arheološkim istraživanjima nađen je veliki broj gvozdenih eksera, što ukazuje da je spaljivanje vršeno van grobnih jama, na mjestu zvanom »bustum«, te se spaljeno tijelo pokojnika na nosiljkama ili u drvenim sanducima prenosilo do groba — jame i tu pokopavalo. Kasnije, priznavanjem hrišćanstva u doba Severa, sahranjivanje je vršeno inhumacijom (pokopavanje pokojnika).

Prema dosadašnjim rezultatima arheoloških istraživanja na Nekropolu I i II u Kominima ustanovljeno je da se na nadgrobnim spomenicima i pratećem grobnom materijalu odražava specifičan i originalan stil, koji se povezuje sa tradicijama Ilira — domorodaca. Lokalni kamenoresci na nadgrobnim spomenicima ulili su lokalni duh, koji nema karakter nevještog i primitivnog podražavanja, već jasno definiše stilske koncepcije koje posjeduju umjetnički kvalitet. Upravo, tok romanizacije u ovom gradu nije u potpunosti odražen, te ovaj lokalitet čini izuzetno značajnim za period rimske dominacije u našoj zemlji. Drugim riječima, zahvaljujući specifičnim uslovima života u ovom gradu najzanimljivija dokumenta rimske kulture su se stopila sa domaćom — ilirskom kulturom, pa se na taj način danas može u potpunosti rekonstruisati slika o rimskoj upravnoj politici u ovim krajevima, društveno ekonomskoj strukturi stanovništva religiji, povezanost ovog grada sa ostalim gradskim naseljima u unutrašnjosti i veza sa primorskim oblastima, odakle se jedan dio građana doselio u municipium S …, na što ukazuju mnogobrojna dalmat ska imena na nadgrobnim spomenicima. Pored doseljenika iz primorskih dalmatinskih krajeva, prema epigrafskim spomenicima, ovdje je živjeo jedan broj doseljenika iz Sjeverne Italije, Grka i orijentalaca. Epigrafski spomenici ukazuju da je ovdje bio neznatan broj Kelta, jer se i na kera mičkim oblicima osjeća uticaj keltski. Sistematska iskopavanja su dokazala da su oblici grobova, kojih ima više, na Nekropolama I i II, identični sa grobovima otkrivenim na Nekropolama Sase iz Domavije, (današnja Srebrenica), Male Kopašnice kod Leskovca, Guberevca na Kosmaju, Zltne (provincije Dakija) — današnja Rumunija, te se po mišljenju Dr Drage Garašanin i Dr Milutina Garašanina i rumunskog arheologa Dajicovića može sa sigurnošću smatrati da je ovdje riječ o ilirskim rudarima preseljenim iz svoje domovine, što je karakteristično za politiku romani zacije koju je sprovodila rimska imperija. Sve pomenute Nekropole nađene su u područjima ko- ja su bila rudom bogata. O dosadašnjm rezulta- tima arheoloških istraživanja u Kominima dosta je publikovano od strane rukovodilaca radova Dr Aleksandrine Germanović — Kuzmanović, Dr Dragoslava Srejovića i Cedomira Markovića u slijedećim publikacijama: »Arheološki pregled«, časopis Arheološkog društva Jugoslavije, »Starinaru«, — časopisu Srpske akademije nauka u Beogradu, »Zivoj antici«, »Zborniku« Filozofskog fakulteta u Beogradu i drugim publikacijama. Ove godine rukovodioci radova objaviće ediciju od 10 grobnih cjelina sa Nekropola I i II iz Komina u časopisu Arheološkog društva Jugoslavije »Intentaria Archaeologica«, koju su participirali Filozofski fakultet u Beogradu, Republički zavod za zaštitu spomenika Crne Gore — Cetinje i Za- vičajni muzej u Pljevljima. U toku godine treba da izađe i publikacija »Rimske nekropole u Komi nima«, čiji su autori pomenuta lica, a sredstva za ovu publikaciju treba da obezbjede Filozofski fakultet u Beogradu — Odjeljenje za arheologiju i Zavičajni muzej u Pljevljima. U objavljivanju ove monografije očekujemo pomoć Međurepubličke zajednice za kulturno-prosvjetnu djelatnost sa sjedištem u Pljevljima. Dr Aleksandrina Cermanović — Kuzmanović objavila je u časopisima Austrije i Švajcarske rezultate sa sistematskih istraživanja u Kominima. Po riječima Dr Srejovića ovaj lokalitet će ući u katalog najznačajnijih spomenika kulture ne samo u Evropi, nego i van nje.

U periodu sa 5 godina poduhvat će se preuzeti na ispopavanju grada za koji se smatra da će dati arhitektonske spomenike kulture od prvorazrednog značaja, a koje će pratiti skulpture, mo zaici i freske i dr. Po jednom nadgrobnom spomeniku — votivna ara — iz Komina, koju je publi kovala Dr Aleksandrina Cermanović pominje se na natpisu boginja Nemeza, zaštitnica pozorišta, te se očekuje da će se u arheološkim istraživanjima na gradu naići na pozorište ili amfiteatar. Prema programu rada za 5 godina koji je razmatran na širem skupu kulturnih i javnih radnika marta mjeseca 1972. godine, kojem su prisustvovali rukovodioci radova i direktor Zavoda za zaštitu spomenika SR Crne Gore — Cetinje, za istraživanje grada potrebna su daleko veća sredstva. Za 5 godina 40 miliona starih dinara, samo za arheološka istraživanja, dok će konzervacija tražiti duplo ili troduplo veća sredstva.

Imajući u vidu značaj ovog lokaliteta, a istovremeno i nedovoljna sredstva sa kojim raspolažu Zavod i Zajednica kulture opštine Pljevlja dozvoljavam sebi slobodu da se obratim našim privrednim organizacijama da nam u granicama mogućnosti ukažu materijalnu pomoć jer ova istraživanja pored naučnog, kulturnog imaju i turistički značaj. Takođe, i Skupštini Međurepubličke zajednice za kulturno-prosvetnu djelatnost, odnosno njenim finansijerima — republičkim fon dovima za iznalaženje mogućnosti.

Poznati istoričar Hrabuk u djelu »Istorijski zapisi« kaže: »Pljevlja su najveći uspon doživela u rimskom periodu u ekonomskom i kulturnom životu i jedino takav uspon mogu doživjeti u socijalizmu.

 
1 komentar

Objavljeno od strane na oktobar 25, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , ,

One response to “Nadežda Bukilić: Municipum S… Komini kod Pljevalja ( Mostovi, br. 14, 1972. god)

  1. Dragan

    oktobar 25, 2013 at 11:52 am

    Izuzetno interesantan feljton,koji otkriva značajna saznanja o arheološko- istorijsko-kulturnim prilikama na prostoru današnjih Pljevalja i šire iz vremena pre i posle 2000godina.Smatram da bi ovakva saznanja i istraživanja trebalo šire i više publikovati ne samo na naučnim skupovima već i na značajnijim informacionim medijima.
    pozdrav
    D.Nenadić

     

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: