RSS

Milutin Živković: Dešavanja u Sandžaku od julskog ustanka do kraja 1941. godine

20 Oct

 

„Baština“, Institut za srpsku kulturu Priština – Leposavić, 2011,br. 31, str. 247-272

Zbog svog geostrateškog i geopolitičkog značaja, područje Sandžaka je tokom prve ratne godine u Jugoslaviji imalo izuzetnu važnost za sve sukobljene strane.1 Sandžak je bio prostor na kome su se preplitali imperijalistički, ali i usko nacionalistički interesi okupacionih država. Nemačka je pre svega bila zainteresovana za eksploataciju rudnika Trepča i obraćala je više pažnje na istočne delove ove oblasti, odnosno deževski, štavički i sjenički srez. Italija, koja je kontrolisala najveći deo Sandžaka, pokušavala je da preko njega prodre dublje u Balkansko poluostrvo i proširi svoj uticaj na Podunavlje. Ove italijanske pretenzije su se neminovno kosile sa dominantnim položajem Nemačke na Balkanu. S druge strane, Nezavisna Država Hrvatska (NDH) je videla mogućnost svog širenja na prostor Sandžaka preko domicijalnog muslimanskog stanovništva, koje je posmatrala kao islamizovane Hrvate. Pošto su ambicije ustaškog režima dosezale sve do Novog Pazara, one su se poklopile sa interesima još jedne kvinslinške tvorevine, Velike Albanije. Ista je pokušavala da preko Kosova i Metohije i muslimanskog življa proširi svoje granice na istočne delove Sandžaka. U tome je imala svesrdnu pomoć Italije, koja je u njenom širenju videla jačanje sopstvenog uticaja. Interesi okupatorskih država će se do kraja rata, s izuzetkom NDH koja je „izbačena“ iz Sandžaka u septembru 1941. godine, gložiti oko ovog prostora.

Oblast Sandžaka je imala još veći značaj za antifašističke pokrete koji su se sredinom 1941. godine pojavili na prostoru Jugoslavije. Naime, kada je buknuo julski ustanak, ovaj prostor postaje svoje- vrsni koridor koji spaja dva glavna žarišta otpora, Srbiju i Crnu Goru. Takođe, Sandžak je bio i raskrsnica puteva koja je povezivala Kosovo i Metohiju, Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru i Srbiju. Kako se pokazalo, Sandžak je predstavljao i utočište za komunističke trupe posle nemačke ofanzive krajem godine u zapadnoj Srbiji, jer nemačka vojska nije nastavila progon glavnine partizanskih snaga u italijansku zonu.[2] Sa povlačenjem Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije (VŠJ) i Centralnog komiteta (CK) KPJ u severne delove Sandžaka, centar ustanka se u decembru 1941. godine preneo na novu slobodnu teritoriju sa centrom u Novoj Varoši. Pošto je Josip Broz nameravao da se na proleće 1942. godine vrati u Srbiju, Sandžak je postao i neka vrsta baze za ovu akciju, a tu će ulogu u planovima vrhovnog komandanta zadržati do kraja rata. Ovaj prostor je bio i poprište velikih i specifičnih sukoba i borbi. Bitka za Pljevlja početkom decembra je najveća akcija i najveći poraz koji su partizani pretrpeli u prvoj godini rata. Napad na Sjenicu je opet, specifičan po tome što su grad od partizana branile udružene snage muslimana i Srba.[3] U etničkim sukobima u deževskom srezu tokom novembra 1941. godine albanske trupe sa Kosova i Metohije su pokušale da prodru u centralnu Srbiju preko Raške i ibarske doline.

Zbog svega navedenog, za KPJ se još od početka ustanka nametala potreba da se ovaj složeni prostor stavi pod političku i vojnu kontrolu i tako spreči njegovo cepanje od strane okupatorskih sila. Stoga je krajem septembra osnovan Oblasni komitet za Sandžak (OKS) koji je bio direktno vezan za CK KPJ.

Istovremeno je osnovan i Glavni štab Sandžaka.[4] Otvaranje pitanja posebnog statusa Sandžaka tokom Drugog svetskog rata je do danas ostalo predmet mnogih naučnih rasprava.

Nasuprot interesima osovinskih sila i aspiracija domaćih antifašističkih pokreta, stajala je jedna izrazito siromašna, privredno-ekonomski i kulturno zaostala oblast Sandžaka. U Sandžaku je 1941. godine živelo oko 254.000 stanovnika. Od toga su Srbi i Crnogorci činili 57% stanovništva a muslimani 43%.[5] Tokom međuratnog perioda država je u ovaj kraj uložila 80 puta manje sredstava negoli, na primer, u Sloveniju.[6] Nepismenost je bila ogromna, čak 76% od ukupnog broja stanovnika. Muslimansko stanovništvo je prednjačilo po neobrazovanosti. Tako je jedan fakultetski obrazovan musliman dolazio na 1.500 žitelja islamske vere, a kuriozitet predstavlja podatak da je samo jedna muslimanka tokom međuratnog perioda završila četiri razreda gimnazije.[7] Zdravstvena slika stanovništva je bila još gora. Godine 1931. u Sandžaku je živelo oko 220.000 ljudi, a na raspolaganju je bilo samo 7 lekara i 171 bolesnički krevet.[8] U Sandžaku je bila najveća smrtnost novorođenčadi u Kraljevini Jugoslaviji, jer su na 1.000 novorođenih umirala čak 142 deteta.[9] Uz sve navedeno, Sandžak je bio jedna multietnička, multikonfesionalna i multikulturalna sredina opterećena nasleđenim sukobima iz prošlosti. Naime, četovanja i međusobna ubijanja Srba i muslimana prestala su tek 1929. godine, kada je poslednja banda proterana iz ovog dela Srbije, ali su se sporadični slučajevi pljačke dešavali sve do početka rata.[10]

Okupacija i ustanak (april-septembar 1941. godine)

Nemačke vojne jedinice nanele su težak poraz jugoslovenskoj vojsci u Aprilskom ratu i brzo okupirale celu zemlju. Iako su Nemci zauzeli gotovo ceo Sandžak, posle uspostavljanja demarkacione linije sa Italijom 6. maja, Nemačka je Italiji ustupila Štavički (Tutinski), Belopoljski i Pljevaljski srez. Pritom je zadržala Pribojski, Novovaroški, Mileševski, Sjenički i Deževski srez.[11] Pošto je nemački interes bio prevashodno vezan za Trepču, odnosno za Deževski srez kao tampon zonu prema ovom rudniku, otvorio se prostor za teritorijalno širenje NDH, pre svega na zapadne srezove Sandžaka.[12] Za samo nekoliko dana od 29. aprila do 5. maja 1941. godine, trupe NDH su zaposele Pribojski, Novovaroški, Pljevaljski i Prijepoljski srez, ali su, naravno, ove oblasti i dalje ostale pod nemačkim protektoratom. Prepuštanje jednog dela Sandžaka Hrvatskoj naišlo je na odobravanje velikog broja predstavnika muslimanske elite u Sandžaku. Naime, prisustvo NDH podgrejalo je ideje i pretenzije muslimanske elite za priključenje ove obla- sti Bosni i Hercegovini, koja je tada bila u sastavu ustaške države.[13]

Susret ustaških, Italijansih i Njemačkih oficira (foto,Istorija Pljevalja,str 422)

Viđeniji predstavnici muslimana iz Sandžaka, bez predstavnika Štavičkog i Deževskog sreza, 6. maja su se jednom deklaracijom obratili poglavniku tražeći da ceo Sandžak pripoji svojoj državi. Pisma sa sličnim molbama su upućena i Hitleru i Musoliniju.[14]

U prilog popularnosti ustaškog režima među muslimanima išla je i činjenica da je odmah po zaposedanju sandžačkih srezova izvršena potpuna lustracija srpskih kadrova u administrativno-upravnom sistemu, na čija mesta su došli muslimani (sreska i opštinska načelništva, komande žandarmerije itd.). Potpuno suprotno zahtevima muslimana, Srbi su u onoj meri koliko je to bilo moguće, težili da Sandžak potpadne pod italijansku okupacionu vlast. O raspoloženje muslimana prema ideji sjedinjenja Sandžaka i NDH govori i interesantan događaj koji se zbio u Sjenici 15. juna 1941. godine. Tada je proustaška struja, koristeći odsustvo Nemaca, izvela puč i skinula sa vlasti proalbanskog sreskog načelnika.[15] Odmah potom usledilo je pismo jednog dela novopazarskih muslimana koji su tražili da se i Deževski srez pripoji ustaškoj državi. Uticaj NDH na teritoriji Sandžaka tada je dostigao svoj zenit.

S druge strane, Nemci su još 20. aprila na sastanku sa albanskim prvacima sa Kosova i Metohije, ali i iz Deževskog, Štavičkog i Sjeničkog sreza, obećali stvaranje tzv. „Male Albanije“ kao protivteže Velikoj Albaniji, koja je bila u uniji sa Italijom. Ta tvorevina je trebalo da obuhvata tri pomenuta sreza sa teritorije Sandžaka i neke delove Ko- sova i Metohije.[16] Albanci su do kraja aprila preuzeli vlast u sva tri sreza. Međutim, ubrzo je taj akt ukinut i Kosovskomitrovački okrug je zajedno sa Deževskim i Sjeničkim srezom ostao u Srbiji iako su Albanci zadržali vlast. Štavički srez je pripojen Velikoj Albaniji. Posle toga albanske teritorijalne aspiracije je podržavala uglavnom Italija, obećavajući proširenje albanske vlasti van Štavičkog, Deževskog i Sjeničkog sreza na mileševski i čak na delove Kraljevačkog okruga.[17] Međutim, albanska vlast se nikada nije proširila dalje od Štavičkog i Deževskog sreza dok je, kao što je već navedeno, ukinuta polovinom juna i na prostoru Sjeničkog sreza. Stoga su Albanci sa Kosova i Metohije silom pokušali da ostvare svoje teritorijalne pretenzije, pogotovo one na prostoru ibarske doline. Iako je albanska kvinslinška vlast na teritoriji Deževskog i Štavičkog sreza sprovela potpunu promenu kadrova i vratila feudalne odnose iz vremena pre 1912. godine, ipak nije stekla potpunu odanost muslimanskog življa. Glavni razlog tome bilo je sprovođenje agresivne politike albanizacije muslimana, koji su shvatani kao posrbljeni Albanci.[18] Takođe, muslimanima tradicionalno vezanim za Bosnu i Hercegovinu nije odgovaralo ujedinjenje sa Albanijom, pogotovo ne pod italijanskim protektoratom.

Širenje Velike Albanije i pogotovo NDH na teritoriju Sandžaka izazivalo je podozrenje Italije, koja je ovaj prostor posmatrala kao koridor za širenje svog uticaja ka Srbiji. Na prisustvo oružanih snaga NDH u severnosandžačkim srezovima iz Rima se gledalo kao na akt otvorenog neprijateljstva. Stoga su italijanske okupacione vlasti zatražile nove pregovore sa predstavnicima Rajha u Srbiji, koji su održani u Beogradu početkom jula 1941. godine. Po tom ugovoru italijanska vlast je preuzela upravu nad Novovaroškim, Prijepoljskim, Pribojskim i Sjeničkim srezom, dok su Nemci zadržali samo Deževski srez sa Novim Pazarom.[19] Hrvatske trupe su prema tome morale da se evakuišu iz Sandžaka, što su i učinile do 5. Septembra 1941. godine kada je italijanska vojska konačno okupirala ove predele.[20] Sve do kapitulacije Italije 1943. godine neće biti bitnijih teritorijalnih izmena na prostoru Sandžaka.

Ustanak protiv okupacionih sila u Sandžaku je počeo 14. jula 1941. godine napadom na Mojkovac. On se odvijao pod uticajem snažnog ustanka na teritoriji Crne Gore, čija je masovnost i energija iznenadila ne samo Italijane već i KPJ.[21] Za samo nekoliko dana, tačnije do 22. jula 1941. godine, ustanici su oslobodili Kolašin, Andrijevicu, Berane, Bijelo Polje i Mojkovac, dok su Pljevlja i Prijepolje bili pod blokadom. Centar ove oslobođene teritorije bilo je Bijelo Polje. Ubrzo se pristupilo organizaciji vlasti, odnosno uvođenju narodnooslobodilačkih odbora. T ada dolazi do prvih raslojavanja među ustanicima jer su mnogi oficiri i predstavnici predratne vlasti u ovome prepoznali prvu fazu revolucije. Posle prvobitne iznenađenosti i nespremnosti, Italija je reagovala brzo i efikasno. Budući guverner Crne Gore, general Pircio Biroli, je zahtevao striktnu i surovu odmazdu nad stanovništvom i ustaničkim snagama.[22] Superiorno naoružane i vojno bolje organizovane od ustaničke vojske, italijanske trupe su lako skršile otpor i već 10. avgusta preokupirale celu slobodnu teritoriju, ostavljajući za sobom „krvave tragove“. Konačno 5. septembra Italijani su ušli u Novu Varoš, koju su tog jutra zauzele ustaničke snage, ali su je odmah i napustile. Sve do polovine oktobra neće biti većih akcija ustaničkih snaga na ovom prostoru, a žarište sukoba će se preneti na istočne srezove Sandžaka.

Kao što se vidi, ustanak u Sandžaku se razvijao potpuno neravnomerno. Dok je kod Bijelog Polja postojao ustanički odred od 5.000 ljudi, koji je zauzeo grad mimo direkcije CK KPJ,[23] na juriš, dotle u Štavičkom i Deževskom srezu, kao i u okolini Rožaja, nije bilo nijednog ustanika. Komunistička partija nije ni postojala na ovom prostoru i takva situacija će se zadržati sve do 1944. godine. Područja Sjeničkog, Prijepoljskog, Novovaroškog i Pribojskog sreza su, što zbog neorganizovanosti i nepovezanosti ustanika, što zbog jakog pritiska snaga NDH, potpomognutih nemačkom oružanom silom, ostala isključena iz ustanka sve do poslednjih dana avgusta 1941. godine, kada su hrvatske trupe počele da napuštaju Sandžak.[24] Kao prevenciju širenju ustanka, Italijani su koristili razne neregularne muslimanske jedinice iz Sandžaka i sa Kosova i Metohije, kako bi zastrašile i proterale Srbe, označene kao nosioce ustanka. Te grupacije pale sela u okolini Rožaja, Brodareva, Plava, Gusinja, na Pešteru i u okolini Tutina. Štavički srez je tokom jula postao stecište svih mogućih pljačkaških bandi, koje zavode potpunu anarhiju u ovom siromašnom kraju. One se pokreću i ka Bijelom Polju, ali bivaju zaustavljene na planini Korito. Do kraja godine svi Srbi iz ovog sreza su bili raseljeni.[25] Isti slučaj je bio i sa Brodarevom i okolinom.[26] Mora se istaći da je istoriografija zabeležila nekoliko pohvalnih primera pomoći muslimana u sakrivanju i čuvanju Srba od progona.[27] Posle neuspešnog pokušaja ustanika da se u prvih nekoliko dana iz pravca Bijelog Polja probiju preko Peštera do Sjenice i spoje sa Srbijom, na planini Mačkovici je uspostavljen front, koji se nije više pomerao. Da bi lakše odbranile Sjenički srez, vlasti NDH su naoružale muslimansko stanovništvo i svrstale ga u formaciju muslimanske milicije.[28] Najosetljivija situacija je bila u Deževskom srezu gde su Srbi krajem jula i početkom avgusta počeli da pružaju sponatani otpor feudalnim nametima muslimanskih aga i begova. Tada dolazi do prvih ubistava, koja za sobom povlače odmazdu albanske žandarmerije iz Novog Pazara i prva proterivanja Srba iz Deževskog sreza. Izbeglice odlaze na Goliju ili u dolinu Ibra, gde se priključuju novonastalim četničkim odredima. Četničke jedinice potom vrše odmazdu nad muslimanskim življem i nastaje uvertira za razorne oružane sukobe koji će se desiti tokom oktobra i novembra 1941. godine u celom srezu.[29]

Etnički sukobi u Deževskom srezu (oktobar-novembar 1941. godine)

Međusobne čarke muslimana i Srba nastavljene su i tokom avgusta i septembra 1941. godine. Još 19. avgusta jedna četnička formacija je u selu Zemanici ubila četiri žandarma, a Nemci su za odmazdu spalili celo selo dva dana kasnije. Do početka septembra u Deževskom srezu su organizovane četničke grupacije Koste Pećanca i Dragoljuba Mihajlovića. Najpre je vojvoda Koste Pećanca, Mašan Đurović, formirao u ibarskoj dolini Suhoplaninski četnički odred. Ovaj odred je obuhvatao i nekoliko jedinica na terenu sreza Deževskog (Nikoljačka, Vračevska, Deževska i Pološka četa). Istovremeno se na području Ibarskog Kolašina stvara četnički odred Todora Dobrića, u koji je ušlo mnogo izbeglica iz Štavičkog i Beranskog sreza.[30] Pošto je vojvoda Mašan Đurović već krajem avgusta prešao u otvorenu kolaboraciju, Suhoplaninski četnički odred je bio odlično naoružan i dobro plaćen od strane vlade Milana Nedića.[31] Međutim, zbog toga deo njegovih jedinica iz okoline Novog Pazara do kraja septembra prelazi na stranu ravnogorskih četnika, koje je u ovom kraju vodio kapetan Radomir Cvetić. Od ovih trupa je onda formirana Deževska brigada, koja je zajedno sa Studeničkom (nalazila se na prostoru Raškog sreza) ušla u sastav četničkog Studeničko-deževskog odreda.[32] Pored pojave nove vojne organizacije na prostoru Deževskog sreza, situaciju su dodatno zaoštravali i sukobi u Kosovskomitrovačkom srezu. Naime, polovinom septembra došlo je do oružanog sukoba između četnika Suhoplaninskog odreda i albanske žandarmerije iz Kosovske Mitrovice, koju je predvodio Bajazit Boljetinac, sin čuvenog kačaka Ise Boljetinca. Borbe su vođene na prostoru Ceranjske reke južno od Leposavića. Krajem meseca, posredstvom Nemaca je sklopljen mir i prostor Ceranje je uzet kao tampon zona između srpskog i albanskog uticaja.[33] Mešovite muslimansko-albanske snage, predvođene istaknutim barjaktarem Šabanom Polužom, spalile su krajem septembra veliki broj sela u Ibarskom Kolašinu, posle čega je nemačka komanda u Kosovskoj Mitrovici smatrala ovaj prostor „raseljenim .

Zbog širenja ustanka u Srbiji, nemačka komanda je odlučila da brani samo strateški važne tačke, pa je povukla svoje snage iz Novog Pazara u Kosovsku Mitrovicu 4. oktobra 1941. godine. U Novom Pazaru se osniva Odbor za odbranu grada na čije čelo dolazi najuticajnija ličnost među muslimanim ovog kraja Aćif Hadžiahmetović. Da bi zaštitio grad od mogućeg napada četničkih jedinca, Hadžiahmetović je poslao poziv za pomoć u Kosovsko-mitrovački, Štavički i Beranski srez. Kako bi sprečio Srbe iz Novog Pazara da pomognu eventualni napad, ali i da bi sprečio odliv informacija, on je 5. ok- tobra doneo odluku da se Srbima zabrani izlazak iz grada. Ta odluka je ostala na snazi sve do 7. 12. kada su se Nemci vratili u Novi Pazar.[34] Nekoliko dana kasnije u grad je došao Šaban Poluža sa 60 vulnetara (dobrovoljci – neregularne trupe) iz Drenice,[35] a do kraja meseca je imao pod kontrolom oko 500 ljudi sa Kosova i Metohije.[36] Sa pristizanjem vulnetara iz Drenice, Vučitrna, Istoka, Kosovske Mitrovice itd. pooštravao se teror nad Srbima u gradu i okolini. Istovremeno počinju i odmazde četničkih jedinica. Računa se da je samo tokom oktobra u Novom Pazaru ubijeno 11 Srba, a na teritoriji sreza 22. S druge strane, stradalo je 18 muslimana iz okolnih sela.[37] U ubijanju i pljačkanju srpskih sela istakao se predratni robijaš Biko Drešević, čija je formacija legalizovana krajem septembra. Posle ovih teških događaja i dva neuspešna pokušaja pregovora između Hadžiahmetovića i komandanta Studeničko-deževskog odreda Radomira Cvetića, produbljivanje sukoba je bilo neminovno.

Prvi napad četničkih jedinica na Novi Pazar usledio je 4. novembra 1941. godine. Izvršile su ga snage Studeničko-deževskog odreda pod komandom Radomira Cvetića sa oko 1000 ljudi. S druge strane, grad je branilo oko 1.500 vulnetara sa Kosova i Metohije pod vođstvom Poluže, albanskih žandarma i pripadnika muslimanske milicije iz grada i Štavičkog i Beranskog sreza.[38] Napad na grad je trebalo da se odvija iz četiri pravca, a početak je zakazan za 4 časa ujutru. Međutim, posle sedmočasovne borbe napad nije uspeo i četnici su se povukli u rasulu, uz velike gubitke. U istoriografskim spisima se kao glavni uzroci četničkog poraza navode nedisciplina, neorganizovanost, želja za pljačkom, nizak moral, ali i preterano konzumiranje alkohola. Bilans ovog sukoba bio je: na strani četnika je poginulo 63, a ranjeno njih 68, od kojih je preminulo još 20, dok je odbrana grada imala 45 mrtvih i 38 ranjenih, od kojih je 15 umrlo.[39] Haos i paniku koji su nastali u Novom Pazaru iskoristile su bande albanskih vulnetara i družina Bika Dreševića. T okom 5. i 6. novembra 1941. godine u Novom Pazaru je ubijen 21 Srbin, a opljačkana su gotovo sva srpska domaćinstva. Albanci su pljačkali crkve i lomili spomenike na srpskom groblju.[40] Gradska vlast nije učinila ništa da spreči odmazdu nad Srbima, jer je u tome videla prostor da se kanališe nezadovoljstvo i bes branilaca zbog velikog broja stradalih. Aćif Hadžiahmetović je u zajedničkom frontu protiv Srba video priliku sjedinjavanja muslimana i Albanaca koji su branili grad, sve u cilju popularizacije albanskog režima. Takođe, njegov ugled je mnogo porastao kako među stanovništvom, tako i kod okupatora. Progon Srba je prestao 7. novembra. U zaštitu Srba su stali upravo muslimani Novog Pazara, na čiju je inicijativu Hadžiahmetović naredio da se svi muškarci stariji od 18 godina, njih 350-400, zatvore u zgradu Okružnog suda da bi se zaštitili od terora. U zatvoru su ostali sve do povratka Nemaca 7. decembra.[41]

Težak poraz četničkih jedinica u prvom napadu na Novi Pazar Hadžiahmetović je video kao priliku za širenje granica albanske vlasti na ibarsku dolinu. Zato je poslao glasnike u Kosovsku Mitrovicu, Peć, Drenicu, Istok, itd. tražeći pomoć u ljudstvu i oružju. Poneseno idejom zauzimanja Raške i proširenja Velike Albanije na granice tog sreza, do polovine novembra se u gradu okupilo 11 albanskih barjaktara sa celog prostora Kosova i Metohije, predvođenih kaplanom Bajazitom Boljetincem. Albanske trupe su za samo nekoliko dana narasle na 3.000 ljudi, uz koje je bilo i oko 300 pripadnika albanske žandarmerije i naoružanih građana u okviru muslimanske milicije. S druge strane, položaje oko Raške je branilo 620 četnika Radomira Cvetića.[42] Napad albanskih-muslimanskih snaga[43] na Rašku je počeo 16. novembra u 10 časova, a završio se potpunim porazom napadača narednog dana. Kao i prilikom četničkog napada na Novi Pazar, a i svih većih sukoba na prostoru Srbije i Crne Gore 1941. godine, pokazalo se da velike teritorijalne jedinice imaju izuzetno malu borbenu moć i jako slab moral. Prvog dana muslimanske trupe su potisle četničke snage do samog predgrađa Raške, ali su se onda upustile u pljačku i izgubile faktor iznenađenja. U međuvremenu, iz svih okolnih sela narod se skupio da brani Rašku, a u odbranu grada su stupili Kolašinski i Suhoplaninski odred. Koliko je situacija krajem 16. novembra bila ozbiljna svedoči i činjenica da je na odbrani grada bio i Voja Lukačević, čovek od ličnog poverenja Dragoljuba Mihajlovića.[44] Sutradan, 17. novembra, srpske snage su odbile napad i do kraja dana povratile sve pozicije koje su imale pre sukoba. Na albansko – muslimanskoj strani je poginulo 106 ljudi, a u odbrani 34. Mnoštvo sela u dolini Raške je pretrpelo velika razaranja od strane albansko-muslimanskih odreda.

Samo četiri dana kasnije došlo je do novog obračuna. Želeći da iskoriste pobedu kod Raške, Radomir Cvetić, Mašan Đurović i Voja Lukačević su odlučili da 21. novembra ponovo napadnu Novi Pazar. Snage su bile izjednačene i iznosile su na obe strane oko 2.000 ljudi. Međutim, četničke jedinice su opet pretrpele poraz.[45] Poslednji napad na Novi Pazar usledio je 5. decembra 1941. godine. Prema izvorima, njega su izvršili četnici Mašana Đurovića uz podršku nemačke artiljerije.[46] Posle granatiranja muslimanskih položaja na severnim stranama Novog Pazara Nemci su se povukli i obustavili napad. Dva dana kasnije delovi nemačke 113. pešadijske divizije su neometano ušli u Novi Pazar, i tu smestili komandu divizije.

Ubrzo po dolasku nemačke vojske zaveden je red i mir u Novom Pazaru. Albanske trupe su u roku od nekoliko dana napustile grad, Srbi su posle mesec dana pritvora pušteni kućama. Međutim, oko 140 srpskih porodica je odmah posle toga napustilo Novi Pazar, od toga 42 trajno. Već 10. decembra Nemci su organizovali sastanak sa predstavnicima Srba iz Novog Pazara i sreskim vlastima koje je predstavljao Aćif Hadžiahmetović, na kome su zatražili smirivanje situacije.[47] Pošto su sukobi u Deževskom i Raškom srezu poremetili eksploataciju rude u Trepči, Nemci su skrenuli pažnju da neće prezati od upotrebe drastičnih mera da bi zaštiti neophodne sirovine. Ove pretnje su imale smisla ako se uzme u obzir procena nemačke komande da četnici pripremaju novi napad na grad. On je trebalo da se izvede u slučaju ponovnog povlačenja nemačkih trupa iz Novog Pazara. Napad je bio predviđen za 13. januar, ali do njega nije došlo.[48]

Bilans oružanih sukoba iz novembra i decembra 1941. bio je poražavajući. Na obe strane poginulo je 447 boraca i 176 civila. Spaljeno je nekoliko sela i uništeno 2.792 kuće, od kojih je 3A pripadalo srpskim porodicama. Uništene su četiri crkve i jedna džamija, spaljeno 6 opštinskih zgrada, 4 žandarmerijske stanice i 6 školskih objekata. Pokradeno je više od 3.000 grla krupne i sitne stoke.[49] Prema procenama nemačkih okupacionih vlasti, tokom ovog burnog perioda iz Novog Pazara i okoline se odselilo oko 3.000 Srba, uglavnom na područje Raškog sreza. Pored svega toga, u Deževskom srezu je buknula epidemija pegavog tifusa, a u zimu 1941/1942. godine je zavladala velika glad.[50]

Situacija u zapadnim srezovima Sandžaka (septembar-novembar 1941. godine)

Početkom septembra ustanak je potpuno oslabio u Sandžaku. Partizanske jedinice bile su svedene na grupe od po 20-30 ljudi, međusobno nepovezane. Konsolidacija i jačanje snaga, kao i ponovno po- kretanje ustanka na ovom, u geopolitičkom smislu izuzetno bitnom području za partiju, predstavljalo je za CK veliki zadatak. Stoga je CK KPJ na savetovanju u Stolicama 26. septembra doneo odluku da se formira Oblasni komitet za Sandžak i da se ova teritorija izdvoji iz nadležnosti Pokrajinskog Komiteta za Crnu Goru i Boku (PK CG), s čijim dotadašnjim radom CK nije bio zadovoljan.[51] Za oblasnog sekretara izabran je Rifat Burdžević Tršo koji je i prisustvovao zasedanju. Nekoliko dana kasnije u selu Radoinji u Novovaroškom srezu oformljen je Glavni štab Narodnooslobodilačkog pokreta za Sandžak koji je trebalo da objedini sve partizanske snage na ovoj teritoriji. Za načelnika štaba je postavljen Vladimir Knežević Volođa.[52] Ove mere su trebale da ojačaju partijsku organizaciju u Sandžaku (u tom trenutku Partija nije zastupljena u Sjeničkom, Deževskom i Štavičkom srezu), da je prošire na što veći deo ove oblasti, te da opet pokrenu borbu. PK CG nije odobravao pojavu novih tela na političkoj sceni Sandžaka. Iz dokumenata se može videti da su crnogorski komunisti ovu odluku CK smatrali privremenom. Naime, sve do juna 1941. PK je u svom nazivu zadržao odrednicu Sandžak, dok je sa druge strane i CK bio neodređen, jer je u više navrata do aprila 1943. godine u dokumentima poslatim za PK ostavljao naziv Sandžak.[53] Napad na Plevlja početkom decembra 1941. godine je u potpunosti isplanirao i sproveo Glavni štab Crne Gore uz neznatno učešće sandžačkih trupa. Konačno, početkom 1944. godine PK CG će otvoreno tražiti da se Sandžak vrati pod njegovu ingerenciju.[54]

Pred OK i GŠS se kao prvi zadatak postavila reorganizacija vojnih odreda, koji su se sada formirali na operativnom principu. Za bazu je bio određen prostor koji je obuhvatao delove Novovaroškog, Mileševskog i Sjeničkog sreza, sa centrom na planini Zlatar. Obuku novonastalih jedinica je kao „komandant Zlatara“ sprovodio predratni oficir i član Zemljoradničke stranke Andra Petronijević. On je na poziv GŠS polovinom oktobra 1941. godine sa svojim odredom prešao sa Golije na Zlatar.[55] Do polovine novembra na ovom prostoru se formiraju mileševska, pribojska, novovaroška, zlatarska i sjenička četa.[56] Od kraja oktobra počinju i prve oružane akcije komunista, skoncentrisne na rušenje komunikacija između većih naselja u kojima su se nalazile italijanske posade. Istovremeno se na ovoj teritoriji organizuju i prve jedinice Ravnogorskog pokreta, paralelno sa onima u Beranskom srezu. Stvoreno je nekoliko četa u Pribojskom, Novovaroškom i Sjeničkom srezu.[57] Četnička organizacija je pretrpela težak gubitak kada su 23. novembra partizanske snage u selu Akmačićima nedaleko od Nove Varoši iznenadile nekoliko četničkih komandanata koji su bili na sastanku. Na- rednog dana su u Radoinji streljani Vlajko Ćurčić i LJubo Ranitović.[58] Ovaj postupak partizanskih vlasti će iskompromitovati pokret u očima običnog naroda, a u mnogome će prouzrokovati i neprijateljski stav jednog dela srpskog stanovništva iz Sjenice i to će se pokazati prilikom napada na grad. Partizanske akcije su se u ovom sektoru nastavile u nepromenjenom obimu sve do početka decembra 1941. godine i dolaska VŠJ na prostor Sandžaka, koji tada ulazi u novu ratnu fazu.

U međuvremenu VŠJ je u toku oktobra dva puta tražio od crnogorskih komunista da na rejon Užica pošalju jedan odred od 2.000 do 3.000 boraca. Međutim, PK CG je insistirao da se pre odlaska crnogorskih snaga za Užice prvo oslobode Pljevlja i Priboj da bi se ostvarila direktna veza Srbije i Crne Gore.[59] Stoga je formiran Crnogorski odred za dejstva u Sandžaku, kojim je komandovao predratni oficir Arsa Jovanović u jačini od 3.000 boraca. Do polovine novembra jedinice ovog odreda su opkolile Pljevlja i pripremale se za napad. Od CK je stiglo naređenje da se sandžački komunisti bezuslovno moraju povinovati odlukama štaba ovog odreda. Međutim, zbog jake ofanzive novopristiglih nemačkih snaga u zapadnoj Srbiji polovinom novembra, VŠJ je za glavni cilj svih trupa u Sandžaku postavio oslobađanje što veće teritorije da bi se omogućilo bezbedno povlačenje komunista iz Srbije. Nemački pritisak, te povlačenje VŠJ i CK, Arso Jovanović je procenio kao momenat kada posle višednevne blokade treba izvesti napad na Pljevlja. Interesanto je navesti da se Broz nije slagao sa ovom odlukom i da je kasnije oštro kritikovao drugove iz PK CG, iako Milovan Đilas u svojim memoarima govori drugačije.[60] Bilo kako bilo, napad na Pljevlja je sproveden početkom decembra i najavio početak burnih događaja u Sandžaku decembra 1941. godine.

Napad partizanskih jedinica na Pljevlja (1-2 12.1941. godine)

Ivan Milutinović, po mnogima najveći krivac za neuspjeh napada na Pljevlja

Neposredno pred napad na grad 1. decembra Crnogorski odred je imao 3.690 boraca, mahom iz Crne Gore.[61] Međutim, ova „narodna“ vojska je imala izuzetno malu borbenu moć jer su borci bili i slabo naoružani (neki čak i bez vatrenog oružja), slabo obučeni i obuveni, a manjkalo je i hrane i sanitetskih sredstava.[62] Štabovi bataljona opisuju komandni kadar kao neaktivan i neobrazovan, politički neosvešćen, a borce kao borbene ali nedisciplinovane ratnike koji naprave poneki „ispust“ kada je u pitanju konfiskacija ili rakija.[63] Nasuprot komunistima u gradu je bilo oko 3.000 dobro naoružanih i organizovanih italijanskih vojnika iz divizije „Pusterija“, pod komandom generala Đovanija Espozita.[64]

Napad na Pljevlja je počeo 1. decembra 1941. godine, a završio se narednog dana do tada najtežim porazom partizanskih snaga. Po- red navedenih slabosti partizanske vojske, tokom napada je došlo i do masovnog dezertiranja pojedinih bataljona, jer je već u prvim naletima izginuo veći deo komandnog kadra.[65] Istovremeno, ustanici su bili iznenađeni jakim otporom Italijana, koje su „romantičarski“ smatrali za slabe borce. Kada je, ipak, jedan deo partizana us- peo da se probije u grad, Italijani su počeli nasumično da bombarduju grad, pljačkaju i ubijaju srpsko stanovništvo da ne bi pomoglo komunistima. Ova surova, ali efikasna mera je dodatno pokolebala partizanske snage.[66] Do kraja 2. decembra kumunisti su se povukli u neredu. Crnogorski odred je imao 203 poginula i 269 ranjenih. Arso Jovanović je naredio da se svi italijanski zarobljenici, sem lekara, streljaju ako ne postoji mogućnost razmene sa italijanskom komandom u Pljevljima.[67] S druge strane, Italijani su do 10. decembra iz odmazde streljali još 23 građana Pljevlja. Međutim, time nije zaokružen broj civilnih žrtava jer su delovi italijanske posade do kraja meseca sproveli čišćenje terena prilikom kojeg je bilo još ubistava i velike materijalne štete.

Poraz na Pljevljima je izazvao veliko negodovanje u VŠJ. U jednom pismu upućenom Titu, Moša Pijade sa prostora Žabljaka traži da se hitno sprovede istraga povodom uzroka neuspeha.[68] Prvi opširniji izveštaj o dešavanjima u toku napada poslao je delegat VŠJ pri PK CG Ivan Milutinović tek 13. decembra. On krivicu svaljuje na lošu borbenu moć i neposlušnost trupa, ali i neprijateljsko držanje muslimana.[69] Ovakav stav ne samo da nije zadovoljio VŠJ već se u odgovoru PK CG od 21. decembra za poraz optužuju Ivan Milutinović i kadrovi u PK CG, i čak upućuje poslednja opomena pred upotrebu drastičnih administrativnih mera.[70] U suštini, crnogorski komunisti su precenili i svoju i moć svojih snaga na terenu, koje su bile nedorasle izvođenju jedne ovako opsežne i kompleksne vojne operacije.

Pored vojno-materijalnih posledica, poraz na Pljevljima je imao i izrazito negativne posledice po KPJ na političkom planu. Naime, zbog težine poraza i nesređene situacije na terenu, PK CG se nije usuđivao da preuzme odgovornost i da uopšte, obavesti šire članstvo i narod o tome šta se dogodilo i koliki su vojni gubici. Tek 15. decembra, pune dve nedelje kasnije, obnarodovan je izveštaj o vojnim i materijalnim gubicima u bici za Pljevlja. U međuvremenu su u Crnu Goru počeli da pristižu odredi koji su dezertirali, ili napustili Crnogorski odred neposredno posle 2. decembra. Oni su donosili najrazličitije vesti i širili paniku. Dugo neoglašavanje komunista iskoristila je opoziciona strana. Ivan Milutinović je 13. decembra pisao CK da je narod neraspoložen prema komunistima, jer se oseća prevarenim zbog toga što se masovno prijavio da ratuje sa njima u Sandžaku, a sada mu se ne govori o rezultatima te borbe.[71] Aludirajući na stradanje crnogorskog naroda i uzaludnu borbu u koju su ga uveli komunisti, rojalistička propaganda je agitovala za svoj pokret. Zahvaljujući neuspešnoj komunističkoj operaciji kod Pljevalja, početkom 1942. godine četnički pokret će dobiti snažan zamah u Crnoj Gori i Sandžaku.

Vrhovni štab i Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije u Sandžaku (1.12-21.12. 1941. godine)

Prvog dana decembra VŠJ i CK su ušli u Sandžak i našli se u selu Radoinji. Uz sebe su imali oko 1.500 iscrpljenih boraca. Centar nove slobodne teritorije postala je Nova Varoš, u koju su komunisti ušli 5. decembra pošto su je Italijani prethodna napustili. Međutim, smatrajući da ko drži Srbiju, taj ima i Jugoslaviju, Tito i njegovo najuže okruženje su smatrali ovaj manevar privremenim i odmah su počeli sa pripremama za povratak. Stanje u partizanskim jedinicama je, ipak, bilo očajno. U jednom pismu upućenom Titu Aleksandar Ranković i Ivo Lola Ribar govore o lošem moralno-psihološkom stanju, slaboj naoružanosti i neuhranjenosti boraca, ali i o neodgovornosti komandanata koji su dozvolili mnogim jedinicama pljačku po selima na putu do Sandžaka. I pored toga, oni predlažu hitan pokret za Srbiju.[72] Takav manevar je predlagao i Milovan Đilas.[73] Stoga je VŠJ pristupio reorganizaciji partizanske vojske. Pošto su VŠJ i CK smatrali da sandžački komunisti nisu kadri da to sami sprovedu uvedena su dva nova vojna tela.[74] Početkom decembra se od jedinica iz Srbije i domicijalnih odreda stvara Srpsko-sandžački odred koji je trebalo da kontroliše prostor između Uvca i Lima. Od preostalih jedinica Crnogorskog odreda i jedinica iz beranskog, andrijevačkog, belopoljskog i pljevaljskog sreza, stvoren je Crnogorsko-sandžački odred za operacije od Tare do Lima. Ovi odredi su bili direktno podređeni VŠJ, a ne GŠS. Istovremeno se vrši „čišćenje“ jedinica od „četnika“ i drugih petokolonaša, o čemu će još biti reči. Međutim, procene VŠJ i pre svih Josipa Broza Tita, bile su potpuno nerealne. Nasuprot malobrojnim i iscrpljenim partizanskim jedinicama nalazile su se jake nemačke snage, potpomognute mnogobrojnim kvinslinškim jedinicama.[75] Partizanske trupe koje će pokušati da u drugoj polovini meseca upadnu u Srbiju, biće prinuđene na povlačenje uz velike gubitke.

Na zasedanju CK u selu Drenovi 7. decembra razmatrana je složena politička situacija u kojoj se našao partizanski pokret.[76] Tom prilikom je između ostalog odbijena Titova ostavka i jednoglasno je odlučeno da se pristupi ideološkoj radikalizaciji Narodnooslo- bodilačkog pokreta i Partije da bi se što pre sprovela revolucija. Za ovakav stav vodećih komunista postoji nekoliko razloga. Na prvom mestu on proizilazi iz ideološke opterećenosti i očekivanja da će posle neuspešnog napada Hitlera na Moskvu za nekoliko nedelja uslediti dolazak Crvene armije na prostore Jugoslavije. Zato je, po mišljenju CK, za to kratko vreme trebalo izvesti revoluciju, a za to je bio neophodan brz povratak u Srbiju. Drugi razlog je bila potreba da se za teške poraze u Srbiji tokom jeseni 1941. godine okrivi „neborbeni kadar“ i od njega očiste i reformišu preostale jedinice. Inicijator ovakvog političkog zaokreta bio je sam Josip Broz Tito.[77] Ovaj kurs CK ubrzo prihvataju PK CG i OKS sprovodeći odluku do najnižih partijskih instanci.[78] Tokom narednog perioda partijski dokumenti postaju prepuni termina „petokolonaš“, „četnik“, „kulak“, „reakcionar“, „krivinaš“, „narodni neprijatelj“ itd. Situacija se ubrzo otima kontroli i u „čistkama“ strada veliki broj nevinih ljudi. O tome je Tita izvestio Milovan Đilas pišući o čestim streljanjima, neprimerenim kaznama, razoružavanju i izbacivanju iz jedinica. Takođe, govori o egzekucijama nad civilnim stanovništvom i nasilnim konfiskacijama.[79] Rezultat ove revolucionarne stihije bilo je više stotina nevino ubijenih ljudi i nastajanje „Pasjeg groblja“ u okolini Kolašina.[80] Na inicijativu Kominterne na sastanku u Foči 4. aprila odluka o radikalizaciji je suspendovana.

Vrhovni komandat i CK su se zadržali u selu Drenovi sve do 14. decembra kada je došlo do iznenadnog napada italijanskih trupa iz Prijepolja na ovo selo. Vodeći partijski kadar je jedva uspeo da se izvuče i pobegne u Novu Varoš. Ovde je sutradan zbog odmazde streljan jedan italijanski major.[81] VŠJ i CK su do 18. decembra bili u Novoj Varoši odakle su se prebacili za Rudo, gde je 21. decembra formirana Prva proleterska brigada. Do kraja rata vojno i partijsko vođstvo se nije vraćalo u Sandžak.

Sukobi oko Sjenice 22. decembra 1941. godine

Italijani su napustili Sjenicu početkom decembra 1941. ostavljajući grad bez posade. Vlast u gradu je vršio Izvršni odbor sastavljen od dva muslimana i dva Srbina, na čijem je čelu bio Hasan Zvizdić.[82] Odbor je raspolagao sa 50 pripadnika gradske milicije sastavljene od muslimana i Srba. Uvidevši da je grad slabo branjen VŠJ je naredio Srpsko-sandžačkom odredu 11. decembra da na rejon Sjenice uputi Šumadijski bataljon da zauzme grad. Tako bi se prema Titovom shvatanju prekinula veza između Italijana u Prijepolju i Nemaca u Novom Pazaru i zaštitila slobodna teritorija od eventualnog napada. Međutim, dva dana kasnije, odred je u poslednjem trenutku povučen po naređenju VŠJ da bi ušao u sastav Prve proleterske brigade. T ako je propuštena najbolja prilika da se zauzme Sjenica. Već 16. decembra Srpsko-sandžački štab je u sjenički srez poslao tri nova bataljona u jačini od 350 ljudi.[83] Odred su predvodili Vladimir Knežević i Petar Stambolić kao politički komesar. Naređenje VŠJ je bilo da se pokuša sa ulaskom u grad bez borbe ili da se grad blokira i krene sa rušenjem komunikacija. Napad nije bio opcija, jer VŠJ nije želeo da dodatno zateže odnose sa muslimanskim stanovništvom.[84] U samom gradu je postojala grupa od tridesetak simpatizera KP koja je 16. decembra obavestila partizanske snage o situaciji u Sjenici. Oni su predlagali da se grad odmah osvoji dok se još uvek nisu organizovale jedinice za odbranu Sjenice iz pešterskih sela. Međutim, ova sugestija je shvaćena kao malograđansko opterećenje nacionalizmom.[85] Razvoj situacije će pokazati suprotno.

Partizani su 17. decembra poslali jednu šestočlanu delegaciju na pregovore sa članovima Odbora u Sjenici. NJu je predvodio istaknuti sandžački komunista Mirko Ćuković. Pregovori su vođeni javno, u zgradi opštinske vlasti. Iako su zvanično trajali pregovori Mirko Ćuković je poslao tajnu poruku partizanskim snagama da odmah uđu u grad. Međutim, kuriri koji su nosili poruku nisu se najbolje razumeli sa komandom i ona nije reagovala. Tako je propala i treća šansa da se grad zauzme bez sukoba.[86] Što se tiče pregovora, Hasan Zvizdić je odbio da preda grad partizanima pravdajući se time da će, kada se partizani povuku, građani Sjenice ispaštati od Italijana ili Nemaca. To je bilo opravdanje za javnost, dok je stvarni razlog ležao u tome što je Zvizdić kao trgovac stokom imao ugovor o snabdevanju italijanskih i nemačkih vojski mesom, koji bi verovatno bio ugrožen ukoliko bi se pročulo da je pustio partizane u grad.[87] Bitno je naglasti da je ovu odluku Zvizdića podržala većina predstavnika Srba iz Sjenice. Kako se kasnije ispostavilo, Zvizdić je još desetak dana ranije pozvao muslimane iz okoline Sjenice da pomognu odbranu grada, što su ovi prihvatili s obzirom na njegov uticaj kao glavnog trgovca mesom i stokom u jednoj stočarskoj regiji. U pešterskim selima se iskupilo oko 500-600 dobro naoružanih bo- raca predvođenih grupom DŽemaila Koničanina iz štavičkog sreza. S druge strane fronta, posle neuspeha partizanske delegacije među većinom komandanata je preovladao stav da se Sjenica ne napada, već da se opkoli. Tri dana kasnije, iznenada je doneta odluka da se Sjenica ipak, osvoji oružjem.[88]

Dana 22. decembra u 4 časa i 30 minuta oko 350 partizanskih boraca je na temperaturi od -20 i nanosima snega od jednog metra, kre- nula u napad na Sjenicu. Grad je branilo oko 300 pripadnika muslimansko-srpske milicije. Napad je izveden iz tri pravca. U početku je jedan deo snaga uspeo da se probije u centar grada i da ga zauzme. Međutim, druge dve grupe nisu ispunile svoje zadatke i lako su odbijene sa periferiju Sjenice. Srbi iz grada se takođe, sem u par slučajeva, nisu pridružili napadačima. U međuvremenu su u grad stigle muslimanske snage sa Peštera koje su uspele da razbiju partizanski odred u centru Sjenice, te da mu usled povlačenja nanesu teške gubitke.[89] Oko 10 časova borba je okončana još jednim porazom partizanskih snaga. Na komunističkoj strani je poginulo 52 ljudi, ranjeno 22 i zarobljeno 18, dok su branioci imali oko 30 mrtvih i 60 ranjenih. Neposredno posle napada po odobrenju Zvizdića u Sjenicu je došla jedna četa Srba iz okolnih srpskih sela kako bi sprečila eventualno nasilje nad Srbima u gradu, poput onog u Novom Pazaru.[90]

Postoji nekoliko razloga zbog kojih su komunisti pretrpeli poraz. Na prvom mestu, partizanski komandanti su potpuno prevideli negativno raspoloženje muslimana prema KPJ, koje je i presudilo ovu bitku.[91] Drugo, nije su uzelo u obzir da je jedan deo Srba u Sjenici bio protiv partizana, te da neće pomoći prilikom napada.[92] Treće, napad je izvršen sa desetodnevnim zakašnjenjem, slabim trupama, po izuzetno lošem vremenu, u atmosferi zavađenosti između pojedinih partizanskih komandanata.[93] Josip Broz Tito je bio jako nezadovoljan razvojem situacije u sjeničkom srezu i u jednom pismu 28. decembra on je oštro kritikovao Milovana Đilasa, delegata VŠJ pri Srpsko- sandžačkom odredu, koga je označio kao glavnog krivca za neuspeh njegovih trupa.[94] Đilas je bio jako ozlojeđen ovakvom odlukom i žalio se Titu što ga osuđuje bez prehtodne istrage, optužujući pritom VŠJ koji je naredio da se partizanske snage zadrže tako dugo na prostoru gde je većina stanovništva (muslimana, M. Ž.) imala neprijateljski stav prema partiji.[95]

Bez obzira ko je glavni krivac za sjeničku operaciju, ona je imala teške političke i materijalne posledice po KPJ u Sandžaku. Oružani sukob sa muslimanima Sandžaka dodatno je odaljio ovu etnički skupinu od Narodnooslobodilačkog pokreta, što je kompromitovao ideološku platformu bratstva i jedinstva. S druge strane, tokom napada na Sjenicu komunisti su izgubili skoro trećinu ljudstva i puno naoružanja. Sjenička i Pribojska četa su prestale da postoje, a komunisti su izbačeni iz sreza na više od godinu dana.

Sukobima kod Sjenice je zaokružena izuzetno burna i napeta 1941. godina u Sandžaku. Međutim, sukobi i nasilje koji su otvoreni u novembru i decembru preneće se i u narednu godinu, kada će se na prostoru Sandžaka razbuktati građanski rat. Oni će potrajati sve do polovine 1942. Godine, kada će se posle povlačenja partizanskih snaga u Bosnu ovaj prostor pacifikovati.

Arhivska građa:
Arhiv Jugoslavije, Centralni komitet Komunističke Partije Jugoslavije, fond 507. Arhiv Jugoslavije, Komisija za ratne zličine, fond 110.
Vojni Arhiv, Narodno oslobodilačka vojska Jugoslavije, kutija 1671.
Arhiv Srbije u Železniku, Oblasni komitet Komunističke partije Jugoslavije za Sandžak, fond Đ7.
Arhiv grada Novog Pazara, Zbirka dokumenata o radničkom pokretu i NOB-i 1912-1945, fond V.5. 283.
Arhiv grada Novog Pazara, Zbirka kopija, fond V.7 285.
Arhiv grada Novog Pazara, Zbirka hronika, fond V.7 345.
Arhiv grada Kraljeva, Zbirka dokumenata o radničkom pokretu i NOB-i, fond 404.
Objavljeni izvori:
Zbornik NOR-a, tom II, knj. 2, Dokumenti Centralnog Komiteta Komunističke partije Jugoslavije, Vrhovnog Štaba Narodnooslobodilačke borbe.
Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, Dokumenta jedinica, komandi i ustanova Nemačkog rajha.
Zbornik NOR-a, tom XIII, knj. 1, Dokumenta jedinica, komandi i ustanova Kraljevine Italije.
Dnevnici i memoari:
Vučković 2001: Z. Vučković, Sećanja iz rata, Kragujevac.
Đilas 1990: M. Đilas, Revolucionarni rat, Beograd.
Radović 2007: M. Radović, Efendijina sećanja i kazivanja, Novi Pazar.
Ćuković 1979: M. Ćuković, Putovanjeu slobodu, Nova Varoš.
Sinteze i monografije:
Bošković 1968: B. Bošković, Narodnooslobodilačka borba u Ibarskom basenu, Priština.
Jauković: D. Jauković, Sandžak u Narodooslobodilačkoj borbi 1941-42, rad u rukopisu.
Lakić 1992: Z. Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka 1943-1945, Podgorica.
Morača 1957: P. Morača, 1942 Prelomna godina Narodnooslobodilačkog rata, Beograd.
Petranović 1992: B. Petranović, Srbijau Drugom svetskom ratu, Beograd.
Ćuković 1964: M. Ćuković, Sandžak, Beograd.
DŽeletović-Ivanov 1989: P. DŽeletović-Ivanov, 21. SS-Divizija, Skenderbeg, Beograd.
Članci i rasprave:
Avdić, 1987: A. Avdić, „Hajdučka i komitska delatnost u Sandžaku (1878-1925)“, Novopazarski zbornik, 11, 1987, 145-163.
Bandžović 1995:  S. Bandžović, „Društveno-ekonomska obeležja Sandžaka u međuratnom periodu“, Novopazarski zbornik, 19, 1995, 179-188.
Subotić 1989: D. Subotić, „Stvaranje viših oblika oružanih formacija NOR-a krajem 1941. i početkom 1942., sa težištem na Sandžak“, Seoskidani Sretena Vukosavljevića, 1989, 313-324.
Rad je predat 8. novembra 2011, a nakon pozitivnog mišljenja recenzenata odlukom odgovornog urednika „Baštine“ odobren za štampu

[2] Početkom 1942. godine i Dragoljub Mihajlović se sa svojim štabom sklonio u Sandžak, u okolinu Kolašina.
[3] Januara 1942. Oblasni komitet Sandžaka je nekoliko puta oštro osudio saradnju „četnika“ sa muslimanskom reakcijom iz Sjenice u toku napada na grad. Arhiv Srbije u Železniku (u daljem tekstu ASŽ), Oblasni Komitet Sandžaka, Đ7, Proglas Oblasnog Komiteta Sandžaka od januara 1942. godine; Istorijski Arhiv grada Kraljeva (u daljem tekstu IAK), fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 276-78;
[4] Z. Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka 1943-1945, Podgorica,1992, 50.
[5] B. Gledović, „Ustanak u Srbiji i NOB u Sandžaku u prvoj godini oslobodilačkog rata“, Rukovođenje NOR-om i revolucijom u Srbiji 1941-45, Beograd, 103.
[6] Z. Lakić, nav. delo, 48.
[7] S. Bandžović, „Društveno-ekonomska obeležja Sandžaka u međuratnom  periodu“, Novopazarski zbornik, 19, Novi Pazar, 1995, 187.
[8] Postojao je i veliki problem sa endemskim  sifilisom, čija je pojava tada bila redak slučaj u celom svetu… D. Jauković, nav. delo, 10.
[9] S. Bandžović, nav. delo, 84.
[10] A. Avdić, „Hajdučka i komitska delatnost u Sandžaku (1878-1925)“, Novopa zarski zbornik, 11, Novi Pazar, 158-163.
[11] Zbornik NOR-a, XIII, knj. 1, dok. br. 20.
[12] IANP, V.7.285, Zbirka kopija, Kraj komandatura u Kosovskoj Mitrovici, Referat o stanju u Sandžaku, Trepča je pre rata proizvodila oko 40% olova za nemačku ratnu privredu, a u ratu se taj procenat povećao, 29.
[13]  Godine 1917. muslimanski prvaci iz Sandžaka su u Sjenici odlučili da se prostor Sandžaka otcepi do Srbije i Crne G ore i pripoji Bosni i Hercegovini… Z. Lakić, nav. delo, 42; M. Radović, Efendijina sećanja i kazivanja, Novi Pazar, 2007, 114.
[14] VOJNI ARHIV (u daljem tekstu VA), fond NOVJ, k. 1671, f. 9, dok. 1.
[15] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 192.
[16] Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. 19.
[17] M. Ćuković, Sandžak, Beograd, 1964, 50-60.
[18] Nasilna albanizacija muslimanskog stanovništva ogledala se u tome što su muslimani bili primoravani da nose ćulaf umesto fesa, da pišu imena firmi i radnji na albanskom jeziku, da uče albanski i pohađaju nastavu na ovom jeziku. Službeni jezik je bio albanski, veliki broj ulica je dobio imena po albanskim istorijskim ličnostima, po gradu su se vijorile albanske zastave i karte Velike Albanije, itd… IAK, fond 404, k-14, V. Popović, Hronika Tutina i sreza Štavičkog, rukopis, 146-147; IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radović, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 150-157.
[19]  B. Petranović, nav. delo, 295-296.
[20] Snage NDH je trebalo da se povuku još do kraja jula 1941. ali zbog nemogućnosti Italijana da se izbore sa ustankom u Crnoj Gori, Rim je dozvolio da se Hrvati zadrže kao posada u severnom Sandžaku. Međutim, čim su Italijani stacionirali ozbiljnije trupe na ovom području početkom septembra, ustaška vlast se povukla iz Sandžaka… Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. 90.
[21]  B. Petranović, nav. delo, 186-188 i 191-193.
[22] Zbornik NOR-a, XIII, knj. 1, dok. 48.
[23]  ASŽ, OKS, Đ7, Cirkularni referat OK KPJ za Sandžak.
[24] M. Ćuković, nav. delo, 98-105.
[25]  AJ, fond 110, f. 332, dos. 3052, str. 857-58, 893; AK, fond 404, k-14, V. Popović, Hronika Tutina u sreza Štavičkog, rukopis, 160-162.
[26] D. Jauković, nav. delo, 63.
[27] Peštersko pleme Đerekara je po naređenju svog glavešine Iljaza Đerekarca štitilo 50 srpskih porodica iz sela Šaronje i S. Dola, u zamenu za novac. Oni su takođe, čuvali kuće i imovinu proteranih Srba… AK, fond 404, k-14, V. Popović, Hronika Tutina u sreza Štavičkog, rukopis, 174.
[28] Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. 89.
[29]  IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 21-22.
[30]  B. Bošković, Narodnooslobodilačka borba u Ibarskom basenu, Priština, 1968, 92-93.
[31] Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. br. 569.
[32] B. Bošković, nav. delo, 94-95.
[33] IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 33.
[34] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 239-242.
[35] Šaban Poluža je kasnije bio jedan od glavnih vođa albanske pobune 1944. godine… P. Dželetović-Ivanov, 21 SS-Divizija, Skenderbeg, Beograd, 1989, 245.
[36]  IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 250-252;
[37] IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 38-39;
[38]  IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 57; s druge strane, Miodrag Radović tvrdi da je Novi Pazar branilo samo 590 ljudi pod oružjem… IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 275-276.
[39] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 279-280.
[40]  IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 75.
[41]  IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 290-293.
[42] Branko Bošković navodi da je u Novom Pazaru bilo 5.000 Albanaca i muslimana pod oružjem i da su hteli da posle Raške krenu ka Kraljevu (B. Bošković, nav. delo, 103).
[43] U napadu je učestvovalo 2.410 ljudi pod oružjem, od toga su čak 2.100 činili Albanci.
[44] IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 83-86.
[45]Opet su se ponovili isti problemi. Napad nije počeo istovremeno sa svih strana, četnici Kolašinskog odreda se nisu ni pojavili na bojištu i sl… M. Ćuković, nav. delo, 168-178.
[46]  Prema izvorima, Mašan Đurović je dojavio nemačkoj komandi da se u gradu nalaze partizani te su Nemci zbog toga pristali da napadnu grad. Međutim, kada su videli da se u gradu nalaze albansko-muslimanske trupe povukli su se i obustavili napad. Moguće je da su Nemci i znali ko je u gradu i da je napad bio opomena albanskim trupama da napuste grad, jer su Nemci želeli da pacifikuju ovaj prostor u potpunosti… IAK, fond 404, Zbirka o radničkom pokretu u NOB-u, k-15, Referat Vukomana Ćulafića o četničkoj organizaciji na terenu sreza Deževskog u Drugom svetskom ratu, 91.
[47] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 245-246;
[48] IANP, V.7.285, Zbirka kopija, Krajskomandatura u Kosovskoj Mitrovici, Referat o situaciji u Kosovskomitrovačkom okrugu,
[49] IANP, fond 345, Zbirka kopija, M. Radovića, Hronika Novog Pazara u NOB-u, I, rukopis, 323-326.
[50] IANP, V.7.285, Zbirka kopija, Krajskomandatura u Kosovskoj Mitrovici, Referat o stanju u Kosovskomitrovačkom okrugu,
[51] AJ, fond 507, CK KPJ, Crna Gora, II/6.
[52]D. Jauković, nav. delo, 67-75.
[53] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 119; AJ, fond 507, CK KPJ, Crna Gora, II/157.
[54]          B. Petranović, nav. delo, 565.
[55] M. Ćuković, Putovanjeu slobodu, Nova Varoš, 1979, 95-97.
[56] U ovim jedinicama je broj boraca sa sela iznosio 70-80%… D. Subotić, „Stvaranje viših oblika oružanih formacija NOR-a krajem 1941. i početkom 1942., sa težištem na Sandžak“, Seoski dani Sretena Vukosavljevića, Prijepolje, 1989, 313-317.
[57] Đorđe Anočić i Zaharije Milikić u Pribojskoj Banji, Vlajko Ćurčić u Kokinom Brodu, Vuk Kalaitović u Novovaroškom srezu, predratni član Zemljoradničke stranke Ljubo Ranitović u Sjeničkom srezu i Božidar Ćosović na Javoru. Po naređenju Vučka Ignjatovića, komandanta Požeškog četničkog odreda, ovi komandati su morali da se do kraj a novembra stave pod komandu Vuka Kalaitovića, što su svi i učinili sem Ćosovića koji je odbio naređenje i ponovo prešao na stranu Koste Pećanca… Z. Vučković, Sećanja iz rata, Kragujevac, 2001, 156-157.
[58] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 227-330.
[59] Milovan Đilas navodi da je ovo bila ideja VŠJ i Josipa Broza Tita a ne samostalna odluka PK CG… M. Đilas, Revolucionar, Beograd, 1990, 142.
[60] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 119.
[61] Jedinice iz Sandžaka su bile malobrojne i uglavnom rasformirane po većim bataljonima vršeći kurirsku službu i pokazujući teren jedinicama iz Crne G ore, jer su posmatrani kao „neborbeni елемент“ у partizanskoj vojsci… ASŽ, OKS, Đ7, Dokument CK KPJ od 30.11.1943 godine.
[62] P. Morača, 1942 Prelomna godina Narodnooslobodilačkog raŠa, Beograd, 1957, 38-49.
[63] VA, fond NOVJ, k.1671, f. 11/I, dok. 3.
[64] VA, fond NOVJ, k.1671, f. 2, dok. 4.
[65] Prema rečima Arsa Jovanovića, bataljon „Bajo Pivljanin“ je kategorički zahtevao da se vrati kući iako nije ni učestvovao u borbama i onda je bez dozvole pred akciju dezertirao, a poverene ranjenike opljačkao i ostavljao da se smrznu u snegu duž puta ka Žabljaku. Takođe, borci ovog odreda su se tokom povratka upustili u pljačkanje usputnih srpskih i muslimanskih sela. Prema izveštaju, ovo nije bio izdvojen slučaj… VA, fond NOVJ, k. 1671, f. 2, dok. 6.
[66] Prema iformacijama Komisije za utvrđivanje ratnih zločina za pljevaljski srez, tokom 1. i 2. decembra ubijeno je 150 civila (mada se ovaj broj može smatrati prevelikim, M. Ž.), uglavnom ispred zgrade osnovne škole, ali i u uličnim borbama. Prilikom rušenja i pljačke stambenih objekata u gradu pričinjena je materijalna šteta u visini od 2.140.000 predratnih dinara… AJ, fond 110, F-341, 365/3112, str. 30, 35, 68.
[67] Iz jednog pisma generala Espozita od 30.12.1941. godine vidi se da razmena nije izvršena te postoji velika verovatnoća da su pomenuti italijanski vojnici streljani… VA, fond NOVJ, k. 1671, f. 2, dok. 11.
[68] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 184.
[69] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 108.
[70] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 119; Milovan Đilas je takođe, kao glavnog krivca za poraz definisao Ivana Milutinović i PK CG… M. Đilas, nav. delo, 143.
[71] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 108.
[72] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 196.
[73] Zbornik NOR-a, II, knj. 2, dok. 14.
[74] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 196.
[75] Tokom perioda 6-15. decembar, nemačke jedinice su u završnim operacija- ma na prostoru Srbije (pre svega zapadne, M. Ž) ubile 631 „bandita“, a zarobile njih 715, dok su nemački gubici bili 5 mrtvih i 7 ranjenih… Zbornik NOR-a, tom XII, knj. 1, dok. br. 274.
[76] Pod terminom CK se nikako ne može smatrati plenumska skupština, pa čak ni zasedanje Politbiroa, već sastanak Tita sa nekolicinom ljudi iz svog najužeg okruženja… M. Đilas, nav. delo, 144.
[77] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 117; B. Petranović, nav. delo, 300-304.
[78] ASŽ, OKS, Đ7, Cirkularno pismo svim Okružnim i Mesnim komitetima i ćelijama.
[79] Zbornik NOR-a, II, knj. 2, dok. 90.
[80] U jednom dokumentu PK CG od 12. decembra 1941. pominje se Badnje veče iz „G orskog vijenca“ i poziva članstvo okružnih i mesnih komiteta i ćelija da sledeće Badnje veče (7. januara 1942, M. Ž.) bude jednako uspešno po istrazi „poturica“, odnosno ideoloških neistomišljenika. Upravo na taj dan su izvršene prve masovne egzekucije u Kolašinu u kojima je stradalo mnogo ljudi i koje su trajale sve do kraja februra. U tim čistkama su ubijena 262 građanina Kolašina i okoline… AJ, fond 507, CK KPJ, Crna Gora, II/16; V. Redžić, „Pasje groblje“u Kolašinu, Beograd, 1999, 58-62.
[81] M. Đilas, nav. delo, 146.
[82] Pored Hasana Zvizdića, tu su bili još i Hilmo Hukić, Rade Karamarković i Sreto Živanović… IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 241-245.
[83] Ka Sj enici su upućeni Moravičko-sandžački, Beogradski i Takovski bataljon.
[84] VA, fond NOVJ, k. 1671, f. 9, dok 5.; ASŽ, OKS, Đ7, Cirkularni referat OK KPJ za Sandžak.
[85] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, 249-56.
[86] M. Ćuković, Putovanje u slobodu, 112-120.
[87] AJ, fond 110, F-825, str. 753-56.
[88] Iz izvora i literature kroz koju je autor ovog rada prošao nije moguće pouzdano utvrditi od koga je došla ova odluka, mada se iz nekih dokumenata nastalih posle akcije može naslutiti da je inicijativa potekla od delegata VŠJ pri Srpsko-sandžačkom odredu, Milovana Đilasa… AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 81.
[89] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 179.
 [90] IAK, fond 404, k-14, S. Čekanović, Hronika Sjenice, rukopis, str. 269-73.
[91] B. Petranović, nav. delo, 294-295.
[92] M. Ćuković, nav. delo, 118.
[93] AJ, fond 507, CK KPJ, 1941, f. 179.
[94] AJ,fond 507, CK KPJ, 1941, f. 81.
[95] Zbornik NOR-a, II, knj. 2, dok. 90.
 
1 komentar

Objavljeno od strane na oktobar 20, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,

One response to “Milutin Živković: Dešavanja u Sandžaku od julskog ustanka do kraja 1941. godine

  1. Đordano Bruno

    februar 9, 2014 at 1:39 am

    Ovaj prostor je bio i poprište velikih i specifičnih sukoba i borbi. Bitka za Pljevlja početkom decembra je najveća akcija i najveći poraz koji su partizani pretrpeli u prvoj godini rata. Napad na Sjenicu je opet, specifičan po tome što su grad od partizana branile udružene snage muslimana i Srba.
    Sasvim netačan podatak da su grad od partizana branile udružene snage muslimana i Srba,
    Srbi iz Sjenice ni u kojem slučaju nisu učestvovali u borbama protiv partizana na području Sjenice.

     

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: