RSS

prof. Salih Selimović: Gaston Gravje o Polimlju i Potarju

21 okt

“Glasnik Zavičajnog muzeja”, Knj. 6, str.47, Pljevlja, 2007, 73-79.

Stara Raška ili Raška oblast uvek je bila predmet izučavanja i opisivanja mnogih putopisaca, političara, diplomata, obaveštajaca, ali i istoričara, geografa, antropogeografa, etnologa. Još Karađorđevi planovi o oslobođenju i okupljanju srpskih zemalja i restauraciji srpske državnosti južno od Save i Dunava zabrinjavali su evropski Zapad, a posebno Habzburšku Monarhiju koja je imala imperijalne planove prema našim zemljama a posebno prema drevnoj Raškoj. Taj prostor između reka Drine i Ibra, Tare i Zapadne Morave izuzetno je postao aktuelan u političko-diplomatskim manipulacijama posle Berlinskog kongresa 1878. godine. Od tada je Austro-Ugarska taj prostor smatrala svojim koridorom za dalju penetraciju na Balkansko poluostrvo, ali i kao klin koji se uklještio između Srbije i Crne Gore sprečavajući na taj način njihovo ujedinjenje. Ovaj prostor je bio embrion srpske državnosti i duhovnosti, odnosno kulture uopšte srpskog naroda kako u srednjem veku tako i u njegovom daljem istorijskom razvoju. Kroz srednji i novi vek kao i u najnovije doba ovaj prostor je predstavljao „kopču srpskih zemalja“, kako kaže naš istoričar Slavenko Terzić. Raška oblast je i danas „živi most“ između centralne Srbije i Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Kosova i Metohije.

Polimlje i Potarje uvek su imali svoje posebno mesto u kulturnom i nacionalnom razvoju srpskog naroda, kako u fazi nastanka i daljeg razvoja srpske srednjovekovne države, tako i u periodu viševekovne okupacije i teritorijalne pripadnosti nekada moćnoj Osmanskoj imperiji. Verovatno se zbog toga Raška oblast ponekad i ponegde naziva i Raško-polimska oblast, odnosno nekadašnji Novopazarski sandžak. O tom Novopazarskom sandžaku sa pozicija imperijalnih interesa Austro-Ugarske pisali su Teodor Ipen i Simon Joanović. Značajne i interesantne podatke o ovom prostoru ostavio je i ruski istoričar i diplomata Aleksandar Hiljferding.

Ovom prilikom nastojaćemo da predstavimo samo Potarje i Polimlje kao zapadni deo Raške oblasti onako kako ih je video i šta je o njima znao francuski antropogeograf Gaston Gravje. Ovaj francuski naučnik bio je lektor za francuski jezik u Beogradu od 1909. do 1912. godine. Gravje je za to vreme često putovao po sadašnjoj centralnoj Srbiji, zatim po Bosni i Hercegovini, Staroj Srbiji (posebno po Sjeničkom i Pljevaljskom sandžaku (S. S.) i Albaniji. Na tim putovanjima pravio je brojne, iscrpne i za nas značajne zapise. Te zapise je sačuvao i po povratku u Francusku objavio uglavnom na francuskom jeziku. Na tom jeziku štampao je i svoj najznačajniji rad „Novopazarski sandžak“ koji je nastao iz tih njegovih zapisa. Međutim u tom radu je obimno koristio i radove našeg eminentnog antropogeo- grafa Jovana Cvijića, kao i neke druge naše i strane autore. Taj njegov rad „Novopazarski sandžak“ odmah je preveden na srpski jezik i publikovan u pet nastavaka u časopisu „Književni glasnik“ za 1912. i 1913. godinu, knjiga XXIX i XXX, Beograd. Zavičajni muzej iz Novog Pazara preštampao je taj rad Gastona Gravjea 1977. godine bez ikakvih intervencija na tekstu pa je to reprint izdanje sačuvalo svoju originalnost, odnosno autentičnost.

Gaston Gravje je u junu i u julu 1912. godine preputovao tada već odavno bivši Novopazarski sandžak prešavši srpsko-tursku granicu na Javoru i u Sjenicu je stigao preko Kladnice. Posle boravka u Sjenici, sedištu istoimenog sandžaka, produžio je u Novu Varoš. Iz Nove Varoši nastavio je put po zapadnom delu Raške oblasti, zapravo po Polimlju i Potarju. Inače njegova cela maršuta po Raškoj oblasti bila je Javor – Kladnica- Sjenica – Nova Varoš – Priboj – Kasidol – Sutjeska – Pljevlja – Šahovići (Tomaševo) – Bijelo Polje – Berane – Ugao -Melaje – Sopoćani – Novi Pazar – Mitrovica. Odmah na početku svojih zapisa Gravje se žali da se suočio sa lošim komunikacijama, razdrobljenošću i izolovanošću predela, slabim i nepouzdanim prethodnim opisima ovog prostora. Neke pojedinosti u geografskom rekognosciranju Raške oblasti, pa tako i Polimlja i Potarja, imale su jedino austrijske vojne karte, ali samo za područje Pljevaljskog sandžaka koje je bilo pokriveno austrougarskim trupama. Gravje navodi da su tada samo dve visinske tačke (kote) bile sa sigurnošću utvrđene. To su bile Mitrovica 506 metara n/m određena prilikom nivelisanja železničke pruge Solun-Mitrovica i Pljevlja 869 metara n/m (triangulaciona tačka). Te visinske tačke utvrdili su austrijski oficiri i inženjeri.[1]

Na početku svog rada, u odeljku Glavne Jeografske crte, Gravje odmah konstatuje za bivši Novopazarski sandžak da je kao „Vrlo važna strategijski i politički, ova oblastje ostala van domašaja velikih modernih civi- lizacija, očuvala je stanovništvo iste rase, istogjezika, istog zajedničkog načina nastanjivanja i sa istim vladajućim tipom života“ (podvukao – S.S.).[2] Gravje uočava da je „Sandžak“ na severu i jugu prirodno zatvoren, ali se na zapadu pokazuje kao neposredno produženje bosanskih i hercegovačkih zemalja. On tačno uočava specifičnost doline Lima koja dijagonalno presjeca Novopazarski sandžak, ali i različitost po mnogo čemu između istoč- nog i zapadnog dela teritorije, odnosno kako on piše „Zapadno i Istočno od Lima“. Takođe tačno uočava i „različitost reljefa i formi“ između ta dva dela. Zapadni deo Raške oblasti Gravje deli na nekoliko manjih regija: Gornji Lim, Donji Lim, Donji Kolašin i Bihor, Pljevaljsku kotlinu i teritoriju između Lima, Tare i Drine kojima je posebno posvetio pažnju. Zapi- sao je da oko Pljevalja nema dosta šume, i to one visoke, i da je to jedan od uzroka oštre klime kao i zbog obilja krečnjačkih terena. On tvrdi da u kazi Pljevlja ima samo 15000 hektara šume. Gravje dalje konstatuje da je „Na ovaj način surovost klime još više pojačana u ovom visokom hodniku kroz koji bez prekida duvaju vetrovi“. Takođe je primetio da kukuruz može da raste samo u dolini Lima, Pljevaljskoj kotlini i nekim manjim dolinama dalje na severozapad. Zatim konstatuje: „Karakteristično je obrađivanje, prema vrlo starom načinu, krupnika, ječma pomešanih u istom polju (karišik, subaština) i penjući se često sa eljdom skoro do 1300 metara“.[3]

U radu „Novopazarski sandžak“, u odeljku Naseljavanje Gaston Gravje veoma studiozno i tačno daje opis stanovništva. Na samom početku tog odeljka on konstatuje da je stanovništvo na teritoriji Novopazarskog sandžaka iste rase izuzev Peštera i Rožaja, kao i to da je veoma važno etničko jedinstvo u svakoj balkanskoj zemlji. Zbog originalnosti jedan dio tog konstatovanja prenećemo onako kako je i zapisano: „To stanovništvo je srpske krvi, tipa i jezika, ali se deli, onako kao i Bosna, – samo bez katolika na dva vrlo odse- čena elementa: s jedne strane muslimani, a s druge pravoslavni hrišćani. Jedni se nazivaju Turci, a drugi Srbi: jedni vele da govore ’bošnjački’, a drugi ’Srpski’“.[4]

Interesantno je da Gravje na „Zapadu od Lima“ teško razlikuje po nošnji muslimane i hrišćane dok mu je ta razlika na „Istoku Sandžaka“ veoma uočljivo. Zapadno od Lima, po njemu, i jedni i drugi nose skoro istovetno odelo pa „samo korak i držanje mogu da pomognu za raspoznavanje“. Gravje je zabeležio i veoma zanimljivo zapažanje o stavovima muslimana, tadašnjih Turaka prema svojoj hrišćanskoj sabraći, turskoj vlasti i Austro-Ugarskoj kao okupatoru susedne Bosne i Hercegovine. To njegovo zapažanje doslovno glasi: „Iako su fanatičniji nego ma koje drugo stanovništvo Turske, mada su puni preziranja i gnušanja prema Vlasima (Srbima hrišćanima – S.S.), ipak ovi muslimani, i pri svoj pošti prema sultanu, pokazuju nepoverenje prema vlastima koje predstavljaju ljude druge rase (pravim Turcima, Turku- šama – S. S.), i u isto vreme hrane zlobu, duboku mržnju prema susedu (Austro-Ugarskoj – S. S.) koji je na njihovim vratima uzeo Bosnu. Instinkt rase se ovako održava vrlo živahan čak i kod ovih preobraćenih Srba, ubeđenih muslimana, koji bez svakog nacionalnog osećanja, očuvali su prkosni, ali u isto vreme konzervativan duh, zaljubljen u nezavisnost i neprijateljski raspoložen mešanju spolja“.[5]

Gaston Gravje je zapisao i da staro srpsko pravoslavno stanovništvo postepeno odlazi prema Srbiji, a novo koje dolazi ne nadopunjuje manjak. Za muslimane kaže da nisu „ni najmanje na putu iščezavanja“. Naprotiv „ona masa muslimana se uveličavala bez prekida usled mnogobrojnih preobraća- nja, prisilnih ili slobodno primljenih u islam koja su se zbivala čak do sredine XIX veka (naročito u oblasti Kričaka između Lima i Tare)“. On je takođe uočio da se masa muslimana uvećava i doseljenicima iz Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine. Za te muslimanske muhacire konstatuje da su se u Polimlje i Potarje naseljavali jer su „želeli da ostanu u zemlji kojom će vladati zakon sultana, koja je istovremeno blizu njihovog rodnog mesta, koja je iste prirode, iste rase, istog jezika, onakav, najzad gde se ne osećaju u tuđini“.[6] Razume se, ove Gravjeove konstatacije odnosile su se na ceo prostor Stare Raške.

U svom daljem izlaganju Gravje piše da su se sami muslimani međusobno delili na urođenike (starosedeoce) i useljenike (muhadžire) između kojih je bilo velikih razlika u imovnom stanju, društvenom položaju i zvanjima. U zapadnom delu „Sandžaka“, kako ga on tada naziva, odnosno u Polimlju i Potarju, najviše je muhadžira iz Kolašina i Nikšića, ali i iz Gackog. Taj migracioni proces izgledao je završen početkom XX vijeka, ali posle aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine naišao je talas muslimanskih izbeglica iz Bosne. O tome Gravje iznosi sledeće podatke. Od 1909. pa do 1911. godine „na Zapadu Lima“ naselilo se 185, u donjoj dolini Lima 110 i u oblasti Nove Varoši 50 muslimanskih bosanskih porodica.[7] On je uočio da se i u gradovima i u selima grupišu kuće tih useljenika držeći se „uzdržano prema starincima“. U varošima su se prihvatili zanata i trgovine, kao u Pljevljima, Prijepolju, Bijelom Polju, Priboju i Novoj Varoši. Zapisao je da je muslimanski elemenat preovlađivao u varošima dok su seoska područja bila naseljena uglavnom pravoslavnim Srbima pa je u znatnoj većini stanovništvo bilo pravoslavno s obzirom na celokupan prostor Polimlja i Potarja. Varoši su bile male i jedino su Pljevlja bila značajno gradsko središte u to vreme, jer su bila i sedište Pljevaljskog sandžaka.

Za srpsko pravoslavno stanovništvo Gravje kaže da je velika retkost „familija učvršćenih na jedno mesto više od tri ili četiri kolena“. Ta pokretnost objašnjava se, kako on tvrdi, raznim nevoljama kojima je bilo izloženo to stanovništvo: stočne zaraze, velike epidemije (kuga 1813, 1815, 1836) i gladne godine, bekstva izazvana krvnom osvetom, neprekidni odlasci u vezi sa prirodom sistema (vlasnički odnosi – S. S.) nepokretne svojine.[8] Sandžak je služio za sve begunce izgnanike i uskoke koji nisu smeli ići na Istok (Gravje je mislio istočno od Lima, tj. u Bihor, Rožaje, Štavicu i Pešter – S. S.), gde bi se sreli sa „albanskim plemenima, katoličkim i muslimanskim“.[9] Gravje je zapazio i to da je srpsko pravoslavno stanovništvo iz oblasti Berana i Pljevalja poslednjih decenija XIX i početkom XX veka sve češće odlazilo i ka obali Jadranskog mora (Crnogorsko primorje (S. S.), ali i u Ameriku.

Na osnovu ličnih posmatranja i utvrđivanja na licu mesta, kao i na osnovu istraživanja Jovana Cvijića, Gaston Gravje dalje piše: „Ono što po ispitivanju odmah pada u oči to je, da je najveći deo zemljišta, naročio zapad (Polimlje i Potarje – S. S.) zauzet pravoslavnim elementom čistim od svake mešavine, dok je muslimansko stanovništvo rasejano u ostrvca više ili manje velika, najčešće mešovitog tipa i najviše u susedstvu granice sa Srbijom i Crnom Gorom (Novi Pazar, Donji Kolašin, Kladnica, Brnica, Rogozna – S. S.). Levo od Lima muslimani su predstavljali znatnije grupe samo u donjem toku Ćehotine, Poblaćnice i Ustibara, a i oko crnogorske granice u oblasti Kričaka između Stožera, Tare i Vraneša. Dolina Lima sva naseljena izuzetkom varoši, okoline Brodareva i uz Mileševku, zatim Stari Vlah i Vasojevići sa Beranama“.[10]

Osim globalne teritorijalne rasprostranjenosti pravoslavnih i muslimana Gravjea su interesovali i brojčani podaci do kojih je tada mogao da dođe. Podatke do kojih je došao uneo je u tri tabele. Ovom prilikom predstavićemo one podatke koji se odnose na kaze u Potarju i Polimlju. U ovom svom radu Gaston Gravje koristio je statističke podatke koje su saopštili Hiljferding, Kosančić, Cvijić i Ipen. Za kaze Pljevlja i Prijepolje sa Pribojem imao je podatke iz 1851. godine koje je preuzeo od Aleksandra Hiljferdinga. Tada je u Pljevljima bila 781 kuća sa 2845 muslimana i 967 kuća i 3760 nemuslimana (Srba – S. S.). Prijepolje sa Pribojem imalo je 503 muslimanske kuće sa 1867 stanovnika. Nemuslimana, tj. Srba pravoslavnih u Prijepolju i Priboju bilo je 754 kuće sa 4076 stanovnika.[11]

Gravje je publikovao statističke podatke koji se odnose na 1865, 1892. i 1911. godinu. Ove podatke je Gravje preuzeo od Šafarika (1865.), Ipena (1892.), Kosančića i Cvijića (1911.). Za kaze Potarja i Polimlja podatke ćemo predstaviti tabelarno po godinama 1865, 1892 i 1911.

Tabela br. 1: Stanovništvo Kaza Potarja i Polimlja 1865, 1892. i 1911.12

 

Najverovatnije najveći deo predstavljenih podataka ne bi se mogao uzeti nekritički, ali ih je Gravje samo preneo iz radova već pomenutih autora. Procente je uradio autor ovog rada zaokružujući ih prema ustaljenoj praksi.

Gaston Gravje je dobro uočio da prema ovim predstavljenim podacima, a u to se uverio i ličnim posmatranjima, hrišćanska domaćinstva imaju znatno više članova u proseku od muslimanskih. Srbi su tada imali mnogo više zadružnog organizovanja života. Kod muslimana se tada taj društveni oblik života već bio izgubio. Takođe, Gravje je bio uočio da je tada mnogo veći prostor bio pokriven „hrišćanskim elementom“, jer su muslimani u najvećem broju živeli u varošima ili u njihovoj blizini. To se lepo vidi iz podataka o broju stanovnika u varošima Pljevlje, Prijepolje, Nova Varoš i Berane. Te podatke ćemo predstaviti u sledećoj tabeli.

Zanimljivi su i podaci o brojčanom odnosu između muslimana i nemuslimana, zapravo Srba. Primera radi, ovom prilikom navešćemo samo za kazu Pljevlja kojima se poslužio i Gravje. U kazi Pljevlja 1865. godine na jednog muslimana dolazilo je 2,28 nemuslimana (u ovom slučaju radi se o pravoslavnim Srbima). Prema podacima iz 1892. godine na jednog muslimana dolazilo je 0,90 nemuslimana. Taj odnos između muslimana i pravoslavnih postao je vremenom još nepovoljniji pa je 1911. godine na jednog muslimana dolazilo 0,81 Srbin odnosno nemusliman, kako se u turskim popisima moralo imenovati. U samom gradu Pljevljima 1911. godine je bilo 18,1% Srba ili na 4,5 muslimana jedan Srbin.13

Dakle, i sam Gravje je na osnovu tih podataka, a i ličnim posmatranjem na terenu, zaključio da se broj muslimana veoma brzo povećavao u drugoj polovini XIX stoleća, posebno posle Berlinskog kongresa 1878. godine. Broj pravoslavnih se smanjivao kako zbog pojačane islamizacije, tako i zbog napuštanja ovog područja i odlaska u Kneževinu odnosno Kraljevinu Srbiju. Slično je bilo stanje i u drugim kazama Polimlja i Potarja, osim u Beranama i Novoj Varoši kada su u pitanju cele kaze. Osim islamizacijom broj muslimana se uvećavao i imigracionim tokovima, jer se znatan broj muslimanskih porodica iz sadašnje istočne Hercegovine, zatim iz Nikšića i Gornjeg Kolašina doselio u ove krajeve posle Berlinskog kongresa 1878. godine, mada je bilo i onih koji su došli nešto ranije. Gravje pominje i doseljavanje pravoslavnih, ali je uvek bilo manje onih koji su dolazili od broja onih koji su odlazili. Tokovi takvih migracionih i imigracionih procesa imali su veoma loše posledice.

U vezi sa prethodnim konstatacijama Gravje je izveo jedan zanimljiv zaključak. Doslovno ćemo navesti sledeće: „…dok se stanovništvo stalno obnavljalo, sve je ostalo u zastoju, kao da je ukočeno i skamenjeno. Čudnovato je da se ovde nalazi u svoj svojoj svežini pojav koji je, izuzevši Albaniju, možda jedini u Evropi: civilizacija sa srednjovjekovnim ili još starijim karakterom, jer u izvesnom pogledu izgleda da je ovde bilo i nazatka“.14

Gaston Gravje ne smatra da su samo geografski činioci uzrok ovakvoj anahronoj pojavi, zastoju pa i nazadovanju u preobražaju ljudi i pojava. On ukazuje i na političke uzroke, jer je ovo područje i prolazna oblast i geostrateško središte i da je uvek bilo na udaru. Gravje dalje piše da je Sandžak kao celina (tada se Raška oblast tako nazivala)15 imao u XII, XIII i XIV veku „civilizaciju koja je sada ostala samo u uspomeni“. On dalje navodi da je tada stanovništvo bilo imućnije i gušće naseljeno „kako to potvrđuju ne samo narodna tradicija i velika količina razvalina… već takođe svedočanstva putnika, a naročito broj, veličina i lepota verskih spomenika koji su ostali iz ovog doba“.16

Posle Berlinskog kongresa, zaključuje dalje Gravje, ceo Sancak, pa tako i Polimlje i Potarje su izolovani i zanemareni i potpuno su prepušteni sami sebi. Interesantan je ovaj njegov zaključak: „Sporosti u istočnjačkoj nekretnosti valja dodati i osećanje nestalnosti vlasti, nesigurnost sadašnjice, neizvesnost sutrašnjice, opšti utisak nepostojanosti, koji koči i ono malo inicijativa ili želja za aktivnošću koje što hoće da se ispolje“.17 On smatra da su tome glavni uzroci „režim svojine, način stanovanja i oblici naselja i socijalnog života“. Posebno zapaža da oko Bijelog Polja i u Bihoru još uvek postoje velike i brojne zadruge kao i u Starom Vlahu, koje broje od 20 pa do 60 članova. Te zadruge, po njemu, teže da same zadovoljavaju svoje potrebe i da uporno održavaju „nedirnute stare principe svoje unutrašnje organizacije. Zadruga sačinjava jednu celinu i ona se pokorava jednom starešini, grupiše se oko jednog ognjišta nosi jedno isto ime i skoro uvek obrazuje samo jedno selo koje nosi ime same familije“. Gravje smatra da je i to jedna od kočnica daljeg napretka, jer se život još nije individualisao u onom smislu u kome zadruga ostaje normalan način grupisanja, živa socijalna ćelija zemlje.18

Za naseljena mesta, odnosno za sela i zaseoke Gravje piše da su nastala tamo gde su „određujući činioci“ voda, trava i zaklonjen položaj od severa. On je to precizno i detaljno opisao, citiramo: „Mesta gde se ljudi najradije nastanjuju jesu ona gde se pojavljuje kakav vodeni nivo u podnožju krečnjačkog uzvišenja obraslog travom, na kraju obrađenog čifluka, u blizini prostora po kome se kreće stoka (pašnjaci i šume). Naselja se tako razmiču (visinski) od 300 – 500 m, penjući se do nivoa od 1100 – 1200 m, a retko više upotrebljavajući površ i njene okrajke, ili izbegavajući gole prostore, ili pomaknuvši se na ivicu kakve ravnice, šćućurivši se u zaklonu kakvog uzvišenja, ili pripivši se o stranu kakve strmine u blizini niza izvora okrenuvši leđa Severu, i gledajući prema padini“.19

Interesantno je to što u to vreme Gaston Gravje kaže za pojam Novopazarski sancak, odnosno Sandžak, kakva je odrednica kasnije ušla u upotrebu zahvaljujući austrougarskoj i turskoj propagandi. Gravje u ovom svom radu o tome kaže sledeće: „Što se tiče samog izraza Novopazarski sandžak, OVO TAKOĐE ADMINISTRATIVNO ZNAČENJE KOJE JE UŠLO U TEKUĆI JEZIK DIPLOMATA PA ČAK I GEOGRAFA, PRESTALO JE TAKOĐE DA IMA IKAKAV SMISAO, JER NEMA VIŠE SANDŽAKA NOVOG PAZARA, ALI IMA SANDŽAK PLJEVLJA (TASLIDŽA) ZA ZAPADNU STRANU I SANDŽAK SJENICA ZA DONJI KOLAŠIN I CELU OBLAST NA IS- TOKU LIMA (naglasio – S. S.)“.20

Gravje dalje konstatuje da reka Lim ceo prostor (mislio je na Rašku oblast – S.S.) deli tako što se zapadno od reke stanovnici nazivaju Hercegovcima i da samo dva mosta na Limu (Bijelo Polje i Berane – S. S.) povezuju zapadni i istočni deo Raške oblasti. Po njegovom viđenju na zapadu (levo od Lima sa Potarjem – S. S.) pravoslavci bolje čuvaju svoje položaje (misli se na prostor) i stanovništvo je stabilnije. Gravje dalje kaže da pravoslavni govore čistije i melodičnije i da je taj govor „pun nekog arha- ičnog čara“. U dodiru sa dve anektirane provincije, Bosnom i Hercegovinom, tj. između čisto srpskih zemalja, Polimlje i Potarje je bolje očuvalo svoje etničke i versko-konfesionalne karakteristike. Sa desne strane Lima, po onome što je uočio Gaston Gravje, sve više dominiraju muslimani. Na tom prostoru (istočno od Lima) vlast je slaba, nesigurnost mnogo veća, a iseljavanja mnogobrojnija (pravoslavnih – S. S.). Na sve to sve jače deluje i prisustvo albanskog elementa”.

Za samo Pljevlje Gravje piše da ima 8-9 mahala (gradske četvrti – S. S.) koje nisu, kako on kaže, blizu jedna druge i da između njih čak ima i livada i njiva. U onim mahalama koje su bliže centru žive najbolje i najstarije muslimanske porodice. Za mahale u kojima žive hrišćani pravoslavci kaže da su najčešće udaljene pa djeluju kadikad kao da su „prognani“ sa druge strane (Moćevac – S. S.). Takva struktura i raspored gradskog prostora je skoro ista i u Bijelom Polju i Prijepolju, uostalom kao i u svim gradskim naseljima za vrijeme osmanlijske dominacije.

Varoši u celoj Raškoj oblasti, prema onome kako je to Gravje video, pa tako i one u Polimlju i Potarju, nisu imale neki poseban uticaj na svoje okoline u smislu progresa, bilo privrednog ili kulturnog, već one žive vekovima jednim okoštalim životom. On dalje kaže: „Mada su one (varoši) sedište mutesarifa (Pljevlja), kajmakama (Prijepolje, Bijelo Polje, Berane, Kolašin) i mudira (Priboj) izgleda da njihov razvitak time nije bio ni najmanje krenut. Sva njihova uloga svedena je da budu centri razmene, manje ili više aktivni prema svome položaju i bogatstvu (svoje) oblasti. Stoka, sir, vuna, koža, med, platno i drvo ovde se susreću i izmenjuju se za žito, so, duvan, kavu i šećer donesene iz dalje. Trgovina, dakle oživljava ove varoši“.21

Gravje smatra da ovakva trgovina svojom prirodom i načinom na koji se obavlja do kraja karakteriše tip „starog i rudimentnog života“ koji je i inače sada bio svojstven ovom celom području. Roba se prenosila konjima i merila okama (jedna oka 1283 grama – S. S.). On je takav način trgovine i transporta jedino video još u južnoj Albaniji i u Epiru. Za karavane kaže: „Mali brdski konjići po 15-20 u nizu, a često i po 60 – 100, kako zimi tako i leti, vijugaju putevima, često uskim stazama, više puta fiktivnim…“. Dalje opisuje karavan pa kaže: „Jedan ili dva čoveka idu na čelu ostali idu sa strane. U ovim nesigurnim oblastima gotovo svako nosi pušku i oko prsiju veoma ispunjene redenike. Isto onako kao što konji imaju jednog koji im prednjači, tako isto i ljudi imaju jednog vođu, kalauza, koji se sporazumjeva za cene, upravlja i zapoveda celim sprovodom i razdeljuje zarađeni novac. Tako karavan izgleda kao neka vrsta privremene zajednice u putovanju. Karavan nosi samo jednu vrstu namirnica: sira, masla, katrana itd. pri odlasku, a pri povratku žito, brašno, soli, duvan itd. On (kalauz) zna koliko će dana put trajati, on zna gde su vode: izvori bunari, česme, gde će biti odmor i noćište.22

Na kraju ovog skromnog i prostorom ograničenog rada moramo još nešto predstaviti o Pljevljima i njegovoj okolini, a što nije promaklo pažljivom i visprenom posmatraču kao što je bio Gaston Gravje. On je zapazio i o pljevaljskoj kotlini zapisao sledeće: „Bogata vodom i sa vrlo debelim i plodnim zemljištem, kotlina Pljevalja je danas već sasvim bez šume, sva obrađena. Kukuruz, žita i druga sitna hrana pokriva skoro celu prostoriju (kotlinu). Čatrlje seljaka, usamljene ili u malim grupama razmiču se na periferiji na domaku čifluka“. Gravje je dalje zapisao: „Ovde izniknuto takođe na ivicu, naslonjeno na severnu stranu silazeći sa svojim predgrađima do Čehotine, okreće se prema izlasku sunčevom Pljevlja (turski Taslidža), velika i jedina varoš cele ove oblasti zapadno od Lima“. Za Pljevlja Gravje konstatuje i sledeće: „Stara municipija za vreme Rimljana … Pljevlje, i pored svog položaja izgleda da nije dobilo izvesnu stvarnu važnost pre kraja XIX veka. Posle okupacije Bosne i Hercegovine… naročito (je) izabrano kao sedište za tri austrijska garnizona Pljevlje je imalo svoju periodu napretka (1880-1908.). Sa povlačenjem trupa…dućani se zatvaraju, ljudi emigriraju ka Srbiji, Bosni i Americi. Međutim, i danas svojom velikom pijacom i čistim ulicama, Pljevlje je dosta izmaklo od ostalih varoši Sandžaka“.

Na kraju, istaknućemo i to da je Gravje konstatovao da Pljevlja sa svojom srpskom gimnazijom sada postaje „neki mali intelektualni centar za hrišćanski element“ svog područja kao i graničnih oblasti.

[1]Gaston Gravje, Novopazarski sandžak (reprint), Zavičajni muzej, Novi Pazar 1977, 6.
2Isto.
3Isto, 9.
4Gravje, 10.
5Isto, 11.
6Isto.
7Citirano, 12.
8Citirano, 13.
[1]9Isto.
10 Citirano, 14 (Gravje tvrdi da su se u nekim pomenutim mestima naselili emigranti iz Bosne).
11Citirano, 16, 17 (Gravje se poslužio podacima koje je uzeo od Aleksandra Giljferdinga, a koje su sastavili srpski sveštenici i napravili proporcije u odnosu između hrišćana i muslimana pa bi po tim podacima za kazu Pljevlja odnos između hrišćana i muslimana bio 1,24, a za kazu Prijepolje 0,95.
12Gravje je ove podatke uzeo od Šafarika, Kosančića, Cvijića i Ipena. Ovi statistički podaci su redigovani od strane Mitropolije u Prištini kada se tiču pravoslavnih i cifre su iz srpskih izvora pribavljene putem ankete sela preko popova, učitelja i đaka. Tim podacima je raspolagao Beogradski univerzitet, a publikovao ih je Jovan Cvijić, a neke i Ivan Kosančić
13Citirano, 19.
14Raška je najstarije ime srpske države, a u latinskim izvorima se nazivala Rasciae, Regnum Rasciae. Ovaj prostor je srce, embrion srpske države koje ima značenje celinu same srpske rase, nacije. Od kraja XIX i početka XX veka u zapadnim izvorima sve se češće sreće naziv Sandžak što je ušlo i u diplomatski rečnik evropskog Zapada. Sancak je turski naziv za administrativno-upravnu jedinicu u rangu okruga.
15Citirano, 20.
16Isto.
17Citirano, 21.
18Gravje, 22. Gravje je tačno uočio da su muslimanska naselja mnogo zbijenijaod hrišćanskih. Takođe je tačno konstatovao da su hrišćanska sela uglavnom smeštena što dalje od puteva, posebno od onih prometnih.
19Gravje, 28.
20Citirano, 26.
21Citirano, 27. Najveći deo ovih karavana, kiridžija, kako bismo rekli u lokalnom govoru, zaustavljali bi se u Kosovskoj Mitrovici. Obično su polazili iz Pljevalja i Berana, a oni iz Starog Vlaha su još nosili katran i smolu.
22Gravje, 32.
Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na oktobar 21, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: