RSS

Radovan Pilipović: Patrijarh Varnava između ideologije i pastirskog rada

01 Aug

(„I život za Pravoslavlje“, Zbornik radova, Beograd-Pljevlja-Podgorica, 2012)

Sažetak: Na osnovu zvaničnih saopštenja, poslanica, govora i javnih nastupa, autor nastoji da pronikne u načela pastirskog rada Srpske pravoslavne crkve u vreme patrijarha Varnave Rosića (1930 —1937). Crkva je tražila svoje mesto u društvu, a njeno doticanje sa politikom, ideologijama i socijalnim pojavama obeleženo je dijalogom vođenim jezikom i terminologijom savremenih prilika. Prisustvo Crkve u društvu rađa uvek kulturne sadržaje u službi učvršćivanja njenog položaja i uticaja. Patrijarh srpski Varnava bio je na izvestan način prilično ambiciozan a ujedno i uspešan prvosveštenik Srpske pravoslavne crkve koji je mnoge od svojih ideja uspeo da ostvari. Delatnost na unutrašnjoj konsolidaciji prilika u Crkvi podrazumevala je u prvom redu kodifikaciju crkvenog zakonodavstva, to jest normiranje pravnih akata, Ustava i propratnih pravilnika. Uticaj Srpske pravoslavne crkve na mase vernika mogao se sprovoditi u skladu sa onim imperativima i pravcima koje su nametale nove prilike što su nastupale posle završetka Prvog svetskog rata, ujedinjenja Srpstva, stvaranja zajedničke južnoslovenske države u novim decenijama života u pomenutim društveno-političkim okvirima.

Univerzalne vrednosti i poruke proistekle iz učenja hrišćanske vere, suočavale su se u instituciji Srpske pravoslavne crkve sa tekućim društvenim i socijalno-političkim pojavama. Stvarnost u višenacionalnoj i polikonfesionalnoj jugoslovenskoj zajednici morala se odraziti na način ophođenja sa vernicima. U tom kontekstu, ideologija tolerancije i nesumnjivog jugoslovenstva kralja Aleksandra Karađorđevića davala je, moglo bi se reći, do 1934. godine početni kurs i impuls javnom delovanju patrijarha Varnave.

Kraljevina Jugoslavija predstavljala je politički okvir koji je okupio gotovo ceo srpski narod, a za takvu državnu formu Srbi su u svetskom ratu podneli velike žrtve. U skladu s takvim istorijskim i pragmatičnim tumačenjem, mesto srpskog sveštenstva, s jedne strane, bilo je u neku ruku predvodničko i moglo bi se konstatovati da je tako bilo još od početaka nacionalne revolucije Srba 1804. godine.1

Diferencijacija dva najveća naroda južnoslovenske države, Srba i Hrvata, na podlozi i osnovama konfesionalnih različitosti, budila je nepoverenje, pa čak, u pojedinim periodima, i krajnje oblike šovinizma. To je bio izazov za pravilno iskazivanje sinteze onog što je univerzalno hrišćansko sa ljudskim u srpskom pravoslavlju. Drugačije se i nije moglo nego da se položaj Srpske pravoslavne crkve u tom vremenu, da tako kažemo, oslika jarkim bogoslovskim bojama, kako 6i se kroz teološke slike i retorske ukrase rezimirao i skicirao njen istorijski put.

Tekst Značaj Vaskrsenja Hristovog i Svetosavske pravoslavne crkve za srpski narod objavljen o Vaskrsu 1937. godine predstavlja kvintesenciju mentaliteta što se oblikovao vremenom u srpskoj istoriji, a koji se zasniva na sintezi nacionalne svesti i proživljavanja hrišćanske vere.2 Napisan uoči patrijarhove smrti, verovatno je trebalo da bude temelj budućeg kulturnog pravca, ali, ništa manje, odražava i svojevrsno raspoloženje srpskopravoslavnog klira, koje je bilo sposobno da nacionalnim vrednostima sadržajno oplemeni hrišćansku dogmatiku.

U Vaskršnjoj poslanici iz 1930. godine, prvom obraćanju pastvi, nakon izbora za patrijarha, Varnava ukazuje na opasnost od iskušenja koja nailaze za „Srpski narod i njegovu Svetosavsku Crkvu“, podsećajući na žrtve koje je Srbi podneli na oltar stvaranju južnoslovenske zajednice: „Srpska Pravoslavna Crkva u velikom i svetlom hramu narodnog jedinstva, pod mudrom upravom njenog glavnog Tvorca, Njegovog Veličanstva Kralja, — sad ima nove velike zadatke“3

Bliskost sa dinastijom Karađorđevića, koja je bila inicirana patriotizmom, ali i pragmatičkim razlozima, pre svega radi osiguranja boljeg materijalnog položaja Crkve, uzdizana je u pastirskom radu patrijarha Varnave na viši nivo istorijskih reminiscencija: „U ovom retko pobožnom momentu svi mi osećamo promisao Božji, koji je kroz sve vekove pratio naš narod. Ponavljaju se istorijski događaji ne samo iz novijeg doba naše istorije nego i iz najstarije prošlosti. Pred nama trepere vekovne vladalačke ideje savakupiteljstva našeg naroda i izgraditeljstva njegove kulture.“4 Tim rečima je patrijarh započeo govor na osvećenju Crkve Svetog Đorđa na Oplencu, zadužbine i mauzoleja Karađorđevića.

Patrijarh je u nastavku besede istakao motiv srednjovekovnog zadužbinarstva kod Srba, napravivši analogiju sa važnošću savremene vladarske loze: „Rodonačelniku današnje vladajuće dinastije besmrtnom Voždu Karađorđu Promisao Svedržitelja dala je da on stane na čelo dičnih Šumadinaca i povede i posle mnogo vekovnog robovanja neravnu borbu sa zavojevačima i upropastiteljima naše srednjovekovne države i kulture. I on je našu slavom uvenčanu Šumadiju pretvorio u Pijemont pokliča za Oslobođenje i Ujedinjenje vaskolike naše braće.“ 5

„Poigravanje“ sa istorijskim činjenicama i njihova funkcionalizacija uočljiv je i u besedi patrijarha u Skoplju, koja je predstavljala oproštaj sa mitropolijskom katedrom: „Po oslobođenju i ujedinjenju našeg naroda Božijim promislom naš Veliki Kralj Aleksandar obnavlja Patrijaršiju. Na tron obnovljene Patrijaršije dolazi drugi po redu Patrijarh u licu mom kao skopski mitropolit. Sad se sa svih strana naše države od strane vernih sinova Srpske Pravoslavne Crkve izražava nada na uspešan rad novog Patrijarha na polju crkveno-verskog života.“6

Patrijarh Varnava

U govoru na ustoličenju u Peći, patrijarh Varnava je ukazao na moralnu vrednost crkvenih vođa, uz dozu kritike: „Svi mi arhijereji, sveštenstvo i naša braća treba da se okupimo oko ovog svetog trona da budemo dostojni naših starih patrijaraha, arhijereja i jereja u duhu Svetosavske crkve… Ovo je moj program i moja ljubav prema Crkvi i pastvi svojoj kojoj sa ovoga vekovima osvećenog mesta iz trona velikih mučenika patrijarha šaljem svoj patrijaršski blagoslov i blagosiljajući pozivam da na svemu odamo Bogu hvalu.“7

Kao prvosveštenik koji izražava duhovno jedinstvo Crkve, patrijarh srpski je preduzeo obavezu posećivanja eparhija, tzv. kanonske vizitacije, koje su svaka na svoj način preduzimane radi ukazivanja na aktuelne probleme, izazove i iskušenja. Započeo je te delatnosti u svojoj eparhiji, Arhiepiskopiji beogradsko-karlovačkoj, posetivši njen najudaljeniji i najzapadniji deo, krajeve oko Osijeka i Dalja. Značaj posete Dalju i Osijeku, koji se u arhidijecezi sremsko-karlovačkoj Mitropolije karlovačke, crkvenog organizma Srba u „državi austrijskog ćesara“, ogledao u vladičanskom dvoru i eparhijskim vlastelinstvom, osvežiće neke druge srpske istorijske tradicije. Glasnik Srpske Pravoslavne Patrijaršije, počev od pomenute posete objavljuje izveštaje sa kanonskih putovanja prvojerarha Srpske pravoslavne crkve.8

U Božićnoj poslanici iz 1931. godine čini se da se patrijarh ponajviše zadržava na pitanju položaja Ruske pravoslavne crkve, naročito u Sovjetskom Savezu: „Srpski pravoslavni narod po svojoj urođenoj osetljivosti i hrišćanskom nadahnuću duboko saoseća bol svoje braće Rusa u danima današnje njihove sudbine. Nikada ne može naš narod zaboraviti jednokrvnoj i jednovernoj svojoj braći Rusima na svemu onome što su učinili kroz vekove za dobro i sreću našega naroda. Zato se i danas od svega srca molimo Novorođenome Spasitelju Sveta da nam spase Rusiju9

U prigodnim prilikama patrijarh Varnava bi posle verske ceremonije često iskoristio mogućnost da kao prvosveštenik izrazi svoju lojalnost vladaru. Ponekad, gledano iz današnje perspektive, to bi delovalo i patetično: „Slaba je moja reč danas da pred Vama iznesem osećanje našeg naroda prema Kralju, kakvo istorija ne pamti. On je sav u ljubavi narodnoj i naš narod na Njega gleda kao na svoje sunce, jer Njegova Kraljevska Milost obuhvata kao i zraci sunca, kako grešnike, tako i pokajnike, da bi ih priveo spasenju i našoj ujedinjenoj i moćnoj Jugoslaviji.“10 Kao da ovim rečenicama ukazuje i na izvesne političke trzavice, a grešnici su, po svoj prilici, oni koji nisu podržavali projekat unitarne Jugoslavije.

Posledice svetske ekonomske krize i recesije 30-ih godina XX veka osećale su se i u Jugoslaviji, i patrijarh pokušava da sagleda pozadinu problema. „Mnogo je važnije i spasonosnije govoriti i spasavati ljude od moralno-verske i nacionalne krize. U ovoj krizi treba tražiti uzrok i materijalnoj krizi“, ukazuje on. „Ovaj vekovni program našeg naroda vodi svoje poreklo od osnivaoca države, prvosvetitelja i prosvetitelja Sv. Save. Ovaj program sve nas pravoslavne Srbe čini širokogrudim u shvatanju svoga položaja i u današnjoj našoj moćnoj državi Jugoslaviji i celome svetu.“11

Zagrebački Katolički list, br. 16 (1931) kritikovao je Vaskršnju poslanicu patrijarha Varnave, ocenjujući da je reč o srpskom šovinizmu i hegemonizmu, uprkos bogoslovskoj terminologiji. Navedene su i neke rečenice iz patrijarhove besede: „Pravoslavni svet sa dubokim bolom žali za nemio događaj razjedinjenja crkve…Vaseljenska Pravoslavna Crkva neprestano se moli Bogu o sjedinjenju Božijih Crkava. Vaseljenska Pravoslavna Crkva rado sarađuje sa svima crkvama koje su u istini dobre volje, na svima opštim velikim hrišćanskim zadacima, a u prvom redu na zadacima međunarodnog mira i bratstva, hrišćanske ljubavi i milosrđa.“12

Po zamisli je zanimljivo patrijarhovo obraćanje vernicima — o desetogodišnjici stupanja kralja Aleksandra na presto u beogradskoj crkvi Svetog Aleksandra Nevskog. U tom govoru, napravivši vezu sa ruskim knezom i prisutnim emigrantima, patrijarh za jugoslovenskog suverena kaže: „Obdaren od Boga svima osobinama čovekoljublja i potrebnim narodnom vladaru vrlinama, naš je Kralj ceo takav, jeste i biće moćan stožer ujedinjenoga naroda u velikoj Jugoslaviji. Današnje ujedinjenje našega naroda jeste stvarnost za kojom su vekovima težili najveći duhovi našega naroda. I Bogu je bilo ugodno, da ostvarilac ove ideje bude baš naš kralj Aleksandar, kome je ceo naš narod sa svagdašnjim pouzdanjem poverio svoju sudbinu.“13

Glasnik Srpske Pravoslavne Patrijaršijs prenosi manifest kralja Aleksandra kojim je proglašen novi Ustav, pa tako crkvena štampa igra i državotvornu ulogu.14

Donošenje državnog Ustava (1931) išlo je pod ruku sa nastojanjima da stupe na snagu novi Zakon o Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Ustav Srpske pravoslavne crkve. Tako je Božićna poslanica, doneta krajem 1931. godine, sva u znaku novog crkvenog zakonodavstva koje je kako stoji, za Crkvu predstavlja novo rođenje. Metafora uzeta iz Jevanđelja, aktuelizovana u pogodnom trenutku, ipak računa i sa ovozemaljskim teškoćama: „Nećemo tajiti od Vašega blagočestija da je izgradnja takova Ustava bio mučan i težak posao. Kao što vidimo, mnogo je bilo crkvenih oblasti koje su se ujedinile u ovu Patrijaršiju, i različiti su načini bili po kojima je crkva u njima živela. Trebalo je naći jedini put kojim da pođu od sada sve te oblasti, sada već kao jedina Crkva. Taj put je nađen i obeležen u novom Ustavu.“15

Odnos Srpske pravoslavne crkve sa Rimokatoličkom vremenom je prevazilazio teorijsko-dogmatska sučeljavanja ili nacionalne sentimente Srpstva i Hrvatstva. U vreme patrijarha Varnave Srpska pravoslavna crkva započela je graditeljsku delatnost po krajevima tradicionalno naseljenim rimokatoličkim stanovništvom, kao što su jadransko primorje ili slovenačke pokrajine. Tako je patrijarh Varnava lično uzeo učešća u osvećenju novopodignute crkve Svetog Save u Celju 19. juna 1932. godine.16 Rimokatolička jerarhija je to doživela kao provokaciju, pa je 29. juna, dakle samo deset dana kasnije, zakazala Evharistijski kongres, na kome je proglasila i promovisala svoje strukturalno i organizaciono jedinstvo.17 Infrastruktura, da tako kažemo, pravoslavlja u Sloveniji do kraja 1933. godine računala je na parohije u Ljubljani, Mariboru i Celju gde u to vreme bogosluženja obavljaju vojni sveštenici, u Kočevju (gde se početnički ustrojavala crkvena opština) i Rogoškoj Slatini, koja je bila pripadala parohiji celjskoj.18

Istovremeno, srpska crkvena štampa, prvenstveno u zvaničnom Glasniku, umela je da objavi ovakve i slične konstatacije: „Od vremena narodnog oslobođenja i ujedinjenja razmahala se rimsko-katolička propaganda u našoj otadžbini kao nikada dotle“19, naročito ukazujući na nove kultove koje u mešovitim etničkom sredinama favorizuju opati i biskupi kao što je to bio slučaj sa „Blaženom Ozanom Kotorkom, djevicom trećeg Dominikanskog reda“.20

Sveti arhijerejski sabor u Sremskim Karlovcima krajem avgusta 1932. zaključuje: „Na istorijskoj ravni od skoro 700 godina ukazuje se ujedinjena srpska crkva u grandioznoj veličini svojoj. Dogmatsko, moralno, jerarhijsko i pravno jedinstvo njeno nadmašuje svaku društvenu formaciju u Jugoslaviji.21 Rezimirajući, s tim u vezi, administrativne poteze u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, i ono što je učinjeno u sferi uprave i kadrovske politike Vladislav Majevski je konstatovao: „Prijatno je opaziti, da sveštenstvo sve više oseća potrebu znanja i učešća u kulturno-naučnom radu. O tome svedoči revnosno posećivanje sveštenstvom naučnih lekcija i predavanja, živo učešće u crkvenim žurnalima i izučavanje mesnih crkvenih starina kao i njihovo opisivanje.

Duhovni preobražaj i važnost hrišćanske misije Srpske pravoslavne crkve iskazan je i u poslanici koja promoviše „Pokajnu godinu“, vreme određeno za kalendarsku 1933. „Pokajnu godinu“ patrijarh Varnava je promovisao ne samo svojim autoritetom, nego i dignitetom članova Sinoda.22 Poziv na intenzivniji duhovni život, praktikovanje svetih tajni, pohađanje bogosluženja podrazumevao je da bi svi potencijali trebalo da budu stavljeni u svrhu spiritualizacije zemaljskog postojanja. „Pokajna godina“ je trajala od Vaskrsa 1933. do Vaskrsa 1934. godine, a svečano je objavljena u Nedelju pravoslavlja u patrijaršijskoj rezidenciji u Beogradu.23

Poslanica patrijarhova se i ovog puta pozivala na nacionalnu istoriju: „Neka u toku ove godine pokajnički pođe, u manjim i većim grupama, po mnogobrojnim našim svetinjama,po manastirima, po zadužbinama svojih careva i svetitelja mnogih i mnogih viteza duha i vrline. Sa narodom i starešine narodne, i sveštenici i duhovnici, vaspitači i vaspitanici i svi potomci onih čeličnih karaktera iz Ustanka, svi sinovi kneza Lazara Kosovskoga, sva duhovna čeda Svetoga Save.“24

U „Pokajnoj godini“ se računalo i na panpravoslavne potencijale Kraljevine Jugoslavije i njenog istorijskog i kulturološkog susedstva: „Najzad, Pokajna Godina treba da podseti sve krštene narode na spasonosnu žrtvu Hristovu za rod ljudski. Ako li sve, onda, svakako, na prvom mestu, pored nas i našu pravoslavnu braću: Ruse, Bugare, Grke, Rumune i ostale Božje narode sa apostolskim tradicijama i velikom istorijom mučeništva za pravu veru“25

Za vreme „Pokajne godine“ propisana je posebna molitva26 u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, a razvila se živa delatnost u popularizaciji hodočasničkih putovanja u Svetu zemlju.27

Teolozi, ali i drugi intelektualci bliski Srpskoj pravoslavnoj crkvi imali su smelosti da ukazuju na određene društvene pojave, u sferi političke filosofije i ideologije ili društvene stvarnosti koje su mogle biti od uticaja na moral. U tom pogledu značajno je što se u Glasniku pojavio proročanski tekst o protagonistima nacional-socijalizma u Nemačkoj u kome se kaže: „Šta će se u Nemačkoj dogoditi u idućem vremenu još ne znamo. Opasnost je moguća i preti opasnost da dođu na vlast oni koji zastupaju navedeno političko, kulturno i socijalno religiozno shvatanje. Hoće li Hristos pobediti i proterati po drugi put Votana, hoće li krst Golgote pobediti Hakengrajc, videće se. Moguće je da će i nemačka crkva biti crkva mučenika. Šefovi hitlerizma i ne taje, da im je u volji da imitiraju Nerone, Dekije…“28

Luka Vukmanović u sličnom kontekstu piše protiv komunizma, osvrćući se kritički na knjigu Lava Trockog Kultura novoga doba (prev. B. Demetrović), predstavljajući odnos proletarijata prema istoriji, nauci, kulturi, umetnosti.29

Vladislav Majevski primećuje za pornografiju da je „gruba čulna izveštačenost“.30

Jedan drugi Rus emigrant pobija opet materijalističku antropologiju i njenu projavljenost u sportu koji prema njegovom mišljenju, takođe nema hrišćanske osnove.31

Vaskršnja poslanica 1933. još jednom pokušava da učvrsti verne u kursu „Pokajne godine“, jer pokajanje donosi red u domaćem porodičnom, a mir i razumevanje u parlamentarnom životu. Interesantno je, sa današnjeg stanovišta, da i u njoj ima proročkih nagoveštaja: „Na međunarodnom polju opšte uzajamno nepoverenje i duhovna i ekonomska borba, koja jednom lako može da izbije u opšti ratni požar od koga se može očekivati slom vekovne kulture i kulturnoga poretka. Verske zablude i gresi nose u sebi i sud i kaznu.“32

Dalje, u jednom programskom tekstu u Gpasniku ukazuje se na potrebu postojanja dnevnog lista Srpske pravoslavne crkve: „Nedostatak pravoslavnog mišljenja bez sumnje u vezi je sa starom slabošću srpskog društva, što neće da uči pozitivne podatke. Ne interesuje se za predmete i ne voli predmete.“33

Propagiranje „Pokajne godine“ nastavljeno je pozivom na borbu sa grešnom ljudskom prirodom i uzimanjem aktivnog učešća u bogoslužbenom životu Crkve.34

Počevši od 1934. godine intenvizirani su susreti zvaničnika Srpske i Bugarske pravoslavne crkve, došlo je do obnavljanja, da tako kažemo, porušenih mostova komunikacije, što kod pravoslavne pastve razvija osećanje hrišćanskog univerzalizma i milosrđa. Početne impulse u tim aktivnostima daju studenti iz Sofije predvođeni profesorima Paševim i Ivanovim, a koje patrijarh Varnava prima u rezidenciji u Sremskim Karlovcima.1 Zajednička vera je, kako se navodi, mogućnost za prevazilaženje političkih nesporazuma iz novije prošlosti.35 Zbližavanje Srba i Bugara, posebno njihovog sveštenstva, sa zadovoljstvom su primećivali i pozdravljali i hroničari u svojim efemeridama.36 Srpski studenti su uzvratili posetu bugarskoj braći, bili primljeni kod mitropolita sofijskog Stefana, a posetili su i Sofiju i manastir Rila.37 Studentsko angažovanje u tom trenutku, kako se smatralo, postaje model za međupravoslavno zbližavanje i unutrašnju crkvenu misiju.38

Sve to bio je svojevrstan uvod za posetu sofijskog mitropolita Stefana patrijarhu Varnavi i Srpskoj pravoslavnoj crkvi 6. septembra 1936. godine. Posetu Beogradu bugarskih velikodostojnika organizovao je „Jugoslovenski nacionalni savet za zbliženje naroda pomoću crkava“, predvođen teologom dr Vojislavom Janićem. Mitropolit Stefan i patrijarh Varnava služili su u beogradskoj Sabornoj crkvi blagodarenje povodom rođendana kralja Petra II Karađorđevića.39

Vaskršnja poslanica iz 1934. tretira večnu bogoslovsku temu Hristovog vaskrsenja i njegovu poruku za istoriju čovečanstva. Poslanica je bazirana na osnovama tradicionalnog providencijalnog shvatanja istorije ljudskog roda, a tek pri kraju je obogaćena diskretnom nacionalnom notom. Naime, reči vaskršnjeg pozdrava (Hristos vaskrse!) tumače se na sledeći način: „One su pobedonosna, svečana himna, koja ide od usta do usta. Te su reči pobedna pesma i Srpske pravoslavne crkve, koja u duhu Sv. Save, vodi neprekidno svoj narod prosveti i spasenju.“40

Petar Rađenović, u to vreme merodavni pisac srpske etnografije i ugledni klirik Eparhije banjalučke, oglasio se bogoslovskim tekstom u zvaničnim novinama Srpske pravoslavne crkve. Raspravljajući o odnosu verskog i nacionalnog u titulaturi i službenom nazivu autokefalne crkve srpskog naroda on konstatuje: „S koga god gledišta pođemo, izlazi sve na jedno da u nazivu Crkve prvo mesto treba da zauzme reč koja sadrži u sebi versku oznaku njenu, a onda tek da dođe teritorijalno-nacionalna oznaka kao dodatak na kraju naziva“.41

Administrativni uspesi, manifestovani kroz organizaciono jačanje Srpske pravoslavne crkve i primenu dogovorenih i utvrđenih načela upravljanja i života, popraćeni su i ideologizacijom i diskretnom reprezentativnošću. Zapamćena je beseda patrijarha Varnave na početku prve sednice Patrijaršijskog saveta u Karlovcima 29/16. maja 1934. godine.42

Ubistvo kralja Aleksandra u Marselju 9. oktobra 1934. godine notirano je sa žalošću u Božićnoj poslanici na kraju te godine: „I ove godine težak, pretežak udarac pogodio je naš narod svirepim i tragičnim gubitkom Viteškog Kralja Aleksandra Ujedinitelja, prvog i najprimerenijeg sledbenika svetih Hristovih načala o miru i ljubavi, u čijoj službi je i pao kao uzvišeni mučenik i herojski pobornik međunarodnoga mira. Inače, tragičnom događaju u vezi sa atentatom na kralja Aleksandra posvećen je i jedan broj Glasnika.43

Atentat na kralja Aleksandra bio je udar za jedinstvo i na simbol suvereniteta zemlje. Za Srbe, na nivou nacionalne katastrofe. Za pravoslavno sveštenstvo, predvođeno patrijarhom Varnavom, takođe – tragična stvarnost.

Jedan istorijski jubilej je usledio nakon atentata na kralja Aleksandra i doprineo jačanju patriotskih osećanja. Reč je o obeležavanju 700 godina od rođenja osnivača autokefalne Srpske pravoslavne crkve – Svetog Save.44

Program započet kodifikacijom zakonodavstva, početnim graditeljskim zamahom, popularizacijom ocrkovljenja, odnosno svetotajinskog života, nastavljen je kroz negovanje istorijske uspomene na velikog sina srpskog naroda i Nemanjine dinastije. Tako je posle „Pokajne godine“ 1933/34, usledila „Svetosavska godina“ koja je trajala od 13. januara 1935. do 15. januara 1936. godine. Manifestacija je objavljena i započela emitovanjem obraćanja patrijarha Varnave na radio-talasima. Tu besedu patrijarh počinje retorskim pitanjem: „Ko je prvi iz srpskoga roda postao apostol Hristov? Ko je prvi raširio i omilio nauku Božju celom našem narodu“?45

Cilj obeležavanja „Svetosavske godine“ je bio da „srpski narod u ovoj proslavi vidi, kao na filmu, svoju živu sliku, svoj sedmovekovni život. Za nas Srbe nema uzvišenijeg, ni dragocenijeg, ni milijeg jubileja od svetosavske godine.“46 Obeležavanje sedam vekova od smrti Svetog Save proglasio je Sabor. U zvaničnoj patrijaršijskoj poslanici podseća se na istorijski značaj svetitelja Save za srpsku Crkvu i naciju, za srpsku kulturu uopšte. U tom obraćanju vernicima iz istorijskog konteksta se prelazi na savremene tokove i konstatuje da je Sveti Sava „samo fizički umro“.47 Ističe se kult Svetog Save i u sestrinskim pravoslavnim crkvama kod Rusa i Bugara na primer, a ličnost srpskog svetitelja izrasta i u metaforu južnoslovenskog ujedinjenja, jer mu pohvalne vence u stihovima plete fra Andrija Kačić Miošić, a islamizovani Srbi se zbog njega kolebaju, kako svedoči istorijski izvor: „Turci veruju Svetom Savi i uzimaju znak krsta i pokrštavaju se“.48

I pored svega, veličanje svetosavlja naišlo je na otpor kod predstavnika sveštenstva Rimokatoličke crkve, koji se sažeto može sagledati u kontraposlanici zagrebačkog nadbiskupa Antuna Bauera. On sveštenstvu poručuje da je „Svetosavska godina“ „čisto crkveno-vjerska i plemenska stvar i proslava srpsko-pravoslavne crkve, koja se na pripadnike drugih konfesija, pa s toga ni na katolike ne odnosi“.49 Širi osvrt i kritiku na račun takve crkvene politike Rimokatoličke crkve u Jugoslaviji daje u jednom zapisu episkop ohridski Nikolaj Velimirović.50

Dr Niko Kalođera koristi „Svetosavsku godinu“ da se kao starokatolički intelektualac suprostavi nadbiskupu Antunu Baueru: „Jer eto baš naša starokatolička crkva ne samo što svojim vernima ne zabranjuje da slobodno učestvuju u verskoj proslavi Sv. Save, već to ona svojim vernima najtoplije preporučuje i naređuje. I to s ovih razloga. Sveti Sava je jedan veliki hrišćanski svetac, jer je hrišćansku veru i moral ucepio u dušu svoga naroda“51

Takođe, i Marko Kalođera poglavar Hrvatske starokatoličke crkve ukazuje da se Sveti Sava, kao i Grgur Dobrić, biskup ninski, zalagao za narodu razumljivu liturgiju i narodni jezik u bogosluženju.1 U izvesnoj preraspodeli crkvenih snaga starokatolici su se inače zalagali za javnu i iskrenu saradnju sa Srpskom pravoslavnom crkvom.52

„Svetosavsku godinu“ su pozdravili nemački evangelisti u Jugoslaviji. Biskup dr Filip Pop je 25. januara 1935. pisao patrijarhu srpskom, čestitajući sveštenstvu i vernicima Srpske pravoslavne crkve: „Od srca želim da bi se duh Svetog Save oživotvorio u srcu vernika… Čast mi je i ovom prilikom Vašoj Svetosti izraziti moje iskreno poštovanje i hrišćansko-bratsku ljubav i odanost.“53 U okružnici svojim sveštenicima i vernicima objavljenoj istog dana poglavar Evangeličke crkve „zemaljski biskup“ kaže: „Iako ja znam, jer samo se po sebi razume, da će u tome slučaju naše crkvene opštine uzeti učešća na tim svečanostima, ja bih ipak i ovim načinom da preporučim našim parohijskim zvanjima i opštinama, da odašiljanjem predstavnika u većem broju na proslave Sv. Save, ukažu dužnu – pripadajuću – pažnju i simpatiju sestrinskoj pravoslavnoj Crkvi i velikom reformatoru Sv. Savi, kao što su, kako je napred rečeno, i srpski pravoslavni Hrišćani to učinili prema našem Luteru.“54 (Reč je o jubileju Reformacije, 450 godina od pojave Martina Lutera, osnivača protestantizma.

Sa „Svetosavskom godinom“ su se podudarili i neki lični jubileji patrijarha Varnave, koji su pominjani kako bi se ojačao njegov autoritet crkvenog poglavara; 30-godišnjica od monašenja (1905), 25-godišnjica od episkopske hirotonije (1910) i petogodišnjici patrijarhovanja (1930).55

Ne udubljujući se u to kako su nastali pojam svetosavlje, pridev svetosavski i imenica svetosavac, sa sigurnošću se može reći da je upotreba tih termina 30-ih godina XX veka na neki način omeđavala kulturne i nacionalne posebnosti pravoslavnih Srba. Pokušaj svojevrsne dekonstrukcije od rimokatoličkih teologa zasnivao se na istoriografskim tumačenjima iz druge polovine XIX veka o tobožnjoj pokornosti Svetog Save rimskom papi.56 Takve radove su uporno pisali rimokatolički misionari ustaljeni u Beogradu, sprovodeći i u prestonici svoj „misionarski“ rad, koji je u očima predstavnika Srpske pravoslavne crkve ocenjivan kao prozelitizam.57

Istraživači, naročito strani, na korišćenje pojma svetosavlje gledaju kao na nekakav centralizovani pokret bogoslovskih teoretičara, dirigovan dakle iz jednog izvorišta, iz hijerarhije vlasti i učiteljstva Srpske pravoslavne crkve.58 To, ni u kom slučaju, nije pravi pristup. Ako bi se svetosavlje analiziralo kao pokret, ustanovilo bi se da je pre reč o neformalnim strujanjima među tadašnjim studentima Bogoslovskog fakulteta koji su imali hrabrosti da otvoreno kritikuju tadašnji crkveni život i negativne pojave u verskom miljeu. „U crkvenoj mašini ima mnogo zarđalih zavrtanja. Potrebna je obnova. U njen organizam treba uneti mnogo snažne i zdrave krvi; mnogo mladih i pametnih radnika treba vinogradu Gospodnjem“, objavljeno je u istom kontekstu u listu koji finansira lično patrijarh.59

Svetosavlje je izlazilo kao časopis studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta. Iza njegove izdavačke politike stajalo je studentsko udruženje, za koje je posle nešto više od godinu dana rada pokazalo da nije homogeno.

Grupa mladih teologa kritikovala je crkveni život, tražeći nove puteve i načine za iskaz bogoslovske misli. Ukazujući na probleme u crkvenoj praksi i na moguća rešenja, njihovi tekstovi su predstavljali hrabru opoziciju umrtvljenom i birokratizovanom životarenju crkvene institucije. Uspeh nacionalnog ujedinjenja, svetski ugled srpskog naroda u celini, nacionalni i rodoljubivi napori izneseni na plećima crkvenih velikodostojnika XIX veka ipak nisu nudili dovoljni moralni kapital u novonastaloj stvarnosti višekonfesionalne Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (Jugoslavije). Svetosavlje stoga pokušava da na izvestan način preformuliše doktrinu Srpske pravoslavne crkve na osnovu koje bi trebalo voditi novu kulturnu politiku.

Časopis je bio prvi pokušaj novoga duhovnog izraza najmlađih generacija u tadašnjoj Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Duboko odan pravoslavlju i pravoslavnoj misli i duhu on je, istovremeno, bio i socijalno i idejno napredan. Duhovno blago crkve on je pokušavao da raskriva na način koji će moći privući i one van crkve, koji su tražili put i solidno duhovno uporište“, ukazuje Đoko Slijepčević i, ne bez doze ponosa, kao jedan od njegovih pokretača dodaje: „Književno gledan ovaj se časopis mogao meriti sa najboljim časopisima ostalih fakulteta“.60 „Sam naziv časopisa pokazivao je da je grupa oko njega osećala potrebu da dublje zaore u naše pravoslavno i nacionalno nasleđe: ona je, duhovno, bila okrenuta Svetome Savi i dočaravala je oživljavanje onoga što je bilo bitno za njegovu tako slavnu i poletnu epohu“61

Presudan duhovni uticaj na pokretanje Svetosavlja, kako tvrde savremenici, imao je Dimitrije Najdanović. On je u uvodniku prvog broja, svojevrsnom programskom manifestu časopisa Svetosavlje, konstatovao: „Bitna i neosporno tačna karakteristika našega vremena jeste potpuna duhovna statičnost i, zbog toga, predosećanje nečega strašnoga, što razara i uništava sve. Ljudi koji beskrajnom čistotom svoje duše umeju da slušaju i razumeju najtananije otkucaje i najskrivenije tajne duha veka ovoga zabrinuto se pitaju: kakav je svršetak svih ovih kriza? Jer nije samo ekonomska kriza glavna. I ne postoji samo ona. Kriza savesti, religiozna i moralna kriza, koje neosporno postoje, pokazuju da vlada opšte mrtvilo vere u Hrista.“62

Mladi teolozi su podsticali određeni način razmišljanja koji se u mnogome preplitao sa željama i težnjama patrijarha Varnave.

U toj „prvoj postavi“ bili su Vlajko Vlahović, Vasilije Kostić i Đoko Slijepčević, znameniti istoričar Srpske pravoslavne crkve, prvi doktor Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta.63

U časopisu srpske bogoslovske avangarde svoja pera su „oštrili“ još neki autori koji su na pravi način osećali potrebe vremena u kome su stvarali: Zdravko Jagodić, Pero Jovanović, Blagoje Rajković… Saradnici u časopisu su bili Lazar Milin, Čedomir Drašković, Blagota Gardašević, Dimitrije Dimitrijević, potonji profesori. U grupi vrednih autora bili su diplomirani teolozi: jeromonah Vasilije Kostić (potonji episkop banjalučki i žički), Vojislav Nastić (potonji episkop Varnava, vikarni hvostanski) i Ljubomir Zloković potonji episkop Simeon gornjokarlovački).64 Pokatkad su objavljivani tekstovi ispod kojih su stajali potpisi filosofa Ksenije Atanasijević i Vladimira Vujića. Pozivu studenata teologije odazivaju se i istoričari Vladimir Ćorović i Dragoslav Stranjaković, sociolog Evgenije Spektorski, filolog Dimitirje Đurović, muzikolog Kosta Manojlović, književnik Momčilo Nastasijević. Od profesora Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta za Svetosavlje pišu Dušan Glumac, Borislav Lorenc, Teodor Titov, Lazar Mirković, Steva Dimitrijević…

Zbog ideološkog razmimoilaženja u redakciji i smene generacija na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu određeni broj saradnika Svetosavlja je 1933. godine pokrenuo časopis Put koji je imao nešto desniju orijentaciju. „Ovaj časopis je, ipak, uspevao da oko sebe okupi i jedan broj necrkvene inteligencije, koja je osećala narod i želela približenje crkvi.“65

U tekstu „Prolegomena puta“ na izvestan način se obnavljaju ideje bliske i časopisu od koga se nova reakcija distancirala: „Priziv da bude na straži Hristu i narodu sastav je onog saznanja i onog iskustva, i svetosavskog i svetolazarskog, o idealnom spoju religioznog i nacionalnog u duši naroda. Zato nije nikakvo čudo što su neprijatelji Hrista i neprijatelji naroda. Naš narod utoliko je narod ukoliko je bogonosac i bogotražilac.“66

 

Rezime

Malovremeni patrijarški staž patrijarha srpskog Varnave Rosića, drugog po redu prvosveštenika na tronu obnovljene Srpske patrijaršije, 1930-1937. ostavio je ipak dubokog traga u crkvenoj istoriji XX veka. U upravljanju Crkvom, u odnosima sa državom, a takođe i u predstavljanju Srpske pravoslavne crkve u sferi javnog života, patrijarh Varnava je povlačio dobro osmišljene poteze. Pored rada na kodifikaciji crkvenog zakonodavstva, angažovanja u zamašnoj graditeljskoj delatnosti, kao i intenziviranja crkvenog izdavaštva, potencijali Crkve su usmeravani i na polje pastirskog rada. Odnos prema vernicima, uz razvijanje duha pobožnosti i vezanosti za crkveno-liturgijski ritam, pospešivan je kulturnom politikom, zasnovanom na potenciranju činjenica iz bogate srpske nacionalne istorije. Taj program koji je uslovno počeo „Pokajnom godinom“ (1933), nastavljen je obeležavanjem različitih jubileja, da bi 1935. obeležavanjem 700-godišnjice od upokojenja osnivača i utemeljitelja autokefalne Srpske crkve Svetog Save, kulminirao sa „Svetosavskom godinom“.

 

1  Milentije Vujić. Istorijske zasluge srpskoga sveštenstva oba reda uslužbi Sv pravoslavljai naroda, Beograd 1889; Mihailo Popović, Istorijska uloga Srpske crkve u čuvanju narodnosti i stvaranju države, Beograd 1933.

2       Varnava Rosić, Značaj Vaskrsenja Hristovog i Svetosavske pravoslavne crkve za srpski narod – razmišljanja o Uskrsu 1937, Sremski Karlovci 1937.

3       ,Uskršnja poslanica Njegove Svetosti Patrijarha Gospodina Varnave“, Glasnik Srpske Pravoašvne Patrijaršije, 6r. 9 (1930), str. 131-132 (u daljem tekstu. Glasnik…,).

4       Govor Njegove Svetosti Patrijarha Gospodina Varnave pri osvećenju Kraljevske Zadužbine na Oplencu”, Glasnik…, br. 17 (1930), str. 267.

5       Isto, str. 268.

6       „Oproštajna beseda Njegove Svetosti Patrijarha Gospodina Varnave u Skoplju (pročitana u Sabornoj Crkvi na svečanoj liturgiji 30. juna (13. jula) 1930“, Glasnik…, br. 14 (1930), str. 211.

7       „Govor Njegove Svetosti Patrijarha Gospodina Varnave prilikom ustoličenja njegova u Peći 6. jula 1930“ Glasnik…, br. 13 (1930), str. 198.

8       Vl. Majevski, „Nj. Sv. Patrijarh Varnava sa narodom i u narodu (utisci i potezi)“, Glasnik…, br. 23 (1931), str. 366-371.

9       „Varnava po milosti Božjoj pravoslavni arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski, Hristos se rodi, Glasnik…, br. 1 (1931), str. 6.

10      „Govor Njegove Svetosti Patrijarha Gospodina Varnave u Beogradskoj Sabornoj crkvi na rođendan NJegova Veličanstva Kralja“, Glasnik…, br.1        (1931), str. 8.

11      „Novogodišnji pozdrav Njegove Svetosti Patrijarha Gospodina Varnave“, Glasnik…, br. 2-3, str. 27-28.

12      R. „Jedna distonacija“, Glasnik…, br. 9 (1931), str. 132.

13      „Govor Njegove Svetosti Patrijarha Gospodina Varnave u crkvi Sv. Aleksandra Nevskog na dan desetogodišnjice stupanja NJ. V. kralja na presto“, Glasnik…, br. 16 (1931), str. 243.

14      „Manifest Njegova Veličanstva kralja Jugoslavije Aleksandra I, Mom dragom narodu..,“ Glasnik…, br. 17 (1931), str. 255.

15      „Varnava Božjom milošću Arhiepiskop Pećki, Mitropolit Beogradsko-Karlovački i Patrijarh Srpski, sa Svetim arhijerejskim sinodom Srpske pravoslavne crkve…“, Glasnik…, 6r. 22,23,24 (1931), str. 338.

16      Prvi pravoslavni hram u Celju“, Glasnik.., 6r. 12 (1932), str. 188- 189; „Izveštaj o osvećenju Svete Crkve Sv. Save u Celju, Glasnik…, br. 17 (1932). CTD. 265-267.

17      „Izveštaj jednog Slovenca rimskog katolika o evharkstijskom koigresu u Celju“, Glasnik…, br. 17, str. 267.

18      „Prva kanonska poseta Slovenije NJegovog Visokopreosveštenstva mitropolita zagrebačkog gospodina Dositeja, Glasnik…, br. 30,31(1933), str. 459.

19     „Nije li to ipak premnogo?, Glasnik…, 6r. 21 (1932), str. 330-331.

20  Naročito je za pravoslavne teologe bila simptomatična molitva koja se putem letka Nadbiskupskog stola u Zagrebu širila među vernike: *0 blažena Ozano, cvijete, što si između drača iznikao… da si upoznala Krista u pravoj crkvi“. Ozana, kojoj se prvobitno ime ne zna, živela je u XVI veku, rođena u jako siromašnoj pravoslavnoj porodici, putem prozelitskog delovanja lokalnih opata, primila je rimokatolički obred. – Glasnik…, 231(1932), str. 332.

21  „Arhijerejski Sabor u Sremskim Karlovcima 23. avg (5. sept.) 1932“, Glasnik…, br. 24 (1932), str. 372.

22  Vl. Majevski, „Srpska pravoslavna crkva u 1932. godini“, Glasnik…, br. 1 (1933), str. 5.

23  Pokajna godina 1933 – poslanica  Njegove Svetosti patrijarha srpskoga gospodina Varnave i Ce. Arhijerejskog Sinoda, Sremski Karlovci 1933.

24  „Pokajna godina“, Glasnik…, br. 9 (1933), str. 137-138.

25  „Varnava, pravoslavni patrijarh srpski i Sv. Arhijerejski Sinod šalju svoj očinski blagoslov i pozdrav svemu narodu svome, pravoslavnom kliru i narodu, starešinama naroda, roditeljima i deci i upućuju im ovu poslanicu o pokajnoj godini Gospodnjoj koja nastupa sada, s nastupanjem časnoga posta“, Glasnik…, br. 9 (1933), str. 142.

26  Isto, str. 138.

27  „Pokajna molitva“, Glasnik…, br. 9 (1933), str. 143-144.

28  „Program Četvrtog pokloničkog putovanja u Sv. Zemlju godine 1933“, Glasnik…, br. 9 (1933), str. 144-146.

29  S. „Pogled Hitlerizma na svet“, Glasnik..,, br. 33 (1932), str. 521.

30  Luka Vukmanović, „Pitanje kulture u socijalističkom društvu” Glasnik…, br. 34 (1932), str, 534-535.    

31  Vl. Majevski, „Najveće zlo“, Gpasnik…, br. 11 (1933), str 170

32  Nikola Akajomov, „Kult tela“, Glasnik…, br. 9 (1934), str. 149.

33 „Vaskrs Pokajne 1933. godine u Beogradu, Varnava po milosti Božjoj pravoslavni arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski, Srdačno čestita svetli i radosni praznik Hristova Vaskrsenja…“, Glasnik…, br. 15-16 (1933), str. 235.

34  „Da li imamo pravoslavno javno mišljenje“, Glasnik…, br. 15-16(1933), str. 250.

35 „Varnava, pravoslavni patrijarh srpski blagoslov i pozdrav svoj šalje svemu pravoslavnom kliru i narodu, starešinama naroda, roditelji- ma i deci i upućuje ovu Poslanicu povodom nastupanja časnoga posta, a u vezu sa Pokajnom godinom“, Glasnik…, br. 5-6 (1934), str. 69-72.

36 „Bugarski studenti Teološkog fakulteta u Sremskim Karlovcima, Glasnik…, br. 5-6 (1934), str. 82-83.

37  St. Pašev, „Može li biti zbliženja između Srba i Bugara posredovanjem Crkve“ Glasnik…, br. 7-8 (1934), str. 118-120.

38  Vl. Majevski, „Pregled Srpske pravoslavne crkve u godini 1933“ Glasnik…, br. 10-11 (1934), str. 166-167.

39  K., „Ekskurzija naših studenata bogoslova u Bugarsku“, Glasnik…, br. 16-17 (1934), str. 252-255.

40  „Studentski pokreti za zajedničku saradnju i jačanje kulturnog uticaja pravoslavne crkve“, Glasnik…, br. 18-19 (1934), str. 290-291

41  „Manifestacija ljubavi i bratske sloge između Bugara i našeg naroda – spasonosni rad na delu mira“, Glasnik br. 24-25, str, 552

42  „Varnava po milosti Božjoj pravoslavni arhiepiskop pećski, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski, pozdravlja na radosni i svetli praznik Hristova Vaskrsenja sveštenstvo i pastvu Srpske pravoslavne patrijaršije radosnim pozdravom: Hristos Vaskrse!“ Gpasnik…, br. 10-11 (1934), str. 165.

43  Petar Rađenović, „O nazivu vere i crkve u prošlosti i sadašnjosti“, Glasnik…, 6r. 40-41 (1934), str. 600.

44  Srpska pravoslavna crkva u prošlosti i sadašnjosti – njenauloga i njen značaj u istoriji našega naroda – beseda Njegove Svetosti patrijarha srpskog Varnave kojomje otvorio ppvo zasedanje Patrijaršijskog savetau Sremskim Karlovcima na dan 29/16. maja 1934, Sremski Karlovci 1935.

45  „Varnava po milosti Božjoj pravoslavni patrijarh srpski, šalje svoj očinski blagoslov i pozdrav svemu svome kliru i narodu, starešinama i deci… Hristos se rodi!“, Glasnik…, br. 42 (1934), str. 628.

46  Glasnik…, br. 32-33 (1934), str. 481-504.

47  Svetosavska poslanica Njegove Svetosti patrijarha srpskog Varnave – povodom proslavljanja 700-godišnjice od dana smrti svetitelja Cave (1235-1935), Sremski Karlovci 1935.

48  „Početak Svetosavske godine – svečani govor preko radia NJegove Svetosti patrijarha gospodina Varnave“, Glasnik…, br. 2 (1935), str. 18.

49  Isto.

50  „Pastirska poslanica Njegove Svetosti Patrijarha srpskog gospodina Varnave povodom proslave 700-godišnjice od smrti Svetoga Save“ Glasnik…, br. 2 (1935), str. 23

51  Isto, str. 24.

52  „Okružnica G. D-r A. Bauera“, Glasnik.., br. 2 (1935), str. 25.

53  E[piskop] 0[hridski] N[ikolaj], „Primedba na Okružnicu Presvetlog Gospodina Dr Bauera nadbiskupa zagrebačkog“,Glasnik…, br. 2 (1935), str. 25-28.

54  Dr Niko Kalođera, „Starokatolici i Sveti Sava“, Glasnik…, br. 2 (1935), str. 30.

55  Marko Kalođera, „Sveti Sava i Hrvatska starokatolička crkva“, Glasnik…, br. 5-6 (1935), str. 80-82.

56  O razvoju starokatolicizma sa starijom literaturom: Predrag Rakić, Starokatolička crkva u Jugoslaviji do početka Drugog svetskograta, Beograd 2008.

57  „Stav evangeličke (protestantske) crkve prema proslavljanju Sv. Save“, Glasnik…, br. 2 (1935), str. 28-29.

58  Isto, str. 29. Dokumenta je sa nemačkog jezika preveo vikarni episkop sremski Sava Trlajić.

59  „Trostruki jubilej Njegove Svetosti Patrijarha srpskog gospodina Varnave“, Glasnik…, br. 12-13 (1935), str. 196-197; Arhimandrit Platon [Jovanović], „Jubilej NJegove Svetosti Patrijarha srpskog gospodina Varnave“, Glasnik…, br. 11 (1935), str. 172-175.

60  Takva argumentacija je podrazumevala da je Sveti Sava priznavao jurisdikciju rimskog pape, preneto u kategorije 19. veka to bi značilo da je Sveti Sava sa Rimom bio „sjedinjen“. Superior asumcionista u Beogradu Francuz R. Belard je pisao na taj način u radu Sv. Sava (monah, episkop i prosvetitelj svoga naroda, Zagreb 1938, u ediciji: Ćirilometodska biblioteka, god. I, sv. 2. To je bilo i njegovo predavanje održano u Društvu prijatelja Francuske u Beogradu „prigodom proslave 700-godišnjice rođenja sv. Save”

61  Statističko sagledavanje odnosa i premera snaga: Katolinke kaluđerice u Jugospaviji, Beograd 1932, Pobožne knjige za narod, knj. 46; Posebnost misionarske strategije asumcionista ističe Ž[ivan) M. M[arinković], „Francuski asompcionisti i pravoslavna crkva“, Glasnik…, br. 7 (1932), str. 98-99, navodeći da oni koji kao galikanci ne prihvataju papski primat što je simpatično za „istočne šizmatike“.

62  Maria Falina, Svetosavlje. A Case Study in the Nationalization ofReligion. Tekst ce može pronaći na Internetu.

63 N[ed]. Vir[ijević], „U službi Hristu“, Svetosavlje – časopis studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta, br. 4 (1934), str. 27.

64  Đoko Slijepčević, Istorija Srpske pravoslavne crkve, Š, Keln, 1986, str. 21-22.

65  Isto, str. 22.

66  „Naša reč“, Svetosavlje, sv. 1 (1932), str. 1.

67  Isto, str. 22.

68  Ljubomir Zloković je diplomirao 30. juna 1938, zamonašio se 1940, a 1951. izabran je za episkopa gornjokarlovačkog. Bio je vredni saradnik Svetosavlja. – „Upokojio se u Gospodu Episkop gornjokarlovački Simeon“, Glasnik…, br 11 (1990), str. 218

69  Đ. Slijepčević, n. d, str. 22.

70  Put – Časopis za hrišćansku kulturu, maj-juni 1933, sv. 1, str. 43.

 

 

 

 

 

 

 

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na avgust 1, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: