RSS

Branka Gugolj: Prilog proučavanju Rimskih nadgrobnih spomenika pljevaljskog kraja

21 Aug

GLASNIK ZAVIČAJNOG MUZEJA, Knj. 1 (1999), str. 29-37

Grobovi su oduvek bili predmet posebne pažnje i pijeteta. Prva dužnost naslednika i članova jedne zajednice bila je da obeleže grob pretka. Dešavalo se, naravno, i da pojedinci podižu sebi grobnicu i nadgrobni spomenik još za života. Potreba da se grob obeleži nadgrobnim spomenikom načinjenim od trajne građe, kao i da se spomenik obeleži likovnim i pisanim znacima koji su nosili određenu poruku, nastali su iz prirodne želje ljudi da njihovom fizičkom smrću ne nestane svaki trag o njima i da daleka pokolenja pamte njihovo postojanje.1

U tumačenju ideje o obeležavanju groba kamenom proučavaoci su izneli različita mišljenja. S jedne strane stoji racionalističko mišljenje po kome nasipanje humke od zemlje i kamena nad pokojnikom ima za cilj da telo pokojnika zaštiti od napada životinja, da proces raspadanja ukloni od pogleda članova zajednice kojoj je pokojnik pripadao, kao i da telo pokojnika i njegov grob zaštiti od pljačke. S druge strane postoji i religiozno tumačenje nadgrobnog kamena ukorenjeno kod mnogih naroda, po kome se duša pokojnika ili čak živog čoveka može skloniti u kamen, pa je zadatak nadgrobnog kamena da u sebe primi pokojnikovu dušu. Venac od kamena je nekada imao funkciju omeđavanja posvećenog prostora oko groba, dok su rečni beluci smatrani za personifikacije duša pokojnika.

Verovanja vezana za grob kao „večni dom” ili „večnu kuću” pokojnika, u kojoj on počiva mirno u „večnom pokoju”, neuznemiravan ni od koga, izražavala su istovremeno i verovanja o postojanju zagrobnog života. Zaštita pokojnika i groba bili su velika briga za zajednicu, pri čemu je u isto vreme trebalo neutralisati i eventualne zle namere pokojnika prema živim članovima zajednice. Čuvanje groba od zlih demona podzemlja, a isto tako i od štete koju bi pokojnikovom grobu i spomeniku mogli učiniti živi članovi zajednice izražavano je određenim likovnim simbolima i pisanim formulama izvedenim na nadgrobnom spomeniku. Pojam i funkcija antičkog groba i nadgrobnog spomenika jasno su definisani i određenim terminima u delima rimskih pravnika, kod kojih se pod pojmom sepulchrum podrazumeva grob koji služi za sahranu, dok se pod topitep – tumom podrazumeva nadgrobni spomenik koji je namenjen uspomeni i proslavljanju pokojnika, a u vezi s tim u antici je bio razvijen kult mrtvih usredsređen oko groba.

Kada su u pitanju rimski ili ilirsko-rimski nadgrobni spomenici današnjeg pljevaljskog kraja, odnosno teritorije koja se od 11. godine naše ere nalazila u sastavu novoosnovane rimske provincije Dalmacije, dva ikonografska elementa su mogla imati za cilj da postavljanjem na nadgrobni spomenik zaštite grob i da pokojniku obezbede nesmetan počinak u zagrobnom svetu. To su udvojene skulpture lavova i isklesane predstave ascije.

Karlo Pač, kustos Zemaljskog muzeja u Sarajevu, u izveštajima s arheološko-epigrafskih istraživanja ovih krajeva opisao je nalaze kamenih lavova na lokalitetu u selu Komini,4 koji pominje pod nazivom Stara Plevlja, a takođe i na lokalitetu Ilijino brdo.5 Pač ove predstave dovodi u vezu s mitraističkom religijom što potvrđuje postojanjem mitreja u steni u Nefertari, odnosno Lever Tari, u kanjonu Tare,6 a takođe i jednom arom koja potiče iz Pljevalja. Tokom kasnijih sistematskih istraživanja 1966. i 1967. godine na lokalitetu Komini, otkriveno je još nekoliko primeraka kamenih lavova. Podaci o ovim nalazima izneti su u sumarnim arheološkim izveštajima,7 dok se u člancima koji se bave problematikom arheoloških istraživanja nekropola u Kominima samo usputno pominju nalazi kamenih lavova za koje se pretpostavlja da su mogli činiti završetak nadgrobnih cipusa i kocki.8

Simbolična uloga lavova kao čuvara gradova, palata, hramova i nekropola, posvedočena je u dalekoj prošlosti, u umetnosti Egipta, Asirije i Grčke. Takvo shvatanje bilo je razumljivo s obzirom na animalnu snagu i moć ove životinje, ali se oslanjalo i na legendu po kojoj lav i kada spava drži otvorene oči.9 Primeri simbolične, profilaktičke uloge lavova su u asirskoj to jest hetitskoj umetnosti iz oko 1800. godine pre naše ere, gde su udvojene figure lavova na dovratniku tzv. Lavlje kapije čuvale ulaz u grad Hatusi (Bogazkoy), kao i predstava dve lavice iz ranog trinaestog veka pre naše ere, na nadvratniku kapije kroz koju se ulazilo u Mikenu.10 U egipatskoj umetnosti parovi lavova su čuvali ulaze u hramove, što potvrđuje sačuvana predstava lava iz 1329. godine pre naše ere koja je čuvala ulaz u hram kralja Amenofisa II, i druga iz 370. godine pre naše ere iz vremena vladara Nektaneba I.11 Kada je u pitanju funerarna umetnost zaštitnički odnosno stražarski karakter verovatno je imala predstava lava s Menekratovog spomenika iz VII veka pre naše ere, koji je pronađen na antičkoj nekropoli Krfa i koji se ujedno smatra najstarijim grčkim primerom grobnice sa životinjskom figurom.12 Profilaktički karakter pripisuje se i nekolicini skulptura lavova koje se danas čuvaju u Arheološkom muzeju u Carigradu. Radi se o skulpturama iz VI i V veka pre naše ere, od kojih je jedna činila deo monumentalne nadgrobne celine odnosno grobnice kralja Mauzola u Halikarnasu.13 Simbolično profilaktička predstava lavova preneta je sa Orijenta na grčko tlo, gde je dobila jedno više značenje, lav postaje simbol vrline i amblem rezervisan za grobove onih koji su herojski poginuli.14

Za jasnije sagledavanje simbolične funkcije predstava lavova koji su nađeni u pljevaljskom kraju, koji je nekada činio deo rimske provincije Dalmacije, potrebno je ipak potražiti direktnije analogije u rimskoj umetnosti iz koje su preuzimani tipovi nadgrobnih spomenika, kao i likovne formule na njima predstavljene. Tipologija se može izvršiti s obzirom na mesto koje lavovi zauzimaju na spomeniku, ali i na njihovu ikonografsku shemu. Heraldički udvojene predstave lavova mogle su se pojaviti na gornjim delovima stela, u zabatu ili kao akroterije, a ponekad je između njih pred stavljen Genije smrti ili Atis, dok se na soklu prikazuj u lavovi sa prednjim šapama na krateru. Poznate su i predstave lavova koji love ili proždiru neku životinju, koje se mogu javiti na pojedinim delovima stele, ali su mogli činiti i deo monumentalne nadgrobne celine ili predstavljati konkretno nadgrobno obeležje.15

U idejnom smislu udvojene predstave lavova u funerarnoj umetnosti vezane su za Orijent, a potom i grčko-helenističku civilizaciju i njihova osnovna uloga je svakako bila profilaktička. Pitanje je da li je u rimskoj funerarnoj umetnosti zadržan samo ovaj smisao i funkcija ili je možda verski sinkretizam obogaćen pojavom orijentalnih kultova uticao i na pojavu šire shvaćene simbolike. Jedan Homerov komentator obaveštava da je u vezi sa amblemima elemenata, pesnik opisao etar kao lava, koji je životinja puna vatre, što je navelo F. Kimona da afrontirane predstave lavova u zabatu jedne stele iz Skarbantije (Scarbantia – Walbersdorf) dovede u vezu sa nebeskom vatrom koju svi mrtvi moraju da pređu, odnosno s pročišćenjem duše na njenom putu ka nebu.16 Samostalne skulpture lavova pojedini istraživači dovode u vezu s mitraizmom, u kome je lav predstav- ljao simbol vatre, vatrenog principa i preko toga i pročišćenja duše pokojnika, smatrajući takođe na osnovu nalaza u mitrejima da su te skulpture predstavljale vatrenu stražu ili vatrene čuvare boga vatre,17 što se opet svodi na njihovu prvobitnu stražarsku simboliku. Istovetnog stražarsko-simboličnog karaktera su i udvojene predstave lavova između kojih se nalazi krater ili pehar, a takođe i predstave lavljih maski na pojedinim nadgrobnim spomenicima.19 Do danas otkrivene izolovane skulpture lavova sa pljevaljskog područja, posebno one sačuvane, koje potiču s ilirsko-rimske nekropole u Kominima, ne omogućavaju nam da sa sigurnošću odredimo njihovu upotrebnu funkciju koja je mogla da podrazumeva samostalno nadgrobno obeležje ili deo monumentalne nadgrobne celine u kojoj su skulpture lavova činile flankirajući gornji ili donji deo, pri čemu je njihova profilaktička simbolika sasvim izvesna.

Predstava ascije isklesana je na zabatu fragmentovane stele koja je kako se prema natpisu na njoj zaključuje, postavljena nad grobom ugledne ličnosti – dekuriona municipija,20 kao i na ploči u vidu zarubljene piramide koja je pokrivala kameni sanduk, to jest grob u užem smislu reči. koji se nalazio u grobnici Pakonije Montane na nekropoli u Kominima. Uz predstavu ascije, na ovoj ploči isklesana su i slova D M S, koja čine uobičajenu uvodnu formulu koja se pojavljuje na natpisnom polju rimskih nadgrobnih spomenika.

Problematika u vezi sa predstavom ascije i pojavom formule sub ascia dedicavit na nadgrobnim spomenicima posledica je niza okolnosti. Nijedan antički pisac ne govori o ovom predmetu kao sepulkralnom. Ona se pojavljuje na spomenicima slobodnih građana, robova, oslobođenika, pripadnika raznih sekti, pagana i hrišćana, što ukazuje na to da je ascija opšti simbol. Glavna mesta rasprostiranja su Galija, Italija i Dalmacija; u Africi, Panoniji Gornjoj i Dakiji je retka; a u Trakiji, Meziji Gornjoj i Donjoj i Noriku skoro je nepoznata. Formula sub ascia dedicare je u Galiji skoro redovna pojava čak i bez predstave ovog znaka, a u Dalmaciji se ova formula pojavljuje samo na jednom spomeniku,22 što je navelo istraživače na mogućnost dva shvatanja ovog simbola, a možda čak i dva rituala s kojima je bila povezana.23 Tumačenjem predstave ascije na nadgrobnim spomenicima bavili su se naučnici koji se svojim pristupom mogu podeliti u dve grupe: materijaliste i spiritualiste. Prema materijalistima ascija predstavlja stvarni alat kojim se kopa, odnosno gradi grob. Kod ublaženih materijalista ascija može da simbolizuje ritualni akt utemeljenja groba, odnosno akt religiozne posvete koji grob stavlja pod zaštitu božanstva, dok spiritualisti u predstavi ascije vide religiozni simbol povezan s besmrtnošću duše. B. Gabričević24 je pokušao da objasni zakonitosti između predstave ascije i specifičnog značenja pojedinih glagola u formulama koje se pojavljuju u natpisima na nadgrobnim spomenicima. Jedna od njih glasi: TITULUM DEASCIARE, MONUMENTUM VIOLARE, SEPULCHRUM VENDERE. Svrha ove formule bila je da spreči brisanje natpisa na spomeniku, čime bi se promenilo vlasničko pravo groba; da ne dozvoli oskrnavljenje spomenika rušenjem ili uklanjanjem; kao i da spreči prodaju samog groba, čime bi pokojnik kao prvobitni vlasnik bio uznemiren u svom večnom prebivalištu. Predstava ascije koja u materijalnom smislu jeste realan alat koji je služio u obradi kamena ili drveta, o čemu postoje oprečna mišljenja,25 u simboličnom smislu označavala je izradu natpisne površine i čin konačne izrade nadgrobnog spomenika, koji je tumačen i u metaforičnom smislu kao „zadnji udarac”,26 što je u svakom slučaju označavalo akt građevinskog dovršavanja groba povezanog s isticanjem vlasničkog prava. Ascija se, dakle, dovodi u direktnu vezu s religijskim koncepcijama o zagrobnom životu, jer simbolišući ideju zaštite nesmetanog počinka pokojnika u grobu ona izražava i veru u zagrobni život. Ovakvo tumačenje potvrđuje i tekst natpisa s jednog nadgrobnog spomenika koji se završava rečima: „vivus sibi posuit et sub ascia dedicavit domui aeternae lubens” što u prevodu znači „za života je sebi napravio i pod ascijom posvetio radujući se večnom domu”.27

1        V. Ćorović, Prilog proučavanju načina sahranjivanja i podizanja nadgrobnih spomenika u našim krajevima u srednjem vijeku, Naše starine III, Sarajevo 1956,135.
2        Isti, navedeno delo, 1956,135-142.
3         I. Herklotz, „Sepulcra” et „Monumenta” del Medioevo, Roma 1985,16.
4         K. Pač, Iz Pljevaljskog Sandžaka, GZM XXI, Sarajevo 1909, 130-131; S. Patsch, Archaologisch-epigraphische Untersuchungen zur Geschichte der romischen Provinz Dalmatien, WMBH XII, Wien 1912, 128.
5        C. Patsch, Archaologisch-epigraphische Untersuchungen zur Geschichte der romischen Provinz Dalmatien, WMBHIV, Wien 1896,20.
6         K. Pač, navedeno delo, 131; LJ. Zotović, Mitraizam na tlu Jugoslavije, Beograd 1973, 38-39, donosi podatak o tačnom nazivu lokaliteta koji se kod Pača pogrešno pominje kao Nefertara, a u pitanju je Lever Tapa, lokalitet Preslica.
7        A. Cermanović-Kuzmanović, D. Srejović, Ć. Marković, Komini, Pljevlja – rimska nekropola, AP 8, Beograd 1966, 116, T. HHP; Isti, Komini, Pljevlja – nekropola antičkog grada, AP 9, Beograd 1967,113-115, T. XXXVIII.
8         A. Cermanović-Kuzmanović, Rezultati novih arheoloških istraživanja na području Municipija y selu Komini, Simpozijum Seoski dani Sretena Vukosavljevića1U, Prijepolje 1976, 93-99; Ista, rezultati arheoloških istraživanjau selu Komini (MunicipiumS…), Starine Crne Gore, Cetinje 1978,93-100; Ista, Arheološka istraživanja antičkih nekropola u selu Komini kod Pljevalja, Starinar XXXI, Beograd 1980, 43-50; Ista, Komini – municipium S… nekropole, Beograd 1998,10.
9          H.Leclercq, L/on, DACL, IX, Paris 1930, 1198-1207; G.Boas, trans.,Thehieroglyphicsof Horapollo, Princeton 1993,56-57.
10       B. Gavela, Istorija umetnosti antičke Grčke, Beograd 1978,66-67.
11       C. Aldred, Egyptian art, London 1980,237-238.
12       Ž. Bazen, Grčka i rimska skulptura, Istorija svetske skulpture, Beograd 1976,127, sl. 117.
13 R. Mendel, Catalogue des sculptures Grecques, Romaines et Byzantines, t. I, Roma 1966, 1-2, 4, 563-564.
14       M. R. Vasić, Nadgrobni spomenici (stele i cipusi) u rimskoj provinciji Dalmaciji od I-IV veka n.e., Nepublikovana doktorska disertacija odbranjena na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1973. g., 314-319.
15       M. R. Vasić, navedeno delo, 314-319; R. Zotović, Rimski nadgrobni spomenici istočnog dela provincije Dalmacije, Užice 1995, 55-58; Ista, Rimski kameni lavovi iz zbirke NarodnoG muzejau Užicu, Saopštenja XXVI, Beograd 1995,123-130.
16       F. Cumont, L ’ atmosphere sejur des cimes, Recherches sur le symbolisme funeraire des Romains, Paris 1966, 156-161; M. R. Vasić, navedeno delo, 314-319.
17       P. Zotović, navedeno delo, 123-130.
18       F.Cumont,navedenodelo,158-160;A.F.Eberle, Un sarcophaged d’ enfant au J. Paul Getty Museum, Roman Funerary Monuments in the J. Paul Getty Museum, vol. 1, Malibu 1990,53-55.
19       S. R. Z. Child’s sarcophagus with seasons, Age of spirituality, New York 1979,180-181.
20      A. Cermanović-Kuzmanović, Nekoliko neobjavljenih našiisa iz Komina, Zbornik Filozofskog fakulteta 11/1, Beograd 1970,79.
21       D. Srejović, Grobnica Aurelije Maksimine i Pakonije Montane u Kominima (Municipijum S.), Zbornik Narodnog muzeja VIII, Beograd 1975,178.
22       N. Leclercq, Ascia, DACL, t. IX, Paris 1930, 2944-2971; M. R. Vasić, navedeno delo, 329-346.
23       M. R. Vasić, navedeno delo, 329-346.
24       B. Gabrićević, Nadgrobni kult, Studije i članci o religijama i kultovima antičkog svijeta, Split 1937,
25       N. Leclercq, navedeno delo, 2944-2971; M. R. Vasić, navedeno delo, 329-346.
26       Isti, navedeno delo, 329-346.
27       B. Gabričević, navedeno delo, 215-233.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 21, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: