RSS

Srpsko pevačko društvo „Bratstvo“ u nacionalnoj i kulturnoj misiji srpskog naroda

14 Jul

SRPSKO PEVAČKO DRUŠTVO „BRATSTVO“ U
NACIONALNOJ I KULTURNOJ MISIJI SRPSKOG
NARODA KRAJEM XIX I POČETKOM XX VIJEKA
(Srpsko pevačko društvo „Bratstvo“ 1889-2009, Beograd 2010)
Vojkan Bojović, Milan Knežević,Milić F. Petrović)
Petstogodišnjica kosovske tragedije (1889) na cjelokupnom srpskom duhovnom prostoru doživljavana je kao trenutak svesrpskog samoosvješćenja i pribiranje snaga za ujedinjenje i oslobođenje od svakolikog robovanja starim i novim ugnjetačima. U takvoj istorijskoj konstelaciji došlo je do osnivanja Srpskog pevačkog društva Bratstvo u Pljevljima 1889. godine. Bilo je to delo pljevaljskih Srba. U to vrijeme uz društva ovakvog tipa je uvijek osnivana i knjižnica i čitaonica za prosvjećivanje i kulturno uzdizanje njegovih članova i građanstva. U godini kada je osnovano Bratstvo obilježavana je petstogodišnjica od Kosovske bitke (1389- 1889). Od Berlinskog kongresa (1878) srpski narod je imao dvije međunarodno priznate države – Kneževinu Srbiju i Knjaževinu Crnu Goru. Međutim, još uvijek je oko polovine Srba živjelo pod stranom, turskom i austrougarskom, upravom u: Staroj Srbiji i Makedoniji, Bosni i Hercegovini, Boki Kotorskoj, Dalmaciji, Hrvatskoj, Slavoniji i Vojvodini. Nakon okupacije Bosne i Hercegovine (1878) Austro- Ugarska je u ovoj zemlji sa većinskim srpskim pravoslavnim stanovništvom osmislila i sprovodila koncept nepostojeće „bosanske nacije“ i „bosanskog jezika“, pripremala projekt pokatoličenja bosansko-hercegovačkih muslimana i započela preseljenje srpskog pravoslavnog stanovništva sa istočne granice u unutrašnjost Bosne i Hercegovine. Sve je sistematski i uporno rađeno da se spriječi srpski nacionalni i kulturno-prosvjetni rad na ovom području. Slično je bilo i u Staroj Srbiji i Makedoniji koje su i dalje zadržane pod osmanskom upravom.

Nakon Nevesinjskog ustanka, srpsko- turskih i crnogorsko-turskih ratova 1875- 1878. godine Srbi su od strane Turske označeni kao „glavni krivci“ za Istočnu krizu na Balkanu. Turske vlasti, kako centralne tako i lokalne, strogo su kontrolisale svaki pokret i događanja među Srbima, srpske škole, učitelje i školske programe, duhovni i kulturni život stalno su držali pod prismotrom. S druge strane Srbi su, kako je 1889. pisao srpski konzul u Prištini, Svetislav Simić, bili svjesni da „ovde je (na Kosovu i Metohiji prim. M. F. P.) stara srpska država propala ovde će se i uzdići“. Osmanska carevina zahvaćena anarhijom nije poklanjala gotovo nikakvu pažnju da obezbedi red i mir, ličnu bezbijednost i imovinsku sigurnost i društveni napredak svojih podanika u ondašnjem kosovskom vilajetu. Takvo stanje koristili su i zloupotrebljavali lokalni turski organi vlasti. Teror i zulumi bili su stalni i neprekidni, na svakom mjestu i u svakoj prilici. Dolazili su od strane osionih zulumćara ali i od turskih organa vlasti i uticajnih pojedinaca.

Skoro punu deceniju od Berlinskog kongresa srpska vlada je radila na fizičkoj i diplomatskoj zaštiti srpskog naroda u južnim neoslobođenim srpskim krajevima, potom legalnim i dozvoljenim formama rada – organizovanjem Srba u crkveno-školske odbore, odnosno opštine u okviru patrijaršijskih prava. Pomoć se sastojala u prijemu i smještaju ratnika i izbjeglih lica i porodica ispred turskog zuluma; novčanoj pomoći pojedincima, srpskim crkvama, manastirima i crkveno-školskim opštinama radi podizanja i obnove crkava i škola; obezbeđenju i plaćanju učitelja; nabavci školskih i crkvenih knjiga i stvari; prijemu učenika i studenata na školovanje i potom njihovo upućivanje na službu u neoslobođene krajeve i diplomatskoj zaštiti srpskog naroda i njegovih prava.

Na predlog srpskog mitropolita Mihaila još 1868. godine u Srbiji je ustanovljen Odbor za škole i učitelje u Staroj Srbiji. Procjene i predlozi ovog odbora bili su od velike pomoći Ministarstvu inostranih dela Srbije u poslovima nacionalne politike.1 U okviru Bogoslovije u Beogradu 1872. osnovano je posebno – večernje odjeljenje za spremanje učenika iz neoslobođenih krajeva, otvorena Bogoslovija u Prizrenu (1871) za spremanje sveštenika i učitelja.

Do srpsko-turskih ratova 1876-1878. školska pitanja u Turskoj rešavana su u okviru tzv. patrijaršijskih prava Vaseljenske patrijaršije u Carigradu. U Turskoj je tada vladalo mišljenje da je prosvjeta i kultura briga crkve a ne države. Stoga osmanska država nije ništa radila na obrazovanju svojih hrišćanskih podanika niti je izdvajala bila bila kakva finansijska sredstva za izdržavanje srpskih škola. S duge strane nije činila veće smetnje tada rijetkim srpskim školama. Srpski kulturno-prosvjetni rad u Staroj Srbiji i Makedoniji zavisio je uglavnom od lične incijative i materijalne mogućnosti lokalne sredine. Međutim, poslije Istočne krize turske vlasti su nastojale da strogo kontrolišu sve srpske škole i učitelje i cio kulturno-prosvjetni život. Škole su tada razvrstavane na javne – državne (turske), koje su bile pod vladinom upravom i finansiranjem, i privatne (hrišćanske) koje su otvarali izdražavali i upravljali hrišćani, odnosno njihove crkveno-školske opštine, a nad kojima je turska država vodila nadzor u pogledu kontrole nastavnih planova i programa, udžbenika, učitelja i njihovih svjedodžbi što je sve moralo biti odobreno od turskim prosvjetnih vlasti. U takvoj nepovoljnoj situaciji Srbi su sve do poslednje decenije 19. veka osnovne škole imali samo u većim varošima i tek počeli osnivati gimnazije i ženske radničke škole.

Rijetkim srpskim školama Srbija i Crna Gora su doturale novčanu pomoć za podizanje i izdržavanje škola i plaćanje učitelja, nabavku knjiga, crkvenih predmeta. Kada je krajem 19. veka proširen krug pismenih ljudi doturane su i druge oppgge obrazovne knjige, brošure, novine, časopisi, kalendari i rađeno na otvaranju knjižnica i čitaonica u većim mjestima, pokrenut kalendar Vardar (1890) i Carigradski glasnik (1895), otvorene  srpske gimnazije u Carigradu, Solunu, Skoplju i Pljevljima (1901) i ulagani naiori da se kulturno-prosvjetno i ekonomski uzdigne srpska narodnost.

Kada su posle ratova prekinute veze Srbije i Crne Gore sa prekograničnim narodom srpskim i tek započeti nacionalno-prosvjetni rad, Srbija se počela služiti Vaseljenskom patrijaršijom kao prirodnim naslonom u ovim poslovima. U vezi sa tim Patrijaršija je 1887. izdala raspis grčkim vladikama u Staroj Srbiji i Makedoniji da pomognu srpske škole i da se Srbi ne odvajaju od Grka. Međutim, probuđeni Srbi su smatrali da u Makedoniji, gdje u većini živi srpski narod, treba da se razgraniči srpska zona uticaja od grčke zone, da se uvede liturgija na slovenskom jeziku, da se bar u Skoplju i Prizrenu postave vladike srpske nacionalnosti i da se uvažavaju učiteljske i svešteničke svjedodžbe koje izdaje Bogoslovija u Prizrenu. Borba za srpske vladike poznata je pod imenom „vladičansko pitanje“. Na zahtjev Stojana Novakovića, srpskog poslanika u Carigradu, da se postave srpske vladike južno od Ibra i Kačanika, vaseljenski patrijarh je 1885/86. posgavio visoke uslove: da kandidati za to mjesto budu turski podanici, da imaju završen Bogoslovski fakultet, da su služili kao sveštena lica, da znaju grčki jezik, da su dobrog vladanja i da su zapisani kod Vaseljenske patrijaršije kao kandidati za vladike. Pošto tada srpskih kandidata sa tom kvalifikacijom nije bilo, Srbi su morali da pokrenu akciju za pripremu takvih kandidata. U međuvremenu su nastojali da od Grka preuzmu upravu u varoškim crkveno-školskim opštinama gdje su Srbi činili većinsko stanovnipggvo, da iovrate jedinstvo sa Vaseljenskom patrijaršijom, da razgraniče svoju zonu uticaja od grčke zone i da na svojoj teritoriji osnuju svoje škole.

Paralelno sa nacionalnom akcijom Srbije usledila je akcija Crne Gore preko Mitra Bakića, crnogorskog poslanika u Carigradu koja je defiiisana u zahtjevima upućenim Vaseljenskoj patrijaršiji: da se prizna Bogoslovija u Prizrenu i da bude jednaka sa grčkim bogoslovijama i učiteljskim školama u Turskoj; da se njeni učenici rukopolažu za sveštenike, da im se ne čine smetnje za učitelje; da se pomažu srpske škole u Staroj Srbiji i Makedoniji; da se poštuje pravo manastira Dečani i da se izbor igumana ovog manastira ostavi njegovom bratstvu; da iguman pećki i dalje ostane pop Živko.

***

Obeležavanje petstogodišnjice od Kosovske bitke u Srbiji (1889) nije bilo samo podsjećanje na ovaj događaj, nego je imalo i aktuelni značaj, učvršćenje poljuljanog ugleda dinastije Obrenović i provjeravanje odnosa sa susednim carevinama, Turskom i Austro- Ugarskom u pogledu stremljenja i želja za oslobođenje neoslobođenih srpskih zemalja. Bila je to prilika da se podstaknu budući zadaci Srbije i odredi njen odnos prema susednim državama i narodima. Međutim, nesređeno unutrašnje stanje i međunarodni položaj Srbije nijesu joj dozvoljavali da jasno definiše i odlučno zastupa svoju spoljnu politiku. Krajem 1888. donet je novi demokratski ustav koji je proklamovao više sloboda ali i produženje važenja Tajne konvencije sa Austro-Ugarskom iz 1881. koja je Monarhiji i dalje omogućavala preovlađujući uticaj na Srbiju; 6 marta 1889. kralj Milan Obrenović je odstupio sa prestola, što je samo po sebi donijelo velike promjene u unutrašnjoj i spoljnoj politici Srbije; nakon smjene vlade na njeno čelo došao je general Sava Grujić, koji je predstavljao izraz tih promjena i elastičnosti u spoljnoj politici. Zbog vezanosti sa Austro-Ugarskom i odnosa sa Turskom u kojoj je živio veliki broj srpskog stanovništva, Srbija nije tada mogla ideji oslobođenja dati širi smisao niti je mogla otvoreno govoriti o oslobođenju i ujedinjenju svog naroda. U takvom međunarodnom okruženju Srbija je mogla da ulaže napore za kulturno- prosvjetno uzdizanje srpskog živalja u Turskoj, da se na diplomatskom planu bori protiv propagande drugih država i da zastupa elastičnu politiku prema Turskoj. Srbija je tada izradila plan nacionalne kulturno- prosvjetne propagande među svojim sunarodnicima u Turskoj koji je bio orjentir za sprovođenje njene spoljne politike. Najangažovaniji nosilac te politike bio je Stojan Novaković, srpski poslaniku Carigradu. To je bila politika strpljivog rada koja nije prelazila okvire diplomatskih pritisaka. Rezultat ove politike jeste otvaranje više srpskih osnovnih i srednjih škola u Staroj Srbiji i Makedoniji, uspješno završeni pregovori za zaključivanje Konzulske konvencije i otvarnje srpskih konzulata u Skoplju i Solunu (1887), Bitolju (1889) i Pripggini (1889). Rukovođeni uputstvima Stojana Novakovića srpski konzuli su razvili živu nacionalnu djelatnost na kulturnom i vjerskom polju.

Svjesna spoljnopolitičkih ograničenja Srbija je proslavi petstogodišnjice Kosovske bitke dala religiozni i narodni karakter. Prvi program koji je na predlog Čedomilja Mijatovića, ministara spoljnih poslova, sastavila konzervativno-naprednjačka vlada Nikole Hristića nije se mogao realizovati u pogledu prenosa moštiju kneza Lazara iz manastira Ravanice kod Vrdnika u crkvu Lazaricu u Kruševac. Poslije abdikacije kralja Milana austrougarski car Franjo Josip nije odobrio prenos moštiju kneza Lazara u Srbiju i zauzeo je negativan stav prema pripremama za proslavu petstogodišnjice Kosovske bitke. Zbog toga proslava nije mogla biti svečarska. Pripreme su se sprovodile tiho i skoro bez komentara u ondašnjoj pggampi u Srbiji. Novi pretsjednik vlade Sava Grujić nastojao je na svaki način da ni jednim potezom u Srbiji ne izazove Austro-Ugarsku i Tursku, da na proslavi ne bude ratobornih najava i ohrabrenja. U takvim okolnostima odbio je predlog Save Dečanca, arhimandrita Visokih Dečana da na proslavu pozove delegaciju Srba iz Stare Srbije i Makedonije koji su živeli u Nišu i bilo koje druge delegacije sa strane. Srbi iz neoslobođenih krajeva mogli su svečanosti prisustvovati samo kao privatna nezvanična lica.

Iako su se u Srbiji svi trudili da ničim ne dovedu karakter kosovske proslave u Turskoj je raslo nezadovoljstvo. Na proslavu je gledano kao na neprijateljski čin. Turska je zazirala od mogućeg jačanja nacionalnog osjećanja Srba na njenoj teritoriji. Nakon smjene na prestolu u Srbiji zazirali su i od pojačanog ruskog uticaja. Ova bojaznost pojačana je aktivnošću Grka na Kritu da ovo ostrvo pripoje Grčkoj i nastojanjima Jermena da dobiju svoju državu. Osmanska carevina pojačala je svoje vojne garnizone na Kosovu i Metohiji. Bilo je nekih najava da će za vreme kosovske proslave povući na odmor svog poslanika iz Beograda Zija-beja. Austrougarski ministar spoljnih poslova ukazivao je Srbiji da je kosovska proslava igranje vatrom i da može uzbuditi duhove. S druge strane Rusija je sa simpatijama gledala na promjene u Srbiji i tražila da novi ljudi, za razliku od kralja Milana, rade u duhu nacionalnog interesa. Odlučno je istupala da su promene u Srbiji njena unutrašnja stvar u koje niko ne treba da se miješa. Istovremeno je srpskim vlastima savjetovala veliku opreznost i izbegavanje svega što bi moglo dovesti do miješanja Austro-Ugarske u unutrašnju politiku Srbije.

Proslava je počela 23. juna svečanom sjednicom Srpske kraljevske akademije na kojoj je Čedomilj Mijatović, predsjednik Akademije u svojoj besjedi govorio o neslozi srpskih velikaša i nesagledavanju osmanske opasnosti od sgrane ondašnjih evropskih država. Mijatović je između ostalog istakao: „… Ovo je prvi put u istoriji hrišćanstva da jedan narod pravi petstogodišnji parastos. Sva će zemlja da se pretvori u jedan veliki hram… To je velika narodna liturgija; tiha večernja molitva velikoj svetinji Kosovskoj … Nije bilo borbe srpskog naroda u kojoj kosovski junaci nisu učesgvovali. Od Kosova počinje nova istorija Srbije. Na kosovskom izvoru gasili su svoju žeđ junaci crnogorski u sgrašnoj borbi na krševima svojim. Dahom Kosova disao je Karađorđe, a Obrenovići su sgavili Kosovo u štit doma svoga. Spomen na kosovske junake držao nas je, hrabrio nas, učio nas i vodio nas jer je on doprineo da danas nakon petstotina godina bar dve srpske zemlje, u slobodi i nezavisnosti, mogu sa suzom zahvalnosgi, sa srcem prepunim nada da čine spomen bitci Kosovskoj“. Nakon toga čitana je pjesma „Kraljevka“ Milana Kujundžića Aberdara i izvedena muzička kompozicija „Kosovo“, akademika Davora Jenka.

Svečana akademija održana je i u oficirskoj kasini. Govorio je Jovan Mišković, načelnik Glavnog Đeneralštaba sa osvrtom da se iz kosovskog stradalja izvuče pouka i da se vojska dobro opremi koja će kada dođe vreme realizovati oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda. Na ovome se radilo. Vojska i nacija su spremeno dočekale trenutak – balkanske ratove kada je oslobođena Stara Srbija i Makedonija.

Centralna kosovska proslava održana je u Kruševcu na Vidovdan 15/27. juna 1889. Kruševac je osvanuo sa crnim zastavama u znak žalosti za Kosovom. Uoči Vidovdana mitro- polit Mihailo sa sveštenstvom odslužio je u crkvi bdenje i jutrenje, a na Vidovdan uz pri- sustvo mladog kralja Aleksandra Obrenovića, namesnika, članova vlade i brojnog naroda pomen kosovskim junacima u crkvi Lazarici u Kruševcu. Mitropolit je tom prilikom održao besedu podsjećajući da je uspomena na kosovske junake očuvala duh, ime i ponos narodni i izrazio nadu da će se srpsko carstvo obnoviti i raskomadani narod ujediniti. Potom su artiljerijski plotuni najavili vojnu paradu koja je usledila.

Na svečanom ručku u Kruševcu zdravicu je, bez velikih riječi i obećanja, održao Čedomilj Mijatović, predsjednik Akademije. Poslije podne kralj je na središnjem trgu u Kruševcu položio temelj za spomenik kosovskim junacima koji je imao da se podigne od dobrovoljnih priloga srpskog naroda. Sledećeg dana kralj je položio temelj nove barutane u Rasini.

U okviru kosovske proslave u manastnru Žiči, zadužbini kralja Stefana I Prvovenčanog, gdje je krunisano sedam vladara iz dinastije Nemanjića, 20. juna/2. jula miropomazan je (vjerski obred krunisanja) kralj Aleksandar Obrenović kao prvi mnropomazani kralj oslobođene Srbije. Svečani čin obavio je mitropolit Mihailo uz prisustvo najviših državnih ličnosti Srbije i ruskog poslanika

u Srbiji, Persijanija. Ruski ioslanik je prenio čestitke ruskog cara i evropskih dvorova, osim turskog sultana koji to nije učinio.

Svečanostima u Kruševcu i Žiči nijesu prisustvovali Srbi iz neoslobođenih krajeva, osim rijetkih koji su individualno došli. Iako je bilo interesovanja iz Stare Srbije i Makedonije Srbija nije mogla zvanično da odobri dolazak da se to ne bi protumačilo kao organizacija demonstracije protiv susjedne Turske. Ni Austro-Ugarska nije dozvolila svojim državaljanima Srbima, koji su njegovali kosovsko predanje, da pređu u Srbiju i prisustvuju svečanostima. Njihova policija je s čamcima na Drini, Savi i Dunavu budno motrila da se neko ne prebaci u Srbiju. Austrougarske vlasti su zabranile parastos kosovskim junacima u manastiru Ravanici kod Vrdnika, isticanje crnih zastava na prozorima u Pančevu, proslave u Novon Sadu, Zagrebu i Sarajevu. U Sarajevu je održan samo parastos u crkvi. U Jugoslavenskoj akademiji znanosti i umjetnosti u Zagrebu održana je svečana sednica Akademije na kojoj je o Kosovskoj bici govorio Franjo Rački. U Bihaću je održana vanredna skupština srpskog crkveno-školskog odbora radi gradnje nove crkve u ovom mjestu.

Srbi u Staroj Srbiji i Makedoniji, koje su još uvijek bile pod turskom upravom, nijesu smjeli da organizuju nikakvu manifestaciju. Sveštenstvu i narodu je ostalo da u dubokoj tišini u crkvama i manastirima održe parastos i spomenu kosovske junake. Dosto- janstvena svečanost održana je u srpskoj crkvi u Trstu uz veliko prisustvo Srba i drugih Slovena. Kosovska proslava imala je odjeka i u Crnoj Gori, gdje kako je pribilježio episkop Nikalaj Velimirović, „Obilića pevaju, Obilićem se kunu, Obilićem žive“. Kalendar Grlica i Glas Crnogorca pisali su o godišnjici Kosova. Vidovdan je obilježen u crkvama i školama, osnovan časopis Prosvjeta, izvedena drama kralja Nikole Balkanska carica, koju je režirao Miloš Cvetić, reditelj iz Beograda. Zabilježeno je da su pomen kosovskim junacima održali Srbi u Berlinu u ruskoj crkvi uz prisustvo naučnika Mihaila Pupina koji je tada boravio u Njemačkoj, zatim Srbi u Pešti i drugdje. Pod sugestijom srpskog poslanika u Petrogradu je održan samo skroman vjerski obred.

Pomen i govori održani su u svim crkvama i manastirima u Srbiji sa akcentom na žrtvovanje, herojstvo i savjetom na slogu radi postizanja jedinstva u zemlji. Dogovorom državnih i crkvenih vlasti rešeno je da se „žrtvama palim u ratu za veru i otadžbinu“ ubuduće pomen drži na Vidovdan umjesto dotadašnjeg pomena prve subote poslije 22. februara, dana proglašenja Srbije za kraljevinu.

U Vidovdanskim danima cijela Srbija je disala Kosovom. U prisustvu kralja, namjesnika, vlade i naroda osvećen je temelj Svetosavskom domu u Beogradu (danas zgrada Fizičkog fakulteta). Časopis Otadžbina objavio je Kosovsku himnu Vojislava Ilića, zatim drame i istorijske spise posvećene kosovskoj tematici. U pozorištima su izvođene domaće drame sa kosovskom tematikom: Drama Miloš Obilić Jovana Subotića prikazivana je od 1868. do 1912. godine; drame Miloša Cvetića Nemanja, Lazar i Dušan izvođene su do 1914. Vojislav Ilić predstavio je Vukašina (1881), a Milorad Šapčanin Dušana Silnog (1890) i Zidanje Ravanice (1891). U kosovskoj spomenici Boj na Kosovu 1389. objavljene su pjesme koje sue ranije prikupili Vuk Karadžić, Bogoljub Petranović i Valtazar Bogišić.

Ustanovljen je, i po nacrtima Mihaila Valtrovića urađen Orden kneza Lazara (1889). Orden je imao samo jedan red i dodeljivao se samo srpskim vladarima i njihovim punoletnim naslednicima prestola. Prvi Orden kneza Lazara uručen je kralju Aleksandru Obrenoviću 14. avgusta 1889. godine. U Vojvodini su listovi, časopisi i kalendari opširno pisali o kosovskoj proslavi,  objavljivali stare i nove pjesme i novokomponovane melodije sa temom Kosovskog boja. Posebno su bile popularane reprodukcije Kosovskog boja i njegovih junaka koje su ušle u mnoge srpske kuće.

Kosovska godišnjica 1889. godine pokazala je koliko je, uprkos mnogim zabra- nama, kosovska tradicija duboko i čvrsto utkana u biće srpskog naroda. Neizbrisivo je istakla misao o srpskom narodnom jedinstvu i uzajamnosti. Ipak ona je u Srbiji i Crnoj Gori bila povezana sa političkim i dinastičkim potrebama i rivalstvom. Kod Srba u Turskoj i Austro-Ugarskoj u prvi plan je dolazilo do izražaja srpsko nacionalno pitanje.

Za vreme Vidovdanske proslave pronijeta je bila vijest da će se navodno Raška oblast (sjenički i pljevaljski sandžak) predati Srbiji, što je još više uznemirilo Tursku. Ona je tada pojačala svoje garnizone na Kosovu i Metohiji, prekinula rad srpsko-turske pogranične komisije koja je formirana 1888. zbog upada Arnauta na srpsku teritoriju. Turska je zapretila da će za vrijeme dok traje proslava povući svog poslanika iz Beograda, Zija-beja. Srpska vlada je u Bogosloviji u Prizrenu (od 1872) školovala sveštenike i učitelje za rad u srpskim oblastima pod turskom upravom. Prva generacija đaka u ovoj školi iz Crne Gore upisana je upravo 1889. godine. Đaci Bogoslovije su te godine osnovali nacionalno-kulturnu družinu Bratstvo, čije je ime kasnije promijenjeno u Rastko. Članovi ove družine pisali su pjesme i druge rodoljubljive tekstove iz srpske istorije i književnosti, skupljali karte srpskih zemalja i fotografije srpskih vladara i istaknutih ličnosti i događaja.

U okviru patrijaršijskih prava Srpska pravoslavna crkveno-školska opština u Pljevljima je bila jedini organizacioni oblik cjelokupnog prosvjetnog i kulturnog rada u Pljevljima. Uz pomoć i podršku Srbije ona je osnovala Srpsko pevačko društvo Bratstvo i srpsku čitaonicu. Varoš Pljevlja sa oko 7-8000. stanovnika krajem 19. vijeka bila je jak trgovački i zanatski centar u Rappsoj oblasti. Materijalna i duhovna kultura Pljevalja odskakala je od drugih susjednih mjesta. Iako su Pljevlja tada imala izgled orijentalne varoši, sa tek prvim naznakama srenjoevropskog grada, ipak su više živjela u duhu zapada nego istoka. Pravoslavni Srbi su tada bili pod uticajem Srbije i Crne Gore, a muhamedanci pod uticajem Bosne i Herce- govine i Osmanlija. I jedni i drugi su imali „svoje osobine, želje, stremljenja, svoje običaje, svoje navike, svoj način u odijevanju, oblačenju i ishrani, svoje planove kuća, svoju materijalnu kulturu i društveni život“. Muslimani su bili povlašćeni sloj društva sa velikim pravima i slobodama. Bivali su sitni državni činovnici, trgovci, zanatlije i imali svoje posjede i čifčije (kmetove) u pljevaljskom području. Viši činovnici dolazili su iz drugih krajeva turskog carstva, dok su niži činovnici bili domaći muslimani iz pljevaljskih porodica (Bajrovića, Korjenića, Selmanovića, Drnda, Čauševića i drugih). Za razliku od njih pravoslavni su bili raja bez ustavnih i političkih prava i sloboda nastanjeni u perifernim gradskim naseljima: Moćevcu, Raskrsnici i na Varoši. I božiji hram, manastir Sveta Trojica, bio je van grada.

U odnosu na susjedna mjesta Pljevlja su prednjačila i u duhovnoj kulturi. Pravoslavni su imali dvije osnovne škole (mušku i žensku), početkom 20. vijeka gimnaziju i žensku radničku školu, a muslimani više mekteba (osnovnih škola), medresu (srednju školu) i ruždiju (gimnaziju), kao i više džamija. U Pljevljima su postojale dvije vojne posade: turska na Stražici i austrougarska na Dolovima i manje čete u Moćevcu, na Guvnima i na Varoši. Kod muslimana bila je razvijena kućna radinost, izrada ćilima i vezova. U varoši Srbi su se bavili trgovinom, a u selima stočarstvom i zemljoradnjom. Čaršija je bila prostrana i lijepo uređena sa brojnim dućanima i ćepencima. Čaršija je dijelila varoš na srpski i muslimanski dio. Pijace za kupoprodaju životnih namirnica nije bilo. Kuprodaja se obavljala u čaršiji ispred dućana i magaza. Svako domaćinstvo imalo je svoje kuće, različite veličine i oblika, većina građena na orijentalni način. Sa prvim mrakom život u varoši bi zamirao.

Pljevaljskim sandžakom apsolutistički je upravljao pljevaljski mutesarif (vojni i civilni zapovijednik) Sulejman Ferik Haki paša, bez ikakvih usgavnih i građanskih sloboda, vjerske i građanske ravnopravnosti, uz izvjesnu vjersku toleranciju. Srbi su bili građani drugog reda. U selima je još uvijek postojao feudalni (kmetovski) sistem uz ekstenzivno stočarstvo i obradu zemlje. Narod je bio krajnje siromašan, nepismen i neprosvijećen. Austro-Ugarska je imala vojnog zapovijednika sa 5000 vojnika na prostoru Pljevalja, Prijepolja i Priboja i civilnog konzula u Pljevljima.

Srbi su imali crkvenu i školsku autonomiju koja je proizlazila iz patrijaršijskih prava Vaseljenske patrijaršije u Carigradu. Patrijaršijske povlastice prenošene su na episkope koji su uz pomoć crkveno-školskih odbora (opština) upravljali crkvom i školom. Vremenom su ove opštine preuzele i socijalnu funkciju čime su bile neka vrsta narodnog tijela za zastupanje pravoslavnog naroda kod turskih vlasti u svim javnim poslovima. Članovi srpskih pravoslavnih crkveno-školskih opština bili su ugledni građani: sveštenici, učitelji, trgovci, zanatlije, seoski prvaci, koji su birani na javnim skupovima. Predsjednik opštine najčešće je bivao mitropolitov namjesnik, arhimandrit manastira Sv. Trojica. Aktivno i pasivno biračko pravo imali su svi punoljetni, neporočni muškaraci. Crkveno- školska opština uživala je veliki ugled u narodu. Na zahtjev pojedinaca i sela ponekad je rešavala i privatne sporove i nacionalne poslove: stišavala i kanalisala narodne pokrete i pobune, osnivala kulturno- prosvjetna društva i kreditne fondove, razmatrala nasledstva i druge privatne sporove, pomagala otvaranje škola u većim selima, mirila zavađena sela i bratstva po pitanju korišćenja voda, pašnjaka, puteva i sl. Narod je cijenio i uvažavao mišljenje crkveno- školske opštine u Pljevljima, vjerovao u njenu pravednost i nepristrasnost i više se obraćao njoj nego korumpiranim turskim vlasgima. Mišljenje srpskih opšina respektovali su i turski ograni vlasti i priznavali ih kao ustanovu koja je bila pozvana da predstavlja srpski narod i da u nekim pitanjima odlučuje o njegovoj sudbiii. Pisanih propisa o radu ovih opština nije bilo, pa su vremenom izdejstvovana prava dobila zvaničnost. Po ugledu na Srpsku pravoslavnu crkveno-školsku opštinu u Pljevljima organizovane su i srpske opštine u susjednim mjestima i u Bosni i Hercegovini do 1912. Austro-Ugarska je kod Porte nastojala da se ukine crkveno-školska autonomija Srba i umanji značaj njihovih opština. Kao otpor ovim nastojanjima povedena je borba za autonomiju u BiH koja se završila Uredbom crkveno-prosvjetne uprave srpskih pravo- slavnih eparhija (mitropolija) u BiH. Pravila o radu oppggina odobravao je nacležni mitro- polit i potom ih dostavljao na uvid Ministarstvu inostranih dela Kraljevine Srbije preko koga je usmjeravan cjelokupan kulturno-prosvjetni i diplomatski rad u neoslobođenim krajevima.

***

Zna se da je u Pljevljima još 1745. godine postojala i radila manastirska škola, da su 1823. Turci dopustili da se podigne narodna škola, da su 1849. u cijeloj Hercegovini postojala samo tri učilišta: u Mostaru, Foči i Pljevljima (sa 45 đaka), da su se Pljevljaci 1868. godine obratili i dobili novčanu pomoć od Srbije za dovršetak školske zgrade u iznosu od 50 dukata ćesarskih i 295 knjiga, da je zahvaljujući toj pomoći 1868. godine u Pljevljima bilo 150 đaka i da je 1896. u muškoj osnovanoj školi bilo 115 đaka i 85 u ženskoj školi.6 Pljevljaljska škola je tako vremenom stvorila jedan obrazovani sloj građanstava koji je shvatao značaj i prihvatio kulturni i društveni preporod koji je dolazio iz Srbije i dijelom iz Crne Gore. U pljevaljskoj školi iškolovano je članstvo, simpatizeri i publika budućeg Srpskog pevačkog društva Bratstvo i drugih kulturno-prosvjetnih ustanova srpskog naroda.

Turske vlasti su strogo kontrolisale rad srpskih škola i učitelja. Još 1891. godine zahtijevale su da srpske knjige koje se rasturaju u Staroj Srbiji i Makedoniji moraju da imaju pečat turskog solunskog prosvjetnog savjeta. Iste godine izdato je i naređenje da ni jedan učitelj koji je završio večernju Svetosavsku školu u Beogradu ne može da radi u Turskoj. Tuske vlasti su često pregledale svaku srpsku pravoslavnu školu sa ciljem da utvrde čija je školska zgrada – opštinska ili privatna, ko plaća kiriju za zgrade, odakle su učitelji, čiji su podanici, gdje su završili škole, o čijem trošku, ko im izdaje plate, nastavne planove, školske knjige i dr. Učiteljima iz Pljevalja, Prijepolja, Priboja i drugih mjesta više puta oduzimane su učiteljske svjedodžbe i knjige po kojima su predavali.

U okviru srpske nacionalne akcije učitelji su imali zadatak da za vrijeme ljetnjih raspusta ostanu u mjestima službovanja i da na osnovu pripremljenih uputstava i datih smjernica rade na jačanju nacionalne svijesti naroda, na prikupljanju građe za upoznavanje srpskih zemalja pod turskom upravom, njihovih privrednih mogućnosti, etnologije, jezičkih specifičnosti, muzičkih i drugih karakteristika. Preko svojih konzula Srbija je neoslobođenom narodu dostavljala i knjige iz oblasti higijensko-zdravstvene zaštite, kao što je Narodni lekar Vase Pelagića, Domaći lekar Milana Jovanovića Batuta i druge.

U okviru srpske nacionalne akcije, Vladimir Karić, srpski generalni konzul  u Skoplju 1891. godine predlagao je da se srpsko pitanje u Staroj Srbiji i Makedoniji obradi u srpskoj i evropskoj štampi. Međutim, Srbi u Pljevljima optuživani su da su navodno svi komite i da se zabrani da izveštači iz Pljevlja šalju i objavljuju vijesti u srbijanskoj štampi. Protiv pisanja i iznošenja u novinama podataka o ličnostima i opštim prilikama bilo u pozitivnom bilo u nega- tivnom kontekstu izričito je bio pljevaljski mutesarif Sulejman Ferik Haki paša. Turske vlasti su nastojale da se ondašnja Evropa ne upozna sa pravim stanjem u evropskom dijelu Osmanske carevine, uzme u zaštitu hrišćansko stanovnipggvo i zahtijeva sprovođenje reformi u turskoj upravi.

Osnivanje Bratstva je sastavni dio srpske nacionalne akcije u Staroj Srbiji i Makedoniji na osnivanju škola, konzulata, kulturno-prosvjetnih društava, knjižnica, čitaonica, kalendara, listova i drugih ustanova. U godini petstogodišnjice od Kosovske bitke osnovana su: Pevačko društvo Car Uroš u Prizrenu i Srpsko pevačko drupggvo Bratstvo u Pljevljima. Društvo Sveti Sava u Beogradu osnovao je profesor Velike škole Svetomir Nikolajević 1886. Ovo društvo imalo je izuzetno važnu ulogu u uzdizanju Srba u neoslobođenim krajevima. Osnovano je sa zadatkom da „širi prosvetu i neguje nacionalno osećanje i vrline u srpskom narodu“ izdavanjem valjanih knjiga, slika i pesama, podizanjem i potpomaganjem škola, gde bude potrebno i novčanom pomoću, gde ova bude potrebna. Društvo je imalo i svoj časopis Bratstvo. Moguće je da je Srpsko pevačko društvo Bratstvo u Pljevljima dobilo naziv po ovom časopisu ili pak po Pjevačkoj družini Bratstvo u Bogosloviji u Prizrenu. Sličnu ulogu imala su i navedena društva u neoslobođenim krajevima.

Srpsko pevačko društvo Bratstvo u Pljevljima je od strane Austro-Ugarske tretirano kao sredstvo „velikosrpske propagande“, što je uz otežane uslove i uobičajene neorganizovanosti dovodilo do čestih prekida njegovog rada: ne dugo od osnivanja društvo je presgalo da radi, pa 1891. obnovilo rad i radilo do 1894. ili 1895, pa opet obnovljeno janura 1897, prestalo 1901, pa zatim obnovljeno 5. oktobra 1906. godine.

Bratstvo je imalo svoj pečat sa likom Svetog Save i akcentom na kulturno-prosvjetnu djelatnost i uzdizanje naroda, redovne i pomažuće članove (1891. bilo ih je 28). U1894. godini pominje se horovođa za crkveno pojanje Spasoje Bajić i za narodno pjevanje učiteljica Roksanda Tomić. Od 1906. uvodi se obuka (sviranje) na muzičkim instrumentima. U početku društvo je vežbalo u manastiru, potom i u Osnovnoj školi i u Gimnaziji. Sa kulturno zabavnim programom učestvovalo je na svim mjesnim priredbama, zabavama, crkvenim i školskim svečanostima. Zabavama su prisu- stvovali i pravoslavni i muslimani. Na priredbama su skupljani dobrovoljni prilozi za siromašne i bolesne. Društvo je učestvovalo i davalo pomoć za sahrane, vodilo brigu o održavanju groblja i dr. Kroz dobrovoljne priloge i pomoć nemoćnim manife- stovalo se jedinstvo i solidarnost srpskog naroda, pravoslavnih i muslimana za unapređenje kulture i prosvjete.

Svakako je značajna uloga i knjižnice Bratstva koja je nabavljala knjige i časopise iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Turske (Brankovo kolo, Bosansku vilu, Glas Crnogorca, Srpski sion, Delo, Težak i dr.)

Od strane turskih i austrougarskih vlasti društvo je optuživano da pjeva ne samo crkvene nego i nacionalne pjesme. Ono je svakako bilo inspirator i organizator kulturnog i prosvjetnog okupljanja pljevaljskog građanstva i naroda na kome se zabavljalo, prosvećivalo i besjedilo. Članovi društva su deklamovali rodoljubive i šaljive pjesme, izvodile igre, uz zvuke gusala slušale pouke epskih narodnih pjesama i starih guslara.

Osim biblioteke Bratstva, i ranije formirane bogate biblioteke manastira Sv. Trojica, u Pljevljima su do 1912. godine postojale i djelovale i druge biblioteke: Nastavnička i Đačka knjižnica u Srpskoj gimnaziji, Knjižnica đačke družine u osnovnoj školi osnovana 1911. i Pedagoška čitaonica i knjižnica učiteljskog udruženja, takođe osnovana 1911. u osnovnoj školi.

 Pionir u ovom poslu bio je dalekovidi Tanasije Pejatović koji je u svom predlogu Srpskoj pravoslavnoj crkveno-šksšskoj opštini u Pljevljima 1902. o formiranju Đačke i Nastavničke knjižnice predložio da se uz druge knjige nabavljaju i izdanja Srpske knji- ževne zadruge, osnovane 1892. godine i da se pljevaljska opština upiše za člana utemelji- vača Zadruge. Sa osnivanjem Bratstva, njegovom bibliotekom i čitaonicom počelo je novo doba i kulturni preporod u Pljevljima i široj okolini. Kulturni preporod osjećao se i u povećanju broja škola, đaka, otvaranju gimnazije i radničke škole, razvoju trgovine i zanatstva, trgovačkim kontaktima sa razvijenim gradovima na zapadu i istoku (Sarajevom, Mostarom, Dubrovnikom, Trstom, Bečom, Beogradom, Užicem, Prizrenom, Skopljem, Solunom, Carigradom, Skadrom), podizanju kuća u evropskom stilu, poboljšanju u materijalnom položaju, kulturi stanovanja, odijevanja i svakodnevnom životu pljevaljskog građanstva i brojnim ličnim i porodičnim vezama u drugim sredinama. Sve ovo svedoči da su Pljevljaci na tromeđi između Crne Gore, Srbije, Bosne i Hercegovine imali širok dijapazon kretanja, poslovnih veza i vidika i da se pri kraju turske uprave u ovim krajevima njegovala nacionalna ideja sa jasnim ciljem i pouzdanim sredstvima.

Kraljevina Srbija je tajno preko carinarnice na Javoru povremeno dosgavljala novčanu pomoć i vodila brigu o Srpskom pevačkom društvu Bratstvo u Pljevljima. Pomoć je obnovljena kadaje raško-prizrenski mitropolit Dionisije (Petrović) 1897. došao u Pljevlja i obnovio pjevačko drupggvo i primio se da bude njegov vrhovni pokrovitelj i zaštitnik. Sjenički muslimani su protestvovali što su mjesni Srbi pjevali i pucali prilikom dočeka mitropolita u njihovoj varoši. Srbi su sličnih problema imali iu drugim mjestima. Milan Borisavljević, predsjednik crveno-školske ošptine u Novoj Varoši, i kafedžija u čijoj je kafani održana srpska zabava, pozvani su na saslušanje 1895, iako je prije toga zabava uredno prijavljena i odobrena. Naredba o zabrani pucanja za Božić izdata je u Novoj Varoši 1903. Iste godine izdata je naredba da niko u Raškoj oblasti ne smije pjevati, svirati ni pucati, niti smije biti napolju poslije akšama (sutona). Bio je to pravi policijski čas za cijelu ovu oblast. Učitelj iz Vraneša je sproveden u Skoplje što je 1905. kod njega u školi nađena jedna pjesmarica o Kraljeviću Marku. Velika afera nastala je u vezi sa pjesmom LJube Nenadovića „Šetnja jednog stenografa po vašaru“, u kojoj su stihovi: „Tu prljavu skini šepu / kupi ovu kapu lepu“, koja je na Savindan 1904. izvedena u Srpskoj gimnaziji u Pljevljima. Epilog je bio da je nakon ovog dođaja zapaljena zgrada gimnazije sa namjerom da se uništi centar srpske prosvjete. Naporima cjelokupnog srpstva podignuta je nova i bolja zgrada. Slično su postupale i centralne turske vlasti u Carigradu. Cenzor Carigradskog glasnika, jedinog lista na srpskom jeziku u Turskoj 1897. godine zabranio je da se objave svetonikoljske zdravice kralja Aleksandra Obrenovića u njegovom Dvoru u Beogradu. Turska vlast je 1909. godnne protestvovala zbog upotrebe srpske zastave na Savindanskoj proslavi.

Iz navedenih primjera vidi se da je turska vlast budno motrila na rad i djelovanje Srpskog pevačkog drupgtvo Bratstpvo i drugih kulturno-prosvjetnih ustanova. Da bi suzbila svaki nacionalni osjećaj više puta je, kao što je već rečeno, zabranjivala njegov rad. Podržavano od zvanične Srbije pljevaljsko građansgvo je ulagalo nadljudske napore da održn Bratsphvo, značajno uporipgge nacionalnog kulturno-prosvjetnog rada. Srpsko Minisgarstvo inostranih dela izdavalo je naredbe da nastavnici muzike u gimnaziji bez nadokanade rade u pjevačkoj družini u Pljevljima i da uče i spremaju srpsku pljevaljsku omladinu notnom pjevanju u pjevačkom drupggvu Bratstvo.

Nakon oslobođenja od Osmanlija 1912. i Austro-Ugara 1918. kulturno-prosvjetni rad i zabavni život bio je lišen zabrana policijske prismotre. Rad Bratstva se tada mogao da nesmetano odvija i da doživi svoje najznačanije uspjehe. Zabave su pripremane i prikazivane u rodoljubivoj i demokratskoj atmosferi. Pored Bratstva formirana su i druga kulturno-prosvjetna društva i klubovi: Žensko društvo Pljevlja (1919), Društvo trezvenosti Breznik (1920), Mjesni odbor Gajreta (1921), Odbor Kola srpskih sestara (1930), Muslnmansko društvo Šefkat (1933)» Loptački klub Breznik (1920) i dr.

Povremene priredbe davali su i druge institucije: osnovne škole, gimnazija, 48. pješadijski puk itd. Proslave su organizovane za Dan ujedinjenja (1. decembar), Savindan (7. januara), Vidovdan (28. jun), rođendan presto- lonaslednika Petra i drugim povodima.

***

Kada je riječ o kulturno-prosvjetnom radu u Pljevljima između dva svjetska rata treba navesti i rad Mjesnog odbora KPD Prosvjeta. U Sarajevu je 1902. godine 29 akademskih građana srpske narodnosgi iniciralo i osnovalo Srpsko kulturno i prosvjetno društvo Prosvjeta. Zadatak ovog drupggva bio je da pomogne siromašnim srpskim đacima i studentnma srednjih i visokih škola i fakulteta koji su, nakon sukoba austrijskih vlasgi i srpske akademske omladine u Beču, izbačenn nz vladinog doma. Već 1909. godine delatnost je proširena da pomaže napredak srpskog naroda u BiH na prosvetnom i kulturnom planu pugem: pružanja pomoćn đacima i studentima, osnivanjem i potpomaganjem srpsknh škola, škola za šegrte i ženskih stručnnh škola, širenje prosvjete putem osnivanja knjnžnica, izdavanjem poučnih knjiga, listova, držanjem popularnih predavanja, širenjem higijene, osnivanjem srpskih zemljoradnnčknh zadruga i zemljoradnnčkih škola“. Period do 19M- ispunjen je i nacionalnnm djelovanjem i akcijama.

Za vrijeme Prvog svjetskog rata austrougarske vlasti hapse kulturne i javne radnike, Prosvjetu proglašavaju za centar „veleizdaje“ n zabranjuju njen rad. Poslije stvaranja Kraljevstva Srba. Hrvata i Slovenaca Prosvjegpa obnavlja rad i nastoji da „pomaže napredak srpskog naroda na prosvjetnom i kulturnom polju“. Ovo je period najintenzivnijeg, najrazvijenijeg n najbogatijeg rada ovog drušgva. Prosvjeta je 1930. osnovala svoj Mjesni odbor u Pljevljima. U osnivačkom odboru bile su istaknute pljevaljske ličnosti toga vremena: Miodrag Radovanović, sreski načelnik; Milivoje Kandić, profesor; Jakša Popović, kmet opštine i Prokopije Šiljak, školski nadzornik. Osnivačka skupština pobudila je veliko interesovanje u Pljevljima. Prisutna je bila većina pljevaljske inteligencije: komandant puka Pavlović, vojni lekar, zanatlije i trgovci, predsjednik Mjesnog odbora Gajreta, i drugi. Društvu je pristupilo 26 pomagača i 1 utemeljivač. Prosvjetin izvjepggač je napisao da „Pljevlja imaju smisla i shvatanja za prosvjetu“ i da prosvjeta ima perspektivu u Raškoj oblasti na čemu treba raditi, posebno u selima. Na sednici Skupštine Mjesnog odbora Prosvjete u Pljevljima 1940. izabrano je novo rukovodstvo sa predsednikom Dobrosavom Miletićem, direktorom Gimnazije. Nova uprava je planirala da organizuje predavanja, prikupljanje članarine i druge aktivnosti. U spisku članova društva upisani su: profesori, učitelji, sveštenici, državni činovnici, zanatlije, trgovci, oficiri, apotekari, advokati, penzioneri i drugi.

Nakon aprilskog rata 1941– Nezavisna Država Hrvatska zabranjuje rad društva Prosvjeta i konfiskuje njegovu imovinu. Poslije rata Prosvjeta po drugi put obnavlja svoj rad. Angažuje se na vaspitanju naroda za aktivno učešće u javnom životu i na učvršćivanju i proširenju tekvina NOR-a (likvidacija nepismenosti, osnivanje knjižnica, držanje popularnih predavanja, izdavanje knjiga i časopisa, organizuje obrazovne i stručne tečajeve, dodeljuje stipendije đacima i studentima, otvara domove za đake i studente. U novim društveno-političkim uslovima ciljevi Prosvjete (kulturno- prosvjetni rad) bili su istovremeno i ciljevi celog jugoslovenskog društva i države. Koncepti nacionalnih društava nijesu bili primereni socijalističkom vremenu pa su spojeni sa masovnim narodnim kulturno-prosvjetnim akcijama. Sva ova društva su tada dekretima vlasti ukinuta a njihova imovina konfiskovana. Godine 1949. ukinuto je Društvo Svetog Save, Srpsko kulturno i prosvjetno društvo Prosvjeta, Zadužbine i fondovi Beogradskog univerziteta i mnoga slična društva.

[Društvo Prosvjeta ponovo je osnovano 1990. godine i radi i danas sa sjedištem u Srbinju].

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 14, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: