RSS

Dr Ema Miljković: Karavan Saraj u Pljevljima-Trgovačka stanica na Dubrovačkom drumu

09 Oct

“Glasnik Zavičajnog muzeja”, Knj. 6, str., Pljevlja, 2007

Većina trgova i gradova koji su na srpskom etničkom prostoru postojali tokom viševekovne osmanske vladavine predstavljala je tržišta lokalnog značaja, gde su se prodavali viškovi poljoprivrednih i zanatskih proizvoda proizvedenih u samom gradskom naselju ili njegovoj neposrednoj okolini, kao i tržišta za trgovinu artiklima koji se nisu proizvodili na srpskom selu, a koji su bili neophodni za svakodnevni život ljudi, kao što je so, na primer. U gradskim naseljima širom srpskog etničkog prostora održavane su nedeljne pijace, pazari, kao i panađuri, veliki godišnji sajmovi, koji su po datumu održavanja najčešće bili vezani za datum slave nekog sveca.

Pljevlja u navedenom periodu, međutim, najviše zbog svog geografskog položaja, prevazilaze značaj lokalnog trga i potrebe snabdevanja kako stanovnika samog grada, tako i okolnih sela. Dobro je poznata činjenica da su Pljevlja bila jedno od mesta na Dubrovačkom putu, koji je vodio od Dubrovnika do Sofije, i dalje za Konstantinopolj. Na ovom putnom pravcu su se dubrovački i mletački trgovci sretali već od tridesetih godina XV veka. Pored ovog svakako najznačajnijeg puta, Pljevlja su bila stanica i na putevima nešto manjeg, ali ipak važnog trgovačkog značaja, kao što su via Drine (ređe se javlja u izvorima kao via Bosne), koji je od Trebinja, preko Bileće, Gacka, Čemernog, Tjentišta i Foče, išao uz Ćehotinu pored Pljevalja ili Drinom do Lima, dok se drugi putni pravac (via Jezera ili via Anagasti) odvajao kod Trebinja, te je preko Nikšića vodio do izvorišta Pive, onda u Jezera, i preko Tare izbijao na Lim. Sa Primorja je do Pljevalja dopirao i put koji je vodio preko Risna, Riđana, Grahova, Onogošta i Drobnjaka. Veoma značajan bio je i putni pravac koji je od Sarajeva preko Prače, Goražde, Čajniča i Pljevalja, išao dalje ka Prijepolju, Sjenici i Novoj Varoši.[1]

Zapisi o kopnenom putu koji je vodio iz Dubrovnika u Carigrad, i koji su strana poslanstva često koristila, ostali su i u beleškama putopisaca koji su krstarili jugoistočnom Evropom tokom XVI veka. Opisujući ovaj put, putopisci pominju Pljevlja kao stanicu na tom putu, ali samo mesto ne pobuđuje njihovu veću pažnju.[2]

Tako, francuski putopisci Žan Šeno 1547. i Žak Gaso 1548. godine u prvi plan ističu tešku, planinsku trasu Dubrovačkog puta. Gaso čak ističe da je to „najnesrećniji put kojim sam ikada putovao.“[3]

Šesnaesti vek, smatra evropska istoriografija, je vek dominacije kopnenog saobraćaja.[4] Na Dubrovačkom putu, kao i na putevima kroz Bosnu, konji, kako jahaći, tako i tegleći, su gotovo jedino prevozno sredstvo.

Putnu mrežu Osmanskog carstva, koja uglavnom nije zaostajala za putevima u Evropi 16. i 17. veka čine „kaldrmisane staze široke tri stope, za konjanika, a sa svake strane tragovi stada i pešaka udesetostručuju širinu ove staze“. Razumljivo je da su na takvim putevima kola i kočije veoma retki.[5]

Ono u čemu se svi putopisci slažu, opisujući put između Pljevalja i Foče, to je da je prelaz preko planine Kovač veoma težak. Na osnovu beleški koje su ovi putnici ostavili očigledno je da su gotovo svi ipak koristili upravo taj put koji je išao preko planine Kovač, a ne put dolinom Ćehotine, kako se to obično smatra. Od brojnih putopisaca koji su prošli ovim putem (K. Šeper, B. Ramberti, P. Leskalopije, F. Difren-Kane, K. Zen, P. Kontarini) samo Katarin Zen i Filip Difren-Kane spominju da su putovali preko Čajniča. Put od Pljevalja ka Prijepolju nije bio predmet veće pažnje putopisaca.[6]

Da bi osigurali sigurno i bezbedno putovanje, sami osmanski sultani gradili su duž puteva posebnu vrstu prihvatilišta, sličnu sistemu imareta na kome su podizani gradovi orijentalnog tipa, s tim što su u njima glavni objekti bili gostionica, karavan-saraj, i kada je to bilo potrebno, most.[7]

Geostrateški položaj Pljevalja, kao i njegov već naglašen političko- administrativni značaj za vreme osmanske vlasti, rezultira činjenicom da su Pljevlja, već od polovine XV veka, počela da beleže uspon kao privredni centar Hercegovačkog sandžaka.

Koliki su značaj Osmanlije pridavale Pljevljima kao trgovačkom centru, pokazuje podatak ubeležen u popisu iz 1477. godine, gde je od 9.160 akči prihoda, koliko su ukupno iznosile dažbine koje je bio dužan da plaća ovaj trg, čak jedna trećina, odnosno 3.100 akči bio je iznos koji je plaćan na ime tržne takse.[8]

Tokom vremena ta vrste prihoda se uvećavala i usložnjavala, pa se u popisima s kraja XVI veka javljaju tri vrste dažbina vezanih za carinu i trgovinu na pazaru.[9]

Kao i u svim značajnim pazarnim mestima, i u Pljevljima se gradi značajna muslimanska trgovačka infrastruktura: čaršija sa dućanima, pazar, magacini za smeštaj robe, hanovi, karavansaraji, hamam. Izuzetno je uočljiv razvoj pljevaljske čaršije, u okviru koje su od sredine XVI do kraja XVII veka izgrađena dva karavansaraja, hanovi i brojni dućani.[10]

Naime, krstareći Osmanskim carstvom, trgovci, kao i drugi putnici namernici su konačište mogli dobiti u karavansarajima, hanovima ili zavijama i manastirima, smeštenim u većim i manjim naseljima duž značajnijih putnih pravaca. Ova konačišta su nekad građena u formiranim naseljima, a u nekim slučajevima se naselje razvijalo oko tih građevina.[11]

Najrasprostranjeniji tip konačišta u čitavom Osmanskom carstvu, pa stoga i u srpskim zemljama bili su karavansaraji i hanovi. U istoriografiji još uvek nije u potpunosti razrešeno pitanje da li postoji ili ne razlika između ova dva tipa konačišta. I karavansaraji i hanovi predstavljaju objekte za smeštaj putnika, neku vrstu „ugostiteljskih objekata“ na drumovima i u gradovima. U našim krajevima u XVI veku uglavnom se sva konačišta nazivaju karavansarajima, dok je u kasnijim periodima u upotrebi samo termin han[12]. Na 158 km puta od Sarajevo do Pljevalja oko 1900. godine, ne računajući ova dva grada, bilo je 43 hana.[13]

Karavansaraji su monumentalnije građevine od hanova, jer su građene u vreme vrhunca moći Osmanskog carstva, što se svakako ogledalo i na polju arhitekture.

Karavansaraji su obično bili građeni od kamena i pokriveni olovom, bakrom ili opekom. Osnova zgrade bila je pravougaona, sa atrijumom u sre- dini. Posmatran izdaleka, karavansaraj je ličio na tvrđavu sa kulama i potpornim zidovima. Najveća pažnja na fasadi poklanjana je ulaznim vratima, koja su po pravilu bila velika, sa šiljatim lukom i bogatom plastičnom dekoracijom.[14]

Putujući u proleće 1574. godine kroz Hercegovinu, Francuz Pjer Jleskalopje opisao je karavansaraje sledećim rečima: „Karavansaraji su skloništa gde otsedaju i bogati i siromašni zato što nemaju ništa bolje. To su kao velike šupe: svetlost, umesto kroz prozore, ulazi na otvore; nemaju tavana, nego su samo krovom pokrivene. Unutra, svuda uokolo su uzvišenja, visoka dve i po stope, široka sedam stopa, na koja se penju ljudi da bi ležali odvojeni od konja; ovi su vezani uz gospodara za gvozdene alke pričvršćene na uzvišenjima, tako da svako vidi svog konja pored sebe i stavlja mu hranu na uzvišenje… Iznad ovih uzdignutih mesta, svuda uokolo na zidovima su kuke, gde svako veša svoje stvari bez bojazni da će bilo šta izgubiti, jer ujutru karavansarajdžija, tj. domaćin, ne otvara vrata dok sve ne obiđe i svakog ne upita da nije šta izgubio.“[15]

Opisujući izgled hana, na osnovu putopisnih beležaka iz XVI i XVII veka, X. Kreševljaković navodi daje hanska zgrada „bila slična velikoj staji“. Po njemu, hanovi su bili prizemne zgrade, pravougaone osnove i zidova visine 2-2.5 metara, od drveta, kamena ili ćerpiča sa krovom na četiri vode pokrivenim šindrom, a vrata su dovoljno visoka da kroz njih može da prođe konj pod tovarom.[16]

Očigledno upoznat sa problemima oko smeštaja na putevima u Carstvu, Francuz Pule je 1658. godine u Sarajevu nabavio neku vrstu „pokretnog kreveta ili čadora“, koji opisuje rečima: „Ta sprava ne bješe ni duža ni viša od mene. Ona se sastojaše od četiri koca, u kojih donji kraj bijaše okovan, a gornji probušen. U sredini bijaše kolut pričvršćen gvozdenim obručem, na koji bijaše sašiveno platno čvrsto poput cviliha, ali lakše od njega. Pozabiv ta četiri koca u zemlji krevet je bio gotov, a da se ne sruši, bješe se prikovalo na njih s velikim čavlima četiri male priječke. Ja udarih još jednu motku uzduž kao što se čini na čadoru, da voda može slobodno oticati.“[17]

Stranci koji su odsedali u Pljevljima uglavnom se ne žale na uslove smeštaja, ali je na osnovu njihovih beležaka gotovo nemoguće ustanoviti da li su postojali i han i karavansaraj, ili različiti putopisci različito nazivaju jedan isti objekat.

Filip Difren Kane, opisujući svoje putovanje srpskim zemljama 1573. godine, navodi: „Stigosmo u Tašlidže, lepu varošicu između planina, a ipak na ravnom zemljištu…Zbog pisama koje je Svetli Gospodar primio iz Carigrada, ovde se zadržasmo jedan dan u velikom i mračnom hanu, pokriven olovom, koji je sagradio Mehmed-pašin sin.“[18]

Međutim, pišući Katarini Mediči takođe iz Pljevalja, Difren-Kane navodi: „Ovo pismo dobio sam danas u ovdašnjem karavansaraju“[19], ne uočivši razliku između ova dva tipa konačišta. Delimičnu sumnju u njegove navode baca saopšteni podatak da je pomenuti han zadužbina sina Mehmed-paše Sokolovića. Naime, Mehmed-paša je imao dva sina, Gazi Hasan- pašu i Ibrahim-pašu, koji su imali visoka zvanja u osmanskoj hijerarhiji, ali se nigde u njihovim biografijama ne pominju zadužbine u Pljevljima. Najverovatnijom se čini pretpostavka da je Difren-Kane pogrešio, i da je pljevaljski han, kad i ostale svoje zadužbine u ovom mestu sagradio Huseinpaša Boljanić.[20]

Žan Palern Forezjen prolazi kroz Pljevlja 1582. godine, i opisuje ih kao lepu varošicu gde ima bazara i karavansaraj.[21]

Karavansaraj u Pljevljima pominje i Lefevr u izveštaju sa svog putovanja kroz ove krajeve 1611. godine.[22]

Pun lepih reči za Pljevlja, glasoviti putopisac Evlija Čelebija smatra kao veoma bitno da navede da su u gradu 1664. godine, pored dve medrese, tri mekteba, dve tekije, Hasan-pašinog imareta (javne kuhinje) i hamama, postojala i „tri prenoćišta (han), velika kao bezistan u obliku tvrđave.[23]

I dok su trgovci provodili dane, tj. tačnije rečeno noći, u pljevaljskom karavansaraju, sklapajući tu i neke nove poslove, pojedini stranci, koje je put od Dubrovnika do Carigrada vodio preko Hercegovine, pa i preko Pljevalja, konačište su dobijali i u manastiru Mileševi, svetinji sa čijim su značajem i oni bili dobro upoznati. Tako, već pomenuti Francuz Pjer Leskalopje, Parižanin, koji je na put po Osmanskom carstvu krenuo da vidi i doživi neobičan, strani, potpuno drugačiji svet, boravio je u manastiru Mileševa, gde su mu monasi „dali da jedemo čorbe sa uljem i prazilukom, malo ribe i crnog hleba“.[24]

* * *

Imajući u vidu značaj trgovačkih aktivnosti koje su se odvijale u Pljevljima, sa sigurnošću možemo reći da je pljevaljski karavansaraj bio značajna trgovačka stranica na Dubrovačkom drumu. Najbrojniji i najznačajniji trgovci u ovim krajevima, Dubrovčani, sa karavanima su prolazili kroz Pljevlja i kraće se u njima zadržavali, a bilo je i onih dubrovačkih trgovaca, koji su se tu neko vreme zadržavali i poslovali. Ipak, mora se naglasiti da su i pored značajnog prisustva Dubrovčana u pljevaljskoj trgovini, njeni glavni nosioci bili domaći ljudi, među kojima su se naročito isticali varoški knezovi.

Stoga, sa punim uverenjem se može reći da Pljevlja u XVI i XVII veku, za razliku od većine drugih srpskih gradova i trgova pod osmanskom vlašću, prevazilaze značaj lokalnog trga i predstavljaju kako značajan trgovački centar, tako i tranzitnu trgovačku stanicu prema Dubrovniku i gradovima u Boki.


[1] Istorija Crne Gore, knj. III, tom 1, Titograd 1975, 9-10. B. Hrabak, Prošlosš Pljevalja po dubrovačkim dokumentima do početka XVII stoleća, Istoriski zapisi, godina VIII, knj. XI, 5.
[2] Detaljnije videti: S. Rudić, Pljevaljski kraju putopisima XVI veka, Glasnik Zavičajnog muzeja u Pljevljima, knj. 2, Pljevlja 2001, 130-131.
[3] R. Samardžić, Eeolpag i Srbija u delima francuskih savremenika, Beograd 1961, 112-115.
[4] F. Brodel, Mediteran i meditaranski svet u doba Filipa //, tom I, Beograd-Podgorica 2001, 275.
[5] F. Brodel, nav. delo, 274-275.
[6] C. Rudić, nav. delo, 134.
[7] H. Inaldžik, Osmansko carstvo. Klasično doba 1300-1600, Beograd 1974, 208.
[8] A. Aličić, Poimenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 166.
[9] Ukupna kopnena carina (bac-i siyah), tržna taksa (bac-i bazar) i carina nazvana bac-i hamr,  Istorija Crne Gore III-1, 568.
10 Isto, 567-568.
11 Takoje, naprimer, nastao grad Uzunćuprija, nedalekood Jedrena. Naime, Murat II je najpre izgradio most preko reke Ergene, a zatim uz njega han, džamiju i medresu, čiji su rashodi pokrivani od prihoda jedne bozadžinice, hamama i više dućana. U okolini hana naselio je turkmenske nomade čija je dužnost bila da čuvaju i održavaju most, za šta su oni uživali određene poreske olakšice. Na drugoj obali naselio je vojnike regrutovane iz redova seoskog stanovništva, te se vremenom  broj stanovnika ove  naseobine povećavao, da bi 1456. godine brojio 431 kuću. Detaljnije videti: X. Inaldžik, nav. delo, 208-209.
12 Pokušavajući datačno definiše han i karavansaraj i razliku među njima, X. Šabanović ističe da su karavansaraji podizani prvenstveno na glavnim drumovima, i to „isključivo za privremeno sklonište i prenoćište putnika bez ikakvog komfora, dok su hanovi uz to služili i za duži boravak“ (X. Šabanović, Urbani razvitak Beograda od 1521. do 1688. godine, Godišnjak grada Beograda, XVII, 1970, 32). A. Bejtić i X. Kreševljaković svode ovo pitanje na razliku između plaćenog ili besplatnog smeštaja, te se tako smatra da su karavansaraji samo obična besplatna konačišta koja su gradili pojedini dobrotvori, dok su hanovi nešto nalik na gostionice koje su držala privatna lica, i u kojima se plaćalo za smeštaj i hranu. Detaljnije videti: A. Bejtić, Spomenici osmanlijske arhitekture u Bosni i Hercegovini, POFIII—IV, 1953,269-273; H. Kreševljaković, Hanovi i karavansaraji u Bosni i Hercegovini, Naučno društvo NR Bosne i Hercegovine, Djela VIII, Odjeljenje istorisko-filoloških nauka, 7, Sarajevo, 1957, 29-30, Iako je u osnovi prihvata, O. Zirojević zastupa mišljenja da i od ove podele postoje brojna odstupanja, te da se ne može apsolutno prihvatiti, te ističe da je reč o jednom tipu konačišta, koje prolazi kroz određene etape razvoja. (O. Zirojević, Carigradski drum od Eeolpaga do Sofije (1459-1683), Zbornik Istorijskog muzeja Srbije 7, Beograd 1970, 52). Slično mišljenje iznosi i D. Ćurić Zamolo (Beograd  kao orijentalna varoš pod Turcima 1521-1867, Beograd 1977, 80-81). Beleške putopisaca koje ce odnose na Pljevlja i okolinu gotovo bez ikakvog dvoumljenja navode na stav da su se termini karavansaraj i han koristili paralelno, te da između ova dva tipa konačišta nije bilo suštinske razlike.
13N. Kreševljaković, nav. delo, 101.
14D. Djurić-Zamolo, nav. delo, 80.
15 R. Samarxić, nav. delo, 133-134.
[16]    N. Kreševljaković, nav. delo, 17.
[17]   V. Jelavić, Doživljaji Francuza Poullet-a na putu kroz Dubrovnik i Bosnu (iogme 1658), Glasnik Zemaljskog  muzeja u Bosni i Hercegovini, XX (1908), 62.
18 R. Samardžić, nav. delo, 128.
[19]Isto, 627.
[20]Up. N. Kreševljaković, nav. delo, 57; R. Samardžić, nav. delo, 627-28.
[21]R. Samardžić, nav. delo, 139.
[22]    Isto, 157.
[23]   Evlija Čelebija, Putopis, Odlomci o jugoslovenskim zemljama, Preveo, uvod  i  komentar napisao Hazim Šabanović, Sarajevo 1979, 398.
[24] P. Samardžić, nav. delo, 51, 135.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na oktobar 9, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: