RSS

Prof.dr Ema Miljkovic: Pljevaljsko društvo-preobražaj iz Srpskog trga u Osmansku kasabu

15 Jul

Prof. dr. Ema MILJKOVIĆ

(Istorija Pljevalja, Opština Pljevlja, 2009.str.89)

z

gKao i opšta istorija Osmanskog carstva, i istorija Pljevalja pod osmanskom vlašću do 1699. godine obeležena je privrednim usponom ovog naselja; uostalom, čitav XVI vek bio je period uspona Carstva na svim poljima. Takođe, to je period kada su bile veoma snažne i poluge centralne vlasti. Težište ovog prikaza istorije Pljevalja do 1699. godine stavljeno je na proučavanje njegove društvene istorije, one istorije koju poznati francuski istoričar F. Brodel naziva i istorijom dugog trajanja i slobodnog ritma, ili istorijom grupa i okupljanja, nastojeći da na taj način rasvetlimo stvarni položaj srpskog stanovništva Pljevalja i pljevaljskog kraja pod osmanskom vlašću.

Pljevlja od srpskog trga do osmanske kasabe

U svom prodoru na severoistok Balkanskog poluostrva Osmanlije su u periodu od 1465-1470. godine od hercega Stefana i njegovih sinova oduzimale zemlje i gradove, koje su sve ušle u sastav jednog vilajeta, koji je najpre bio pripojen bosanskom sandžaku. Početkom 1470. godine od osvojene teritorije u Hercegovini, osnovan je poseban hercegovački najpre vilajet, a zatim sandžak, kako se navodi u izvorima osmanske provenijencije. U okvire ovog sandžaka, po osmanskoj administrativno-upravnoj podeli ušao je i trg Pljevlja, kao središte nahije Kukanj.1

Pljevlja se u izvorima osmanske provenijencije javljaju prvi put u sumarnom defteru bosanskog sandžaka iz 1469, i to kao „pazar“, dakle trg. Pljevaljski kadiluk osnovan je između 1519. i 1532. godine, i tada se sastojao od dve nahije Kukanj i Pljevlja, da bi na teritoriji ovog kadiluka krajem XVII veka bilo tri nahije: Krička, Podblaće i Podpeć.

Odmah nakon osvajanja, kao što je to bio slučaj i sa nekim drugim naseljenim mestima u srpskim zemljama, osmanska vlast preimenovala je Pljevlja turskim imenom Tafea (Kamenica), ali se u prvih nekoliko decenija osmanske uprave u ovom naselju i zvanično paralelno koriste oba njegova imena – i staro, srpsko i novodobijeno, tursko. Od druge decenije XVI veka, kako potvrđuju navodi popisa hercegovačkog sandžaka iz 1516. godine, u zvaničnoj administrciji koristi se samo ime Tašlidža. Međutim, narod novo ime nikada nije prihva- tio, te je stari naziv na taj način sačuvan od zaborava.2

Do 1576. godine sedište ovog sandžaka bilo u Foči, kada je premešteno u Pljevlja, gde je ostalo do 1833. godine, što ukazuje na veliki značaj Pljevalja kao trgovačkog i administrativnog centra tokom dugotrajne vladavine Osmanlija na ovom području.3

U prvim godinama osmanske vlasti veoma je izražena pojava napuštanja ovih područja u unutrašnjosti Carstva, te su begunci iz trgova i gradova od Osmanlija tražili utočište u primorskim gradovima, pa čak i u sigurnijim dalmtinskim i prekomorskim mestima. Većina Pljevljaka koja se odlučila da napusti svoje naselja potražila je sklonište u Dubrovniku.4

I pored izuzetno teških okolnosti većina gradova uspela je da opstane, preživi poremećaje nastale ratovima i osvajanjima, te da svoj razvoj zasnuju na novim uslovima.5

Obnavljanje i jačanje trgova i gradova, sa novim profilom i u izmenjenim uslovima, bilo je od izuzetnog značaja. To je obezbeđivano na razne načine, ali je svakako najefikasniju meru predstavljao sistem ekonomskih i društvenih povlastica, priznavanih gradskom stanovništvu u zamenu za obavljanje građevinske ili neke druge službe u korist samog grada. Sistem takvih povlastica (tur. šiabue!), sa svim obavezama koje su iz njega proizilazile, a koje nisu bile malih razmera, činio je, sasvim izvesno, materijalnu osnovu za pre- vazilaženje posledica ratnih razaranja, kao i bazu za ponovnu izgradnju onih objekata bez kojih jedan grad, bez obzira na njegov rang, nije mogao da funkcioniše.6

Nakon osmanskog osvajanja, za Pljevlja, kao i za čitavu unutrašnjost Balkanskog poluostrva, koja je u to vreme već bila pod osmanskom vlašću, bilo je od izuzetnog značaja obezbediti položaj na značajnom putnom i trgovačkom pravcu, dubrovačkom drumu.7

I

Kada je na svom putovanju iz Beograda u Hercegovinu, Evlija Čelebija 1664. godine proputovao kroz Pljevlja, zabeležio je sledeće: „Ova varoš leži usred golih i kao snijeg bijelih stena, na terenu obraslom zelenilom, vinogradima i baščama. Od njenih deset mahala, pet je muslimanskih, a pet hrišćanskih.“8 Dalje opisujući samu varoš, Evlija navodi: „Dalje ima do sedam stotina tvrdo građenih kuća, s vinogradima, bez bašča. Pašin saraj nalazi se na istočnoj strani varoši, na obali reke Breznice“.9

Prerastanje Pljevalja u naselje orijentalnog tipa počinje sa definitivnom uspostavom osmanske vlasti u ovoj oblasti sedamdesetih godina XV veka.10 Dolaskom Osmanlija Pljevlja ne gube svoj ranije stečeni ekonomski, a dobijaju veći politički značaj. Pljevaljski kraj, kao i čitava oblast Potarja i Polimlja sve do kraja XV veka pokazuju izuzetan ekonomski polet, pa Bogumil Hrabak čak konstatuje da ova oblast krajem XV veka pokazuje jaču ekonomsku bazu, nego za vreme domaće feudalne vlasti.11 Gradovi i trgovi, kao što je to bio slučaj i sa Pljevljima, imali su veliki značaj kao proizvođači materijalnih dobara i robna tržišta, i kao takvi bili su uključeni u osmanski timarski sistem. Naime, svi proizvodi iz jedne regije bili su izdeljeni kao fiskalna koncesija sultanu, sandžakbegu, dizdarima nekih tvrđava i drugim osmanskim funkcionerima koji su na taj način imali redovne godišnje prihode. Tako je preko gradova sproveden timarski sistem na selu, čime je obezbeđeno sprovođenje globalne osmanske politike upravljanja.12

Razvoj grada orijentalnog tipa započinjao je obično dve do tri decenije po osvajanju mesta, u zavisnosti u prvom redu od postignute sigurnosti u odbrani od neprijatelja i brzini širenja islama. Razvitak osmanskog grada na Balkanu, predstavljao je ili nastavak urbanog razvoja zatečenih varoši, ili formiranje, na drugim mestima, novih gradova, zavisno od novonastalih privrednih, komunikacionih, strategijskih i drugih uslova. U slučaju nastavljanja izgradnje kasaba13 na osnovama srednjovekovnih hrišćanskih varoši, te varoši su postajale periferni deo novog orijentalnog grada, kao hrišćanska mahala, koja se postepenim prelaskom njenih stanovnika na islam, sve više smanji- vala. Ukoliko je zatečena varoš imala jaču ekonomsku bazu (rudnik), utoliko je širenje islama, odnosno preobražaj varoši u grad osmanskog tipa tekao sporije. Takvi gradovi se tokom celog osmanskog perioda nisu razvili u značajne kasabe. Međutim, novi gradovi koje su Osmanlije podizali, na mestima sitnih trgova i seoskih naselja, razlikovali su se po svom bržem razvoju i bivali su gotovo od početka naseljavani monolitnim muslimanskim stanovništvom.

Zavođenjem osmanske vlasti, bio je dakle zausta- vljen dalji razvoj hrišćanskih varoši, koje postaju sporedni delovi relativno brzo razvijenih gradova osmanskog tipa, u kojima se hrišćansko stanovništvo postepeno smanjivalo, usled prelaženja na islam. Broj muslimanskog življa u gradskim središtima u početku se povećavao u prvom redu doseljavanjem turskog stanovništva iz istočnih oblasti Rumelije, gde se više od pola veka ranije nego u srpskim zemljama ustalila osmanska vlast i razvili gradovi. Doseljenici su prevashodno bili vojno-administrativni službenici, verski dostojanstvenici ili izučene zanatlije. Ali, taj proces doseljavanja se završava u prvoj polovini XVI veka, kada počinje masovniji prelazak doseljenog domaćeg stanovništva na islam.14

Zvanična osmanska administracija delila je sva gradska naselja na utvrđena i otvorena mesta. Analogija sa tipologijom gradskih naselja, pa i naselja u celini, u srednjovekovnoj Srbiji i prvenstveno Bosni u periodu koji je neposredno prethodio osmanskom osvajanju srpskih zemalja je neminovna i nezaobilazna. Naime, istraživanja gradskih naselja na osnovu osmanskih izvora pokazuju da po uspostavljanju osmanske vlasti radikalnih promena u organizaciji života naseljenih mesta nije bilo, već samo da su tipovi gradskih naselja preciznije definisani i izdiferencirani.15

Od sedamdesetih godina XV veka, Pljevlja se razvijaju kao otvoreno gradsko naselje, u kome nije bilo vojnog utvrđenja. Razvoj Pljevalja kao naselja otvorenog tipa uslovio je i njegov razvoj kao naselja razbijenog tipa. Nepostojanje gradskih zidina, koje bi ograničile prostor za razvoj naselja omogućilo je da se kuće grade na velikom rastojanju jedna od druge, te su između njih bile smeštene bašte, livade, vinogradi, njive, pa čak i mahalska groblja.

Trgovi u unutrašnjosti su relativno sporo menjali svoju versku i etničku fizionomiju. Srpsko stanovništvo u Pljevljima činili su pripadnici porodica koje su Osmanlije zatekle po osvajanju tog kraja, ali i od doseljenika, koji su dolazili iz bližih i daljih sela i plemena, pa čak i iz drugih gradova. Do promene verske i donekle etničke strukture stanovništva dolazilo je postepeno, jer se uz domaći elemenat sve više javljaju stranci. U gradove, pa i u Pljevlja, naseljavaju se činovnici u administraciji i sudstvu, zatim vojnici, ulema, zanatlije, trgovci, putnici, itd. Deo muslimana u ovaj grad doseljen je prilikom

premeštanja sedišta hercegovačkog sandžak-bega iz Foče u Pljevlja, ali ih je većina ipak nastala islamizacijom domaćeg, srpskog stanovništva.16 U slučaju Pljevalja, bio je potreban gotovo čitav jedan vek za započinjanje tog procesa, dok Budimlje, na primer, ni kasnije nije menja- lo svoju versku strukturu.17 Po podacima popisa iz 1476. godine, u samim Pljevljima nije živeo nijedan sta- novnik islamske veroispovesti.

Osmanska uprava planirala je sedamdesetih godina XV veka da na mestu ovog trga podigne šeher (muslimansko gradsko naselje najvišeg ranga), pa su od vojnika Radoslava i Radivoja oduzete 23 parcele zemlje, za koje su u zamenu dobili 25 parcela u ataru sela Supratna i begluka Brezir.18 Nisu poznati razlozi zbog kojih se u prvom trenutku odustalo od ove namere, ali se i u dokumentima iz prve polovine XVI veka Pljevlja navode kao trg. U Pljevljima je 1570. godine živelo 195 porodica, i tada je prvi put upisano kao kasaba. Istovremeno, svi stanovnici Pljevalja, hrišćani i muslimani bivaju nagrađeni fiskalnim olakšicama, zahvaljujući angažovanju Husein-paše Boljanića kod sultana Selima II (1566-1574). U defteru iz 1570. godine ubeleženo je da „svi oni koji stanuju u toj kasabi, nakon što oni između njih koji se bave zemljoradnom plate posjedniku zemlje ušur na zemlju koju siju i žanju – oslobođeni su i oprošteni svih obaveza, divanskih nameta, poreza i džerahorluka…“.19

Tada je doneta i odluka da se stanovništvo Pljevalja oslobađa plaćanja redovnih i vanrednih nameta (muafijet), povlastica predviđena za stanovništvo kasaba na teritoriji čitavog Osmanskog carstva. Upravo to je uticalo da stanovništvo iz okolnih sela, ali i udaljenijih mesta, počne proces intenzivnijeg naseljavanja Pljevalja. U ovom periodu povećao se i broj muslimanskog stanovništva u čitavom pljevaljskom kraju, što predstavlja potvrdu mišljenja koje najpre

iznosi Nedim Filipović, a zatim je prihvata i Milan Vasić, da su gradovi islamsko-orijentalnog tipa, pored timarskog sistema glavni nosioci islamizacije na čitavom prostoru Jugoistočne Evrope.20

Isposlovanjem povlastica za stanovništvo Pljevalja, Husein-paša Boljanić dobio je od sultana ferman o održavanju nedeljnog pazara u ovom naselju, kao i dozvolu za podizanje zadužbina, te je izgradio džamiju, karavansaraj, imaret i neke druge objekte. Za izdržavanje svojih zadužbina i njihovih službenika osnovao je vakuf, kome je zaveštao neka od svojih dobara kako u Pljevljima i okolini, tako i u udaljenim mestima.21

Šezdesetih i sedamdesetih godina XVI veka Pljevlja su pripremana za sedište hercegovačkog sandžak-bega, te je razumljivo da je obim preduzetih gra- đevinskih radova bio znatan. Tom prilikom izgrađen je i sandžak-begov saraj sa dvadeset soba, salom za sastanke i mnogim drugim prostorijama. Podignute su i zgrade neophodne za efikasan rad administracije i smeštaj novih službenika i njihovih porodica.22 U izvođenju ovih građevinskih radova pored domaćih, na sandžak- begov poziv upućen Dubrovniku 1570. godine, učestvo- vali su i dubrovački majstori, koji su izvodili one radove koji su zahtevali veću veštinu, finiju obradu i preciznost.23 Ovim obimnim građevinskim radovima izmenjen je izgled Pljevalja, koja su od srpskog srednjo- vekovnog trga počela da prerastaju u grad orijentalnog karaktera. Javile su se i promene u etničkoj strukturi stanovništva, u kasabu se doseljavalo sve više stranaca, koji su zauzimali položaje u administraciji, sudstvu, trgovini ili zanatskim esnafima. Podsticana je i islamizacija domaćeg stanovništva, koje, kako je već istaknuto, do 30-ih godina XVI veka gotovo da uopšte nije bilo. Ovim talasom nisu bila zahvaćena samo Pljevlja, već i naselja u okolini. U popisu iz 1570. godine, uz imena nekih od konvertita ubeležene su i imena njihovih očeva hrišćana, kao na primer: Pervana sin Miloša, Hasan sin Milašina, Ilijas sin Bojića, Hurem sin Vuksanov, Skender sin Vlatka, itd. Uz imena većeg broja muslimana ubeležena je napomena da su sinovi Abdulaha, tj. novi muslimani.24

Godine 1585. stanovništvo Pljevalja činilo je 119 kuća muslimana prema 56 kuća hrišćana. Izvesno je da je broj muslimanskog stanovništva bio i veći, jer u popisu nisu ubeleženi zaposleni u sandžak-begovoj palati, kadija, kao i još neki osmanski funkcioneri.25

II

Putopisni podaci iz XVII veka takođe ukazuju na promene u verskoj strukturi stanovništva Pljevalja. Katarin Zen, posetio je Pljevlja 1550. godine. On navodi da su po prelasku planine Kovač stigli u jedno seoce „R1vupv“, koje se nalazilo u prijatnoj brežuljkastoj ravnici naseljenoj hrišćanskim Srbima. Nešto de – taljniji opis sačuvan je iz pera Difren Kanea 1573. godine koji Pljevlja naziva njihovim novim turskim imenom Tašlidža, i opisuje ih kao veliko selo, koje je i pored toga što se nalazi među planinama smešteno na ravnom terenu. On ističe džamiju uz koju je, po njegovim navodima bila lepa i umetnički izvajana česma, a karavansaraj opisuje kao „veliki, mračan i pokriven olovom“.26 Pljevlja su, kao veliko selo naseljeno Srbima hrišćanima, ostala zabeležena i u zabeleškama putopisca Leskalopjea, koji je kroz ovo naselje prošao samo godinu dana posle Difren Kanea.27

Pavle Kontarini, čiji zapis iz Pljevalja datira iz 1580. godine, takođe opisuje veliki, olovom prekri- veni karavansaraj, pored koga se nalaze lep bunar i mošeja. Veoma je značajan podatak koji navodi da je samo naselje bilo podeljeno na dva dela i da „Turci“ žive u predelu pored reke, dok Srbi, hrišćani, grčkog obreda, kako precizira, u višem predelu. Dve godine kasnije Pljevlja će posetiti i Žan Palern Forezjen, koji će ostaviti zabelešku da je TvzIdv lep grad u kome ima bazara i karavansaraja.28 Lisjen Lefevr, navodi da su Pljevlja 1611. godine imala oko 400 kuća, tri džamije, od kojih su dve bile od kamena, a jedna drvena, kao i dva karavansaraja pokrivena olovom.29 Gotovo istovetan broj kuća se navodi i u opisu bosanskog pašaluka iz 1624. godine. Anonimni pisac koji je ostavio opis putovanja francuskog poslanika Luja de E-a, barona de Kormanena dubrovačkim drumom 1626. godine zabeležio je da u ovoj varošici stanuju Turci.30

Jedan mletački izveštaj, kao i Grgičević navode da je 1626. godine u Pljevljima bilo pet do šest stotina kuća, dok je po E. Čelebiji u ovom mestu 1660. godine bilo sedam stotina kuća. Podaci iz 1806. godine svedoče da su Pljevlja u to vreme imala između pet i šest hiljada

stanovnika.31 S druge strane, u navedenom periodu dola- zilo je i do povremenog smanjenja broja stanovnika, u prvom redu zbog epidemija zaraznih bolesti koje su u tom periodu harale čitavom Evropom. Među zaraznim bole- stima koje su u prošlosti besnele Balkanskim poluostrvom, najteža i najopasnija bila je kuga. Od nje je umiralo na hiljade ljudi što je dovodilo do smanjivanja broja stanovnika i pada nivoa proizvodnih snaga u pojedinim oblastima. Bolest je bila veoma opasna, brzo se širila, ljudi su od nje umirali u veoma kratkom roku, za tri do četiri dana, a najduže za sedam dana. Epide- mija je ponekad trajala i po 20 godina. Prema oskudnim podacima iz literature, saznaje se da su žarište svih epidemija bili veliki osmanski gradovi, u prvom redu Carigrad. Zatvorenost gradskih prostora, nehigijenski uslovi stanovanja, relativno gusta naseljenost kao i nedostatak zdravstvene zaštite, uticali su da je prostor u okviru gradskih zidina predstavljao veoma pogodno tlo za širenje epidemije.

Zbog nepostojanja organizovane zdravstvene službe, način lečenja se svodio na vradžbine i lekovite trave. Efikasna zaštita je podrazumevala spaljivanje kuća, leševa, pa čak i bolesnika. Mere ovakve vrste lakše su se mogle primeniti van gradskih naselja, tako da su u njima posledice kuge bile najmanje. Gligor Stanojević, za nešto kasniji period (sredinu XVIII v.), navodi da je Crna Gora najmanje stradala od mnogobrojnih epidemija, upravo zbog nepostojanja gradskih naselja kao i zbog toga što su se navedene mere zaštite mogle neometano primenjivati.32

U hercegovačkom sandžaku takođe su bile prisutne epidemije kuge. One se nisu mogle izbeći kako zbog postojanja gradskih naselja, tako i zbog činjenice da su se ona nalazila na važnim komunikacijskim pravcima kroz koje je bolest iz zaraženih oblasti mogla dolaziti, sa osmanskim vojnim jedinicama, trgovačkim karavanima ili na drugi način. Nakon velikih i učestalih epide- mija 60-ih i 70-ih godina XV veka, na njegovom izmaku, u poslednje dve decenije, kužnih zaraza gotovo da nije bilo.33

Sačuvani podaci beleže velike epidemije kuge u čitavoj Hercegovini 1530, 1531. i 1532. godine, dok je, kako je zabeleženo „godine 1556“ ova bolest harala „po čitavoj srpskoj zemlji“. Sama Pljevlja je pogodila 1577. godine, pa popis iz 1582. godine pokazuje smanjenje broja domaćinstava, ali usled metodologije sprovođenja popisa nije moguće ustanoviti procenat mortaliteta u okviru pojedinih porodica. Ipak, u odnosu na neke druge gradove u današnjoj Crnoj Gori poput Bara, Ulcinja, Spiča,-Podgorica i Pljevlja nisu u tako velikom obimu postaradala od ove bolesti.34

Iako jedna od najkobnijih, kuga sasvim izvesno nije bila jedina bolest od koje je stradalo stanovništvo kako pljevaljskog kraja, tako i susednih oblasti i herce- govačkog sandžaka u celini. Međutim, ne raspolažemo sa dovoljno podataka o drugim bolestima koje su vladale, te nije moguće steći jasniju predstavu o ukupnom zdravstvenom stanju stanovništva samih Pljevalja i okoline.

III

Procesom islamizacije, kao i iseljavanjem dela hrišćanskog stanovništva tokom XVII veka, u velikoj meri izmenjena je verska struktura stanovništva ovog kraja i određen dalji razvoj Pljevalja kao orijentalne kasabe i sedišta hercegovačkog sandžaka.

Na žalost, nedostatak rezultata fundamentalnih istraživanja onemogućava nam da precizno rekonstruišemo izgled gradske kuće u Pljevljima tokom ranijeg perioda osmanske vladavine. Novonastali društveno- ekonomski uslovi (prerastanje srpskog trga u muslimansku kasabu kao što je to bio slučaj sa Pljevljima) uticali su na izgled grada, pa time i na razvoj tipa kuće za stano- vanje kako kod hrišćanskog, tako i kod muslimanskog stanovništva.35 Sva razvijena gradska naselja na ovom prostoru, bez obzira na lokalne specifičnosti, imala su zajednička obeležja, koja ih svrstavaju u kategoriju nazvanu opštim imenom „balkanski gradovi“.36

Gradska naselja koja se mogu svrstati u ovu kategoriju odlikuju se čaršijom, trgom sa hamamom i mahalama, povezanim uskim, krivudavim i nepravilnim ulicama. Gradski život odvijao se u kućama odvojenim od ulice, okruženih sa mnoštvom zelenila; jedinstveni tip gradske kuće povezivao je sva gradska naselja u prostranom Carstvu.37 Uticaj arhitekture orijentalnog tipa očigledan je u razvoju gradske kuće na balkanskim prostorima; svakako, ni Pljevlja nisu predstavljala izuzetak. Čini se da upravo ovaj grad, u kome, i pored značajnih materijalnih ostataka, još nisu sprovedena detaljnija arheološka istraživanja, predstavlja idealni istraživačko-metodološki obrazac za stvaranje preciznije slike kako o načinu života i stanovanja, tako i o modelima svakodnevnog i privatnog života.

Dominacija muslimansko-osmanskog elementa nije se odražavala samo u arhitektonskom uređenju kasabe, već i u obrascima svakodnevnog ponašanja i života. Srpsko pravoslavno stanovništvo Pljevalja svakako je moralo poštovati šerijatska pravila važeća za sve hrišćane – podanike sultanove. Iako je hrišćansko stanovništvo u čitavom Carstvu imalo pravo na ličnu, imovinsku i slobodu veroispovesti, postojao je i čitav niz diskriminirajućih odredbi koje su regulisale njihovo ponašanje i ustrojstvo života i rada. Šerijat- ske norme bile su veoma restriktivne: obaveza predavanja šerijatskih poreza za hrišćane, poštovanje muslimana uz uklanjanje s puta i ustupanje mesta, gošćenje muslimanskih putnika do tri dana, zabrana izgradnje novih crkava i manastira, glasnog javnog bogosloženja i isticanja verskih obeležja, zabrana sahranjivanja u bli- zini muslimana. Hrišćansko stanovništvo u Carstvu takođe je moralo da poštuje pravila odevanja propisana za njihovu zajednicu, da poštuje zabranu jahanja i nošenja oružja, kao i zabranu podizanja kuća viših od muslimanskih, kao i još čitav niz odredbi u tom smislu.38 Iako je činjenica da ove odredbe nisu uvek i u svim delovima Carstva dosledno poštovane, nesumnjiv je ipak podređen položaj hrišćana u odnosu na muslimane.

Socijalna struktura orijentalnog grada na Balkanu, pa tako i socijalna struktura samih Pljevalja, može se posmatrati sa više aspekata. Podela društva na asker i raju, značila je mnogo više od socijalne podele, jer je većina muslimanskog stanovništva pripadala grupi askera, i time sticala povlašćeni položaj u okvirima Carstva, dok je hrišćanska raja, kako je već naglašeno, predstavljala građane drugog reda. Međutim, kao ni kod kategorije askera, ni kod kategorije raje nije sve bilo jednostrano, pa su postojale grupe sa tzv. spe- cijalnim statusom koje su uživale uglavnom poreske olakšice, u zamenu za vršenje specijalnih dužnosti od značaja za Carstvo, te je time njihov položaj, iako formalno rajinski, bio drugačiji od položaja tzv. „obične“ raje.

Mora se imati u vidu da je gradsko stanovništvo Pljevalja, ali i ne samo ovog naselja, zadržalo neke karakteristike ruralnog naselja, što je diktiralo odnose u samom naseljenom mestu, kao i poreski sistem. U najpovoljnijem položaju bili su pripadnici feudalne klase, koji su uživali i vlast i materijalna dobra. Njima su pripadali prihodi od hasova, zeameta i timara, kako u samom gradu Pljevljima, tako i u selima. Koristeći privilegije koje su stekli svojim položajem, oni su uspeli da za sebe obezbede i velike mulkovne (privatne) posede, kao i druga materijalna dobra, koja su neprestano uvećavali. Kao posledicu, to im je dalo mogućnost i pravo da odlučuju o svim važnim pitanjima funkcionisanja grada.39

Jedan od prvih osmanskih velikodostojnika koji je pritežavao has u Pljevljima i pljevaljskom kraju se- damdesetih godina XV veka, bio je hercegovački sandžak- beg, Hamza beg, čiji se deo hasa nalazio u okviru nahije Kukanj. Prihod Hamza-bega od ove nahije iznosio je 18.238 akči.40 Najveći prihod donosio mu je sam trg Pljevlja (1469 – 6.000, 1476 – 9.160 akči), koji je, kako je već nagla- šeno, 1469. imao 72 kuće i 23 neoženjena muškarca, a već 1476. 101 kuću i 12 samaca.41 Prihod Hamza-bega od samih Pljevalja iznosio je 1477. godine oko 10.000 akči, a 1516. godine 12.740. akči.42 Hercegovački sandžak-beg, poreklom iz Pljevalja, Husein-paša Boljanić43 imao je razna dobra u Pljevljima i okolini. On je posedovao čifluke sa livadama, pašnjacima, šumom i mlinovima, u području kasabe Pljevalja, od kojih je neke kupio od kaluđera manastira Svete Trojice.44 Iako se nigde u izvornoj građi ne pominje datum kada je Husein-paša Boljanić otkupio te posede od kaluđera manastira Sv. Trojice, moglo bi se pretpostaviti da se to odigralo u vreme poznate „prodaje crkava i manastira“ za vreme Selima II (1566-1574), kada su srpski pravoslavni mana- stiri bili prinuđeni da plate taksu na svoja imanja. Takve materijalne mogućnosti imali su samo oni najveći manastiri, dok su drugi morali da prodaju ili deo svojih imanja ili posede u celini.45

Na ime Husein-paše Boljanića upisana su i 4 mlina na reci Vrhbreznici, sa selom Crljenice, takođe sa tahvila46 popova pomenutog manastira, zatim mezre, livade i mlinovi na reci Kobaška, kod Prijepolja, koje je uvakufio za svoju džamiju u Pljevljima. Husein-paša nije posedovao dobra samo u pljevaljskom kraju, već i u drugim delovima Hercegovine.47

U pljevaljskom kraju, pored sandžakbega značajne ličnosti bili su njegov ćehaja, kapidžibaša, češnegir- baša, haznadar, alajbeg, vojvoda, subaša, nazir, emin, nekoliko pisara i drugi službenici. Osim pomenutih činovnika višeg ranga, u gradu se 1570. godine pominju: bazarbaša, ćehaja kasabe, dva zaima, nekoliko spahija, čeribaša, a kasnije još i janičarski serdar, pred- stavnik spahija Porte, starešina esnafa, itd. Svi oni imali su svoja dobra u Pljevljima i okolini.48

Pregled socijalne strukture gradskog stanovni- štva Pljevalja ne bi bio potpun bez spomena muslimanskih duhovnih lica, kao što su hatibi, imami, mujezini i hodže. U Pljevljima se još pominju i mutevelije vakufa, kao i učitelji i kaimi.49 I među muslimanskim i među pravoslavnim srpskim stanovništvom Pljevalja, značajnu društvenu grupu činile su zanatlije i trgovci, čiji je položaj bio određen njihovom verskom pripadno- šću. Jasna socijalna diferencijacija postojala je i među srpskim stanovništvom u Pljevljima. Među Srbima najistaknutiji društveni položaj imali su knezovi, koji su poticali iz naslednih knežinskih porodica, a njihova služba je potvrđivana sultanskim beratom.50 Knezovi se inače javljaju među srpskim, kako gradskim tako i seoskim stanovništvom, na čitavom srpskom etničkom prostoru do početka XVII veka, kada ova institucija doživljava evolutivne promene, da bi se u punom značaju i sa nešto izmenjenom ulogom javila ponovo tokom XVIII veka. Kako naglašava istoričar Milan Vasić, knezovi se javljaju gotovo u svim gradovima i trgovima današnje Crne Gore, a u nekima i dvojica istovremeno. Oni su bili organi osmanske vlasti, zaduženi za hrišćanski deo gradskog stanovništva.

Pored knezova, u Pljevljima je 1570. godine upisan i jedan primićur, izvesni Đuro, koji je imao baštinu u ovom mestu.51

Gradsko stanovništvo, takođe veoma ugledno, činili su i sveštenici, koji se pominju u Pljevljima, kao i u drugim gradovima poput Novog, Budimlja, Nikolj- Pazara, Nikšića, Bara, ali ni u jednom od ovih gradova nisu upisani kao posebna skupina.52 To se može objasniti logikom osmanskih popisnih knjiga, gde su kao posebne grupe upisivane samo one kategorije koje su bili oslobođene plaćanja poreza, ili su njihova davanja bila drugačija u odnosu na ostalu raju, usled vršenja neke posebne službe. Kako su sveštenici, u okvirima osman- skog poreskog sistema, plaćali iste dažbine kao i njihova pastva, za osmanskog popisivača nije bilo od posebnog značaja, da ih izdvoji u posebnu grupu. Odrednica pop uz ime onoga koji je vršio svešteničku službu naglašavala je njegov, ipak nešto drugačiji, tj. ugledniji, položaj u okvirima svoje zajednice.

U svim gradskim naseljima na srpskom etničkom prostoru za vreme osmanske vlasti javljaju se i vojnici. Od vojničkih grupacija u Pljevljima, koja nisu imala tvrđavu, po popisu iz 1477. godine, bilo je vojnuka. Izričito se pominju dvojica, Radoslav i Radivoj, od kojih je, kako je već naglašeno, doneta odluka da im se uzmu komadi zemlje da bi se organizovao šeher. Pomena drugih vojnuka nema, što upućuje na zaključak da ih nije ni bilo, jer kako su oni zbog vršenja vojne službe uživali znatne poreske olakšice, po pravilu su poimence beleženi u osmanske deftere.53

Gradska naselja kao što su Pljevlja (Tašlidža) delovala su i kao kulturno-prosvetni centri; i na ovom polju očigledna je dominacija islamske kulture nad pravoslavnom. Razvojem srpskog srednjovekovnog trga u muslimansku kasabu, kao i menjanjem verske strukture stanovništva, u Pljevljima su se stvorili uslovi za snaženje orijentalno-muslimanske kulture i civilizacije, što su podsticali kako centralna vlast, tako i muslimanska verska zajednica sa svim svojim institucijama, pa i mnogi ugledni i moćni pojedinci. Uticaj ove kulture osećao se u svim segmentima gradskog života, arhitekturi, nošnji, svakodnevnom životu ljudi, jeziku, rečju gotovo na svim poljima duhovnog i materijalnog života.54

Seoska naselja u pljevaljskom kraju 

Privreda srpskog društva nakon osmanskih osvajanja, bila je zasnovana na agrarnoj proizvodnji. Najveći broj radno sposobnog stanovništva pljevaljskog kraja, koje je živelo u naseljima ruralnog karaktera, bio je posvećen toj osnovnoj delatnosti. Rasuti po brojnim selima različitih tipova i veličina, proizvođači hrane, bili su najbrojnija društvena grupa. Međutim, nesrazmerno sa njihovim demografskim i društvenim značajem, o naseljima seljaka-poljodelaca i stočara pljevaljskog kraja tokom dugotrajne osmanske vlasti rela- tivno se malo zna, što je u prvom redu zbog nedostatka izvora. U kombinaciji sa arheološkim i etnografskim rezultatima, istoriografska saznanja o ovom pitanju mogu se u velikoj meri unaprediti korišćenjem osmanskih popisnih knjiga-deftera. Kontinuitet naseljenosti najvećeg dela pljevaljskog kraja moguće je pratiti od praistorije pa do uspostavljanja osmanske vlasti, i to zahvaljujući brojnim ostacima materijalne kulture, počev od starih ilirskih tumula, preko rimskih spomenika, srpskih grobalja, srednjovekovnih srpskih sakralnih objekata sve do osmanskih popisnih knjiga ove regije.55

Navodimo primer pljevaljskog sela LJutići, u kome je odmah posle pada stare Hercegovine pod osmansku vlast zimovalo tridesetak domova vlaha iz katuna izvesnog Dragića, sina Branislava.56 U ovom selu konti- nuitet naseljenosti može se pratiti od praistorije pa sve do kraja XVII veka.57 Stoga se osnovano može pretpo- staviti da su zemljoradnička naselja i u osmanskom periodu bila smeštena na dobro odabranim položajima, koji su pružali pogodne uslove za život i stanovanje. Kuće su građene u dolinama potoka ili manjih reka, na rubovima kosa ili uz osunčane padine, i kad god je to bilo moguće, u zavetrini. Jedan od bitnih preduslova za osnivanje naselja bila je blizina vode. Ratarska sela predstavljala su jasno omeđenu celinu. Selo je bila najmanja upravna jedinica u državi, i sastojalo se od kuća, koje su bile osnovna poreska jedinica. Prostor seoskih naselja, tj. atar svakog pojedinog naselja bio je ograničen međama, koje su upisivane po raznim obeležjima: po nekom karakterističnom mestu, putu, drveću, groblju, vodenicama, rekama i sl.

Kako su Osmanlije u svim novoosvojenim obla- stima odmah uvodile timarski sistem, koji je bio osnov za funkcionisanje države, i novoosvojene oblasti u

Hercegovini su u periodu od 1465-1468. godine bile izdeljene na timare, zeamete i hasove, koji su dodeljeni pripadnicima vojnog sloja – askera. Za srpski narod u čitavoj Hercegovini, na širokom prostoru od dubrova- čke granice do gornje Neretve, Ustikoline, Pljevalja i Lima, započeo je nov način života, regulisan po normama centralizovane vojničke države, kakvo je bilo Osmansko carstvo u drugoj polovini XV i tokom čitavog XVI veka.58

Nahija Kukanj, čija su Pljevlja bila centar, osnovana je neposredno po padu tog dela stare Hercegovine pod osmansku vlast. U osmanskim izvorima prvi put se pominje u sumarnom popisu bosanskog sandžaka, završenom 1469. godine.59 Po vojno-političkoj podeli, ova nahija pripadala je seraskerluku (vojnoj komandi) seraskera Senkura, koju su još činile nahije Sokol, Mileševo, Samobor, Dubštica, Bohorić i Kava, a u sudsko-administrativnom pogledu kadiluku Drina.60 Inače, ova nahija je dobila ime po srpskom srednjovekovnom utvrđenom gradu Kuknju, koji je bio poznat kao letnja rezidencija Kosača.61 Prvi hercegovački sandžak- beg, Hamza-beg, pritežavao je has62, koji je u celini donosio prihod od 300.587 akči. U nahiji Kukanj, ovom hasu su pripadala naselja Pljevlja, G. Šumani, Grevo, Supratina, Izbršne, Korogul, Sedlari, Beloševina, Radojin Dol, Dobri Dol, Crnče i Bžinje.63

Stanovništvo nahije Kukanj se delilo u dve osnovne društvene grupe: vlahe-stočare i zemljora- dničku raju. Pored ovih, u nahiji Kukanj bilo je vojnuka i zanatlija, koji su imali specijalan status, zbog važnosti službe koju su obavljali. Vlasi Kuknja (178 domaćinstava i 26 neoženjenih muškaraca) bili su podeljeni u 6 džemata, nejednake veličine. Najveći je bio džemat Pribisava, Vladisavljevog sina, koji je brojao 40 domova i 14 samaca, a najmanji džemat Vitomira Ivkovog sina, sa 19 domaćinstava i dva samca.64 Na žalost, i pored preciznih defterskih podataka, teško je utvrditi tačan broj stanovnika sa vlaškim statusom u nahiji Kukanj, jer ne raspolažemo podacima o prosečnoj veličini vlaškog domaćinstva. Ono što je sasvim izvesno, to je da broj od 6-8 članova domaćinstva, što predstavlja prosek za rajinsku porodicu u ovom periodu ne važi i za vlaške porodice, koje su, usled režima plaćanja poreza – filurije po kući, a ne po glavi stanovnika bile mnogoljudnije.

DŽemati Cvetka, Brajka, Gojaka i Vitomira zimovali su u mestima: Gomijona, Kamensko, Varine i Vranac, a letovali u mestima: LJubišna, Konjsko Polje, Obzir, LJešnica, Hranac i Zasade. DŽemat Dragića, Branisavljevog sina zimovao je u mestima: Brezina, LJutić, Skokuće i Luka, a letovao u mestima: Obarde, Poljet i Relji, dok je džemat Pribisava, Vladisavljevog sina zimovao u mestima: Crkvica i Mijokovina, a letovao u mestu Varine.65 Vlasi organizovani u družine, živeli su po selima na tzv. vlaškoj zemlji, koju su dobijali za naseljavanje i odbranu. Vlaška sela nisu pripadala timaru. NJihovi stanovnici živeli su na onim zemljištima koja su ulazila u sastav carskog hasa. Vlasi su ispunjavali ugovorene vojne obaveze, a zauzvrat su bili oslobođeni svih dažbina vezanih za zemljo – radnju i rajinski status.

IV

Seoska naselja u pljevaljskom kraju imala su dominantnu poziciju u odnosu na sve druge kategorije naseljenih mesta. Na njima je počivao ekonomsko- socijalni i ukupan društveni život hercegovačkog sandžaka u celini. Podaci o njihovom razvoju, veličini, broju i strukturi stanovnika govore o privrednim, socijalnim i demografskim kretanjima u ovoj oblasti koja su u različitim periodima imala i različit intezitet. Ona su se odražavala i na život sela, njihovo ekonomsko napredovanje odnosno stagni- ranje. Raja nahije Kukanj živela je u selima koja su ulazila u sastav carskog hasa, timara spahija i timara posadnika tvrđava Mileševo i Samobor. Ukupan broj stanovnika ove nahije iznosio je krajem sedme decenije XV veka između 2.700 i 3.500 glava, dok je taj broj samo nekolika godina kasnije bio gotovo dva i po puta veći-            po popisu iz 1475. godine u ovoj nahiji živelo je između 8.000 i 10.000 hiljada stanovnika. Prosečan iznos koji je svako domaćinstvo moralo da izdvoji na ime poreskih obaveza iznosio je 735 akči 1469, a 614 akči 1475. godine.66

Položaj raje bitno se razlikovao od položaja stanovništva sa vlaškim statusom. Osnovna novčana obaveza nametnuta raji bila je džizja ili harač67 i njenim se plaćanjem priznavala vrhovna vlast osmanskog vladara. U našim zemljama, ova dažbina se nazivala carskom glavnicom, jer se ubirala „od glave“68 i pripadala je lično vladaru, za razliku od spendže koja je pripadala spahiji. DŽizju je svake godine plaćao svaki zdrav i za rad sposoban Srbin, koji nije obavljao vojnu ili pomoćnu vojnu službu, zbog koje bi bio oslobođen plaćanja džizje. Oslobođenje od džizje sticalo se posebnom odlukom vladara i tim se činom sticao status askera (vojništva). Po osmanskom zakonu, svi podanici koji su plaćali džizju, koja je predstavljala i način iskupljenja hrišćanskog stanovništva za pasivnu ulogu u muslimanskom društvu, imali su status zaštićenih podanika-zimija. DŽizja je obavezivala na podaničku pokornost i ponašanje u skladu sa rajinskim statusom.69

U literaturi se obično navodi da je minimum džizje iznosio oko jednog dukata70, međutim njen tačan iznos je dosta teško utvrditi usled nedostatka preci- znih podataka. Mora se voditi računa i o činjenici da iznos džizje nije bio jednak u svim delovima Carstva, pri čemu se vodilo računa o ekonomskim, ali i društvenim i političkim prilikama u pojedinim oblastima.71 Taj iznos je bio različit i za pojedine nahije u okviru Hercegovačkog sandžaka. Na osnovu jednog popisa haračkih obveznika s kraja XV veka, saznajemo da je stanovništvo nahije Kukanj plaćalo 43 akče na ime harača.72

Ispendžu – spahijsku glavnicu plaćale su sve starešine hrišćanskih domaćinstava širom Balkana, kao zamenu za više radnih tlaka, na šta ih je obavezivao njihov zavisni položaj prema neposrednom gospodaru zemlje. Od ove obaveze izuzimali su se krajnje siroma- šni, slepi, hromi i sakati, a udovice koje su u načelu bile lošeg materijalnog stanja, davale su umanjeni iznos ispendže.73 Međutim, po popisu iz 1475. godine, u nahiji Kukanj, ispendžu je plaćalo samo stanovništvo koje je živelo u selima koja su ulazila u sastav carskog hasa, dok je ona raja koja je živela na timarima spahija i posadnika tvrđava Mileševo i Samobor te obaveze bila oslobođena. Dokumenta ne pružaju nikakvo obja- šnjenje za ovu veoma retku pojavu za ondašnje prilike. Može se samo pretpostaviti da je ta mera bila u funkciji održavanja stanja naseljenosti pojedinih oblasti, naime, da je osmanska vlast oslobađanjem od plaćanja ispendže74, pokušavala da zadrži raju u njihovim selima. S obzirom da su u sastav carskog hasa uvek ulazila najplodnija zemljišta, logičnom se čini pretpostavka da je stanovništvu koje je živelo u takvim selima bilo lakše da podnose teret poreskih obaveza, nego stanovni- štvu koje je živelo na timarima spahija i posadnika tvrđava. Ne može se precizno utvrditi kada je mera oslobađanja od ispendže stupila na snagu, ali se čini da je 1469. godine stanovništvo nahije Kukanj plaćalo ovu dažbinu, jer su prihodi od sela, kako se vidi u popisu iz te godine, viši od onih iz 1475. godine, iako je u periodu 1469-1475. broj stanovnika kontinuirano rastao. Kako je popis iz 1469. godine sumarni, u njemu nije ubeležena struktura dažbina, te smo u nemogućnosti da ovu pretpostavku potvrdimo ili odbacimo na osnovu raspoloživih izvora.

Na osnovu detaljne analize popisa hercego- vačkog sandžaka iz 1477. godine, u čiji je sastav ulazila i nahija Kukanj, moguće je donekle rekonstruisati strukturu zemljišnog poseda u pomenutoj oblasti u drugoj polovini XV veka. Nazivi toponima Crno Dvorište i Luka Dvorište, zatim Stup Podolak i Potput Stup, kao i Stup livada ukazuju na dvor i stup, kao sastavne delove jednog vlastelinstva.75 Na osnovu postojanja tih topo- nima, Đuro Tošić zaključuje da je u strukturi vlastelinstva postojala vlastelinska zemljišna rezerva, kao deo poseda koji je feudalac obrađivao u sopstvenoj režiji besplatnim radom svojih seljaka.76

Ustanova vlastelinske rezerve, navodi dalje Tošić, je formirana pre dolaska Osmanlija u naše krajeve, da bi i u okviru njihove zemljišne politike bila uključena u timarski sistem u vidu tzv. ćazza zemlje. Tako se na osnovu deftera iz 1477. godine u pljevaljskom kraju može pobrojati 99 hasa njiva, 14 hasa livada, 3 hasa vinograda i 5 hasa mlinova.77

Stanovništvo nahije Kukanj raspolagalo je svojim zavisnim baštinama, a muslimani čiflucima. Ta zemljišna parcela čija je veličina varirala u zavisnosti od kvaliteta zemljišta, bila je dovoljna za prehranu jedne porodice i mogla se obrađivati jednim parom volova. Baštine su, u stvari, naziv za seljačka gazdinstva i predstavljale su zemljišne deonice u nasledno-baštinskom posedu pojedinih porodica koje su ih obrađivale i živele na njima. Zato su baštine imale mnogo veći deo sa zemljom namenjenom obrađivanju i korišćenju, a sa manjim delom predviđenim za kuću, okućnicu, staje, ambare, gumno i slične neophodne prateće objekte gazdinstva.78

Baštine zemljoradničkog stanovništva, za razliku od prostranih parcela koje su pripadale feudalcu, bile su mnogo skromnije površine. U nekim od sela nije bilo dovoljno obradive zemlje da zadovolji i potrebe stanovništva i zahteve koje je pred njih postavljao dobro osmišljeni osmanski timarski sistem, te se do njihovog povećavanja dolazilo krčenjem zemljišta obraslog drvetom i tzv. „trapljenjem“ zemljišta prekri- venog kamenom. Potvrdu za ove tvrdnje takođe dobijamo na osnovu toponima, kao što su selo Krčevina i njiva Trap. Za stvaranje novih obradivih površina korišćeno je i zemljište na većim nadmorskim visinama pokri- veno šumom, što potvrđuje naziv lokaliteta Donji Laz.79 Seljak je imao pravo uživanja zemlje, koju mu niko nije mogao oduzeti sve dok je obrađivao, te ju je mogao nepodeljenu prepustiti svojim naslednicima. On je takođe mogao da poseduje, ali kao punu svojinu (mulk), druge nepokretnosti, poput kuće, vinograda, voćnjaka, povrtnjaka ili mlina.80 Direktnim naslednicima smatrali su se samo sinovi, dok je brat ili neki drugi srodnik (stric, sinovac)81, prvenstveno iz interesa osmanske centralne vlasti da zemlja bude dobro nase- ljena i u potpunosti iskorišćena, mogao da nasledi baštinu preminulog uz obavezno plaćanje tapijske takse, čiju su visinu, po pravilu, određivali nepristrasni ljudi, od ugleda u svom selu. Tako je na primer, nakon smrti izvesnog Radisava sina Radulovog iz sela Premćana, njegov brat Vuk zatražio pravo na uživanje baštine preminulog, što mu je čajnički emin odobrio maja 1661. godine, nakon što je pomenuti Vuk platio taksu u iznosu od 160 akči.82 Gotovo istovetan slučaj bio je i sa baštinom nekog Vuka, Milanovog sina iz sela Gotovuše „kraj Pljevalja“, koja se nalazila u okviru zeameta zaima Mustafe. Pomenuti Mustafa odobrio je aprila 1663. godine, budući da je Vuk umro „bez muškog poroda“, da predmetnu baštinu nasledi njegov brat Damjan, ali uz plaćanje takse od čak 2.000 akči.83 Baština se takođe mogla i pokloniti i založiti. Ostalo je zabele- ženo da je izvesni Ivan, Vukov sina, iz sela Kričke, juna 1679. godine poklonio sve njive, livade i ostalu imo- vinu unuku Baji84, dok su septembra 1663. godine Petak i Dojče iz sela Kučina, kadiluk prijepoljski, dobili potvrdu od kadije da su vratili dug od 2552 akči Mustafi sinu Abduselama iz Prijepolja, te da im se vraća imanje koje je bilo dato kao zalog duga.85

Na osnovu odredaba kanuna iz druge polovine XV veka, koji se odnose na srpske zemlje, poznato je da je muslimansko stanovništvo koje se bavilo zemljoradnjom plaćalo tzv. resmi čift, čija je visina zavisila od veličine zemljišnog poseda, koji je obrađivala jedna porodica. U istoriografiji je prihvaćeno mišljenje da je ova dažbina u stvari novčani vid i obračun sedmo- dnevne rabote zemljoradnika i njegove zaprege volova, koja je postojala još u predosmansko vreme.86 U nahiji Kukanj 1475. godine bilo je svega 13 muslimana, koji su plaćali različite iznose na ime ličnog poreza. Naime, neki su bili potpuno oslobođeni ovog nameta, neki su plaćali 6 a neki 9 akči, bez ikakvog pojašnjenja o uzro- cima ovih znatnih razlika. Malo je verovatno da se one mogu objasniti različitom veličinom zemljišnog poseda koji je uživala svaka muslimanska porodica pojedinačno, jer je dosta njih bilo u potpunosti oslobođeno poreza. Realnijom se čini pretpostavka da je i ovo bila još jedna u nizu mera koje su Osmanlije činile da navedu hrišćansko stanovništvo da „dobrovoljno“ primi islam.

Raja, hrišćanska i muslimanska, koja je živela na timarima, zeametima i hasovima na koje je bila izdeljena nahija Kukanj, pored obaveznih dažbina u novcu (harač, ispendža), imala je i obavezu davanja dažbina od prinosa sa zemlje. Osnovne zemljoradničke dažbine bile su desetina i salarija. Desetina je predstavljala čist deseti deo letine, a salarija dodatnu nešerijatsku dažbinu na žitarice, koja je najčešće iznosila jednu četrdesetinu, ali je taj iznos mogao da bude i jedna tridesetina i jedna tridesettrećina prinosa.87

Za privredu sela, pored prirodnih uslova (šume, klima, planine, kotline, itd.) veoma važan činilac predstavljala je brojnost zemljoradničkog stanovništva. U ranije vreme kad nije bilo usavršenih poljoprivrednih alatki, ruke bile su primaran činilac poljoprivredne proizvodnje. U korišćenim izvorima osmanske provi- nijencije nisu sačuvani podaci o alatkama koje su se koristile na teritorije nahije Kukanj, odnosno čitavog Hercegovačkog sandžaka u periodu osmanske vladavine. Međutim, poznato je da se u našim krajevima od ručnog oruđa, ralo upotrebljavalo od davnina, a u XIII-XIV veku ono je predstavljalo osnovnu spravu za oranje. Plug se u našim krajevima pojavio pred kraj XIV veka, s tim što nije istisnuo ralo iz upotrebe. Uostalom, plug je bio glavno oruđe zemljoradnika na teritoriji čitavog Osmanskog carstva i imalo je svega jedan metalni deo: zaoštreni raonik. Zaprega od dva vola ili bivola u nekim krajevima ostala je karakterističan simbol seoske privrede u vreme Osmanlija.88 Stanovništvo nahije Kukanj gajilo je pšenicu, ječam, proso, zob, bostan, bob, lan, crni grah. Voće je gajilo samo stanovništvo sela Bušnje. Pčelarstvo i svinjogojstvo su bili veoma rasprostranjeni, a u selu Kukanj postojao je ribnjak. Sve pomenute žitarice koristile su se za ljudsku ishranu. Ječam su koristili samo najsiromašniji slojevi, a zob su uvodila u ishranu samo u slučaju velike gladi. Od svih žitarica izuzev zobi, dobijalo se brašno od koga se mesio hled, a od prosa se pravila i neka vrsta kaše.89 Leguminoze, biljke sa mahunastim plodovima, su takođe korišćene za ljudsku ishranu, ali u mnogo manjoj meri od žitarica. Najrasprostranjenija leguminoza bio je bob, koji se pripremao kao varivo. Bob je biljka koja se gajila gotovo na čitavom Balkanu, jer dobro podnosi hladnoću. Takođe se gajilo i sočivo i crni pasulj (grah). Od industrijskih biljaka stanovništvo nahije Kukanj gajilo je lan, od koga se odavnina u južnoslovenskim zemljama pravilo rublje i letnja odeća. Dažbina na gajenje kako leguminoza, tako i industrijskih biljaka plaćana je paušalno, u relativno malom iznosu.90

Dažbina na bostan znači da je u selima nahije Kukanj postojao povrtnjak, koji je činio sastavni deo okućnice; okućnica nije podlegala desetinskim dažbinama, već se za svaki povrtnjak plaćala taksa u iznosu od dve akče po povrtnjaku. Kako je precizirano kanunnamom za bosanski, hercegovački i zvornički sandžak iz 1539. godine, ova dažbina plaćana je na Mitrovdan, a pored toga se uzimala desetina na kupus i luk.91

U drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka u hercegovačkom sandžaku u celini, a time i u nahiji Kukanj, kao i u većini drugih oblasti Carstva, naturalna renta bila je dominantni oblik davanja zemljoradni- čkih dažbina. Naturalna renta je svakako više pogo- dovala seljaku, jer je posle podmirivanja obaveza prema spahiji, mogao slobodno da raspolaže sa viškom, za podmirivanje sopstvenih potreba, kao i za prodaju na slobodnom tržištu. On je bio u mogućnosti da bira vreme kada će izneti svoj proizvod na trg, kao i koju će količinu prodati. Prelaskom na novčanu rentu, seljak postaje direktno zavistan od tržišta, a s obzirom na činjenicu da je bio dužan da uvek u isto određeno vreme predaje svoj deo dažbina spahiji, nije više bio u prilici da sam odredi momenat kada će ponuditi svoju robu na prodaju. Sam proizvođač je, u takvim prilikama, snosio i rizik nerodne godine i propadanja useva zbog atmosferskih prilika. Neki naučnici smatraju da je baš prelazak sa naturalne na novčanu rentu, usled direktne zavisnosti seljaka od tržišta i feudalca, značio kraj imobilnosti zemljišnog poseda, i dalekosežnije gledano, kraj ustanove mirijske zemlje.92

Pored zemljoradničkih dažbina, stanovništvo nahije Kukanj bilo je opterećeno porezom zvanim nijabet, koji je predstavljao globu za različite prekršaje, među kojima je bila i krvnina, novčana nadoknada za krvni delikt, koju je plaćao krivac, ili ako se on ne bi pro- našao čitavo selo u čijem se ataru dogodio zločin.

Tako je na primer, izvesni Luka, u svoje lično ime, kao i u ime svoje majke i brata, odustao od potraži- vanja krvnine za svog nestalog brata Jovana, „pastira manastira u Premćanima“, za koga se sumnjalo da je bačen u Taru. Pomenuti Luka je u prisustvu kadije, kaluđera manastira Dovolje, kao i brojnih Premćanaca izjavio da „Premćancima oprašta krivicu“, nakon čega je usle- dila presuda pljevaljskog kadije sa takvim sadržajem.93

Dakle, na osnovu strukture dažbina, koja je prikazana u grafikonu koji sledi, može se izvesti zaključak da se seosko stanovništvo pljevaljskog kraja bavilo ratarstvom, povrtarstvom, voćarstvom i vinogradarstvom:

Žitarice su svakako dominirale u okvirima poljoprivredne proizvodnje, a opet u okviru ove grupe proizvoda najviše prinosa davala je zob, čak 50.9%, zatim pšenica 27.7%. Ječam i proso učestvovali su u ukupnoj proizvodnji žitarica sa 9.05%, odnosno 7.74%, dok su najmanje prinose donosili krupnik (2.24%) i raž (2.22%), što je grafički prikazano na sledećoj slici:94

O žitorodnosti pljevljskog kraja ostalo je zapisa i u beleškama stranih putopisaca. Tako, Ramberti navodi da na planini Kovač u mestu Vgassća raste mnogo žita, dok K. Zen za pljevaljsku ravnicu navodi da je plodna, mada ne precizira šta se sve gajilo. Na osnovu zapisa Pjera Lefevra iz 1611. godine saznaje se da je predeo između mesta Roi1š11sća i Pljevalja bio dobro obrađen i da na mestima gde nema voćnjaka ima mlade šume. Anonim ostavlja 1626. zapis po kome Pljevlja leže u ravnici toliko plodna žitom koliko su neprijatne planine koje okružuju ovo mesto.95

Osmansko carstvo je politikom davanja povlašćenog statusa i olakšavanjem fiskalnih obaveza, uvo- dilo u svoj vojni sistem domaće hrišćansko stanovništvo, koje je kao neplaćena vojska predstavljalo glavni oslonac odbrane zaposednutih krajeva. Iako bi se na prvi pogled moglo učiniti da je država trpela gubitke, jer ti slojevi stanovništva nisu plaćali glavarinu, kao ni druge brojne poreze koje je „raja“ morala da plaća, ona je na ovaj način obezbeđivala dovoljno stano- vništva da naseli i oživi puste predele koji su ulazili u sastav Carstva, a ostvarivana je i ušteda, s obzirom da nije bilo visokih troškova oko održavanja brojnih garnizona na stalno nemirnim krajištima.

Za dugotrajne osmanske vladavine na našim prostorima, postojale su brojne kategorije stanovništva sa posebnim statusom.96 U nahiji Kukanj, u drugoj polovini XV veka zabeleženi su samo vojnuci, hrišćani – slobodni seljaci – baštinici. Vojnuci su regrutovani iz redova domaćeg hrišćanskog stano- vništva, sitnog plemstva i vlaha-stočara. Za razliku od vlaha – vojnika, koji su plaćali filuriju bez obzira da li su odlazili u vojni pohod ili ne, vojnuci su bili oslobođeni od svih rajinskih dažbina, uključujući i harač. Oni su bili obavezni da plaćaju kopljarinu, mladarinu, globe za sitnije prekršaje, taksu na uvoz bačvi sa vinom i ovčarinu, ako su imali preko 100 ovaca. Kopljarina je iznosila 16 akči, raspoređena na celo koplje, a onaj koji ide u pohod plaćao je dodatnih 6 akči, koje je uživala carska riznica. Vojnuci su obra- đivali tzv. „vojnučku zemlju“ (tur. uoupik uep), odnosno posedovali su baštine sa kojih nisu davali desetinu, niti druge poreze, a zakon je predviđao da ta zemlja mora da bude plodna. Vojnuci su živeli u seoskim naseljima i bavili se, pored vojničkih dužnosti, zemljoradnjom i stočarstvom.

U nahiji Kukanj nisu ubeleženi vojnuci koji su aktivno služili, već samo vojnučka rezerva – 55 kuća u 15 sela. Sačuvana je i potvrda, na osnovu koje je zimija Dobrosav, sin Dragićev, iz sela Premćana bio oslobođen svih dažbina za 1596. godine, jer se „obavezao da će pod puškom doći na carsku zapovest“. U potvrdi se dalje navodi da će uživati pomenute poreske olakšice sve dok bude „ovako dolazio s puškom“.97 U zamenu za vršenje službe u tvrđavi, povlastice su uživale i razne zanatlije. Tako je u popisu iz 1469. godine u selu Potok upisano devet kovača i tesara, oslobođenih rajinskih dažbina, međutim, u popisu iz 1475. godine oni nisu zabeleženi, što verovatno znači da su bili prevedeni u status obične raje.98

V

Sa počecima političke i ekonomske krize od sedamdesetih godina XVI veka, u XVII veku u pljevaljskom kraju, kao i u drugim oblastima Carstva, osećaju se promene u uređenju zemljišnih odnosa (pojava čifluk sahibije koji se meša u uređeni odnos između spahije i rajetina), povećavaju se nameti na zavisno stanovništvo, dok se promene u strukturi proizvodnje još uvek ne beleže.

Od kraja XVI veka menja se i metodologija sprovođenja popisa stanovništva, te za XVII vek nema dovoljno relevantne građe koja bi pružila odgovore na brojna pitanja koja se postavljaju pred budućim istraživačima. Samo sistematska istraživanja u turskim arhivima mogla bi da doprinesu rasvetljavanju pitanja zemljišnih odnosa i položaja stanovnika pljevaljskog kraja u XVII veku.

Seoska porodica u pljevaljskom kraju (1465-1699)

Politička, društvena i ekonomska istorija Jugoistočne Evrope u celini, a naročito srpskog naroda obeležena je snažnim talasima seoba stanovništva, kao i dugim periodima strane okupacije, što je diktiralo uslove života stanovništva. Većina promena u stru- kturi porodice može se objasniti prelaskom sa zemljoradničkog na stočarski način privređivanja i obrnuto, kao i radom u rudnicima, ili bavljenjem službama od posebnog značaja za državu108, jer su sve to faktori koji su uticali na tradicionalne porodične odnose.

U našoj istoriografiji još uvek nije razjašnjeno pitanje kada je porodica, kao osnovna društvena jedinica, ustupila mesto patrijarhalnoj zadruzi. Jovan Cvijić smatra da osmanski period za naš narod „predstavlja period etnografske rekreacije i vraćanja etnografskoj starini“, jer se po njegovom mišljenju „Turci nisu mešali u unutrašnji život naroda“.109 Milan Vasić ističe, svakako s pravom, da se osnova tog procesa nalazila u sistemu osmanskih poreza i načina na koji su oni ubirani od domaćinstava vlaha-stočara u prvim decenijama osmanske vladavine u srpskim zemljama.110 Sigurno je da su na to uticali i teški uslovi života, koji su uslovljavali čvršće porodično zajedništvo, da bi se lakše prošlo kroz svakodnevne nedaće. Najbolju ilustraciju teških životnih uslova u kojima je živelo srpsko stanovništvo u pljevaljskom kraju u XVI veku predstavlja zabeleška koju je ostavio jedan prepisivač Mineja u manastiru Sv. Trojice 1538. godine: „…velika nam nužda od Turaka beše, sve što imasmo sve nam uzimaju, i sve odneše što sticasmo velikim trudom. Ko ima konje i volove od njih fajde nije, carska vojska sve podavi a sve kaže da će car platiti a ništa ne plaća, sirotinji dosta muke i tegobe, te ne može više da živi.“t Dakle, da bi se opstalo, morale su postojati proširene porodice, sa više muških glava, naročito kod stanovništva sa vlaškim statusom, jer su oni vršili vojničku službu, a bavili su se stočarstvom, pa delimično i zemljoradnjom. Da bi se izvršile sve te obaveze i obezbedio egzistencijalni minimum porodice, domaćinstvo je moralo da bude brojnije. Zadruga se pokazala kao vrlo korisna ustanova tamo gde je ratarstvo spojeno sa periodnim nomadskim stočarstvom, jer su svi primitivni oblici bavljenja poljoprivredom zahtevali veliki broj ruku, s obzirom da nije bilo mehanizacije. Svakako da je do kooperacije najprirodniji i najjedno- stavniji put bilo zadruživanje po srodstvu.112

Geografska rasprostranjenost zadruge poklapa se, najvećim delom, sa područjem tipa razbijenih sela.113 Opisujući oblasti Polimlja i Potarja, u čijem se središtu nalazi pljevaljski kraj, T. Pejatović navodi da se tamo vidi ista slika naselja kakva je bila u staroj srpskoj državi: „mala razbacana sela po dolinama i stranama rečnim i planinskim; po negde samo od 2-3 kuće. Na ponekim mestima kuće grupisane 8-10 njih u čoporu – kako vele seljaci, druge usamljene i jedna od druge razdaleko od 10 minuta pa do sat i po ili dva sata hoda“114, dakle upravo onaj tip seoskih naselja u kojima je zadruga najčešći oblik porodičnog organizovanja.

Terminom kuća označavaju se sve zgrade koje je koristila jedna zadruga. Taj termin je, u osmanskom poreskom sistemu, osnovna statistička jedinica, jer se, i kod zemljoradničkog i kod stočarskog stanovništva, u jednom selu popisuju kuće i imena njihovih starešina, a ne svi punoletni muški stanovnici naselja.115 U pljevaljskom kraju, kuća u užem smislu podrazumeva najveću i najbolju zgradu od onih koje čine kuću u širem smislu, kao i posebno odeljenje u kući užeg smisla. Sama kuća bila je nešto veća zgrada, i po pravilu se nalazila na sredini između ostalih zgrada razbacanih oko nje, bez nekog posebnog reda. Donji deo kuće najčešće je bio od kamena, a gornji od brvana. Pored kuća postojale su i zgrade, koje su se nazivale i kolibama, i kojih je bilo onoliko koliko je bilo oženjenih domaćina u kući. Postojanje zgrada ukazuje da su zadruge formirane prvenstveno radi ekonomskog interesa, a da je svaka inokosna porodica u okviru zadruga imala svoj „krov nad glavom“, u onoj meri koliko su to materijalne mogućnosti dopuštale. Kuću su još mogli činiti mlekar, ambar, staja, konjušnica, uljanik za pčele, peć, pljevara, tor, kućar, priboj, trap, kokošar, kačara i pušnica. Iako bi pomenute pomoćne zgrade mogle da navedu na pomisao da je srpska seoska porodica pljevaljskog kraja mogla sebi da obezbedi dobre uslove života, to, ipak, nije bio slučaj. Seljaci ovog kraja su se svakodnevno borili samo za osnovnu prehranu, te nisu imali ni vremena ni mogućnosti da vode računa o boljim uslovima stanovanja.116

Broj kuća u selima koja su se nalazila na timarima spahija u pljevaljskom kraju krajem XV veka bio je izrazito nizak. Po podacima popisa nahije Kukanj iz 1469. godine prosečna veličina zemljoradničkog sela u toj oblasti bila je svega 8 kuća, dok je 1476/77. godine iznosila 17,3 kuće u naselju. Najveći broj sela 1477. godine, čak 22 (ili 38%) imao je 10 kuća i manje, od 10-20 kuća ubeleženo je u 17 (30%), a od 20-40 kuća u 16 sela (28%). Samo dva sela imala su više od 40 kuća: Belasica 54 i Glisnica 85.

Koliko statistički podaci mogu ponekad da budu i varljivi potvrđuje činjenica da je na hasu sandžakbega 1469. godine bio izuzetno visok procenat tzv. patulja- stih sela (sa 5 ili manje domaćinstava). Takvih naselja bilo je 66% u odnosu na ukupan broj naselja, a čak 85% u strukturi grupe sela do 10 kuća. Tokom naredne dacenije, broj ovakvih sela na hasu sandžakbega je opao pa je on iznosio 33,3% u odnosu na ukupan broj naselja, a 44,4% u grupi naselja do 10 kuća.118

Nešto su veća bila sela koja su ulazila u sastav hasa sandžakbega i čija je prosečna veličina iznosila 13 kuća 1469, a 16.26 kuća po naselju 1477. godine, ali se tu mora voditi računa da je deo tog hasa bio i sami trg Pljevlja koji je po podacima popisa iz 1477. godine imao 101 kuću, dok je ostalih 11 sela bilo neuporedivo manje: selo Grevo, najveće naselje posle Pljevalja koje je ulazilo u sastav hasa sandžakbega brojalo je 30 kuća, dok je prvo iza njega po veličini selo Beloševina sa svega 12  kuća. Sva ostala sela imala su do 10 kuća. U selima pljevaljskog kraja u pomenutom periodu popisan je i relativno visok broj samaca, njih 287 u 57 sela, što u proseku iznosi gotovo 5 samaca po selu.117 Veličina naselja na hasu sandžakbega u nahiji Kukanj prikazana je na sledećem grafikonu.

Patuljasta naselja su dominantan tip naselja i među selima pljevaljskog kraja koja su ušla u sastav spahijskih timara. Takvih naselja bilo je 13 1469. godine (35% od ukupnog broja naselja), da bi opao na 7 jednu deceniju kasnije (12,2 % od ukupnog broja naselja).119

Stočarsko stanovništvo nahije Kukanj nije upisano po selima, kao što je to u istom periodu bio slučaj u smederevskom sandžaku na primer, već po džematima, jer su u pljevaljskom kraju, stočari živeli na zimskim i letnjim staništima. Vlasi-stočari nahije Kukanj bili su podeljeni u šest džemata, u kojima je bilo 178 domaćinstava (prosečna veličina džemata bila je 29,6 domaćinstava) i čak 26 samaca, što je za stočarska domaćinstva izuzetno veliki broj. Možda se ovaj veliki broj samaca (punoletnih, neoženjenih muškaraca) može objasniti talasom seoba koji je šezdesetih i sedamdesetih godina XV veka iz čitavog hercegovačkog išao u pravcu smederevskog sandžaka. Naime, moglo bi se pretpostaviti da je bilo slučajeva kada nisu odlazile čitave zadruge, tj. proširene porodice, već da su neki članovi ostajali na starim staništima.

Analizom popisa vlaha-stočara pljevaljskog kraja uočava se da, za razliku od istovremenog popisa vlaha drugih srpskih oblasti, nema ubeleženog nijednog tabije120, tj. pridodatog člana domaćinstva, što je bio čest slučaj kod popisa vlaha smederevskog sandžaka, na primer. Tako je knežinu Radovana Bakića u nahiji Brvenik (zapadna Srbija), 1476. godine činilo 811 vlaških kuća sa 482 pridodata člana, dok je taj broj u knežini njegovog naslednika Heraka Bakića tridesetih godina XVI veka iznosio čak 1557 lica, dok je broj domaćinstava smanjen na 730.121 Svakako se mora istaći i činjenica da se u pomenutom popisu stočara pljevaljskog kraja iz sedamdesetih godina XV veka relativno često kao starešine zasebnih domaćinstava beleže dva sina istog oca, po pravilu jedan za drugim. Sve to upućuje na zaključak da je tada još uvek bio u formiranju proces ekstenzivne porodice zadružnog tipa, ali se mora voditi i računa o činjenici da ova društvena grupa nije bila popisana po selima, već po džematima, da su se selili sa letnje na zimske ispaše, te da su sasvim sigurno u takvim uslovima života bili upućeni na zadružni život. Činjenica da su povremeno domaćinstva dvojice braće popisana odvojeno ne mora da znači da su oni vodili potpuno zaseban život, već da je osmanski popisivač tako beležio iz ekonomskih razloga, da bi se naplatio viši iznos filurije.

Još uvek je otvoreno i pitanje koliko je zadružna porodica kod Srba brojala članova. Vuk Stefanović Karadžić je zabeležio u Rječniku da je zadruga brojala oko 30 članova, mada navodi i primere kada je ona bila mnogoljudnija.122 U opisu Polimlja i Potarja, T. Pejatović takođe navodi da „na jednom ognjištu ima najviše 20-30 čeljadi“. Međutim, on navodi da su u ovom kraju zadruge nekada brojale mnogo veći broj članova, a da je zatim došlo do deljenja, kada su izdeljeni zadru- gari gradili kuće oko stare, jer „se u radu lakše pomažu, zajednički sređenu letinu dele, zajedno čuvaju stoku i livade kose, ali su im ognjišta podvojena“.123

U domaćoj istoriografiji prihvaćena je procena da je prosečno srpsko seosko domaćinstvo u prvom veku osmanske vladavine brojalo 7-8 članova124, što je najve- rovatnije bila donja granica.125 To bi značilo da je u pljevaljskom kraju, tačnije u nahiji Kukanj sedamdesetih godina XV veka živelo oko 10.000 žitelja koji su se bavili zemljoradnjom i 2.000 stočara.

Prema autorima do sada najopsežnije studije o demografskoj situaciji na Balkanu u XV i XVI veku, bugarskim istoričarima Nikolaju Todorovu i Asparuhu Velkovu, najslabije naseljene oblasti Balkana u drugoj polovini XV veka bili su oni delovi poluostrva koji su se prostirali od jugoistočne Bugarske do sandžaka: Smederevo, Bosna i Skadar. Tako je prema njihovim proračunima u hercegovačkom sandžaku, kome je pripadao i pljevaljski kraj, gustina naseljenosti iznosila svega 1,18 kuća na km2. Međutim, njihove procene se ne mogu u potpunosti prihvatiti jer su vršene isključivo na osnovu deftera džizje, poreza koje je plaćalo samo zemljoradničko stanovništvo, dok stočarska domaćinstva nisu uzeta u obzir. Ipak, s obzirom na činjenicu da je broj stočarskih domaćinstava bio znatno manji u odnosu na zemljoradnička, kako je ukazano na primeru pljevaljskog kraja, može se prihvatiti kao tačna konstatacija da je čitav hercegovački sandžak u prvom veku osmanske vladavine bio relativno slabo naseljen.126

Podaci o unutrašnjem uređenju porodice u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vlasti veoma su oskudni. Zahvaljujući bolje sačuvanim zakonskim spomenicima, nešto je lakše, bar donekle, rekonstruisati unutrašnji život stočarskih porodica. Kod vlaha, porodična hijerarhija se strogo poštovala. Porodica je bila osnovna društvena jedinica, koja se zasnivala na podređenosti članova domaćinstva starešini, na uzajamnoj solidarnosti i svesti o zajedničkim interesima. Sinovi, pastorci, mlađa braća, a nekad i presta- reli očevi bili su u tom smislu podređeni starešinama porodice, koji je odgovarao ne samo za svoje, već i za postupke članova svog domaćinstva. Starešine poro- dica bile su nasledne, oca je nasleđivao najstariji sin, ukoliko je bio sposoban da obavlja starešinstvo. Mlađi sinovi mogli su da se izdvoje iz zajednice i da zasnuju posebne porodice. Svaka odrasla muška glava bila je dužna i spremna da štiti porodicu i njenu imovinu.127

Na osnovu raspoloživih izvora osmanske provinijencije nije moguće precizno ustanoviti sa koliko godina se muški potomak smatrao punoletnim, jer to nigde nije precizirano. Stoga nije moguće ni adekvatno odgovoriti na pitanje koga osmanski popisivači ubrajaju u kategoriju samaca (šisegged).128 Nema sumnje da je kao samac u popisima ubeležen odrasli sin, koji se odvojio od oca ili braće, a koji nije zasnovao svoju porodicu, ali ostaje nedoumica oko razloga takvog odvajanja, jer takvo izdvajanje, usled odredbi već opisanog osmanskog poreskog sistema, nema svoje ekonomsko opravdanje. Najlogičnija bi bila pretpostavka da se to dešavalo u slučajevima kada odrasli muškarac nema živog oca, niti braću, mada za to konkretnih dokaza u raspolo- živoj građi nema. Analizom ličnih imena popisanih stočara nahije Kukanj sedamdesetih godina XV veka, što predstavlja jedini raspoloživi putokaz za takva razmišljanja, ovu pretpostavku nije moguće apsolutno dokazati, ali ni opovrgnuti. Naime, retki su slučajevi kada se može pretpostaviti da je sa ubeleženim samcem u istom džematu živeo njegov otac ili brat, ali se mora naglasiti da je na primer u džematu Cvetka, Novakovog sina ubeležen kao starešina domaćinstva Vukoje sin Vukmira, a kao samac Vukmio sin Vukmira, ili da je u džematu Ivaniša, Cvetkovog sina, upisan samac Vlatko, Cvetkov sin. S obzirom da se sve radi o vrlo čestim ličnim imenima, naročito onima na osnovu Vuk, ne može se sa sigurnošću tvrditi da je pomenuti samac Vukmio, brat Vukoja ili Vlatko brat Ivaniša.129

Još jedno pitanje gde je veoma izražen nedostatak relevantnih izvora je pitanje položaja žene u srpskoj seoskoj porodici za vreme osmanske vlasti.130 U prvom veku osmanske vladavine u srpskim zemljama nema velike razlike u odnosu na položaj žene u srednjovekovnoj srpskoj državi, iako se u poznom srpskom srednjem veku i ranom osmanskom periodu razlikovalo pravo na svo- jinu nad zemljom, koje je bilo u oba slučaja osnova uređenja društvenih odnosa.131 Posedovanje zemlje zna- čilo je istovremeno i pravo na ljude koji su je obrađi- vali. Zajedničko u položaju žena bilo je to što su pre udaje bile pod pokroviteljstvom roditelja, udate bile su podređene svojim muževima i bez njihove saglasnosti nisu mogle da preduzmu gotovo ništa.132

U osmanskim popisima, na osnovu kojih je moguće delimično rekonstruisati sliku agrarnih odnosa u srpskim zemljama pod osmanskom vlašću, detaljno se navode obaveze zavisnog stanovništva, te se na osnovu toga može pretpostaviti šta su sve žene mogle da rade. Pored poslova u kući i obaveza odgajivanja dece, one su zajedno sa muževima učestvovale u obradi porodične baštine, kao i timariotske rezerve (tur. ćazza zemlja). Verovatno je da su žene obavljale i niz poslova vezanih za potrebe timarnikove kuće – prerada vune, lana, mešenje hleba. Žene su i posle muževljeve smrti zajedno sa decom ostajale da rade na posedu koji je njihov muž držao.

Na podređeni položaj žene u osmanskom pravnom sistemu ukazuje činjenica da žena i kada je upisana u popisu kao starešina domaćinstva, što je bio slučaj samo ako nije bilo odraslog sina ili drugog muškog rođaka sposobnog da preuzme tu dužnost, uz njeno ime uvek upisivano i ime njenog pokojnog muža.

Očigledno je, dakle, da su opstanak i razvitak zadruge u neodvojivoj vezi s finansijskim državnim sistemom, koji joj može pogodovati ili ne, kao i sa opštim, moralnim i pravnim pojavama u narodu. Međutim, zadruga se ne sme tumačiti kao nužan prelazni stepen u razvoju oblika zemljišne svojine od zajedničke ka privatnoj, već se mora naglasiti da je ona oblik porodice, koji nije vezan ni za jednu ekonomsku kategoriju. Kod Južnih Slovena, ona postoji od davnina, uporedo sa inokosnom porodicom.

Privredna delatnost Pljevalja i pljevaljskog kraja (1465-1699)

Privredna delatnost Pljevalja od pada pod osmansku vlast pa do kraja XVIII veka menjala se u skladu sa promenama statusa ovog gradskog naselja od trga do kasabe. Pomenute društvene grupe koje su činile soci- jalnu strukturu naselja su i jedan od pokazatelja privrednih kretanja u njemu. O ovom periodu ekonomske aktivnosti koja se odvijala iz ili u pravcu Pljevalja svedoče i sačuvane pojedinačne poslovne knjige, koje svojom sadržinom osvetljavaju delatnost značajnijih dubrovačkih preduzetnika koji su delovali na tromeđi današnje Srbije, Bosne i Crne Gore.133

Tako su Pljevlja, kao uostalom i drugi gradovi bila ne samo administrativni i sudski centar, već i centar žive trgovačke, zanatske, i u nešto manjoj meri čak i poljoprivredne delatnosti. Iako su bila gradsko naselje, u Pljevljima se, naročito u prvom veku osmanske vlasti u ovom gradu, obavljala i agrarna delatnost. Tako se u ataru grada, tokom čitavog perioda osmanske uprave u njemu, javljaju njive, livade, bašte, vinogradi, mlinovi i druga dobra. U ataru kasabe Pljevlja postojao je čak i jedan timar, a svi hrišćani koji su u ovom naselju popisani 1570. i 1585. godine imali su tu svoje baštine. U samim Pljevljima zemlju su imali i muslimani, a čak je i dodeljivana onima koji su naseljavani iz drugih krajeva.134

Analizom poreskih obaveza stanovnika Pljevalja, može se zaključiti da su oni gajili u prvom redu žitarice, i to pšenicu, ječam, raž, zob, proso, zatim piro- vinu, lan, kao i povrće. Takođe su se bavili i uzgojem svinja i sitne stoke, kao i pčelarstvom. Pored ovih poljoprivrednih dažbina, stanovništvo Pljevalja bilo je dužno da plaća i pojedine novčane dažbine, kojima je bilo oporezovano i seosko stanovništvo, kao što su porez na seno, travu, mukate, ispendžu, resmi čift, baduhavu i svadbarinu.135

Na osnovu sačuvanih osmanskih popisnih knjiga za ovu oblast, uočava se da je većinu građana Pljevalja či- nilo poljoprivredno stanovništvo, za koje se izričito navodi da se „bave zemljoradnjom“. Posebno se spominje muslimansko stanovništvo koje stanuje „u kasabi Tašlidži“, i koji „siju i obrađuju“ zemlju, te plaćaju ušur, dimninu i šest akči takse po ognjištu.136

Većina trgova i gradova koji su postojali u srpskim zemljama tokom viševekovne osmanske vlada- vine predstavljala je tržišta lokalnog značaja, gde su se prodavali viškovi poljoprivrednih i zanatskih proizvoda proizvedenih u samom gradskom naselju ili njegovoj neposrednoj okolini, kao i tržišta za trgovinu artiklima koji se nisu proizvodili na srpskom selu, a koji su bili neophodni za svakodnevni život ljudi, kao što je so, na primer. U gradskim naseljima održavane su nedeljne pijace, pazari, kao i panađuri, veliki godišnji sajmovi, koji su po datumu održavanja najčešće bili vezani za datum slave nekog sveca.

Pljevlja u navedenom periodu, međutim, najviše zbog svog geografskog položaja, prevazilaze značaj lokalnog trga. Dobro je poznata činjenica da su Pljevlja bila jedno od mesta na dubrovačkom putu, koji je vodio od Dubrovnika do Sofije, i dalje za Konstantinopolj. Na ovom putnom pravcu su se dubrovački i mletački trgovci sretali već od tridesetih godina XV veka. Pored ovog svakako najznačajnijeg puta, Pljevlja su bila stanica i na putevima nešto manjeg, ali ipak važnog trgovačkog značaja, kao što su pga Bppe (ređe se javlja u izvorima kao uga Vozpe), koji je od Trebinja, preko Bileće, Gacka, Čemernog, Tjentišta i Foče, išao uz Ćehotinu pored Pljevalja ili Drinom do Lima, dok se drugi putni pravac odvajao kod Trebinja, te je preko Nikšića vodio do izvorišta Pive, onda u Jezera, i preko Tare izbijao na Lim. Sa Primorja je do Pljevalja dopirao i put koji je vodio preko Risna, Riđana, Grahova, Onogošta i Drobnjaka. Veoma značajan bio je i putni pravac koji je od Sarajeva preko Prače, Goražda, Čajniča i Pljevalja, išao dalje ka Prijepolju, Sjenici i Novoj Varoši.137

Šesnaesti vek, je vek dominacije kopnenog saobraćaja.138 Na dubrovačkom putu, kao i na putevima kroz Bosnu, konji, kako jahaći, tako i tegleći, su gotovo jedino prevozno sredstvo. Putnu mrežu Osmanskog carstva, koja uglavnom nije zaostajala za putevima u Evropi 16. i 17. veka čine „kaldrmisane staze široke tri stope, za konja- nika, a sa svake strane tragovi stada i pešaka udesetostručuju širinu ove staze“. Razumljivo je da su na takvim putevima kola i kočije veoma retki.139 Ono u čemu se svi putopisci slažu, opisujući put između Pljevalja i Foče, to je da je prelaz preko planine Kovač veoma težak. Na osnovu beleški koje su ovi putnici ostavili očigledno je da su gotovo svi ipak koristili upravo taj put koji je išao preko planine Kovač, a ne put dolinom Ćehotine, kako se to obično smatra. Od brojnih putopisaca koji su prošli ovim putem (K. Šeper, B. Ramberti, P. Leskalopije, F. Difren-Kane, K. Zen, P. Kontarini) samo Katarin Zen i Filip Difren-Kane spominju da su putovali preko Čajniča. Put od Pljevalja ka Prijepolju nije bio predmet veće pažnje putopisaca.140 Da bi osigurali sigurno i bezbedno putovanje, sami osmanski sultani gradili su duž puteva posebnu vrstu prihvatilišta, sličnu sistemu imareta na kome su podizani gradovi orijentalnog tipa, s tim što su u njima glavni objekti bili gostionica, karavansaraj, i kada je to bilo potrebno, most.141

Geostrateški položaj Pljevalja, kao i njegov političko-administrativni značaj za vreme osmanske vlasti, rezultira činjenicom da su Pljevlja, već od polovine XV veka, počela da beleže uspon kao privredni centar hercegovačkog sandžaka. Koliki su značaj Osmanlije pridavale Pljevljima kao tržnom mestu, pokazuje podatak ubeležen u popisu iz 1477. godine, gde je od 9.160 akči prihoda, koliko su ukupno iznosile dažbine koje je bio dužan da plaća ovaj trg, čak jedna trećina, odnosno 3.100 akči bio je iznos koji je plaćan na ime tržne takse.142 Tokom vremena ta vrste prihoda se uvećavala i usložnjavala, pa se u popisima s kraja XVI veka javljaju tri vrste dažbina vezanih za carinu i trgovinu na pazaru.143

Kao i u svim većim pazarnim mestima, i u Pljevljima se gradi značajna muslimanska trgovačka infrastruktura: čaršija sa dućanima, pazar, magacini za smeštaj robe, hanovi, karavansaraji, hamam. Izuzetno je uočljiv razvoj pljevaljske čaršije, u okviru koje su od sredine XVI do kraja XVII veka izgrađena dva karavansaraja, hanovi i brojni dućani.144 Naime, krstareći Osmanskim carstvom, trgovci, kao i drugi putnici namernici su konačište mogli dobiti u karavansarajima, hanovima ili zavijama i manastirima, smeštenim u većim i manjim naseljima duž značajnijih putnih pravaca. Ova konačišta su nekad građena u formiranim naseljima, a u nekim slučajevima se naselje razvijalo oko tih građevina.

Najrasprostranjeniji tip konačišta u čitavom Osmanskom carstvu, pa stoga i u srpskim zemljama bili su karavansaraji i hanovi. U istoriografiji još uvek nije u potpunosti razrešeno pitanje da li postoji ili ne razlika između ova dva tipa konačišta. I kara – vansaraji i hanovi predstavljaju objekte za smeštaj putnika, neku vrstu „ugostiteljskih objekata“ na drumovima i u gradovima. U našim krajevima u XVI veku uglavnom se sva konačišta nazivaju karavansarajima, dok je u kasnijim periodima u upotrebi samo termin han.145 Na 158 km puta od Sarajeva do Pljevalja oko 1900. godine, ne računajući ova dva grada, bilo je 43 hana.146

Stranci koji su odsedali u Pljevljima uglavnom se ne žale na uslove smeštaja, ali je na osnovu njihovih beležaka gotovo nemoguće ustanoviti da li su postojali i han i karavansaraj, ili različiti putopisci razli- čito nazivaju jedan isti objekat. Pišući Katarini Mediči iz Pljevalja, Filip Difren-Kane navodi: „Ovo pismo dobio sam danas u ovdašnjem karavansaraju“147, ne uočivši razliku između ova dva tipa konačišta. Delimičnu sumnju u njegove navode baca saopšteni podatak da je pomenuti han zadužbina sina Mehmed-paše Sokolovića. Naime, Mehmed-paša je imao dva sina, Gazi Hasan-pašu i Ibrahim-pašu, koji su imali visoka zvanja u osmanskoj hijerarhiji, ali se nigde u njihovim biografijama ne pominju zadužbine u Pljevljima. Najverovatnijom se čini pretpostavka da je Difren-Kane pogrešio, i da je pljevaljski han, kad i ostale svoje zadužbine u ovom mestu sagradio Husein-paša Boljanić.148

Žan Palern Forezjen prolazi kroz Pljevlja 1582. godine, i opisuje ih kao lepu varošicu gde ima bazara i karavansaraj.149 Karavansaraj u Pljevljima pominje i Lefevr u izveštaju sa svog putovanja kroz ove krajeve 1611. godine.150 Pun lepih reči za Pljevlja, glasoviti putopisac Evlija Čelebija smatra kao veoma bitno da navede da su u gradu 1664. godine, pored dve medrese, tri mekteba, dve tekije, Hasan-pašinog imareta (javne kuhinje) i hamama, postojala i „tri prenoćišta (han), velika kao bezistan u obliku tvrđave“.151

U skladu sa trgovačkom aktivnošću koja se odvijala, u Pljevljima su povremeno ili stalno boravili i osmanski tržišni funkcioneri. U izvorima se pominju najpre turski sklav, koji je u početku tu boravio povremeno, pre dolaska kadije, zatim od sredine XVI veka bazarbaša i ćehaja, a Evlija Čelebija pominje još i tržnog nadzornika i baždaragu.152 O delatnosti sklava153 u Pljevljima 1470. godine ostao je zapis u dubrovačkom arhivu, jer se dubrovački trgovac Viktor Radovanov žalio 13. septembra 1470. godine dubrovačkom knezu i sudu, tražeći pravdu za ono što mu se dogodilo u Pljevljima.154 Šta se zapravo dogodilo? Jedne večeri, početkom avgusta 1470.godine Viktor je stigao u Pljevlja i odmah se uputio najvećem dubrovačkom trgovcu u ovom mestu DŽivanu Pripčinoviću.155 Koliki je bio značaj samog DŽivana, i kako je bio uvažavan od strane osmanske administracije u Pljevljima, pokazuje dalji sled događaja. Naime, kako je Viktor stigao, DŽivan je naredio da ga vežu i išibaju, optužujući ga da kupuje crvac, na čiji promet je u suštini DŽivan držao monopol. U tamnici ga je držao čak tri nedelje, da bi ga tek tada predao turskom sklavu, čija je namera bila ne da ga oslobodi, već da ga stavi na teške muke, od čega ga je spasila samo velika suma novca. Za svoju slobodu, Viktor je platio 300 akči, čuvaru tamnice je morao da pokloni jednog vola u vrednosti od pet dukata, kao i 200 akči Pljevljacima koji su se za njega zalagali kod sklava. Nakon toga, sklav ga je pustio iz tamnice, ali ga je držao još tri nedelje na jemstvu. To su, dakle, bili razlozi zbog kojih se Viktor, kako je na početku izneto, žalio dubrovačkom sudu. Kao svedoci javljaju se oni Dubrovčani koji su u tom trenutku boravili u Pljevljima i mogli neposredno da svedoče o događaju: Nikola i Ivan Milanović, Ratko, famul Radivoja Baljkovića, Vukašin, koji je bio đetić Radohne Radovčića, DŽivan Radeljić i Grubešin Vučeta.156

Ono što se dogodilo Viktoru Radovanovu svedoči i o značaju crvca u izvoznoj trgovini Pljevalja. Naime, crvac i olovo su se izvozili iz Pljevalja u Dubrovnik još za vreme hercega Stefana.157 Jedan od prvih aktivnih dubrovačkih trgovaca u Pljevljima pod osmanskom vlašću bio je već pomenuti DŽivan Pripčinović, koji je u ovim krajevima delovao šezdesetih i sedamdesetih godina XV veka, izvozeći olovo, crvac i sirovu svilu.158 Glavni predmet njegove trgovine iz Pljevalja bio je crvac.159 Naime, iz ovog grada Pripčinoviću isporu- čeno je 1270 litara crvca, što predstavlja 6,4% ukupnog iznosa trgovine ovim artiklom u delatnosti pomenutog trgovca. Pljevlja su bila izuzetno značajno mesto u izvozu crvca, na šta ukazuje podatak i da je sam DŽivan Pripčinović često boravio u Pljevljima.160

I pored prisustva Dubrovčana u pljevaljskoj trgovini, ipak se može reći da su glavni nosioci trgo- vine u Pljevljima bili domaći ljudi.161 U trgovini učestvuju i funkcioneri sa sandžakbegovog divana, uglavnom ćehaja, a od srpskog stanovništva istaknutu ulogu imali su varoški knezovi.

Nosioci trgovine između Pljevalja i Dubrovnika, bili su i mladići iz Pljevalja, i šire iz čitave Hercegovine i susednih oblasti, koji su neko vreme, kao što je to bio običaj u istraživanom periodu, služili kod dubrovačkih zanatlija i trgovaca. U dubrovačkom arhivu sačuvan je jedan dokument koji svedoči da su 6. maja 1477. godine Vukelja Vukčić i Radosav iz Pljevalja, koji su služili kod poznatog dubrovačkog trgovca Marka Cvetkova Turčinovića, izjavili u Notarijatu da je rok za njihovu službu kod pomenutog gazde istekao, te da su u potpunosti od njega izmireni. Odmah nakon toga zabeleženo je i da pomenuta dvojica momaka i njihov gazda osnivaju trgovačko društvo, u koje mladići unose 90, a gazda 66 dukata. Pomenutim novcem, Vukelja i Radosav obavezali su se da će voditi poslove u „Turskoj i drugde i to do god to bude želeo gazda Marin“.162 U konačnom svođenju bilansa poslovanja, kako je dogovoreno, polovinu dobiti i štete snosiće Vukelja i Radosav, a polovinu gazda Marin. Ovo trgovačko društvo živelo je dve godine.163 Najviše kontakata Dubrovčani su održa- vali sa pljevaljskim vojvodama, kao i sandžak-begom. Pljevaljske vojvode su često odlazile u Dubrovnik, gde bi nosili poklone dubrovačkoj vladi, poput ćilima ili konja, na šta je obično uzvraćano darovima u novcu. Prebogati dubrovački arhiv sačuvao je pomen i jednog Srbina, pljevaljskog vojvode Ivana, koji je u avgustu, pred praznik Gospe, doterao u Dubrovnik vladi na poklon stoku i gunjeve.164 Bogumil Hrabak s pravom, čini se, smatra da se pod ovim vidom darivanja u suštini krio jedan oblik trgovine, jer su razmene slične vrste stalno postojale između ljudi zaleđa i dubrovačkog primorja, mada su arhivski pomeni o tome relativno retki.165 O dobrim odnosima Dubrovčana sa ljudima sa sandžakbegovog dvora, u prvom redu ćehajama, rečito svedoči podatak da je jedan sandžakbegov ćehaja početkom 1568. godine uputio nekog Pljevljaka da preko Dubrovnika, sa njegovom robom, otputuje za Veneciju, gde će njome trgovati. Takođe, ostao je zabeležen i podatak iz 1594. godine da su sandžakbegovom ćehaji, dubrovački poklisari donosili ulje na poklon.166

Kako se može ustanoviti na osnovu sačuvanih kanunnama za hercegovački sandžak, predmet trgovine u ovim krajevima, pa i na pljevaljskom pazaru, bili su: žitarice, sočivo, bob, crni i beli luk, voće, kukolj, vino, orasi, šafran, lan, kao i stoka i stočarski proizvodi (konji, goveda, ovce, koža, sir, maslo, vuna, sukno za odeću, lanene tkanine i čoha), zatim gvožđe, drva, luč, žir.167 Pljevlja su imala svoje mesto i u spoljnoj trgo- vini Osmanskog carstva, pa su trgovci iz Pljevalja u Dubrovnik izvozili uglavnom žito, stočarske i rudarske proizvode, vosak, i u ranijem periodu crvac.168 Od kraja XV veka, Pljevlja su veoma značajna pijaca za kože. Tako je 22. avgusta 1491. godine osnovano trgovačko društvo između Natalina Velića i gospara Đorđa Gučetića, u koje je Gučetić uneo 104 dukata, a Velić se obavezao da će ići u Foču, Goražde, Pljevlja i susedna mesta, te da će za primljeni novac kupovati kože, koje će zatim otpremati u Dubrovnik.169 Na osnovu dubrovačke građe, očigledno je da su pored kože, Pljevlja bila i značajno trgovačko mesto za vosak. Naime, brojni muslimani iz Pljevalja odlazili su preko Dubrovnika u velike prekomorske tržne centre, u Veneciju i Ankonu. Osman Dautović iz Pljevalja imao je neki spor u Dubrovniku, u vezi sa izvozom voska. Radi rešenja tog spora u Dubrovnik je došao i turski sklav, dok su dubrovačke sudije, zadužene da presude u rečenom sporu, morale da prikupe sva obaveštenja o izvozu voska. Sasvim je izvesno da se radilo o većoj količini voska, čim je tom sporu pridat veliki značaj.170

U    Dubrovniku su sačuvani podaci i da su Pljevlja u XVI veku bila i lokalni žitarski centar. U blagajničkoj knjizi Opštine ostalo je zabeleženo da je Dubrovčanin Stjepan Sulković 1565. godine kupio 230 uboraka žita, od toga 153 uborka iz Pljevalja i 77 iz Čajniča. Pored toga, kupljeno je i 395 Ua uborka iz Pljevalja, sve po ceni od 944 akče za uborak.171 U drugom pravcu, iz Dubrovnika u Pljevlja, trgovci su uglavnom nosili so i ulje, ali i nešto od skupocenije robe, kao što su svilene tkanine, na primer.172 Ono što je ugrožavalo razvoj trgovine, ne samo u pljevaljskom kraju je pojava hajdučije i unutrašnjih nemira. Tako, u jednom osmanskom dokumentu iz 1766. godine navodi se da su Piperi i Bjelopavlići presekli sve puteve i stvorili veliku nesigurnost kod putnika. Upravo u tom periodu bio je ugrožen put od Bosne za Solun i Istanbul, kada se opasnost od hajdučije pojavila na teritorijama kadiluka Čajniče, Prijepolje, Novi Pazar i Sjenica.173

Razvoj zanatstva u Pljevljima je istovetan sa razvojem i organizacijom zanatske delatnosti u drugim gradovima za vreme osmanske vlasti. Zanatlije su bile organizovani u esnafe, čija su pravila bila vrlo restriktivna i obavezujuća. Po sultanovom naređenju, zanatlijama i dućandžijama bilo je zabranjeno da se oblače u skupocenu odeću gornjih klasa. Članovi esnafa raspravljali su i odlučivali o svakom novom pravilu, koje je potom kadija unosio u svoje spise, čime su odredbe sticale zakonsku važnost. Takođe su postojali i pro- pisi ihtisaba174, kojima su utvrđivane cene i kvalitet izrade. Esnafski majstori i predstavnici vlasti su zajednički određivali propise ihtisaba, a potvrđivao ih je sultan. Država se mešala u esnafsku organizaciju prvenstveno da bi za sebe obezbedila prihode od dažbina koje je ova društvena grupa bila dužna da plaća, kao i da bi bio primenjen zakon ihtisaba.175

Još od druge polovine XVI veka u Pljevljima je postojao tabački esnaf, da bi se u dokumentima iz kasnijeg perioda pominjala posebna tabačka mahala. Da su u kasnijem periodu (XVII vek) tu formirani i neki drugi esnafi dokazuje kazivanje Evlije Čelebije, koji među uglednim ljudima u tom mestu spominje i stare- šinu esnafa (tur. šeher ćehaja).176 Naime, Evlija navodi da je to „ugledan kadiluk u rangu kaduluka od sto pedeset akči…Ima svog muftiju, predstavnika šerifa, prvake, ugledne ljude, predstavnika Portinih spahija, janjičarskog serdara, tržnog nadzornika, starješinu esnafa, haračkog povjerenika i baždaragu.“177 Zanatlije su u Pljevljima bile ekonomski najproduktivnija društvena grupa. Iako su bili mešovitog verskog sastava, zanatlije muslimani su, kao uostalom što je to bio slučaj i u drugim gradovima, bili brojniji u odnosu na zanatlije hrišćane. Isto tako, verska pripadnost zanatlija je u najvećoj meri određivala i vrste zanata kojima su se oni bavili, jer su osmanske zanatlije – doseljenici u nove krajeve doneli sa sobom i zanate koji ranije, najčešće, nisu bili poznati u srpskim zemljama. O zanatlijama u Pljevljima, pa i pljevaljskom kraju u celini raspolažemo sa veoma malo podataka. U popisu iz 1476/77. godine u samom trgu Pljevlja od zanatlija pominje se samo Radič, tesar, dok su u selima nahije Kukanj ne pominje čak ni jedan zanatlija, pa ni kovač, što je bilo najčešće zanatsko zanimanje među srpskim seljaštvom.178 Kovači, mali broj njih, pominju se u kasnijim osmanskim popisima Pljevalja. Pored njih u Pljevljima je bilo zanatlija koji su se bavili građevinskim radovima. Najviše dunđera beleži popis iz 1570. godine, što je sasvim razumljivo ako se ima u vidu da je upravo to vreme najživlje građevinske aktivnosti u ovom mestu.179

Pored kože, određeni broj pljevaljskih zanatlija bavio se i preradom vune, te su se tako 1570. godine ovim zanatom bavili po jedan halač (pucar) i mutapdžija, kao i tri krojača.180 Od zanata iz oblasti prehrane u Pljevljima je bilo razvijeno mlinarstvo, jer su na reci Breznici postojali brojni mlinovi, bilo da su bili u sastavu nečijeg vakufa ili u posedu pojedinca.181 U Pljevljima je bilo i zlatara. Kujundžija Mihailo upisan je u popisu iz 1570. godine kao posednik baštine, a 1582. godine, u popisu je ubeležen zlatar Petar.

VI

Rudarstvo nije imalo veliki značaj u istoriji Pljevalja. U istoriografiji još uvek nije razrešeno pitanje perioda u kome je rudnik gvožđa kod sela Kržava bio najaktivniji, mada se osnovanom čini pretpostavka da je rudnik bio aktivan u vreme vlasti Kosača u ovoj oblasti, s obzirom da se, kako je izloženo, pominje u prvom popisu hercegovačkog sandžaka iz 1477. godine.182 Drugi rudnik u pljevaljskom kraju, mnogo manji od Kržave, o kome su podaci takođe zabeleženi u popisu hercegovačkog sandžaka iz 1477. godine je selo Bučje u Poblaću, severozapadno od Pljevalja. U ovom selu sa 47 kuća i 10 samaca, postojala su samo dva samokova. Porez na željezo iznosio je 120 akči, dok je ukupan prihod od ovog naselja, koji se takođe slivao u carsku riznicu iznosio 2.786 akči.183 Kržava u Bukovici i Bučje u Poblaću bili su, kako se vidi na osnovu raspoložive građe, jedini živi rudnici u pljevaljskom kraju u drugoj polovini XV veka.184 Dakle, u XVI i XVII veku, Pljevlja za razliku od većine srpskih gradova i trgova pod osmanskom vlašću, prevazilaze značaj lokalnog trga i predstavljaju kako značajan trgovački centar, tako i tranzitnu trgovačku stanicu prema Dubrovniku i gra- dovima u Boki.

Hrišćanski i muslimanski sakralni spomenici u pljevaljskom kraju

Za srpski narod pod osmanskom vlašću verski odnosi su imali i izuzetno značenje jer su crkve i manastiri bili ne samo faktor duhovnog otpora u kojima se gajila i čuvala misao vere, već su istovremeno predstavljali i važne oslobodilačke centre iz kojih je usmeravana i davana moralna snaga nacionalnoj misli. Vera je bila uslov opstanka srpskog naroda, kojom je, sem toga, održavano jedinstvo prostora koji je on, izdeljen državnim granicama različitih carstava i njihovom unutrašnjom administrativnom strukturom, naseljavao. Crkve i manastiri su čuvali srpski narod od islamizacije, štitili njegovu nacionalnu svest, i podsticali borbu za slobodu. Učeći kakvoj-takvoj pismenosti kao nosioci narodnog prosvećivanja, crkve i manastiri su bili i prve prosvetno-kulturne institucije i, uz usmeno narodno stvaralaštvo, faktor očuvanja njegovog kulturnog identiteta.

Sam karakter osmanske vlasti i islama kao religije, uz druge okolnosti opšteg političkog ili lokalnog značaja, uslovljavali su i neke specifičnosti u njihovom odnosu prema drugim religijama, na pojedi- nim prostorima, u određenim vremenskim periodima. Razlika u odnosu na opšte principe ispoljavanja posebno je bila karakteristična za sredine koje su bile trgovačka središta ili se nalazile na raskrsnicama trgovačkih puteva iz čega je proizilazila i njihova velika važnost za dalje širenje islama. Da su takav značaj imala Pljevlja govori već istaknuti podatak da je u XVI veku Husein-paša Boljanić u Tašlidži, osim čuvene džamije koja nosi njegovo ime, podigao i mekteb, medresu, imaret, karavansaraj, hamam, svoj saraj „sa dvadeset soba“. Pljevlja su time dobila obeležje važnog gradskog središta koje je vremenom postalo i značajan administrativni centar čiji se značaj nije gubio ni kasnijim unutrašnjim reformama osmanske uprave.185 Svakako da su u takvim oblastima u kojima su već postojala, ili bila na putu stvaranja, osmanska verska i administrativna središta, zavisno od njihove razvi- jenosti i značaja koji im je pridavan, po prirodi stvari gušena i otežavana aktivnost drugih verskih ustanova. Takav slučaj je bio sa crkvama i manastirima u pljevaljskom kraju. Da bi se razumele specifičnosti verskih odnosa u takvim sredinama, neophodno je podsetiti na neke opšte principe na kojima su počivali verski odnosi u Osmanskom carstvu u početnom periodu osmanske vlasti.

Verski odnosi u pljevaljskom kraju (1465-1699)

Verski odnosi u hercegovačkom sandžaku, i uže, u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine bili su, bez ikakve sumnje, odraz opštih verskih prilika u Osmanskom carstvu u pomenutom periodu. Odnos centralne vlasti prema svim konfesijama u Carstvu, pa i prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi, mora se posmatrati u širem kontekstu političkih prilika i državnih interesa, jer uspostavljanje ustrojstva crkava u Osmanskom carstvu bilo je pre svega političko, a ne pravno pitanje. Tako i nastojanja Grka da uspostave i učvrste svoju vlast nad svim pravoslavnim crkvama u Osmanskom carstvu najjasnije se ispoljavaju za vreme vladavine velikog vezira grčkog porekla Ibrahim-paše, koji je na toj funkciji bio duže od jedne decenije od 1523-1536. godine. Srpska crkva je nastojala da se suprostavi uspostavljanju apsolutne prevlasti Ohridske arhiepiskopije i preko nje Carigradske patrijaršije. Naime u drugoj polovini XV i u prvoj polovini XVI veka, kada je grčka dominacija prevashodno fiskalna, a u mnogo manjoj meri duhovna, Srpska pravoslavna crkva pokazala je veliku snagu i vitalnost.186

U pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine živeli su pripadnice dve veroispovesti: pravoslavne i islamske. Tokom čitave druge polovine XV  veka,pravoslavno stanovništvo u pljevaljskom kraju bilo je izrazito brojčano dominantno u odnosu na muslimansko stanovništvo. Naime, kako je već istaknuto u odeljku posvećenom stanovništvu, po podacima poime- ničnog popisa hercegovačkog sandžaka, kojem je, po osmanskoj administrativnoj podeli pripadala nahija Kukanj, sa središtem u Pljevljima, u ovoj oblasti je sedamdesetih godina XV veka živelo 987 potpunih i 278 samačkih domaćinstava hrišćanskog, tj. srpskog pravoslavnog stanovništva i svega 12 domaćinstava Muslimana. Dakle, učešće muslimanskog stanovništva u ukupnom broju stanovnika ove oblasti u naznačenom periodu bio je čak nešto manji od 1%.187 Međutim, vrlo je indikativan podatak da su pomenuta muslimanska domaćinstva plaćala različite iznose na ime ličnog poreza. Naime, neki su bili potpuno oslobođeni ovog nameta, neki su plaćali 6, a neki 9 akči, i to bez ikakvog pojašnjenja o uzrocima ovih znatnih razlika. Malo je verovatno da se one mogu obrazložiti veličinom zemlji- šnog poseda koji je uživala svaka muslimanska porodica pojedinačno, jer je dosta njih bilo u potpunosti oslobođeno poreza. Verovatnijom se čini pretpostavka da je i ovo bila jedna u nizu mera koje su Osmanlije uvele kako bi navele hrišćansko stanovništvo da „dobrovoljno“ primi islam. Svakako da se teorijska utemeljenost uslovno rečeno blagonaklonog stava prema hrišćanima može tražiti u Kuranu, koji uči da zimije – jednobožačke narode, ne treba nasilno preveravati. Ipak, verovatnijom se čini pretpostavka da je takav stav proizišao iz praktičnih razloga, lakšeg uspostavljanja i održanja vlasti.188

Ima istoričara, kao što je poznati francuski osmanista Nikoara Beldičanu na primer, koji smatraju da poreski sistem koji je bio na snazi u Osmanskom carstvu189, zasnovan na razlici između muslimana i nemuslimana razlog tome što u prvim vekovima osmanske vlasti u srpskim zemljama nije bilo masovnog preveravanja. Naime, po nekim prihvatljivim procenama, oko 1500. godine u Osmanskom carstvu bilo je 894.432 hrišćanskih domaćinstava, te da su svi oni prešli na islam, Porta bi imala gubitak od oko 2.800 kg zlata godišnje.190 U pomenutim okvirima, izuzetan značaj imalo je delovanje Srpske pravoslavne crkve, jer je ona, iako uklopljena u sistem osmanske vlasti, bila glavni nosilac očuvanja vere, narodne tradicije i osećanja etničke pripadnosti srpskom narodu.

Crkve i manastiri pljevaljskog kraja

Na osnovu dosad raspoložive i dostupne građe, stiče se utisak da je u prvim decenijama nakon uspostave osmanske vlasti na teritoriji čitavog hercegovačkog sandžaka, Srpska pravoslavna crkva bila dezorganizovana, da bi nekoliko decenija kasnije, potpomognuta od strane knezova u prvom redu, ali i drugih istaknutih hrišćana, započela proces svoje obnove i snaženja. Izrazitu renesansu Srpska pravoslavna crkva u pljevaljskom kraju, i šire u čitavoj oblasti Potarja, doži- vela je nakon obnove Pećke patrijaršije 1557. godine.191

Insistirajući na očuvanju kulta Nemanjića, pravoslavna crkva u Osmanskom carstvu i pre obnove Pećke patrijaršije, a još izrazitije nakon toga, okupljala je oko sebe celinu srpskog naroda, pružajući mu osećanje pripadnosti. U takvim okolnostima, tridesetih godina XVI veka uz veliku podršku ondašnjeg hercegovačkog mitropolita Nikanora, bratstvo sv. Trojice pljevaljske osnažilo je svoju delatnost, a šire gledano obnova sv. Trojice ima veliki uticaj na političke i društvene okolnosti u kojima se odvijao život srpskog stanovništva u pljevaljskom kraju od sredine XVI veka pa do izbijanja Prvog srpskog ustanka.

Smešten na uskoj zaravni između brežuljaka Čardačića i Rastovića, iznad reke Breznice, kraj samih Pljevalja, manastir sv. Trojice više od pet vekova deli sudbinu svojih vernika.

Iako manastir sv. Trojice predstavlja jedno od retkih monaških središta Srpske pravoslavne crkve o čijoj se prošlosti srazmerno dosta zna, nije sačuvan nijedan istorijski izvor pomoću kojeg bi bilo moguće precizirati datum njegovog osnivanja.192 Prvi pisani pomen o manastiru seže u četvrtu deceniju XVI veka, ali to ne mora biti i sasvim izvesno i nije datum kada je osnovan. Imajući u vidu činjenicu da osmanska vlast, koja se do pomenutog perioda u Hercegovini potpuno učvrstila, nije dozvoljavala izgradnju novih hrišćan- skih bogomolja, već samo obnovu postojećih193, moglo bi se pretpostaviti da je manastir Sv. Trojice izgrađen na temeljima mirske crkve ili monaškog središta osno- vanog pre 1465. godine. Istorijske istine radi, ipak se mora napomenuti da je pomenuta zabrana osmanskih vlasti u pojedinim slučajevima bivala prenebregnuta, ali su takvi postupci najstrožije sankcionisani, čak i smrtnom kaznom, kako svedoče pojedine kanunname iz prve polovine XVI veka. U kanunnami za sandžak Bosnu iz 1542. godine izričito se zahteva da se crkve u mestima u kojima nisu postojale „od neverničkog vremena“, poruše, te da se „oni nevjernici i popovi, koji u njima boraveći, uhode stanje i dojavljuju u nevjerničke zemlje neka se kazne strogo i neka se kazne teškim tjelesnim kaznama“. Odredbama ove kanunname dalje je predviđeno da se poruše „krstovi koji su postavljeni na putevima i neka se ne dopušta da ih ubuduće postavljaju“. Ako se neko, pak, bude oglušio o ovu odredbu takođe će biti kažnjen teškim telesnim kaznama, a kazne su predviđene i za kadije na teritoriji čijeg kadiluka se tako nešto dogodi, a on to ne zabrani i ne spreči.194

Dozvole za izgradnju pravoslavnih, i uopšte hrišćanskih crkava u Carstvu su retke, i više predsta- vljaju izuzetak nego pravilo. Čak i kad su izdavane, veoma se vodilo računa da to bude u oblastima gde gotovo i nema muslimanskog življa, ponovo vodeći na taj način računa o verskim osećanjima muslimana, koji bi blizinu pravoslavnog verskog centra smatrali kao ugrožavanja svog prava na ispovedanje vere.195 Iako tridesetih godina XVI veka Pljevlja još uvek nisu administrativni centar hercegovačkog sandžaka, verska struktura ovog trga naseljenog 1476. godine isključivo srpskim pravoslavnim stanovništvom, dvadesetih godina XVI veka počinje da se menja, doseljavanjem muslimanskog stanovništva, privučeno povoljnim izgledima za bavljenje trgovinom. Stoga se verovatnijim i prihvatljivijim čini datovanje zasnivanja manastira u godine koje prethode osmanskom osvajanju Hercegovine, dakle pre 1465. godine.196

Uostalom, u zbirci turskih dokumenata koji se čuvaju u sv. Trojici, a koje je priredio i objavio pionir naše orijentalistike F. Barjaktarević, prvi dokument koji se odnosi na sv. Trojicu datovan je 1473. godinom. Reč je o fermanu upućenom hercegovačkom sandžak-begu i prijepoljskom kadiji, kojim se zabranjuje seljacima iz sela Crljenica, Gornje i Donje Rudnice da napasaju stoku i seku šume na manastirskom imanju.197 Iako je, opreza radi, zbog nejasnoće u originalu dokumenta, Barjaktarević kod ove godine stavio upitnik, u predgovoru zbirci, on ne izražava nikakvu sumnju u datiranje pomenutog doku- menta. Naprotiv, on njime ilustruje značaj ove zbirke za istoriografska istraživanja i pomeranje granica istraživačkih saznanja, i naglašava kako objavljivanje ovog dokumenta predstavlja važnu dopunu izlaganjima Đ. Boškovića, koji je, objavljući beleške sa svog putovanja po pljevaljskom kraju, zabeležio da arhitektonska rešenja narteksa svakako pripadaju graditeljstvu XVI veka, ali da su ti elementi mogli biti i naknadno dozidani, te bi zaključuje on, „hram morao biti mnogo stariji; pripadao bi svakako još 13-om veku.“198 I prema mišljenju Sretena Petkovića arhitektonsko rešenje crkve sv. Trojice, gde je glavni brod širi od bočnih bezmalo četiri puta, što je potpuno neuobičajeno za graditeljski postupak onog vremena, kada je taj odnos iznosio najviše dva i po prema jedan, neumitno svedoči da je bila reč o obnavljanju hrama, te prilagođavanju nove građevine starim temeljima, a nikako ne o zidanju potpuno novog verskog objekta.199 Odsustvo pisanih istorijskih izvora o ovom manastiru iz prvog veka osmanske vladavine u Potarju, sa izuzetkom pomenute isprave iz 1473. godine, može se objasniti dvojako. Kako su pravoslavni i uopšte hrišćanski verski centri za osmanske vlasti predstavljali samo poreske obveznike, prihva- tljivom se čini pretpostavka da su osmanske vlasti zatekle Sv. Trojicu kao crkvu bez imanja, te stoga nezanimljivu za novu vlast, ili se pak neposredno nakon osmanskih osvajanja bratstvo razbežalo, manastir zapusteo, a imanje ostalo neobrađeno, tako da opet nije mogao da podlegne oporezivanju. Imajući to u vidu postaje jasnije odsustvo pomena ovog manastira u detaljnom popisu Hercegovine, završenom 1476/77. godine.200

Pomen o manastiru izostao je i iz beležaka evropskih putopisaca, pre svih Francuza, koji su tokom XVI veka putovali na Portu karavanskim putem od Dubrovnika, preko Pljevalja. Uzrok tome, sasvim izvesno, je sam položaj manastira, koji kao da je veštom rukom sakriven od radoznalih pogleda putnika namernika. Čini se, uostalom, da većina evropskih putnika i nije bila zainteresovana za život hrišćana u Osmanskom carstvu, pa time ni pravoslanih Srba. Svoju su pažnju uglavnom poklanjali običajima Osmanlija, koji su za njih predstavljali potpunu nepoznanicu, novu civiliza- ciju, neistraženu kulturu. Takođe, strani putopisci, trgovci, diplomate, avanturisti, poznavali su ili su imali tumača za osmanski, dok im je srpski jezik bio potpuno stran, te sve i da su želeli nisu imali mogu- ćnosti za razgovor sa pravoslavnim stanovništvom, u konkretnom slučaja Pljevalja i Potarja, koje bi im otkrilo postojanje manastira.201 S druge strane, Sv. Trojica je među Srbima bila nadaleko poznato duhovno i kulturno središte, čiji je značaj prevazilazio regionalne granice i domete. Samo površan uvid u socijalnu strukturu, kao i ugled poznatih ktitora ovog manastira iz XVI veka nedvosmisleno ističu verski, društveni, pa i politički značaj sv. Trojice za Potarje, kao i Rašku oblast u celini. Prvi poznati ktitor manastira i, sasvim izvesno najzaslužniji čovek za njegovo oživljavanje bio je iguman Vasilije, potonji Visarion.202 U nauci poznatom natpisu iz 1537. godine, navodi se da je Visarion sa svojim bratom Savom „osnovao“ manastir Svete Trojice. Ovaj navod iz natpisa potvrđuje i ktitorski portret, na kome je Visarion nacrtan kako sa modelom crkve pristupa Hristu na prestolu.203

I ne samo ktitor, iguman Vasilije bio je i prvi imenom poznati starešina Svete Trojice, koji se na čelu njegovog bratstva nalazio četrdesetih godina XVI veka. Vasilije je bio rodonačelnik ugledne porodice, iz čijih redova je najverovatnije potekao i hercegovački episkop Nikanor, koji je na čelu te eparhije bio upravo u vreme kada je obnovljen manastir Sveta Trojica.204 Udeo u obnovi pljevaljskog manastira imao je i monah Sava, Vasilijev brat.

Malo je podataka na osnovu kojih bi bilo moguće baciti više svetla na ličnost igumana Visariona. Sačuvana svedočanstva o njegovom energičnom delovanju i zalaganju za svoj manastir i bratstvo na samoj Porti, ukazuju da je bio snažna ličnost, koja je ne samo zračila duhovnom snagom, već se hvatao u koštac i sa svetovnim problemima, u prvom redu onim vezanim za manastirsko imanje, čije je rešavanje značilo obezbeđivanje egzistencije za manastir i njegove kaluđere.205

Pet decenija kasnije, 1592. godine, zalaganjem članova još jedne ugledne i imućne srpske porodice iz Poblaća, koju su činili monah Georgije, njegov sin jeromonah Ananije i sinovac spahija Vojin, izgrađena je manastirska priprata. Ipak, čini se da ova porodica, bez obzira na svoj veliki ugled, nije mogla samostalno da finansira neophodne radove, te se kao ktitor javlja i zlatar Jovan iz Foče.206 Ovaj podatak ne svedoči samo o otežanim ekonomskim uslovima u kojima se našao srpski živalj u pljevaljskom kraju, već i o činjenici da zanatlije stupaju u one društvene grupe srpskog stanovništva, posebno u gradskim sredinama, koje u ovom periodu koračaju uzlaznom putanjom.

Podizanje i oslikavanje priprate 1592. godine ubrzalo je nameru bratstva Svete Trojice da dovrše Visarionovo delo, te da se živopišu naos i oltarski prostor crkve. Manastirskim novcem, verovatno uz pomoć pljevaljskih Srba, ovaj naum je izvršen 1595. godine.207 Važnost Sv. Trojice za srpski narod ističu i narodne pesme, u kojima se ovaj manastir svrstava u red velikih zadužbina Nemanjića, uz Hilandar, Đurđeve stupove, Dečane, Studenicu i Mileševu.208

Osobenost Svete Trojice ogleda se i u kompoziciji zidnih slika, koja nema samo izuzetnu umetničku vrednost, već predstavlja svedočanstvo o duhovnoj klimi u Sv. Trojici, kao i shvatanjima i obrazovanju trojičkih monaha. Naš poznati istoričar umetnosti i poznavalac slikarstva Sv. Trojice, Sreten Petković ističe da se povorka Nemanjića, naslikana u severozapadnom delu trojičkog naosa, retko susreće kao ikonografski motiv u srpskom zidnom slikarstvu u doba osmanske vlasti. Iako je kult ove vladarske porodice veoma negovan u okvirima Srpske pravoslavne crkve, naročito posle 1557. godine, uglavnom su prikazivani likovi Stefana Nemanje (Simeona Srpskog), sv. Save i Stefana Dečanskog. Prilikom oslikavanja sv. Trojice, po prvi put nakon propasti srpske države, u prvoj zoni naslikani su svi značajniji članovi dinastije, od Stefana Nemanje do cara Uroša V.209

Tvorac ovih živopisa se, po jedinstvenosti svog stila, tj. karakterističnoj rustičnosti slikarskog izraza, bez dvoumljenja može utvrditi. Reč je o slikaru-živopiscu popu Strahinji iz Budimlja, koji je bio vrlo ugledan i plodan majstor. Stvarao je krajem XVI i početkom XVII veka. 210Istoričari umetnosti su u velikoj meri rasve- tlili rad ovog poznatog majstora. Pop Strahinja je radio na čitavoj teritoriji koja je bila pod jurisdikcijom Pećke patrijaršije. Iako je najveći broj njegovih dela izrađen u manastirima na današnjoj teritoriji Crne Gore, potpis ovog umetnika sreće se i u udaljenijim krajevima, kao što je manastir Ozren u istočnoj Bosni.211

Karakteristično je da je pop Strahinja bio uspešniji u svojim najstarijim radovima, nego u onim mlađeg datuma nastanka, što se objašnjava njegovom kasnijom prezaposlenošću, usled koje je manje vodio računa o preciznosti svog slikarskog izraza. Stoga se živopis u Svetoj Trojici smatra najuspelijim delom popa Strahinje. Iako ni ovaj živopis po svojim umetni- čkim karakteristikama nije besprekoran, na njemu se ipak može uočiti jedan zavidan zanatski nivo, čiji je pad očigledan u kasnije nastalim radovima ovog umetnika. I upravo činjenica da je slikarsko umeće popa Strahinje svoj najsnažniji izraz dobilo u pomenutom živopisu Svete Trojice, daje ovim zidnim slikama poseban značaj.212

I riznica i biblioteka manastira Sv. Trojice počinju da se obogaćuju raznorodnim predmetima počev od druge polovina XVI veka. Upravo u riznici ovog mana- stira, koja je nedavno obnovljena, ostali su sačuvani pojedini predmeti velike umetničke, ali i istorijske vrednosti. Svakako da je jedan od najlepših primera te izuzetnosti darohranilica, dovršena 16. marta 1576. godine, koja u stilskom pogledu predstavlja spoj gotike i islamskog umetničkog izraza, ali i očigledan spoj istorijsko-geografskih uslova koji su našli svoj odraz u umetnosti. Baš na ovom mestu, u Sv. Trojici pljevaljskoj srele su se i ukrstili dve civilizacije i dva kulturna izraza: tursko-persijski, tj. orijentalni, i primorsko-mediteranski, tj. zapadnoevropski obrazac.213

Najveći broj vrednih predmeta i ikona izrađeno je ili doneto u Sv. Trojicu do polovine sedamnaestog veka. Posle toga, manastirsko bratstvo suočilo se sa finansijskim poteškoćama, koje su odraz opadanja moći centralne vlasti i nedostatka novca u čitavom Osmanskom carstvu. Usled otežalog obezbeđivanja osnovnih potreba za život i održavanje manastira, prestaje se sa prepisivačkom delatnošću, a malobrojni predmet stižu u manastir izdaleka.214

Tokom Velikog bečkog rata (1683-1699), kada se odigrala i Velika seoba srpskog naroda pod patrijarhom Arsenijem III Crnojevićem 1690. godine, manastir nije napušten, ali je njegov materijalni položaj postao izuzetno težak. U tim trenucima ostvareno je jedinstvo i solidarnost čitavog pravoslavnog sveta, koji ulaže materijalne i duhovne napore da se ovo značajno versko središte hercegovačkog sandžaka održi aktivnim, jer je to bio preduslov opstanka srpskog pravoslavnog stanovništva u ovoj pokrajini Osmanskog carstva. Tako, u prvim decenijama XVIII veka pomoć stiže od srpske pravoslavne opštine u Sarajevu, kao i iz Rusije. Do današnjih dana u Sv. Trojici sačuvan je znatan broj ikona, zlatarskih radova, štamparskih knjiga i crkvenih utvari ruskog porekla. Navedimo samo primera radi da dragoceno Dimitrijevo jevanđelje, koje su monasi sv. Trojice bili prinuđeni da založe za 150 groša, otkupljuju i vraćaju u manastirsku riznicu 1707. godine sarajevske ćurčijske kalfe. Gotovo istovetna situacija bila je i sa kivotom iz 1576. godine, kao i trojičkim jevanđeljem iz XVII veka, koji je otkupila i vratila bratstvu „raba Jefimija“ iz Sarajeva. U manastirsku riznicu 1727. godine dospevaju i tri kandila, rad zlatara Jovana iz Sarajeva.215

Pomoć u Rusiji za manastir sv. Trojicu prvi je zatražio pečujski episkop Jefrem Janković 1704. godine, ali nema podataka da li je udovoljeno njegovom zahtevu. Dvadesetak godina kasnije, Sava Vladislavić, Hercegovac poreklom, koji je u Rusiji ostvario blistavu vojnu i diplomatsku karijeru, počinje da obdaruje manastire u svom rodnom kraju, između kojih i sv. Trojicu plje- valjsku. Primer Save Vladislavića sledi tridesetih godina XVIII veka i njegov rođak Filotej Vujović Vladislavić. Tako je uspostavljena veza ovog manastira i ruskih priložnika, koja se nije prekidala ni tokom čitavog XIX veka.216

Osamnaesti vek za bratstvo manastira Sv. Trojce predstavlja vek borbe za očuvanje manastirskog imanja, u čemu su, pored pomenute pravoslavne solidarnosti, uspeli, zahvaljujući u prvom redu zaveštanjima vernika (Jovan Hrabrenović, npr, 1763. godine zaveštava manastiru čitavu svoju baštinu „duše radi“), kao i putovanjima u udaljene krajeve, tzv. „pisaniju“217, gde su prikupljali priloge namenjene održanju manastira.218

Manastir Svete Trojice ostao je zabeležen i kao jedan od centara prepisivačke delatnosti u srpskim zemljama tokom osmanske vladavine. Uprkos brojnim teškoćama, opasnostima i zloslutnim vremenima, ova delatnost u manastiru može se pratiti kroz čitav period od obnove manastira do kraja XVII veka. Većina knjiga prepisanih i iluminiranih u ovom manastiru još uvek se nalazi u pomenutoj bogatoj manastirskoj riznici, ali se ipak mnoge dragocene knjige nalaze u bibliotekama i muzejima u inostranstvu: Pragu, Beču i Sankt Petersburgu.219 Iako bi se na osnovu potpisanih ruko- pisa moglo zaključiti da njihov broj nije bio veliki, kontuniran rad, dao je, u konačnom ishodištu, krupne rezultate. Broj knjiga za koje se pouzdano zna da su nastale u prepisivačkom centru manastira Svete Trojice broji više desetina rukopisa. Karakteristika knjiga iz ovog manastira je da su bile zanimljivog sastava i skladno ispisanog teksta, a neke od njih bile su i iluminirane.220

Na osnovu jezika i stila, očigledno je da su trojički dijaci posedovali zavidno obrazovanje za ono vreme, kao i književnu kulturu. Na žalost, imena većine njih ostala su nepoznata. Od zaborava su sačuvani jeromo- nah Sava iz XVI veka, njegov nastavljač Jovan, dijak Vlatko, rasoder Visarion i „črnac“ Venijamin iz XVII veka, kao i čuveni Gavrilo Trojičanin, čije je delovanje, uprkos šturim podacima, ipak moguće, bar donekle rasvetliti.221 Pouzdano je utvrđeno da je Gavrilo živeo u Svetoj Trojici u periodu između 1633. i 1651. godine. NJegova prepisivačka delatnost, koja nije bila vezana isključivo za ovaj, već i za neke druge manastire, odvijala se pod izraženim uticajem ruske redakcije, što ukazuje da je ovaj ugledni monah i prepisivač boravio u Rusiji, najverovatnije u periodu između 1633. i 1642. godine.222 U dela koja je prepisivao, Gavrilo Trojičanin unosio je i svoja znanja i razmišljanja iz oblasti istorije, mitologije i botanike, kao i zapise o narodnim običajima. Zahvaljujući njegovoj intelektualnoj radoznalosti i ljubavi za knjigom i pisanjem, iza monaha Gavrila ostao je čuveni Vrhobreznički hronograf, koja sa visokim stepenom originalnosti opisuje događaje od stvaranja sveta do njegovog vremena, i koji je veoma visoko ocenjen u istorijskoj nauci.223 Kako je bio izuzetan kaligraf, dela koja je prepisao Gavrilo Trojičanin odišu veštom i sigurnom rukom ovog monaha. Stoga ne čudi činjenica da su upravo najbogatije ukrašena dva rukopisa prepisana njegovom rukom, i to Psaltir, nastao između 1. septembra 1642. i 31. avgusta 1643. godine, i Šestodnev Jovana Egzarha zajedno sa Hrišćanskom topografijom Kozme Indikoplova iz 1649. godine.224 Ova dva teksta ukrasio je poznati srpski slikar XVII    veka, Andrija Raičević. Minijature Andrije Raičevića, iako prvenstveno nastale pod uticajem ruskog rukopisa koji nije sačuvan, odišu i zapadnim uticajem. Takođe, neke od scena, nastale u tradiciji vizantijske ikonografije, pojavljuju se na kritskim ikonama. Međutim, ono što predstavlja primarni značaj ovih minijatura nije njihova ikonografska, već umetnička vrednost. Andrija Raičević u prvom redu služi se dobrim modelom kao predloškom, dok su retki, mada veoma interesantni njegovi pokušaji da pokaže originalnost slikarskog izraza.225 Bez obzira na činjenicu da Andrija Raičević kao minijaturist nije uspeo, u crtačkom pogledu, da nadmaši svoje uzore, može se konstatovati da posmatrane kao celina ilustracije Vrhobrezničkog Šestodneva i Hrišćanske topografije, uz kopiju Minhenskog psaltira ostaju zabeležene kao najveći iluminatorski poduhvat u dugotrajnoj istoriji srpskog naroda pod osmanskom vladavinom.226

Ovaj kratki pregled, svakako, ne može da dočara stvarno bogatstvo biblioteke manastira Svete Trojice, jer su mnoge knjige nastale u ovom prepisivačkom središtu sada rasturene ne samo po kulturnim centrima na teritoriji bivše SFRJ (Novi Sad, Zagreb, Sremski Karlovci), već i po mnogim inostranim zbirkama. Uprkos tome, oni rukopisi koji se i dalje čuvaju u ovom manastiru predstavljaju izuzetno dragocenu kolekciju, gotovo neprevaziđenu na čitavom srpskom prostoru.227

Visoka vrednost manastirske biblioteke odvno je široko poznata u naučnoj javnosti. O njoj su pisali ne samo domaći već i strani naučnici. Poznati ruski slavista Aleksandar G iljferding obilazeći ove krajeve 1857. posjetio je i manastir Svetu Trojicu U svojoj knjizi potom je zapisao da se u manastiru čuva veliki broj rukopisa i da je to „jedini manastir koji sam obišao u zapadnoj Turskoj u kome se stare knjige brižljivo čuvaju i drže u redu i na sigurnom mestu“.228

Ali, osim ćirilskih rukopisa i knjiga u manastiru Svete Trojice se čuvaju i vredne zbirke osmanske građe. U prvom redu to su carske, begovske i sudske zapovesti, koje se odnose na manastire u široj oblasti Polimlja i Potarja. Pažnju naučnoj javnosti na ovu zbirku skrenuo je Tanasije Pejatović, prvi direktor Srpske gimnazije u Pljevljima. On je prvi, početkom XX veka (1903), objavio spisak fermana, buruntija, hudžeta, murasela, hućuma i tezkera za manastire Svetu Trojicu, Banju, Maržiće, Dovolju i Dubočicu koji se nalaze u arhivi manastira sv. Trojice kod Pljevalja.229 Tragom rada ovog izuzetno vrednog, ali prerano preminulog naučnika, krenuo je naš čuveni orijentalista prof. dr Fehim Barjaktarević, koji je 1936. godine objavio već pomenuti rad posvećen Turskim dokumentima manastira Sv. Trojice kod Pljevalja.230 Na žalost, ni do današnjih dana ova zbirka osmanskih izvora iz manastira Svete Trojice nije potpuno naučno obrađena, odnosno, svakako ne na način koji ona svojom vrednošću zaslužuje. Stoga se čini da bi jedan od prvih zadataka istraživača prošlosti srpskog naroda u pljevaljskom kraju trebao da bude rad na kritičkom priređivanju i objavljivanju ovih izvora. Na taj način bi se, u značajnijoj meri, otvorile nove perspektive u proučavanju istorije srpskog naroda pod osmanskom vlašću i posebno učinio krupan korak u pravcu bolje izučenosti verskih odnosa u pljevaljskom kraju tokom čitavog viševekovnog perioda osmanske vladavine.

Manastir sv. Arhanđela Mihaila u osmanskim dokumentima spominje se tek 1591. i 1593. godine, kada je obnovljena njegova zapustela crkva, po zapovesti igumana Teodora, trudom popa Strahinje iz Budimlja, koji je živopisao crkvu. O manastiru ima nekoliko vesti u kasnijem periodu.231

Manastir Dovolja, sa crkvom posvećenom Bogorodici sazidan je, najverovatnije, u XV veku.232U osmanskim dokumentima prvi pomen mu je iz 1513. godine. Opravka crkve vršena je 1545, 1623. i 1632/33. godine.233

Manastir Bliškova sa crkvom posvećenom Vavedenju Bogorodice potiče iz perioda XIII-XIV vek. U osmanskim dokumentima spominje se nešto pre 1615. godine, dok mu je poslednji pomen s kraja XVII veka.234

Nije poznato vreme izgradnje manastira Dobrilovina, sa crkvom posvećenom sv. Đorđu. Godine 1593. izdata je dozvola za opravku crkve, što znači da je ona postojala u ranijem vremenu. Današnja crkva sagrađena je 1609. godine, koja je, čini se, živopisana četiri godine kasnije. Priložnici su bili vojvoda Radič Milošević i grupa lokalnih knezova. Manastir se često pominje u XVII i XVIII veku.235

Što se tiče izgradnje novih hrišćanskih kultnih građevina na širokom prostoru čitavog Osmanskog carstva, već je naglašeno da je postojao načelni stav islamskih pravnika da treba zabraniti izgradnju crkava ukoliko nisu u tom mestu postojale u vreme osvajanja.236 Međutim, primer pljevaljskog kraja pokazuje da ta zabrana nije doslovno ni dosledno sprovođena u svim delovima Carstva.

Spomenici islamske sakralne arhitekture u pljevaljskom kraju

Svakako da ovaj pregled najznačajnijih verskih građevina u pljevaljskoj oblasti ne bi bio potpun kada bi se izostavili spomenici koji se ubrajaju u primere islamske kako sakralne, tako i svetovne arhitekture i umetnosti u našim krajevima, među kojima, bez ikakve sumnje, nadaleko čuvena Husein-pašina džamija u Pljevljima zaslužuje najistaknutije mesto. Iako su među istoriča- rima i istoričarima umetnosti postojala neka sporenja oko datuma nastanka najveće džamije u Pljevljima, Husein- pašine džamije, koja je očuvana do današnjih dana, najverovatnijim se čini zaključak koji preovladava u savremenoj istoriografiji da Husein-paša Boljanić svoju džamiju podigao 1569. godine.237 Ova džamija, po mišljenju A. Andrejevića ne samo da zauzima istaknuto mesto među spomenicima islamske umetnosti na teritoriji bivše Jugoslavije, već po svom arhitekton- skom tipu i karakteristikama predstavlja jedinstvenu građevinu ovakve vrste na našim prostorima. Koliko je ova građevina odudarala od drugih islamskih sakralnih objekata podizanih širom srpskih zemalja, svedoči i podatak da je glasoviti putopisac Evlija Čelebija, koji je proputovao čitavim Carstvom, poredi sa „kakvom carskom džamijom“.238 Ona je takođe, i dobar primer brzine kojom se umetnički uticaj iz prestonice širio u udaljenim delovima Carstva.239

Nije ostao zabeležen podatak kome se neimaru može pripisati ova građevina, čija stilska rešenja upućuju na rešenja prestoničke umetnosti ranocarigradske i prestoničke škole.240 Uostalom, veoma je mali broj graditelja objekata islamske arhitekture na našem tlu čija je ličnost rasvetljena u istoriografiji. Na osnovu pisanih izvora poznata su imena graditelja Aladža džamije u Foči (1570), starog mosta u Mostaru (1566) i tvrđave u Makarskoj (1568), kao i projektanta mosta Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu (1571-1577)241 Podudarnosti u hronologiji, uočljive ktitorske aktivnosti, kao i stilske odlike same građevine navode A. Andrejevića na pretpostavku da je neimar Hajrudin, graditelj pome- nute tvrđave u Makarskoj, koga je upravo Husein-paša Boljanić odabrao za taj posao, bio i graditelj njegove džamije-zadužbine u Pljevljima. Svakako, mimar Hajrudin nije mogao sam da obavi taj veliki građevinski poduhvat, te su mu u tome najverovatnije pomagali dubrovački majstori – izvođači, sa čijom se veštinom Husein-paša susreo još pedesetih godina XVI veka, dok je bio na položaju subaše nahije Popovo.242

Uzroka za gradnju ovako umetnički vredne džamije u Pljevljima ima više. Najpre se moraju pomenuti politički razlozi, odnosno činjenica da su upravo u vreme izgradnje džamije vršene najobimnije pripreme za premeštanje sedišta sandžaka iz Foče u Pljevlja. Drugo, to je razdoblje dugog vezirovanja Mehmed-paše Sokolovića (1546-1579), kao i delovanja njegovih srodnika i suna- rodnika na visokim položajima u rumelijskom ejaletu, koji su nastojali da na našem tlu ostave što veći broj značajnih zadužbina. Nimalo nije zanemarljiva ni činjenica da je ovo period delovanja čuvenog osmanskog umetnika, arhitekte, mimara Sinana, koji se između 1540. i 1588. godine starao o graditeljstvu u Carstvu, kada osmanska arhitektura i zanati dostižu svoj vrhu- nac. Takvi uticaji morali su se osetiti i u provinciji, te se u XVI veku, naročito u drugoj polovini, napušta praksa pretvaranja crkava u džamije, već se teži čistoti stila. Neimari i drugi majstori, formirani pod uticajem prestonice, prenosili su svoje umeće i stilske novine na širokom prostoru Carstva od Banja Luke i Budima do persijske granice.

Husein-pašina džamija, iako svakako najznačajnija, nije jedina mošeja izgrađena u Pljevljima tokom viševekovne osmanske vladavine. Sasvim izvesno je da je prva džamija u ovom gradu postojala još početkom XVI veka, jer je 1516. godine popisana muslimanska mahala koja je brojala dvadeset kuća.243 Po navodima Evlije Čelebije, sredinom XVII veka u Pljevljima je postojalo deset džamija, od kojih on pominje pet: Hadži- Hasanovu, Hadži-Rizvanovu, Hadži-Alijinu, Odabašinu i Ahmed-begovu džamiju.244

U muslimanske sakralne spomenike u gradovima spadali su i mesdžidi (mahalska džamija, bez minbere, a često i bez minareta) i tekije.245 Za razliku od džamija, koje su bile obavezno obeležje osmanskog grada, mesdžidi i tekije se ne sreću u svim gradskim naseljima u Carstvu. Tako, u Pljevljima mesdžida nije bilo, dok je sačuvan pomen o postojanju dve tekije.246

U osmanskim gradovima, uz džamije su podizani i mektebi, muslimanske verske škole. Prvi sačuvani pomen o mektebu u Pljevljima seže u 1582. godinu, kada je takav objekat ubeležen u osmanskom popisu ovog naselja247, dok Evlija Čelebija u Tašlidži pominje čak tri mekteba.248 U Pljevljima je postojala i medresa, srednja konfesionalna muslimanska škola, u kojoj su podučavani budući verski službenici. Kao i u mekte- bima, i u medresama je nastava izvođena na orijentalnim jezicima.249

Uzimajući u obzir značaj svih navedenih islamskih versko-obrazovnih objekata, nameće se zaključak da su Pljevlja od kraja XVI veka postala značajan muslimanski verski centar, među čijim građanima je bilo dosta verski obrazovanih ljudi. Neki od njih ostavili su značajan doprinos orijentalnoj kulturi na našim prostorima, kao što je na primer čuveni turski pesnik Tašlidžali Jahja, preminuo 1582. godine.250

Pljevlja, kao sedište sandžaka, nisu bila samo politički i administrativni, već i kulturni centar u Potarju. Većina gradova u srpskim zemljama doživljava, kako je već naglašeno, za vreme osmanske vlasti, krupne promene, koje se ne ogledaju samo u promeni slike gradskog naselja i njegove etničke i verske strukture, već i u promeni kako materijalne, tako i duhovne osnove kulturnog razvoja nekog gradskog naselja. U najvećem broju slučajeva, kao posledica osmanskih osvajanja i uspostavljanja vlasti u srpskim zemljama, uništeno je nasleđe domaće slovenske kulture, koja se u periodu koji je prethodio osmanskim osvajanjima razvijala pod snažnim uticajima mediteransko-evropske hrišćanske civilizacije, na latinskoj i vizantijskoj osnovi, a dominantni postaju oblici orijentalno-muslimanske kulture. Kako navodi Milan Vasić, „uporedo sa učvršći- vanjem turske vlasti, jačanjem muslimanskih naseobina i mijenjanjem vjerske strukture gradskog stanovništva u korist muslimana, proširivana je osnova za dalji razvoj, jačanje i stalni uspon te kulture.“251

Pljevlja bi se svakako mogla uklopiti u takav obrazac, s obzirom na njihov geostrateški i politički značaj za osmansku vlast. Međutim, uprkos činjenici da je u gradu razvijena značajna orijentalna infrastru- ktura, te da je izmenjen i verski sastav ovog naselja, u Pljevljima i pljevaljskom kraju se pored veoma značajnih spomenika pomenute orijentalno-muslimanske kulture, očuvao pa čak i izgradio tokom XVI i XVII veka značajan broj spomenika koji pripadaju srpsko-pravoslavnom civilizacijskom krugu. NJihova uloga u očuvanju srpske narodne baštine prevazilazila je granice pljevaljskog kraja, šireći svoj kulturni uticaj gotovo do krajnjih granica srpskog etničkog prostora.

Srpski trg, koji do sedamdesetih godina XVI veka prerasta u osmansku kasabu, Pljevlja su bila glavni politički i administrativni centar hercegovačkog sandžaka, koji od 1580. godine ulazi u sastav novoosnovanog bosanskog pašaluka. Smeštena u unutrašnjost Osmanskog carstva, zaklonjena od glavnih pravaca ratnih dejstava, a zahvaljujući važnim trgovačkim putevima koji su se upravo tu ukrštali, Pljevlja su se tokom čitave osmanske vlasti razvijala kao napredan privredni, u prvom redu trgovački centar. Iako se razvoj Pljevalja i njegove okoline uklapao u sve opšte političke i društvene procese u Carstvu, stanovništvo Pljevalja i pljevaljskog kraja, u prvom redu zahvaljujući snažnom i organizovanom delovanju Srpske pravoslavne crkve, sačuvalo je svoj nacionalni identitet i privrženost srpskoj tradiciji.

1    Šabanović, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1982, 45.
2    Tako su podgoričkoj tvrđavi Turci nadenuli ime Depedogen, koje se sreće u osmanskim dokumentima s početka uspostavljanja njihove vlasti u ovom mestu, da bi se izgubilo početkom XVI veka, pa se od tada tvrđava kao i varoš javlja samo pod imenom Podgorica. Turci su na svoj jezik preveli i naziv grada Bijelog Polja, pa je ovo mesto u svim zvaničnim aktima osmanske administracije beleži kao Akova. Detaljnije videti: Istorija Crne Gore, knj. III t. I, Gradovi pod turskom vlašću (M. Vasić), Titograd 1975, 506.
3   U ranijoj istoriografskoj literaturi preovladavalo je mišljenje da je sedište hercegovačkog sandžaka iz Foče i Pljevlja premešteno 1572. godine. Međutim, na osnovu relevantne dubrovačke građe, T. Popović je definitivno razreššio ovo pitanje i ustanovio da su Pljevlja postala prestonica hercegovačkog sandžaka 1576. godine. Naime, prvi podatak o Pljevljima kao sedištu hercegovačkog sandžaka potiče iz 20. decembra 1576. godine, ali se po njegovoj sadržini može ustanoviti da je do promene došlo nekoliko meseci ranije. T. Popović, Kada je sedište hercegovačkog sandžaka premešteno iz Foče u Pljevlja, Prilozi za orijentalnu filologiju, X-XI, Sarajevo 1961, 267-270.
4     U dubrovačkom arhivu sačuvan je dokument od 29. maja 1466. godine koji potvrđuje da se izvestan broj Pljevljaka pred najezdom Osmanlija sklonio u Dubrovniku. Naime, pred dubrovačkim sudom pojavio se neki Radič iz Pljevalja u tužbi protiv Jakoba i Petra Bogavčića, navodeći da su mu pomenuta braća dužna 60 dukata i da njihova majka Jeluša drži u svojoj kući mnoge njegove stvari, kao odela, razne tučane i bakarne lonce, kao i drugo pokućstvo. Međutim, ovaj drugi iskaz nije mogao biti potvrđen. Hrabak, Prošlost Pljevalja po dubrovačkim dokumentima do početka XVII stoljeća, Istorijski zapisi, knj. XI, Titograd 1955, 17.
5    Vasić, Gradovi, 504.
6     Ovakav sistem karakterističan je za čitav srpski etnički prostor, a ne samo za pljevaljski kraj, ili oblast današnje Crne Gore. Vasić, Gradovi, 507-508.
7   Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22.
8    Evlija Čelebi, Putopis, odlomci o jugoslovenskim zemljama, preveo, uvod i komentar napisao Hazim Šabanović, Sarajevo 1979, 397.
9   Čelebi, Putopis, 398.
10   Već je ukazano na širi značaj sačuvane vakufname Kara Mustafa-paše Sokolovića o osnivanju grada Rudo. Principi o osnivanju kasabe Rudo, navedeni u ovom dokumentu sasvim izvesno mogu se primeniti i na Pljevlja. U dokumentu se precizira: „Pošto je na jednoj strani mezre poznate pod imenom Rudo u nahiji Polimlje područnoj kadiluku Foče u Hercegovačkom sandžaku, a koja je blizu plemenitom mjestu njegova rodjenja i njegovoj porodičnoj lozi, rijeka Lim a na drugoj strani rijeka Krupa, i pošto je to mjesgo prolaza i prelaza, te u svaki čas i u svako vrijeme tu prolaze i prelaze putnici i prolaznici, a to je mjesto daleko i od grada, te pošto postoji krajnja potreba da se na tom mjestu izgradi most i da ono postane kasaba, to je srećom i napretkom ovjenčani, moćni i uzvišeni sultan svijeta i vladar zemlje i vremena dodijelio mulk, kao jedan od svijih uzvišenih darova, pomenutu opisanu mezru rečenom mirlivi svijetlog uma i darovana mu je carska mulknama…Pošto je uvakufio kao šerijatski ispravan vakuf i kao jasno i validno zavještanje pomenute razne zgrade i brojna potkrovlja sa svim što im pripada, …on je ostalo zemljište spomenute mezre zavještao stanovnicima kasabe uz odredjeno plaćanje odsjekom. Pomenuto mjesto postalo je kasaba. Prolazna taksa, tržna taksa, nijabet (taksa za prekršaje i zločine), sudska pozivna taksa, taksa za tržni nadzor, djumruk, taksa za vosak, ovčarina i ladjarina koji se pobiru na njenom trgu dati su u mulk ovom iskusnom i dobročiniteljskom mirilivi i on je sultanskom ispravom o davanju u mulk i vladarskom darovnicom ušao u posjed ovog mulka. Nakon toga je uvakufio na ispravan šerijatski način i kao jasno i validno zavještanje pomenuti trg sa svim navedenim pristojbama i sa odredjenim zakupom od parcela koje su raspodijeljene ljudima kasabe za njihovo stanovanje, za podmirenje potreba i nužnih stvari… „. Vakufnama Kara Mustafa-paše Sokolovića iz 1555. godine o osnivanju grada Rudo, priredio Nedim Filipović, /U:/ Spomenica prve proleterske brigade, Rudo 1971, 173-174.
11  Hrabak, Prošlost Pljevalja, 25.
12    Vasić, Gradovi, 507-508. Timarski sistem će biti detaljnije objašnjen u delu koji se odnosi na seoska naselja u pljevaljskom kraju.
13    G radska naselja u Osmanskom carstvu delila su se na otvorena i utvrđena mesta. Otvoreno gradsko mesto moglo je biti, u zavisnosti od tipa, varoš, kasaba ili šeher. Sva mesta sa statusom kasabe morala su da ispune tri osnovna uslova: 1) da imaju stalno naseljeno muslimansko stanovništvo, 2) da postoji najmanje jedna džamija u kojoj se redovno obavlja molitva pet puta na dan, a petkom džuma i 3) da postoji stalni sedmični pazarni dan. Dobijanjem statusa kasabe stanovništvo se oslobađalo rajinskog položaja. Detaljnije o tipovima naselja u Osmanskom carstvu videti: H. Šabanović, Turski izvori za istoriju Beograda, knj. I, sv 1, XXVII; Pelidija, Zlatar, Pljevlja i okolina, 35.
14    A. Handžić, O gradskom stanovništvu u Bosni u XVI vijeku, Prilozi za orijentalnu filologiju 28-29, Sarajevo 1980, 247-257. O uništavanju srpskih srednjovekovnih gradova tokom XV veka, detaljnije videti: D. Kovačević Kojić, La destruction des villes serbes au XVe siecles, Zbornik radova „Stadtzerstorung und Wiederaufbau, Zerstorung durch die Stadtherrschaft, innere Unruhen und Kriege“, band 2, Bern, Stuttgart, Wien, 2000, 179-189.
15   Turska reč pazar koja se u proučavanim izvorima koristila za trg, je termin identičan sa terminom trg koji se javlja u srednjovekovnim dubrovačkim, latinskim, i ćirilskim izvorima. U onim izvorima koji se odnose na srednjovekovnu Bosnu, na primer, pod trgom se podrazumevalo najpre mesto na kome se povremeno trguje, zatim stalan trg i najzad naselje koje se oko stalnog trga formiralo. U osmanskim popisnim knjigama, pod odrednicom trg se najpre podrazumevalo mesto u okviru sela gde se trgovalo, ali takođe i tip naselja. Međutim, u hercegovačkom sandžaku korišćena je odrednica trg (pazar) kao oznaka tipa naselja. Upravo Pljevlja su u popisu iz 1476. godine tako upisana, iako se nisu bitno razlikovala od okolnih sela nahije Kukanj. I stanovnici Pljevalja su se bavili zemljoradnjom i stočarstvom kao primarnim delatnostima, a samo izuzetno zanatstvom i trgovinom. Detaljnije o tipologiji gradskih naselja u srednjovekovnoj Bosni videti: D. Kovačević – Kojić, Gradska naselja srednjovekovne bosanske države, Sarajevo 1978, 133-142.
16   Isto, 534.
17    Isto, 533.
18    Poimeničnipopis sandžaka vilajeta Hercegovina, Priredio Ahmed S. Aličić, Sarajevo 1985, 167.
19   Vasić, Gradovi, 551.
20    Isto, 527-529.
21  Isto, 597.
22   Isto, 103.
23   T. Popović, Turska i Dubrovnik u XVI veku, Beograd 1973, 276.
24   Vasić, Gradovi, 538.
25    Isto.
26   Isto, 128.
27   Isto, 135.
28    Isto, 139.
29    Isto, 157.
30    Isto, 173.
31   Vasić, Gradovi, 527.
32   G. Stanojević, Prilozi za istoriju kuge sredinom XVIII vijeka u Albaniji, Hercegovini i Crnoj Gori, Glasnik Etnografskog instituta SANU XXVIII, Beograd 1979.
33    Savremena istraživanja pokazuju da su rodne godine i epidemije zaraznih bolesti, pa i kuge, stajale u direktnoj korelaciji: naime, u godinama kada je hrane bilo dovoljno, epidemije su bile neuporedivo ređe, dok je gotovo svim velikim kužnim epidemijama prethodila i velika glad. F. Brodel, Mediteran i mediteranski svet u doba Filipa II, tom I, Beograd-Podgorica 2001, 320.
34  Vasić, Gradovi, 531.
35    G. Milošević, Stanovanje u gradu i na selu, /U:/ Privatni život u srpskim zemljama u osvit modernog doba, Beograd 2005, 145.
36    Isto, 142-145.
37     Isto, 145.
38    A. Fotić, Između zakona i njegove primene /U:/ Privatni život u srpskim zemljama u osvit modernog doba, Beograd 2005, 37.
39   Vasić, Gradovi, 540.
40    Aličić, Poimenični popis, 165-171.
41    Isto, 167.
42     Vasić, Gradovi, 540.
43     Husein-paša Boljanić bio je sin Bajram-agin, mlađi brat Sinan-paše Boljanića. Vaspitavan je pod okriljem Mehmed-paše Sokolovića. Bio je na više značajnih funkcija u okvirima osmanske administracije, pa se tako sredinom XVI veka pominje kao subaša Popova. Od marta 1567. do marta 1569. godine bio je hercegovački, a zatim bosanski sandžak-beg. Nekoliko godina kasnije, 1573. godine, dobija titulu vezira i mesto namesnika Egipta, na kom položaju je ostao dve godine, da bi se zatim vratio u Carigrad. Upravljao je raznim pokrajinama do 1583. godine, kada je ponovo postavljen na mesto sandžak-bega Hercegovine. Godine 1585 spominje se kao beglerbeg Bagdada, da bi sultanovim fermanom 1594. godine postavljen za beglerbega bosanskog beglerbegluka, osnovanog 1580. godine. E. Pelidija i B. Zlatar smatraju da razlog za ovo naimenovanje „treba tražiti u činjenici što se Carstvo u ovo vrijeme nalazilo u ratu sa habsburškom državom. Zbog toga je bilo potrebno da se na čelu bosanskog ejaleta nalazi sposobna i iskusna ličnost koja još od ranije poznaje stanje u ovoj pokrajini“. Detaljnije videti: Pelidija, Zlatar, Pljevlja i okolina, 25. O njegovima aktivnostima kao beglerbega Bosne sačuvani su i podaci u dubrovačkom arhivu. Naime, 1595. godine, Husein-paša je iz Banja Luke, koja je prvobitno bila centar bosanskog pašaluka uputio pismo dubrovačkoj vladi, tražeći novac za kupovinu izvesnog broja topova. Nije poznato ni da li je taj novac dobio, ni zašto je te iste 1595. godine smenjen sa položaja bosanskog beglerbega. Poslednji konkretan podatak o Husein-paši je da iz Banja Luke odlazi kod budimskog paše, sina Mehmed-paše Sokolovića. Do sada nisu tačno utvrđene godine niti njegovog rođenja niti smrti. U Pljevljima je podigao velelepnu džamiju, kao i brojne druge zadužbine koje su bitno izmenile izgled ovog naselja. Detaljnije videti: Pelidija, Zlatar, Pljevlja i okolina, 26-27.
44   Vasić, Gradovi, 541.
45     Detaljnije o prodaji crkava i manastira, videti: A. Fotić, Konfiskacija crkava i manastira za vreme Selima II, Balcanica XXVII, Beograd 1996, 45-76.
46    Osmanski termin tahvil označava prenos imovine, tj. prenosno pismo, kojim se zemljišno dobro prenosi sa jednog lica na drugo.
47  Vasić, Gradovi, 541.
48   Isto, 542.
49     Isto, 543.
50     Isto, 547.
51    Isto, 548.
52   Isto.
53     Kategoriju stanovništva sa posebnim statusom činili su vojnuci, hrišćani – slobodni seljaci – baštinici, koji su za obavljanje vojničke službe bili nagrađeni uživanjem slobodne baštine i pripadnošću vojnom staležu. Vojnuci su bili laki oklopnici, koji su u službu i vojne pohode išli na konju, naoružani kopljem, štitom i oklopom. Uvek su nosili isključivo crna odela. Red vojnuka postojao je u srpskoj srednjovekovnoj državi, a u osmanski sistem preuzet je u vreme reformi beglerbega Timurtaš-paše, za vreme sultana Murata II, neposredno nakon Maričke bitke. Vojnuka je tokom XV i XVI veka bilo na čitavom prostoru Balkanskog poluostrva. Detaljnije o vojnucima videti: Branislav Đurđev, O vojnucima, Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu II, Sarajevo 1947, 75-137. (=Đurđev, O vojnicima)
54    Ova problematika biće detaljnije objašnjena u delu o verskim odnosima u Pljevljima i pljevaljskom kraju.
55    Đ. Tošić, Kontinuitet naseljenosti pljevaljskog kraja od praistorije do uspostavljanja turske vlasti, Glasnik Zavičajnog muzeja, knj. 1 (1999), Pljevlja 1999, 39-53; (=Tošić, Kontinuitet naseljenosti). Preciznosti radi, navedimo da je Đ. Tošić u pomenutom radu opisao najpre sledeća sela na desnoj strani reke Ćehotine: Kozica, LJubić, Gornja Rudnica, Jugovo, Gornja i Donja Brvenica, Bušnje, Glisnica, Rađevići, Strahov Do, Potkovač, Romač i Brda. S leve strane Ćehotine, opisan je kontinuitet naselja: Potpeće, Rabitlje, Hoćevina, Tikovina, Orlja, G ornji i Donji Gradac, Nange i Čestin.
56    Aličić, Poimeničnipopis, 30-31.
57   Tošić, Kontinuitet naseljenosti, 40.
58   U Osmanskom carstvu postojale su tri kategorije vlasništva nad zemljom: državna, haračka i ušrijska zemlja. Vlasništvo nad zemljom nije bilo uniformno uređeno u svim delovima Carstva, čime su se poštovale specifičnosti pojedinih oblasti. Zemlja u Hercegovačkom sandžaku, i uopšte na Balkanu, pripadala je kategoriji državne – mirijske zemlje, što znači da je sva zemlja izvan naseljenih mesta bila vlasništvo osmanske države, odnosno vladara, koji je tu državu personifikovao.
59   Sumarni defter bosanskog vilajeta iz 1468/69. godine, Istanbul Belediye Kutuphanesi cevdet Yazmalari, No 076.
60    Šabanović, Bosanski pašaluk, 137.
61    Opširnije o Kuknju: M. Dinić, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978, 200, 244, 250.
62    Po gruboj podeli, zemljišni posedi, koji su bili fiskalne, a ne teritorijalne koncesije, svrstavani su u timare, zeamete i hasove, u zavisnosti od prihoda koji su donosili. Has je bio vezan za položaj, a timari i zeameti za ličnosti. Godišnji prihod timara iznosio je najviše 19.999, zeameta 20.000-99.999, a prihod hasa preko 100.000 akči.
63    Aličić, Poimenični popis, 165-171. Kada je prvi put upisan 1469. godine, prihod sandžak-bega od nahije Kukanj iznosio je 10.195 akči.
64    Aličić, Poimenični popis, 31-35. U ovom periodu, vlasi iz Hercegovačkog sandžaka planski su raseljeni u druge oblasti Carstva, prvenstveno u Smederevski sandžak, koji je u tom periodu bio istureno, krajiško područje prema Ugarskoj. Nakon naseljavanja u Smederevskom sandžaku, vlaško stanovništvo započelo je proces sedentarizacije, kada počinju da se uspostavljaju striktna pravila knežinske samouprave.
65    Aličić, Poimenični popis, 34-35.
66    U prilogu ovog rada data je tabela svih naselja nahije Kukanj, u koje je unet broj stanovnika i prihod po selima.
67     U korišćenim dokumentima termini džizja i harač su upotrebljeni kao sinonimi za označavanje poreza – glavarine. Pored ovog značenja, termin harač može da podrazumeva i porez na zemlju. Kada se uspostavi, takav porez morao je da plaća posednik te zemlje bio on hrišćanin ili musliman, dok je primanjem islama prestajala obaveza plaćanja džizje. Hrišćanske baštine su po pravilu bile opterećenje haračem, i njen status nije mogao biti izmenjen mehaničkim prelaskom u posed muslimana, sve dok ne bi bio izvršen novi popis i odluka revidirana. Detaljnije videti: H. Hadžibegić, Glavarina u Osmanskoj državi, Orijentalni institut u Sarajevu, Posebna izdanja IV, Sarajevo 1966, 2-3   (=Hadžibegić, Glavarina).
68    Iako se džizja drugačije nazivala glavarinom – ba§ vergisi, što ukazuje na to da je nju plaćao svaki punoletni i za rad sposobni muškarac, i od ovog pravila je bilo odstupanja, te se u evropskim delovima Carstva, džizja ubirala po domaćinstvu. O tome nedvosmisleno svedoče najstariji obračunski defteri o prikupljenoj džizji s kraja XV veka. Verovatno je i to bio jedan od ustupaka stanovništvu koje je živelo na krajištima, da bi se obezbedila naseljenost teritorije. Dokaz toj tvrdnji je i carska zapovest iz novembra 1567. godine, kojom se naređuje temišvarskom beglerbegu da skrene pažnju begovima, kadijama i zabitima na pristaništima da ubuduće ne dozvoljavaju prelaz na tu stranu raji Smedereva, Kruševca i Rudnika, a da od onih koji su prešli uzmu harač po glavi. Naime, u vreme popisa Temišvara bilo je naređeno da se taj porez uzima s kuće na kuću, što je zbog zadružnog načina zivota, za raju bilo mnogo povoljnije. Ta praksa je bila na snazi do kraja XVIII veka, kada je u celom Osmanskom carstvu zaveden jedinstven sistem ličnog poreza. Detaljnije videti: Hadžibegić, Glavarina, 63-64
69     D. Bojanić, Jadar u XVI i XVII veku /U:/ Jadar u prošlosti, Loznica 1985, 96-97 (=Bojanić, Jadar); Hadžibegić, Glavarina, 2-39.
70     Bojanić, Jadar, 96-97.
71     Isto, 96-97; Hadžibegić, Glavarina, 43-51. H. Hadžibegić iznosi mišljenje da je jedan od osnovnih faktora pri određivanju visine džizje bila finansijska situacija i potrebe države za vojsku i stalne vojne operacije. Dok je država napredovala i finansijski jačala osvajanjem novih područja, opterećenje raje je moglo biti srazmerno manje. Ali, već u drugoj polovini XVI veka, počelo je slabljenje finanskijih potencijala Osmanskog carstva, pa i države u celini. Uzimajući u obzir širi istorijski kontekst, H. Hadžibegić predlaže sledeću periodizaciju povećanja iznosa džizje: a) normalno povećanje džizje od uspostavljanja države do 1577. godine; b) naglo povećanje džizje zbog opadanja vrednosti novca od 1577. do 1690. godine, u odnosu na zlatnik; c) izvesna stabilizacija u pogledu vrednosti novca i visine džizje od 1690. do 1804. godine i d) naglo povećanje džizje, usko povezano sa stalnim opadanjem vrednosti novca od 1804. do 1855. godine, u odnosu na pojedine vrste zlatnog novca koji je bio u prometu.
72   Hadžibegić, Glavarina, 54.
73   Bojanić, Jadar, 98.
74                   Iznos ispendže bio je 25 akči.
75    Kako navodi Đ. Tošić, u raspravi Zemljoradnja pljevaljskog kraja u prvim godinama turske vladavine, Glasnik zavičajnog muzeja, knj. 2  (2001), 91 (=Tošić, Zemljoradnja): „ U srednjem veku je pod dvorom podrazumijevano nešto uzvišenije sjedište feudalca u arhitektonskom smislu, te je lokalitet Podvornica (njiva u selu Donji Šumani) predstavljao zemljište koje je obrađivala feudalčeva kućna posluga“.
76   Tošić, Zemljoradnja, 91.
77     Isto, 92.
78     O Zirojević, Srbijapod turskom vlašću (1459-1804), Novi Pazar 1995, 37. (=Zirojević, Srbijapod turskom vlašću )
79      Reč laz označava obradive površine dobijene krčenjem lugova, šuma i gora. Tošić, Zemljoradnja, 92.
80     G. Veinstein, L’Empire dans sa grandeur, Histoire de l’Empire Ottoman, Paris 1989, 212-213.
81     U pomenutoj zbirci turskih dokumenata iz manastira Svete Trojice, čuvaju se pojedine takse koje upravo potvrđuju ovakvu tvrdnju. Uporediti: Fehim Barjaktarević, Turski dokumenti manastira Sv. Trojice kod Pljevalja, Spomenik SKA LXXIX, drugi razred 62, Beograd 1936, dok. br 61, str. 44; dok. br. 65, str. 45.
82    Barjaktarević, Turski dokumenti, dok. br. 56, str. 43.
83   Isto, dok. br. 58, str. 44.
84    Isto, dok. br. 66, str. 46.
85     Isto, dok. br. 59, str. 44.
86     Bojanić, Jadar, 97. Opširnije o ovome vidi: H. Inalcik, Osmanlilar’da RaiyyetRusumu, Belleten, XXIII, Ankara 1959, 575-581, 602
87     Bojanić, Jadar, 99.
88     M. Blagojević, Zemljoradnja u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd 1973, 42-45 (= Blagojević, Zemljoradnja); N. Filipović, Pogled na osmanski feudalizam (saposebnim osvrtom na agrarne odnose), Godišnjak istoriskog društva Bosne i Hercegovine IV, Sarajevo 1952, 58; I.A. Petroslan, Osmanska Imepri^: mogucestvo i gibelĐ, Moskva 1990. 94.
89     Blagojević, Zemljoradnja, 125.
90    Aličić, Poimenični popis, 8, 166, 168, 169, 170, 171, 216, 230, 238, 195, 196, 300, 303, 304, 305, 309, 310, 315, 317, 337, 338, 339, 340, 342, 368,540, 551, 555, 576, 577, 578, 582, 583, 585, 587, 590, 591, 607.
91   Kanuni i kanun-name za bosanski, hercegovački, zvornički, kliški, crnogorski i skadarski sandžak, priredili B. Đurđev, N. Filipović, M. Mujić i H. Šabanović, SArajevo 1957, 56.
92   N. Filipović, Pogled na osmanski feudalizam, 41-43.
93     Barjaktarević, Turski dokumenti, dok. br. 93, str. 50.
94     Tošić, Zemljoradnja, 96-97.
95     Samardžić, Beograd i Srbija, 173.
96      Ove grupe sa posebnim statusom se u domaćoj istoriografiji često navode kao „povlašćene“ grupe stanovništva. Iako su poreske obaveze koje su imale ove „povlašćene“ kategorije bile znatno umanjene u odnosu na namete koje je plaćala obična raja, mišljenja smo da njihov položaj nije bio nimalo lagodan, s obzirom na teškoće u službi sa kojima su se sretali i sa odgovornošću koju su na sebe preuzimali. Tako je, na primer, u kanun-nami za vidinski sandžak iz vremena Murata III nedvosmisleno rečeno da derbendžije za sigurnost putnika odgovaraju „svojim glavama i imanjem“, te je sasvim izvesno da se oni ne mogu smatrati posebno privilegovanom grupom. Ipak, nameti koje je morala da plaća obična raja predstavljali su neizdrživ teret, te su stoga čitava naselja prihvatala posebna zaduženja i odgovornost i grčevito su se borili da takav status zadrže.Možda bi stoga bilo uputnije ove grupe nazivati stanovništvom sa posebnim statusom, a ne „povlašćenim“ grupama, jer termin „povlašćen“ ukazuje na daleko lagodniji uslove života i privređivanja nego što ga je vodila bilo koja društvena grupa srpskog stanovništva u Osmanskom carstvu u drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka.
97    Barjaktarević, Turski dokumenti, dok. br. 13, str. 34.
98     Sumarni defter, 1469; Aličić, Poimeničnipopis, 439-550.
99      U selu su upisana i dva muslimana.
100     U selu su upisana i tri muslimana.
101     U selu je upisan i jedan musliman.
102     U selu je upisana i jedna udovica.
103      U selu su upisana i dva muslimana.
104      U selu su upisana dva muslimana i jedna udovica.
105       U selu je upisan i jedan musliman.
106   U selu je upisan i jedan musliman.
107    U selu je upisan i jedan musliman.
108    U Osmanskom carstvu, kako je već naglašeno, određene poreske olakšice su uživali podanici koji su se bavili raznim vrstama vojničkih ili poluvojničkih službi, što je svakako uticalo i na modele njihovog porodičnog organizovanja.
109     J. Cvijić, Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva, Naselja srpskih zemalja I, Srpski etnografski zbornik, knj. IV, Beograd 1902, XLV.
110    M. Vasić, O knežinama Bakića pod turskom vlašću, Godišnjak Istoriskog društva Bosne i Hercegovine, god. IX, 1957, Sarajevo 1958, 232. Poznato je da su vlasi od početka osmanske vladavine u našim zemljama osnovni porez – filuriju – plaćali po kući, bez obzira na broj članova domaćinstva. (=Vasić, O knežinama Bakića)
111    T. Pejatović, Srednje Polimlje i Potarje, Naselja srpskih zemalja I, Srpski etnografski zbornik, knj. IV, Beograd 1902, 283. (=Mrkonjić, Srednje Polimlje i Potarje)
112      Vasilj Popović, Zadruga (teorija i literatura), GZM XXXIII-XXXIV (1921-1922), Sarajevo 1922,106.
113     Popović, Zadruga, 85.
114     Mrkonjić, Srednje Polimlje i Potarje, 265.
115   Sinonimi za termin kuća u širem smislu su dim i dom.
116   Pejatović, Srednje Polimlje i Potarje, 285-293.
117    Proračuni su vršeni na osnovu tabela objavljenih u radu: E. Miljković, Pljevlja i nahija Kukanj u drugoj polovini XV veka, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja, knj. 1 (1999), 159; 166-167.
118    Isto.
119     Isto.
120      Po objašnjenju M. Vasića izraz „tabi“ stoji neposredno iza imena starešine i pod tim izrazom upisani su poimenično ostali muški članovi koji pripadaju tom domaćinstvu. To su najbliži srodnici, sinovi i braća starešine kuće, što je očigledno iz oznake njihove srodničke veze. Dakle, pod tim izrazom podrazumevaju se odrasli muški članovi domaćinstva, koji pored starešine kuće, žive u istoj kući, a koji su isto tako mogli imati i svoju užu porodicu. Detaljnije videti: Vasić, O knežinama Bakića, 233.
121   Vasić, O knežinama Bakića, 229-232.
122    Vuk Stefanović Karadžić, Rječnik srpskog jezika, pod: Zadruga, Beograd 1898, 181.
123    Pejatović, Srednje Polimlje i Potarje, 271.
124   M. Stojaković, Braničevski tefter, Beograd 1987, 12.
125    U stranoj istoriografiji procene broja članova domaćinstva su znatno niže od pomenutih. Tako Brus Mek Govan broj članova domaćinstva za oblast Smedereva procenjuje na 3,57, za oblast Segedina 4,59, a za oblast Đule 5,26 članova. Grčki istoričar Evangelia Balta, izračunavajući broj stanovnika ostrva Eubeja krajem XV veka, preuzima procenu Spiridona Asdrahasa, po kome je taj broj iznosio 4,14 članova. (E. Balta, L’Eubee a lafin du XV siecle, Athenes 1989, 138-139) Međutim, s obzirom da svi podaci upućuju na to da je kod srpskog seljačkog stanovništva preovladavala porodica ekstenzivnog tipa, mišljenja smo da je ovakve procene nemoguće prihvatiti. Mnogo tačnijim i uverljivijim se čine procene E.A. Hamela, po kome je broj članova jednog domaćinstva kod Srba u XVI veku, a i kasnije, iznosio 9-11 članova. (Hammel, The zadruga, as a process /U:/ Household and family in the past time, Cambridge Universiyu Press 1972., 361-362)
126    N. Todorov, A. Velkov, Situation demographique de la Peninsule balkanique (fin du XVes. debut du XVIe s.), Sofia 1988, 28-29.
127    Bojanić, Turski zakoni; Kanuni i kanun-name; Bojanić, Jadar, 80-81.
128     Koliko je bilo razlike u određivanju životne dobi kada se osoba smatrala punoletnom pokazuje sledeći primeri: po hroničaru Juniju Rastiću, u najstarijem delimičnom popisu Dubrovnika iz 1323. godine, popisani su svi muški stanovnici od 15 do 70 godina, što znači da se muškarac sa 15 godina smatrao punoletnim (S. Krivošić, Stanovništvo Dubrovnika i demografske promjene u prošlosti, Dubrovnik 1990, 19); na teritoriji čitave Ugarske do početka XVI veka punoletnim se smatrao dečak od 14, a devojčica od 12 godina, da bi se od tog perioda ta granica za oba pola pomerila na 12 godina (Holub Jozsef, Az eletkor szerepe kozepkorijogunkbanes az “idolatottlevelek”, Szaazadok 1921, 32-76; 212-235); po odredbama Srpskog građanskog zakonika iz 1887. godine u brak su mogli da stupe maloletnici sa 17, a maloletnice sa 15 godina; sa 15 godina su imali pravo na zaveštanje, a na zahtev maloletnika sud mu je sa 17 godina mogao odobriti pravo na sticanje pune poslovne sposobnosti, jer se sa punom poslovnom sposobnošću smatralo lice koje je navršilo 21 godinu (Zakon o starateljstvu, 25. oktobar 1887. godine).
129     Aličić, Poimeničnipopis; prevod popisa vlaha nahije Kukanj nalazi se na stranama 31-35.
130      Posebno pitanje predstavlja položaj žena u haremu, kao i robinja, koje nije predmet interesovanja u ovom radu. Takođe je u srpskom srednjem veku, kao i prvim decenijama osmanske vlasti očigledan proces emancipacije žene u okviru elitnog sloja, kada se žene u ključnim momentima stavljaju na čelo države ili su značajan faktor u političkom životu, ali takvih primera u pljevaljskom kraju u razmatranom periodu nije bilo.
131 Da je položaj žene bio sličan i u kasnijim periodima, kada je pljevaljski kraj u pitanju, najbolje se vidi iz podataka koje je na terenu brižljivo prikupio Vidoje Despotović. Opširnije o tome: V. Despotović, Vrulja i Vruljani, Pljevlja 1995, 114.
132   O položaju žene u srpskoj srednjovekovnoj državi, kao i u Dubrovniku opširnije vidi: D. Dinić-Knežević, Položaj žena u Dubrovniku u XIII i XIV veku, Beograd 1974.
133    Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22.
134     Vasić, Gradovi, 559.
135    Vasić, Gradovi, 560.
136      Isto.
137      Istorija Crne Gore, knj. III, tom 1, Titograd 1975, 9-10. Hrabak, Prošlost Pljevalja, 5.
138      F. Brodel, Mediteran i meditaranski svet, 275.
139     Isto, 274-275.
140    S. Rudić, Pljevaljski kraj u putopisima, 134.
141  H. Inaldžik, Osmansko carstvo. Klasično doba 1300-1600, Beograd 1974, 208.
142     Aličić, Poimenični popis, 166.
143     Ukupna kopnena carina (bac-i siyah), tržna taksa (bac-i bazar) i carina nazvana bac-i hamr. Vasić, Gradovi, 568.
144      Isto, 567-568.
145    Pokušavajući da tačno definiše han i karavansaraj i razliku među njima, H. Šabanović ističe da su karavansaraji podizani prvenstveno na glavnim drumovima, i to „isključivo za privremeno sklonište i prenoćište putnika bez ikakvog komfora, dok su hanovi uz to služili i za duži boravak“ (H. Šabanović, Urbani razvitak Beograda od 1521. do 1688. godine, Godišnjak grada Beograda, XVII, 1970, 32). A. Bejtić i H. Kreševljaković svode ovu na razliku da pitanje plaćenog ili besplatnog smeštaja, te se tako smatra da su karavansaraji samo obična besplatna konačišta koja su gradili pojedini dobrotvori, dok su hanovi nešto nalik na gostionice koje su držala privatna lica, i u kojima se plaćalo za smeštaj i hranu. Detaljnije videti: A. Bejtić, Spomenici osmanlijske arhitekture u Bosni i Hercegovini, POF III-IV, 1953, 269-273; H. Kreševljaković, Hanovi i karavansaraji u Bosni i Hercegovini, Naučno društvo NR Bosne i Hercegovine, Djela VIII, Odjeljenje istorisko-filoloških nauka, 7, Sarajevo, 1957, 29-30, Iako je u osnovi prihvata, O. Zirojević zastupa mišljenja da i od ove podele postoje brojna odstupanja, te da se ne može apsolutno prihvatiti, te ističe da je reč o jednom tipu konačišta, koje prolazi kroz određene etape razvoja. (O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Zbornik Istorijskog muzeja Srbije 7, Beograd 1970, 52). Slično mišljenje iznosi i D. Đurić Zamolo (Beograd kao orijentalna varoš od Turcima 1521-1867, Beograd 1977, 80-81). Beleške putopisaca koje se odnose na Pljevlja i okolinu gotovo bez ikakvog dvoumljenja navode na stav da su se termini karavansaraj i han koristili paralelno, te da između ova dva tipa konačišta nije bilo suštinske razlike.
146    H. Kreševljaković, Hanovi i kravansaraji, 101.
147    Isto, 627.
148    Up. H. Kreševljaković, Hanovi i karavansaraji, 57; Samardžić, Beograd i Srbija, 627-28.
149    Samardžić, Beograd i Srbija, 139.
150    Isto, 157.
151    Čelebi, Putopis, 398.
152     Vasić, Gradovi, 568.
153      U dubrovačkim izvorima, ovaj osmanski službenik nazivan je sklavom za crvac, kako se navodi u poslovnoj knjizi DŽivana Pripčinovića. Dubrovački izvori registruju sklava i u nekim drugim rudnicima u Bosni pod osmanskom vlašću, gde on reguliše trgovinu olovom i gletom. Detaljnije videti: Hrabak, Prošlost Pljevalja, 23.
154     Isto, 22-23.
155     Detaljnije o trgovačkoj aktivnosti DŽibana Pribčinovića u Foči, videti: B. Hrabak, Foča do kraja XVIII veka, Beograd 1999, 62-64.
156    Isto.
157   Isto, 24.
158    Već tridesetih godina XV veka neki Pljevljaci išli su u Dubrovnik, gde su se zaduživali na manje svote. Takvo zaduživanje proizilazi iz činjenice da su oni, iako su uspevali da prodaju nešto svoje robe na dubrovačkom tržištu, ipak više kupovali i donosili nazad u Pljevlja na prodaju. Slična situacija u pogledu zaduživanja pljevaljskih trgovaca u Dubrovniku može se pratiti gotovo kroz čitav XV vek. Svote na koje se oni zadužuju ne prelaze 25 dukata, a često se dešava da se obraćaju određenim ljudima. Ipak, te male svote ne moraju neizostavno da ukazuju da je isključivo reč o sitnim trgovcima, već se mora uzeti u obzir i mogućnost da su se oslanjali na sopstveni kapital. Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22, 27.
159    U domaćoj istoriografiji još uvek nije definitivno razrešeno pitanje koju je vrstu artikla predstavljao crvac. Naime, B. Hrabak, u već citiranoj studiji Prošlost Pljevalja uporno brani Jirečekovo mišljenje da je crvac ruda – cinabarit. NJegovom mišljenju priklanja se i M. Vasić. Suprotno mišljenje izneo je S. Ćirković, u delu Herceg Stefan Vukčić Kosača i njegovo doba, koji smatra da je teško prihvatiti teoriju o rudnom poreklu crvca, jer se on naveliko kupovao i nabavljao u hercegovoj zemlji, za koju nema podataka o rudarskoj aktivnosti. S. Ćirković, Herceg Stefan Vukčić Kosača i njegovo doba, Beograd 1964, 137, nap. 90.
160    Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22.
161    Verska struktura domaćih trgovaca odgovarala je u potpnosti verskoj strukturi samih Pljevalja, pa se tako među trgovcima javljaju i pravoslavni Srbi i muslimani. Srazmerno verskom sastavu naselja u celini, Srbi su gotovo sve do kraja XVI veka bili dominantni među trgovačkom populacijom Pljevalja. Ista situacija zabeležena je i u nekim drugim gradovima današnje Crne Gore, kao što su Podgorica, Novi i Risan. Tek u XVIII veku muslimani postaju većina među pljevaljskim trgovcima. Međutim, u to vreme obim trgovine u ovom naselju se smanjuje u odnosu na prethodni period, a privrednu živost Pljevalja preuzima Bijelo Polje. Opada i obim trgovine sa Dubrovnikom, mada se u to vreme u Pljevljima javljaju trgovci iz nekih drugih mesta, kao što je Trebinje na primer.
162    Isto, 27-28.
163    Isto, 28.
164     Isto, 35.
165     Isto.
166      Isto, 36.
167     Vasić, Gradovi, 572.
168     Isto, 573.
169      Hrabak, Prošlost Pljevalja, 27.
170      Isto, 36. Detaljnije o trgovini voskom: T. Popović, Izvoz balkanskog voska u XVI i XVII veku, Istorijski časopis XLII-XLIII (1995-1996), 63-74.
171    B. Hrabak u svojoj studiji objašnjava da pomenuti uborci nisu dubrovački, jer se oni posebno beleže po proračunu, već da se radi o pljevaljskom uborku koji je veći od dubrovačkog. Hrabak, Prošlost Pljevalja, 37.
172     Vasić, Gradovi, 572-573.
173      Vasić, Gradovi, 586. Čini se važnim naglasiti da pojava hajdučije nije vezana isključivo za osmanski period nacionalne istorije srpskog naroda. Ova pojava postojala je na Balkanu i u ranijem periodu, za vreme postojanja nezavisne srpske države. Tako je na primer, car Dušan smatrao sigurnost jednim od prioritetnih zadataka svoje vladavine. Ipak, ova pojava je u osmanskom periodu istorije srpskog naroda po mnogo čemu specifična. Naime, ukoliko se ona do tada uglavnom svodila na bežanje od zakona i na oblike drumskog nasilja, u vreme osmanske vlasti na srpskom etničkom prostoru, hajdučija ipak menja svoju suštinu, te predstavlja opravdani bunt pokorenog naroda. O hajdučiji i razbojništvu opširnije videti: Zirojević, Srbijapod turskom vlašću, 59-63.
174    Zakon o javnom moralu, naročito o trgovinskom poslovanju.
175      H. Inaldžik, Osmansko carstvo, 217-218.
176      Vasić, Gradovi, 565.
177     Čelebi, Putopis, 397.
178      Aličić, Poimenični popis, 166.
179      Vasić, Gradovi, 562-563.
180    Isto.
181    Isto, 564-565.
182    Detaljnije videti: S. Mišić, Toponomastika kao izvor za istorijsku geografiju (primer pljevaljskog kraja), Glasnik Zavičajnog muzeja, knj. 2, Pljevlja 2001, 34.
183    Aličić, Poimeničnipopis, 5.
184     O ovim rudnicima detaljnije videti: G. Tomović, Tragovi starog rudarenja u toponimiji pljevaljskog kraja, Glasnik Zavičajnog muzeja, knj. 3, Pljevlja 2002, 59-60.
185     Vasić, Gradovi, 517-519.
186     Samardžić, Srpska pravoslavna crkva, 21-22.
187    Opširnije o stanovništvu nahije Kukanj razmatrano je u prethodnom odeljku.
188     Encyclopedie de l’Islam, Tome II, Paris 1965, pod dimmi.
189     Princip plaćanja harača, carske glavnice i ispendže, spahijske glavnice razrađen je u delu posvećenom društvu u Smederevskom sandžaku u drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka.
190    N. Beldiceanu, Peuplement, turquisation et islamisation, /U:/ Histoire de l’Empire Ottoman, Paris 1989, 136.
191    Ž. Šćepanović, Srednje Polimlje i Potarje, Beograd 1979, 82-83.
192     Petković, Manastir Sveta Trojica, 14.
193    Detaljnije o osmanskoj politici prema hrišćanima: Zirojević, Crkve i manastiri, 17-33; E. Miljković, Verski odnosi u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vlasti, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja br. 3 (2002), 63-73; B. Đurđev, Uloga srpske crkve u starijoj istoriji srpskog naroda, Sarajevo 1964, 90-104.
194     Kanuni i kanun-name, 66.
195     Zirojević, Crkve i manastiri, 30-32.
196     Petković, Manastir Sveta Trojica, 14.
197     Barjaktarević, Turski dokumenti, 33.
198     Đ. Bošković, Manastir sv. Trojice, Starinar knj. VII, 1932, 123. F. Barjaktrević je pomenutu zbirku objavio 1933. godine. Do današnjeg dana niko nije proverio, ali ni osporio njegove navode i datiranje pomenutog dokumenta. Barjaktarević, Turski dokumenti, 5.
199     Petković, Manastir Sveta Trojica 33. Na naučnom skupu održanom 27-30. avgusta 2005. godine u sv. Trojici i Mileševi, dr Gordana Tomović iznela je potpuno novo mišljenje da je crkva sv. Trojice na mestu na kome se nalazi danas podignuta krajem XVI veka, a da je ranija crkva postojala na mestu podzemne crkvice u porti današnjeg manastira. U periodu 1592-1595. godine, smatra G. Tomović, zbog narušene statike i vlažnog terena izvršeno je izmeštanje i izgradnja veće crkve sa pripratom. Iako neosporno zanimljiva i u mnogim tvrdnjama uverljiva, ova teza još uvek mora da prođe dugačak put naučnog dokazivanja i provere, da bi dobila svoje mesto u relevantnoj istoriografiji.
200   Aličić, Poimenični popis, 165-167.
201   Nešto drugačiji slučaj bio je sa obižnjom Mileševom, koja je, s obzirom da se nalazio na putu, bio poznat evropskim putnicima, koji su u njemu povremeno i konačili.
202    Ovakva promena imena kod kaluđera nije neuobičajena i do nje je verovatno došlo nakon primanja shimne, kada se monasi dajući zavet, simbolično odriču ne samo dotadašnjeg načina života, već i imena.
203     Ktitorski portret nastao je 1595. godine, a Visarion je naslikan zbog svojih zasluga za obnovu manastira, davno nakon svoje smrti. Iako s kraja XVI veka, ovaj portret je siguran dokaz da je Visarion bio ktitor Svete Trojice, jer je malo verovatno da monasi ovog manastira nepunih šest decenija nakon njegove obnove nisu pouzdano znali ko je za tu obnovu zaslužan. Detaljnije videti: Petković, Manastir Sveta Trojica, 17-18.
204   Nikanor je najverovatnije bio Vasilijev sin, što znači da se on zamonašio u poznijim godinama, verovatno nakon što je postao udovac.
205    Sačuvan je ferman iz 1541. godine kojim sultan Sulejman Veličanstveni, na molbu igumana Vasilija, koji je lično došao na Portu, zabranjuje nezakonito uvećavanje dažbina za manastirski čitluk Gornja Vrhobreznica. Detaljnije videti: Petković, Manastir Sveta Trojica, 15.
206   Isto, 46-47.
207    Isto, 47.
208   Vuk St. Karadžić, Srpske narodne pjesme, knjiga druga, br. 24, Opet Sveti Savo, Beograd 1969, 82.
209    Petković, Manastir Sveta Trojica, 55.
210   Isto, 76.
211     Isto, 77.
212    Isto, 78.
213     Isto, 39-43.
214   Isto, 45.
215    Isto, 112-113.
216     Isto, 112.
217     Detaljnije o pisaniji videti: A. Fotić, Sveta Gora i Hilandar u Osmanskom carstvu XV-XVII vek, Beograd 2000, 221-231.
218     Petković, Manastir Sveta Trojica, 118.
219    Detaljnije o prepisivačkoj delatnosti u Svetoj Trojici videti: V. Mošin, Ćirilski rukopisi manastira sv. Trojice kod Pljevalja, Istorijski zapisi knj. XIV, 1-2 (Cetinje 1958), 240. S. Radojčić, Stare srpske minijature, Beograd 1950, 57-59. Petković, Manastir Sv. Trojice, 85-86.
220     Petković, Manastir Sv. Trojice, 86.
221    Isto, 86.
222     Proučavajući prepisivačku delatnost Gavrila Trojičanina, S. Petković je odredio navedene godine kao godine njegovog boravka u Rusiji, rukovodeći se činjenicom da iz tog perioda nema nijedne prepisane knjige sa Gavrilovim potpisom. Međutim, kako se na osnovu raspoložive isgorijske građe zaključuje da trojički monasi nisu putovali u Rusiju sve do početka XVIII veka, Petković osnovano pretpostavlja da se Gavrilo koristio ruskim predlošcima, koji su u vidu poklona stizali u obližnje Mileševo tokom XVI i XVII veka. Petković, Manastir Svete Trojice, 87.
223    Ovaj rukopis se danas čuva u Narodnom muzeju u Pragu.
224    Petković, Manastir Svete Trojice, 88.
225     Isto, 90-91.
226    Isto, 93.
227    Isto, 100.
228     A. Giljferding, Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji, Sarajevo 1972, 280.
229     A. Pejatović, Spisak fermana, buruntija, hudžeta, murasela, hućuma i tezkera za manastire Sveta Trojica, Banja, Maržiće, Dovolja i Dubočica koji se nalaze u arhivi manastira Svete Trojice, Spomenik SKA XXXIX, drugi razred 35, Beograd 1903, 89-106.
230   Barjaktarević, Turski dokumenti, 7-83.
231   Zirojević, Crkve i manastiri, 45.
232     Govoreći o istorijatu manastira prilikom slave manastira 28. avgusta 2005. godine, Slavenko Terzić ističe da se u istoriji ovog manastira mogu razlikovati najmanje četiri istorijska perioda: prvi period bilo bi nedovoljno poznato vreme nastanka manastira i njegov život do pada pod tursku vlast u drugoj polovini 15. veka; drugi, period 16-18. veka, koje se može označiti i kao vreme obnove i uspona manastira; treći period predstavlja vreme 19. veka kada je manastir najmanje tri puta teško stradao, zapusteo i bivao ponovo obnovljen da bi konačno bio razrušen i spaljen 1875. godine na početku Hercegovačkog ustanka; i četvrti period, koji Terzić naziva vremenom njegove čamotinje i potpune zapustelosti, sa povremenim pokušajima njegove obnove krajem 19. i početkom 20. veka, nešto jače između dva svetska rada kada je manastir ponovo dobio starešinu u liku jeromonaha Dionisija (Rabrenovića). Obnova manastira počela je 1999. godine arheološkim istraživanjima ostataka crkve posvećene Uspeniju Presvete Bogorodice.
233    Zirojević, Crkve i manastiri, 94.
234     Isto, 55.
235      Isto, 93-94.
236      U zbirci dokumenata iz manastira Svete Trojici sačuvane su brojne potvrde o tome kako je osmanska vlast u pljevaljskom kraju u periodu od XVI do XVIII veka dozvoljavala obnovu pravoslavnih hramova (ovakve dozvole sačuvane su za Svetu Trojicu, Dovolju, Dobrilovinu, Dubočicu).
237  A. Andrejević, Pljevaljska džamija i njeno mesto u islamskoj umetnosti na našem tlu, Seoski dani Sretena Vukosavljevića V, Prijepolje 1978, 180. (=Andrejević, Pljevaljska džamija)
238   Čelebi, Putopis, 397.
239   Andrejević, Pljevaljska džamija, 188.
240    Isto, 187.
241    A. Andrejević, Islamska monumentalna umetnost XVI veka u Jugoslaviji, Beograd 1984, 99.
242      Detaljnije o vezama Husein-paše Boljanića sa Dubrovnikom, videti: Andrejević, Pljevaljska džamija, 187-188.
243      Vasić, Gradovi, 593.
244     Čelebi, Putopis, 393-394.
245    Tekije su bile specifično muslimanski verski objekti, koji su pripadali nekom od derviških redova. Imale su prostorije za okupljanje i vršenje verskih obreda derviša, kao i stan za šejha reda kome je tekija pripadala, turbe, groblje za istaknutije članove reda, a pojedine tekije imale su i prostor u kome su ugošćavani putnici namernici (musafirhana).
246   Vasić, Gradovi, 595.
247    Isto, 596.
248   Čelebi, Putopis, 394.
249    Vasić, Gradovi, 596.
250   Isto, 599.
251    Vasić, Gradovi, 590.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 15, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: