RSS

Gordana Tomović: Tragovi starog rudarenja u toponomiji pljevaljskog kraja

20 jul

Prema gledištu jednog onomatologa po dvostrukom srednjenemačkom izgovoru  reči Zech – Tech za rudarsku jamu, dobila je ime reka Ćehotina, što bi trebalo da znači: reka koja protiče kroz rudišta.1 To, naravno, nije tačno. Zna se, naime, da ime Ćehotine potiče od stare srpske osnove tjeh – od koje je izveden naziv Tješen za izvorišni predeo i krak reke.2 Pored toga, u srpskom jeziku reka koja teče kroz orudnjeno zemljište obično se naziva rudnica. I pored toga, sudeći po značajnim tragovima starog rudarenja u pljevaljskom kraju, od izvora Ćehotine, kroz porečje njenih pritoka sve do ušća u Drinu, Ćehotina bi se odista mogla smatrati rekom koja protiče kroz rudišta. Najveći broj starih nalazišta rude i rudnika danas je zaboravljen, a o njima nema ni predanja. Samo su se u nekim toponimima, vezanim za postojanje rudnih žila, kopanje i vađenje rude i njenu preradu, sačuvali tragove antičkog i srednjovekovnog rudarenja.

Od veoma razvijenog i dobro organizovanog rimskog rudarstva u srpskom jeziku ima malo ostataka, internacionalni termin metal i zgura (latinski scauria, scoria). U rimskim rudnicima, nazvanim – metalla, radili su u pljevaljskom kraju domorodački rudari, romanizovani Pirusti, čija su neka imena uklesana na nadgrobnim spomenicima iz Komina. Vodeći računa o stalnim i narastajućim potrebama države, Rimljani su organizovano preselili grupu Pirusta koji su otvorili rudnike u Erdelju.3

Doseljavajući se na balkanske prostore Srbi su sa sobom doneli određena znanja o vađenju i preradi rude, pre svega gvožđa, o ispiranju zlata iz reka i plitkih rudnih žila. O tome govore imena Kopaonika i Rudnika i mnogobrojni toponima nazvani plakaonica po ispiranju rude. Novu tehnologiju rudarenja i nemačku terminologiju, zajedno sa svojim gradskim uređenjem donose u srpsku državu saski rudari.

Istim putem kojim su nekada iseljeni Pirusti, ali u inverznom pravcu, Sasi su dospeli iz Erdelja u Srbiju. Prvi put se pojavljuju u Brskovu kod Mojkovca na reci Tari u vreme kralja Uroša I sredinom XIII veka.4 Opremljeni rudarskim priručnikom, poput Agrikolino i dela De re metallica, prvo su tragali za ostacima antičkih napuštenih rudarskih okana i na njima otpočeli primenu svojih znanja i bolje tehnologije.5 Tako su od rimskih metalla postale mnogobrojne metaljke širom srpskih zemalja.

Između sela Mironići i Boljanići, severozapadno od Pljevalja, nalazi se zaselak Metaljka, a prema severu proteže se planina Kovač sa vrhovima Gvozd (1367 m) i Crvena stijena (1335 m). Na Kovač se nastavlja planina Metaljka (1394 m) sa istoimenim selom, jugoistočno od Čajniča. Gvozd je opšti slovenski naziv za metal uopšte, posebno gvožđe ili željezo, a planina Kovač i istoimeno planinsko selo dobili su ime po ljudima koji su se bavili jednim od najstarijih zanata – kovom gvožđa i drugih metala i kovanjem alatki i oružja. Sačuvani toponimi pokazuju da je planinski kompleks Kovača, sa dve Metaljke, Gvozdom i Crvenom stijenom, nazvanoj po crvenoj boji oksidne rude gvožđa, bio rudarski revir gvozdene rude sa dugom eksploatacijom, u rimskom dobu, kao i u srednjem veku.

Složeni proces rudarenja uključivao je visoko specijalizovanu podelu različitih poslova, pronalaženje rudne žile, otvaranje okna, kopanje i vađenje rude. Svaki radnik u tome poslu, određena mesta i faze rada imali su posebni naziv, najvećim delom preuzet iz saskog rudarstva. O tome svedoči Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića iz 1412. godine, zasnovan na saskom rudarskom pravu, koji su u celosti preuzeli turski rudarski zakoni iz XV i XVI veka.6 Razuđena nemačka terminologija prilagođena je srpskom jezičkom sistemu u toj meri da je nekada teško prepoznati izvornu reč. I pored toga, postoje toponimi na velikim i poznatim rudištima, kako srpski, tako i oni za koje je jasno da su nemačkog porekla, čije pravo značenje nisu zabeležili izvori. Moguće je da ime sela Glisnice, sa znatnim depozitom lignita, koje se nalazi južno od Metaljke u Boljanićima, potiče od nemačke reči gliztem – sijati. U severoistočnom delu sela podiže se brdo Štur (1036 m, od nemačkog Sturz 7. Naziv se proširio svuda po srpskoj državi gde se rudarilo u srednjem veku, dobijajući u srpskoj govornoj sredini semantičko obeležje gologa vrha ili planinske kose na orudnjenoj planini. Na Rudniku, jednom od najvećih rudarskih kompleksa u srednjem veku, postoji Veliki, Mali i Prlinski Šturac. Pod gradom Kožljem na Pčinji pored brda Štur je planina Srebrnik i selo Rudari. U Pustoj reci kod Lebana postoji selo Štulac sa mahalama Donji i Gornji Štulac. Selo se u prvoj polovini XV veka nazivalo Caričina, po ruševinama kompleksa Caričinog grada (Justiniana Prima).8 Severozapadni deo Durmitora naziva se Štulac, istim imenom kao i njegova dva vrha, Veliki i Mali Štulac. Kao i Štur kod Glisnice, Štulac na Durmitoru jedini je, i pouzdan dokaz da se tu u srednjem veku rudarilo.

Na severozapadnim ograncima planine LJubišnje ispod Golog Vjetrenika, a između dve planinske kose – Mojkovac i Šuplja stijena, izvire potok Mjedenik, protiče kroz selo Petine i kod brda Mjedenik uliva se u Ćehotinu. Nazvan je po starom imenu za bakar – mjed.

Istog porekla je Medeno gumno u Brskovu kod Mojkovca, Mjedeno brdo u selu Kičavi, severoistočio od Tomaševa,i brdo(1396 m), između izvorišnog dela Kozničke reke i Ćehotine, koje leži južno od ruševina srednjovekovnog grada Koznika. Ma karti srpskog Generalštaba iz 1892. godine ubeleženo je kao Mjedanice. Ostaci zgure kod Koznika i ime brda potvrđuju eksploataciju bojenih metala, bakra, verovatno i srebra. Rudnik je napušten, grad ostao u ruševinama, a pridošlo stanovništvo nije razumelo pravo značenje imena brda sa ležištima bakarne rude. Danas se to uzvišenje naziva Mejdanica.

Drugačija je bila sudbina rudnika kod Šuplje stijene. Kada je 1950. godine obnovljen rudnik, otvorena su stara okna, pronađeni stari rudarski hodnici i alatke. Selo Šula u neposrednoj blizini, u kome su podignute zgrade za potrebe rudnika, verovatno je dobilo ime po nekom nemačkom rudarskom terminu.9 Plavče brdo u selu Petine, kroz koje teče potok Mjedenik, vezuje se za glagol plaviti, koji u rudarskoj terminologiji obeležava topljenje rude, a plavčar  je bio topioničar.10 Još jedno Plavče brdo (1164 – 1037 m) proteže se između reka LJuboviđe i LJešnice, severno od Tomaševa. U izvorišnom delu JBešnice na planini Lisi je kupasto brdo Metaljka (1119 m.

Ispod Plavčeg brda u Podgori planine Ljubišnje prema levoj obali Ćehotine smešteno je selo Nange, čije ime bi moglo da potiče od nemačkog neu/new Genge, što znači nova žica rude.11 Prema selu na suprotnoj obali Ćehotine u okuci reke nalazi se potez Badanj. Badanj je veliki sud koji se i danas koristi u domaćinstvu. Toponim se pojavljuje na starim rudištima (Kozja glava na Kopaoniku), gde je normirani kameni primerak mogao da se koristi kao zapreminska mera.

Kompleks Šuplje stijene pokazuje neobične, i nimalo slučajne podudarnosti u toponimiji sa Brskovom, čuvenim srednjovekovnim rudnikom i rudarskim gradom kod Mojkovca. Kod Šuplje stijene, pored potoka Mjedenik postoji, takođe, i brdo Mojkovac. Sličan toponomastički kompleks potekao iz srednjovekovnog rudarenja, sadrži selo Majkovac u Pustoj reci kod Leskovca, u kome postoje mahale Pržan i Rupci, prva nazvana po prženju rude, druga po srpskom nazivu za rudare – rupnike.12 Sva tri mesta, Mojkovac kod Brskova, onaj kod Šuplje stijene i Majkovac u Pustoj reci tragovi su domaće, srpske rudarske terminologije i tehnologije srednjeg veka, čije se prvobitno poreklo zaboravilo, a značenje izgubilo. Pri tome, opravdano je pomišljati i na prenošenje mesnih imena preko planskog doseljavanja specijalizovanog rudarskog stanovništva, što se činilo u svim srednjovekovnim državama. Rudari su se selili s mesta na mesto i sami, u potrazi za rudom, noseći sa sobom sve što su imali, znanje, imetak, alatke, kao i sećanje na imena iz starog kraja. Ista toponimija Brskova i Šuplje stijene, isti privredni osnov života – rudarenje, dopuštaju da se pretpostavi grupno preseljavanje rudarskih porodica i otvaranje rudnika na Šupljoj stijeni, možda u vreme kada je Brskovo skoro napušteno, četrdesetih godina XV veka.13

U neposrednoj okolini Pljevalja vadila se i prerađivala bakarna i olovna ruda iz koje se dobijalo srebro. Severno od grada u podnožju brda Bogiševac (975 m) nalazi se zaselak Bakrenjače, prema severoistoku je selo Rudnice i zaselak Smrdan, nazvan po karakteri- stičnim sumpornim isparenjima galenita, sulfidne olovne rude, koja često sadrži srebro. Severozapadno od grada su brdo Rudnica (1117 m) i Rudno brdo (984 m) prema Ćehotini. Na suprotnoj strani reke ispod brda Gosteč (1087 m) nalaze se ruševine grada Gosteč i Podgosteč u selu Vidre. U neposrednoj blizini je srednjovekovni grad Kukanj na ušću reke Epavetine u Ćehotinu, po kome je nazvana istoimena turska nahija. Oba ova grada kontrolisala su rudarski revir oko Pljevalja koji se prostirao od Ćehotine i Rudnog brda do zaseoka Smrdan ispod planine Čemerna. Na tom rudnom bogatstvu počivao je uspon rimskog municipija S u Kominima. Neobičan naziv sela verovatno potiče iz rimske rudarske terminologije. U Bukovici u selu Kovačevići jedan zaselak naziva se takođe Komini. Susedno selo Kržava zabeleženo je kao rudnik u turskom popisu Hercegovačkog sandžaka iz 1477. godine.

Rudnik je bio carsko dobro, sultanov has, sa 114 kuća, 10 neoženjenih i jednim muslimanom. U rudniku se vadilo gvožđe, a ruda se topila u deset topionica – samokova , od kojih je prihod bio po 100 akči godišnje. Čisto željezo donosilo je 250 akči, a uzimalo se po 8 akči od svake peći. Ukupan prihod od rudnika, koji se slivao u sultanovu kasu, bio je 8.554 akče godišnje. Drugi carski rudnik, ali mnogo manji nego Kržava, bilo je Bučje u Poblaću, severoistočno od Pljevalja. Imalo je 47 domova i 10 neoženjenih, samo dva samokova, porez na željezo bio je 120 akči, i ukupan prihod 2.786 akči. Kržava u Bukovici i Bučje u Poblaću bili su jedini aktivni rudnici u drugoj polovini XV veka u pljevaljskoj regiji.14

1.      M. Pavlović, Tragovi rudara Sasa u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj V, Novi Sad 1960, 99 – 127, str. 124-125 (dvojstvo oblika mhd.zache i mnd. teche, otuda * tjehotina – Ćehotina).
2.      A. Loma, Toponomastika u apheologiuji – antički lokaliteti kod Pljevalja i Prijepolja i mogući predslovenski ostaci u tamošnjoj toponimiji, Onomatološki prilozi X, Srpska akademija nauka i umetnosti,Odeljenje jezika i književnosti, odbor za onomastiku, Beograd 1989, 1-32, str.2, nap.6 i str.6 (etimologija Ćehotine).
3.  O Pirustima, Istorija Crne Gore I – od najstarijih vremena do kraja XII vijeka, Titograd 1967, str. 96 – 97 ( M. Garašanin).
4.  M. Dinić, Za istoriju rudarstva u srednjevekovnoj Srbiji i Bosni I, Srpska akademija nauka, Posebna izdanja knj. CCXL, Odeljenje društvenih nauka knj. 14, Beograd 1955, str. 1-29 (Sasi); str. 2 (među toponimima vezanim za Sase navodi se i Sasin-polje kod Pljevalja, koje se danas ne nalazi na geografskim kartama); M. Pavlović, Tragovi rudara Sasa u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj. V, Novi Sad 1960, 99 – 127.
5.   De re metallica libri XII, ilustrovani priručnik o rudarstvu humaniste Georgiusa Agrikole (1494 – 1555) objavljeno je prvi put 1556. u Bazelu, o njemu i o izvorima i rudarskoj terminologiji koja je korišćena kod Srba: M. Antunović Kobliška, Za pravilno tumačenje značenja i porekla nekih starih rudarskih i topioničarskih naziva, Onomatološki prilozi Š, Beograd 1982,169 – 185; str.171, nap. 14 (o Agrikoli).
6.    Pregled literature o srednjovekovnom rudarstvu Balkana sa navedenim izvorima: S. Ćirković, Proizvodnja zlata, srebra i bakra u centralnim oblastima Balkana do početka novog veka, Rabotnici, vojnici, duhovnici – društva srednjovekovnog Balkana, Beograd 1997, 79 – 103. Korisne podatke sadrži: T. Vukanović, Rečnik drevnog rudarstva u zemljama centralnog Balkumi, Muzej rudarstva i metalurgije Bor, Bor 1998.
7.    M. Pavlović, Tpaloeu rudara Caca u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj. V, Novi Sad 1960, 99 – 127, str. 112.
8.    J. Jovanović, Pusta reka – antropogeografska i sociološka istraživanja, Drugi posebni deo, Leskovački zbornik XVII, Dodatak, Leskovac 1976, 112 – 113.
9.   M. Vojinović, Pljevaljski kraj – prošlost i poreklo stanovnššiva, Beograd 1993, str. 236 (o rudniku Šuplja stijena). Ime sela Šula neće biti u vezi sa nemačkim imenom za školu (Schule), već stoga što je imenica srednjeg roda u množini, dativ: Šulima. Poreklo reči treba tražiti u nekom staronemačkom rudarskom nazivu, kao što su žola, žol (dno rudarskog okna) ili šurf (mesto otkopa), koji se pominju u Zakonu o rudnicima despota Stefana Lazarevića 1412. godine, N. Radojčić, Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića, Srpska akademnja nauka i umetnosti, Beograd 1962, str. 75 (žola), 89 – 90 (šurf).
10.    V. Simić, Nado i plaviti. termini naše stare proizvodnje gvožđa, Onomatološki prilozi 11, Beograd 1981, 1.43 – 150.
11.    M. Pavlović, Tragovi rudara Sasa u srpskohrvatskom jeziku, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knj. V, Novi Sad 1960, str. 107.
12.     B. Marković, Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića-prevod i pravnoistorijska studija, Srpska akademija nauka i umetnosti, Spomenik CXXVI, Odeljenje društvenih nauka 24, Beograd 1985, str 13 – 20 (rupa), 21-22 ( rupnik).
13.     K. Jireček, Trgovački putevi i rudnici Srbije i Bosne u srednjem vijeku, Zbornik Konstantina Jirečeka I, Beograd 1959, 205 – 303, str. 270, nap. 186(31. jula 1433. godine dubrovački trgovci navode Brskovo među napuštenim gradovima).
Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 20, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , , , , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: