RSS

Mr Gordana Tomović: Breznica

19 avg

GLASNIK ZAVIČAJNOG MUZEJA, Knj. 1 (1999), str. 69-76

Breznica je bila oblast u srednjem toku reke Ćehotine u koju su zalazili s robom dubrovački trgovci od kraja XIII veka, a u XIV i XV veku poslovali su u trgovačkom naselju Breznici, potonjim Pljevljima. Tu su u XV veku podignuti utvrđeni gradovi Kukanj i Ravan, postojala je turska nahija Breznica i na reci Breznici bio je znameniti manastir Sv. Trojice. Ime oblasti je nestalo, naselje Breznica preraslo je u grad Pljevlja, manastir Sv. Trojice se ne naziva više Vrhubreznica, jedino se i danas imenom Breznica naziva rečica kratkog toka, koja izvire severno od Pljevalja i posle 3,5 kilometra uliva se u Ćehotinu. A upravo su po njoj nazvani istoimena oblast, značajno trgovačko naselje i veliki manastir.

Premda je u žiži svetskog i domaćeg naučnog interesovanja više od jednog veka bilo rimsko naselje kod Pljevalja u selu Komini, zagonetni municipijum S, ni istraživači srednjovekovne isgorije nisu zanemarili ovaj kraj. Sačuvani su raznovrsni izvori – zapadni, latinski, prvenstveno dubrovački, srpski i turski – koji obiluju podacima za političku, kulturnu i privrednu istoriju pljevaljskog kraja, pggo je omogućilo da se razjasne opšti tokovi istorije društva u tom području kako u većim delima, tako i u posebnim studijama.1 Sledeći dobri uzor Prijepolja, gde su naučni skupovi pretočeniu zbornik Seoski dani Sretena Vukosavljevića podigli tamu s mnogih nepoznanica iz istorije Polimlja, časopis Brezninki zapisi usmeren je ka objavljivanju svakovrsnih priloga iz prošlosti pljevaljskog kraja, i to kako naučnika, tako i onih zanesenih ljubitelja i poznavalaca starina.

Semantika i etimologija reči Breznica, kao ime reke i naselja u jednini i kao ime oblasti u jednini ili u množini – Breznice – izgledaju na prvi pogled sasvim jasni: nazvanje je postalo od imenice breza, drvo, s mnogobrojnim izvedenicama u slovenskoj toponomastici. Međutim, breza, kao toponim čuva svoj izvorni oblik, o čemu kao najbliži primer svedoči ime srednjovekovnog trga Breze u Matarugama, jugoistočno od Pljevalja.2 U savremenom srpskom jeziku, kao i u onom iz doba Vuka Karadžića pridev od imenice breza je brezov ili brezav, a reč breznica povezuje se jedino s govečetom, konjem ili ovcom bele boje s crvenim pegama.3 Stoga je potrebno potražiti drugačije poreklo reči prema trajnim odlikama prirodne sredine pljevaljske rečice i oblasti i uporediti ih s drugim srednjovekovnim mestima istoga ili sličnog imena. Vlastelinstvu srpske arhiepiskopije u Žiči (1220) pripadala je planina Željin nad Breznicami, sa zimskim pašama od Brezne dolu niz Sutjesku. Planina Željin diže se jugoistočno od Kraljeva do 1785 m visine, pod njim je tresava Jezero, u blizini su srednjovekovna naselja i rudnici Plana i Gokčanica, a od Breznog dola ostalo je obližnje selo Brezna.4 Čini se da je još bliži odnosu naselja Pljevlja i reke Breznica selo Brezna na jezeru, Plavska reka i selo Plava u Opolju, južno od Prizrena. Kralj Stefan Uroš III1327. godine dodelio je manastiru Hilandaru selo Plavi na Breznom, što znači – na Breznom jezeru. U oba primera Brezna i Breznice su hidronimi – označavaju izdansku vodu, snažan izvor koji stvara manje jezero, izvedeni su iz iste osnove kao i imenica briz i glagol briznuti sa značenjem: naglo izbiti, odjednom poteći.5 Pretpostavci o zajedničkom poreklu reči briz, briznuti i Breznica ne treba da bude smetnja variranje osnovnog vokala i i e, jer je takva pojava posledica različitog izgovora slova jat, odakle i potiču dijalekatske razlike u srpskom jeziku. Otuda postaje razumljiva kolebljivost pisanja Breznice u istorijskim izvorima, jer se još neustaljeni izgovor drugog slova i (jat) čuo i pisao različito, kao Bresnica, Briesniza, Brisinica. Posebno je pitanje kako treba tumačiti zašto se uizvorima toponim javlja nekad u jednini, a nekad u množini. Slični primeri su poznati – kao što su postojali srednjovekovno naselje Senica, oblast Senice i turska nahija Senica, zatim reka Moravica, oblast Moravica – Moravice i nahija Moravica, tako je postojala i reka Breznica, naselje i oblast Breznica – Breznice kao i truska nahija Breznica. U tim primerima oblasno ime sačuvalo se kao imenica u jednini i u turskom periodu, čime je, u stvari, potvrđeno sgarije stanje, iz predturskog perioda. Turci nisu dali novo ime tim oblastima, već su ih beležili onako kako su ih Srbi oduvek zvali. A to znači da su stanovnici pljevaljskog kraja svoju reku, svoje naselje i svoju oblast nazivali Breznicom. Upravo stoga što je taj toponim imao više značenja, Dubrovčani su ga doživljavali kao umnoženi vid istog imena i beležili su ga u množini, kao Breznice.

Srednjovekovna oblast Breznica prostirala se u srednjem porečju reke Ćehotine, desne pritoke Drine, od okoline Pljevalja na istoku do Bukovice na severozapadu. Istočni deo oblasti zaprema pljevaljska kotlina, srednje visine od oko 770 m, duga 9 km, a široka 6 km, ostatak prastarog pliocenskog jezera, po čijem se dnu nataložio 20 m debeo sloj sivo-belog lapora, a po rubovima šest jezerskih terasa, od 818 do 1180 m, omogućuju umereno-kontinentalnu klimu. U narodu se nijedan deo pljevaljskog okruga nije nazivao župom, iako se zapaža širi uticaj opšte prihvaćenog gledišta u naučnoj literaturi da je Breznica bila župa.9

Premda je bila deo prostora gde su Srbi živeli od doseljenja i gde se formirala prva srednjovekovna srpska država, Breznica se u sačuvanim izvorima pojavljuje relativno kasno, tek krajem XIII veka. U dubrovačkoj kancelariji zabeležena je 12. septembra 1296. godine izjava Ilije, Stanišinog sina, kako ga je prethodne godine u mesecu septembru Gradislav sin Belmuža, s družinom opljačkao u oblasti koja se naziva Bresnica i kako mu je uzeo četiri konja s robom i četiri konja bez tovara, 5 perpera u dinarima, oružje i odeću, a šteta je iznosila 300 perpera. Pljačka se dogodila, po tome, septembra 1295, in contrata, que dicitur Bresniga.10 U srednjovekovnom latinitetu izraz contrada, contrata, contracta tumači ce kao: kraj, strana, gradska četvrt, ulica. U dubrovačkim izvorima pored opšteg značenja – oblast, kraj, predeo, taj izraz se upotrebljava da označi zemlju, veću oblast (contrata del Re – Hum); nečije područje (contrata Vlachorum;contrate Patriarche), kao i župu (Konavli, Trebinje).11 Dubrovčani su dobro poznavali predele i mesta u srpskoj državi, jer su tu lično poslovali i trgovali, a ponekad pretrpeli i štetu i razbojništvo. Srednjovekovna oblast Ljuboviđa u Polimlju nije nazvana kontrata, već župa u ugovoru koji su sklopili monah David, bivši župan Dimitrije i dubrovački graditelj Desina de Risa o zidanju manastira Davidovice, 30. avgusta 1281. godine.12 Oba dubrovačka izvora odnose se na isto vreme i područje, što ukazuje na to da su s razlogom jednu oblast nazivali župa, a drugu opštim izrazom – kontrata. Koliko je bila prostrana ta oblast, kao geografska i istorijskacelina, može se približno ustanoviti na osnovu sačuvanihizvora. Sredinom XV veka u Breznici se pominju dva utvrđena grada, Kukanj i Ravanski grad. I dok još postoje nedoumice gde se nalazilo drugo utvrđenje, dobro su očuvani ostaci grada Kuknja i podgrađa Potkukanj u selu Kukanj, na levoj obali Ćehotine, zapadno od Pljevalja.13 U gradu je u letnjim mesecima boravio veliki vojvoda Sandalj Hranić, pa se Kukanj smatra njegovim letnjim boravištem. U vreme hercega Stefana Vukčića Kosače (1435-1466), naslednika i sinovca vojvode Sandalja, čuva se ime Breznice za oblast u kojoj su Kukanj i Ravan.4 Značaj grada Kuknja, međutim, toliko je porastao da su Turci, po osvajanju tih krajeva formirali nahiju Kukanj, u kojoj se našla mala nahija Breznica. Među prihodima sandžakbega Hercegovine upisan je porez na sitnu stoku, od svakog sela na svaku ovcu po jednu akču godišnje, a više sela u nekim nahijama činilo je županluk jednog župana. Pored vojvoda, čija se vlast prostirala nad vojvodalukom, izuzetna pojava župana i županluka u turskom upravnom sistemu još jedna je među ustanovama koje su Turci preuzeli iz pokorenih srpskih država i srpskog društvenog ustrojstva i prilagodili svojim potrebama.5 U nahiji Breznici, sa naznakom da pripada Kuknju, županluk župana Ivana činilo je devet sela, u kojima je bilo 2828 ovaca. Svedeni na poglavare i predstavnike nekoliko seoskih naselja, hercegovi župani bili su odgovorni sandžakbegu za sakupljanje njegovih prihoda od sitne stoke, budući da su zastupali stočare većeg broja sela iz Breznice i iz nekoliko drugih nahija, ali nije poznato da li su imali i neke druge dužnosti i prava. Kao i vojvodaluk, naziv županluk ili županstvo označavao je područje nadležnosti jednog župana, koje je obuhvatalo više sela, moguće kao ostatak slobodne zemlje, gde su se neka dobra – ispaše, pojilišta i zimovnici – zajednički koristila za uzgoj stoke. Od navedenih devet sela u Breznici, položaj i ime triju nisu poznati, a staro ime sačuvala su seoska naselja koja se prostiru, gotovo u nizu, severozapadno od Pljevalja. Prvo i najbliže Pljevljima je selo Kukanj, jedino na levoj obali Ćehotine, dok su ostala sela: Prisoje, nasuprot Kuknju, zatim Gornja Brvenica, Glisnica, Crno Brdo i Jagodni Do, na desnoj strani Ćehotine i njenih pritoka. Navedena naselja činila su samo jedan deo srednjovekovne oblasti Breznice. Pre svega, tu je bila reka Breznica, eponim oblasti, sa svojim kratkim tokom, na kojoj se razvila u XIV veku trgovačka naseobina, koju je u XV veku nasledio trg Pljevlja. Jedno vreme oba naselja pominju se uporedo, dok nije trg u usponu, Pljevlja, prevladao i ugasio ili progutao starije tržno mesto. Tragovi toga procesa zabeleženi su u turskom popisu Hercegovine iz 1477. godine. Među selima koja su činila vojničku rezervu, u čitluku subaše Ismaila upisano je zapustelo selište, ili mezra, Vrhbreznica, koja pripada Kuknju, s prihodom od 795 akči, vlastita četiri mlina, stupa i polovina mlina u ličnom posedu. Subaša je bio starešina gradske oblasti, manje oblasti ili grupe ljudi, čija je dužnost bila održavanje reda i bezbednosti, a vojno i upravno bio je odgovoran sandžakbegu, slično funkciji kefalije ili kneza.16 Poznato je da se u nekim zapisima reka Breznica, kao i manastir Sv. Trojice kod Pljevalja nazivaju Vrh(o,u)breznica.17 Između manastira Sv. Trojice i obale Ćehotine do utoka Breznice ima oko 3,5 km, manje od zemljišta koje zapremaju prostrani atari današnjih sela pljevaljskog kraja. Sve je bilo blizu, na rečici Breznici, i trg Breznica i pazar Pljevlja i manastir Sv. Trojice. Na formiranje gradskog jezgra s turskom upravom od Vrhbreznice ka Pljevljima ukazivalo bi postojanje subaše 1477. godine.

Trg ili pazar Pljevlja i mezra Vrhbreznica ubeleženi su u nahiji Kukanj. Kako su i druga kukanjska naselja sa svih strana okružavala sela u nahiji Breznici, županluk župana Ivana ostatak je prvobitne oblasti Breznine, čije je ime potisnuo, a teritoriju preuzeo utvrđeni grad Kukanj.1 Otuda se granice nahije Kukanj približavaju opsegu prvobitne srednjovekovne oblasti Breznice.

Na istočnoj strani nahija Kukanj graničila se sa nahijom Mileševo. Sela Rabitlje, Grevo, trg Pljevlja i selo Rudnica pripadali su Kuknju, a sela Hranče, danas Ranče, Jabuka i Babine pripadali su nahiji Mileševa. Na severoistočnoj strani planina Gradina delila je nahiju Kukanj od oblasti Poblaće u nahiji Mileševa, kojoj su pripadala sela Bučje, Zastijenje i Ocrkavlje. Po obodu nahije Kukanj, ka severozapadu, nalazila su se sela na desnoj strani Ćehotine: Strahov Do, Dubac i Čestin, a susedna sela, Vikoć i Ječmište, pripadala su nahiji Sokol. Nahiji Kukanj pripadali su i planina LJubišnja (2238 m), visoravan Konjsko polje, između LJubišnje i Radovine planine, i planina Obzir (1869 m). Najjužnija sela nahije Kukanj bila su Tepca i Zasada na reci Tari, severno od Žabljaka.19

Planinski venac LJubišnje, Lisca, Kraljeve gore i Korijena u južnom delu nahije Kukanj tokom godine zaposedale su skupine vlaha nahija Komarnica, Kričak i Mataruge, koji su zimovali u mnogim kukanjskim selima. Krajem XV veka južno od nahije Kukanj postojale su nahije Mataruge i Kričak između reka Tare i Lima, po kojima se do danas nazivaju istoimeni predeli južno od Pljevalja. Teritorija turske nahije Kukanj bila je približno ona koju je zapremala srednjovekovna oblast Breznica. Najšire granice oblasti bile bi sledeće: na jugu reka Tara i planina Korijen, ka istoku Crni vrh i Marino brdo, ka severu planine Gradina i Kovač planina, na severozapadu Babino brdo i planine: Viševina, Šuplja stena, Goli Vjetrenik, Crni vrh, Radovina i Obzir, sve do Kobilovače na Tari. Omeđeno ovim visinskim obodom područje Breznice je zapremalo središnji tok i sliv reke Ćehotine. U širim geografskim okvirima u srednjem veku, kao i nahije Mileševa, LJuboviđa i Kukanj, Breznica je pripadala prostranoj oblasti Polimlja.20

1 P. Mrkonjić /Atanasije Pejatović/, Cpedhbe Polimlje u Potarjeu Novopazarskom sandžaku, Naselja srpskih zemalja I, Beograd 1902, 227-356 /Srpski, etnografski zbornik IV; M. Dinić, Zemlje hercega SvetoGa Caee, Srpske zemlje u srednjem veku, SKZ, Beograd, 1978,178-269. (prepggampano iz: Glas SKA182,1940,151-257); B. Hrabak, Proitost Pljevalja po dubrovačkim dokumentaša do početka XVII stoljeća, Istoriski zapisi XI, 1-2, Cetinje 1955,1-38; Ž. Šćepanović, Srednje Polnmlje u Potarje. Istorijsko-etnološka rasprava, Etnografski institut Srpske akademije nauka i umetnosti, posebna izdanja, 20, Beograd 1979; R. Ćuk, Dva stara trga u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983,39-46; A. Loma, Toponomastika i arheologija – antički lokaliteti kod Pljevalja i Prijepolm imoGući predslovenski ostaciu tamošnjoj toponimiji, Onomatološki prilozi X, Beograd 1989,1-32, /Srpska akademija nauka i umetnosti, Odel>enje jezika i književnosti, Odbor za onomastiku/; V. Cvijović, Neki pomeni pljevaljskih toponima u istorijskim izvorima do kraja petnaestog vijeka, Breznički zapisi 1, Pljevlja 1990,5-18.
2 R. Ćuk, Breza i Komorani – srednjovekovna naselja u Polimlju, Istorijski časopis XXXIV, Beograd 1988,61-73.
3 Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, II, Srpska akademija nauka i umetnosti, Beograd, 1962,143.
4 S. Novaković, Zakonski spomenici srpskih država srednjeGa veka, Beograd 1912,572; R. Pavlović, Podibar i Gokčanica, Naselja i poreklo stanovništva 30, Beograd 1948,217-443.
5 Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, II, Beograd 1962,170-171.
6 R. Đuk, Dva stara trGa u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983, 39-46, o varijantama beleženja Breznice u dobrovačkim izvorima str. 40, nap. 9.
7 N. Šabanović, Krajište lsa-bega Ishakovića, Zbirni katastarskipopis iz 1455. godine, Sarajevo 1964, 3-15, (vilajet Sjenica, 1455,1468. nahija Sjenica); E. Mušović, Nahija Moravica (Ivanjica) u XVI veku, Zbornik radova Narodnog muzeja XVI, Čačak 1986,95-105.
8 Enciklopedija Jugoslavije 6, Zagreb 1965, (518-519), s. v. Pljevlja/Jovan Vukmanović/.
9M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1972, 178-269, 200-201; Cochangu in Brisiniza castello con lo contato (1444), tumači kao grad Kukanj u župi Breznici, iako je podatak iz druge povelje (1454) upozoravao da se radi o gradu s utvrdama i gradskom okolinom (cum castris et pertinentiis suis).
10G. Čremošnik, Kancelariski i notariski spisi 1278-1301, Beograd 1932,158,402°.
11Lexicon latinitatis madii aevi lugoslaviae II, red. M. Kostrenčić, V. Gortan, Z. Herkov, Zagrabiae 1971,292, s. v. contrada; S. Ćirković, Bosanska crkva u bosanskoj državi, Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine I. Društvo i privreda srednjovjekovne bosanske države ANUBiH, posebna izdanja knj. LXXIX, Odeljenje društvenih nauka, knj. 17, Sarajevo 1987,191-254, o terminu contrata, str. 229, nap. 138.
12G. Čremošnik, Kancelariski i notariski spisi 1278-1301, Beograd 1932,65-66,143°.
13 M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978,200-201. (Kukanj), 241, smatra da je Ravanski grad bio severno od Pljevalja u selu Ravan, gde posgoje u bl izini toponimi Kula i Gradina. Međutim, 1477. godine selo Zastijenje, gde bi trebalo tražiti grad, pripadalo je oblasti Poblaće u nahiji Mileševa, up: A. Aličić, Poirnenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo, 1985,532.
14K. Jireček, TrGovački putevi i rudnici Srbije i Bosne u srednjem veku, Zbornik Konstantina Jirečeka I, Beograd 1959,205-303, str. 252, nap. 122.
15 N. Šabanović, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1982, 113-114; A. Aličić, Poimenični popis Sandzaka vilajeta Hercegovina, Orijentalni institut u Sarajevu, Sarajevo 1985,202-212, str. 211 – Nahija Breznica. N. Filipović, Vlasi i uspostava timarskog sistema u Hercegovini /, Godišnjak XII, Sarajevo 1974, 127-221. /Centar za balkanološka istraživanja 10/, 169-170: tumači pojavu župana kao naznaku župske organizacije sa županom na čelu, a nahije u kojima se ne pominje župan objašnjava većim brojem vlaha, zbog čega je promenjena struktura tih župa. Sam naziv županluk ili županstvo pokazuje međutim, da je reč izvedena od naziva župan, a ne župa.
16 B. Hrabak, Prošlost Pljevalja po dubrovačkim dokumentšma do početka XVII stoljeća, Istorijski zapisi, knj. XI, sv. 1-2, Cetinje 1955,1-38, str. 8-9, objašnjava promenu imena mesta naseljavanjem Vlaha, navodeći primer Onogošt – Nikšić, Vrsinje – Zupci, što u odnosu Breznica – Pljevlja nije bio slučaj; R. Ćuk, Dva stara trga u Polimlju, Istorijski časopis HH1H-HHH, Beograd 1983, 396, o Breznici, str. 392; A. Aličić, Poimenični popis Sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 360. (mezra Vrhbreznica); D. Bojanić, Turski zakoni i zakonski propisi iz XV i XVI veka za smederevsku, kruševačku i vidinsku oblast, Istorijski institut, Beograd 1974,169 (o subaši).
17LJ. Stojanović, Stšri srpski zapisi i natpisi, knj. I, Beograd 1982,158,492, zapis u rukopisu manastira Sv. Trojica, br. 25, iz 1537. godine: u manastiru, nazvanom Svetš Trojica, blizu reke Vrhubreznice 250, 865, zapis u rukopisu crkve Bistričke kod Nove Varoši, iz 1595. (1603?): pri hramu sveteživotvorešte i nerazdeljive Trojice, na reci Vrhobreznici kodmesta Plievalja; 361-363, 1436°, zapis u rukopisu manastira Svete Trojice kod Pljevalja, br. 1: mnoGogrešni inok Gavril koji napisa u rečenoj obitelji na reci Vrhobreznici, blizu mesta Pljevljau HerceGovini. Up. i A. Loma, Toponomastška i arheologija, Onomatološki prilozi X, Beograd 1989,1-32, str. 8-9 (Breznica i Vrhubreznica).
18 U popisu glavarine iz 1492. godine u vilajetu Hercegovini (Hersek) ubeleženi su nahija Kukanj, Poblaće i Mileševa, a Breznica se ne pominje: N. Todorov – A. Velkov, La situation demographique de la Peninsule balkanique (fin du XVe s.-debut du XVI es.), Sofia 1988, 288-290.
19A. Aličić, Poimenični popis Sandžaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 5 (Bučje), 22, (Zastijenje, Strahodol = Strahov Do, Dubac, Vikoč), 34 (Ljubišnja, Konjsko Polje, Obzir, Zasada), 46 (Jabuka), 47 (Hranče), 165 (pazar Pileva, drugi naziv Tašlidža = Pljevlja), 167 (Grevo), 210 (Ocrkavlje, Babina Brda = Babine), 286 (Ječmište), 309 (Čestin), 337 (Rabitlje), 590 (G. Rudnica), 592 (D. Tepce = Tepca).
20A. Aličić, Poimenični popis Sandzaka vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985, 31 (nahija Kukanj pripada Polimlju), 40 (nahija Mileševa, pripada Polimlju, drugi naziv Ostrovica i Poblaće), 50 (nahija Ljuboviđa, pripada Polimlju)
Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 19, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: