RSS

Dr Ema Miljković Bojanić: Verski odnosi u Pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine

04 Jul

 

Glasnik Zavičajnog muzeja, knj.3, str. 63, Pljevlja 2002

Verski odnosi u srpskim zemljama pod osmanskom vlašću predstavlja jednu od veoma važnih istoriografskih tema. Njen značaj nije određen važnošću religije, shvaćene kao način vršenja verskih obreda, u sredinama u kojima su pripadnici jednog, pravoslavnog naroda, osvajanjem potpali pod vlast drugog, kome zvanična religija nije hrišćanstvo, već islam. Zbog određujućeg značaja verskog faktora za nacionalno i kulturno biće svakog naroda i njegov istorijski identiteta, borba za obezbeđenje uslova za verski život istovremeno je bila i borba za očuvanje nacionalne samobitnosti srpskog naroda a to znači i kulturnih osobenosti, tradicije odnosno svega onoga što je činilo njegovu istorijsku suštinu.

Za srpski narod pod osmanskom vlašću verski odnosi su imali i dodatno značenje jer su crkve i manastiri bili ne samo faktor duhovnog otpora „u kojima se gajila i čuvala misao vere” već su istovremeno predstavljale i važne oslobodilačke centre iz kojih je usmeravana i davana moralna snaga oružanoj borbi. Vera je bila uslov opstanka srpskog naroda „duhovni i nacionalno-oslobodilački program” kojim je, sem toga, održavano jedinstvo prostora koji je on, izdeljen državnim granicama različitih carstava i njihovom unutrašnjom administrativnom strukturom, naseljavao. Crkve i manastiri su čuvali srpski narod od islamizacije, štitili njegovu nacionalnu svest, i podsticali borbu za slobodu. Učeći kakvoj takvoj pismenosti kao nosioci narodnog prosvećivanja crkve i manastiri su bili i prve prosvetno-kulturne institucije i, uz usmeno narodno stvaralaštvo, faktor očuvanja njegovog kulturnog identiteta.

Sam karakter osmanske vlasti i islama kao religije, uz druge okolnosti opšteg političkog ili lokalnog značaja, uslovljavali su i neke specifičnosti u njihovom odnosu prema drugim religijama, na pojedinim prostorima, u određenim vremenskim periodima. Razlika u odnosu na opšte principe ispoljavanja posebno je bila karakteristična za sredine koje su bile trgovačka središta ili se nalazile na raskrsnicama trgovačkih puteva iz čega je proizilazila i njihova velika važnost za dalje širenje islama. Da su takav značaj imala Pljevlja govori podatak da je u XVI veku Husein paša Boljanić u Tašlidži, osim čuvene džamije koja nosi njegovo ime, podigao i mekteb, medresu, imaret, karavan saraj, hamam, svoj saraj „sa dvadeset soba”. Pljevlja su time dobila obeležje važnog gradskog središta koje je vremenom postalo i značajan administrativni centar čiji se značaj nije gubio ni kasnijim unutrašnjim reformama osmanske uprave.[1]

Svakako da su u takvim oblastima u kojima su već postojala, ili bila na putu stvaranja, osmanska verska i administrativna središta, zavisno od njihove razvijenosti i značaja koji im je pridavan, po prirodi stvari gušena i otežavana aktivnost drugih vjerskih ustanova. Takav slučaj je bio sa crkvama i manastirima u pljevaljskom kraju. Ali da bi se razumele specifičnosti verskih odnosa u takvim sredinama, neophodno je podsetiti na neke opšte principe na kojima su počivali verski odnosi u Osmanskom carstvu u početnom periodu osmanske vlasti.

Verski odnosi u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine bili su, bez ikakve sumnje, odraz opštih verskih prilika u Osmanskom carstvu u pomenutom periodu. Sgoga, njihovo sagledavanje nije moguće bez pojašnjenja, makar u osnovnim crtama, stava osmanskih vlasti prema različitim veroispovestima koje su delovale na teritoriji Carstva, a pre svega odnosa vlasti prema pripadnicima tih konfesionalnih grupa.

Naime, osmanska vizija Carstva bila je zasnovana na osnovnom principu da se narodi dele po religiji, a ne po nacionalnoj pripadnosti. U Kuranu i na osnovu odredaba šerijata, koji je proistekao na osnovu njega, nađena su utemeljena za pravila ponašanja muslimanske zajednice. Mehmed II Osvajač organizovao je Osmansko carstvo kao skup nemuslimanskih verskih zajednica, koje su se nazivale miletima, i na čijem je čelu bio duhovni vođa. Najveći milet bio je Rum milet (Grčki milet) na čijem se čelu nalazio Carigradski patrijarh.[2] U tim okvirima mora se posmatrati i položaj Srpske pravoslavne crkve u granicama Carstva, a time i položaj srpskog naroda u celini.[3]

Na čitavom prostoru jugoistočne Evrope, u vreme osmanske dominacije hrišćani su činili većinsko stanovništvo u odnosu na muslimane. Osnovna karakteristika vladavine osmanskih sultana tokom XV i XVI veka bila je pragmatičnost. Kroz tu prizmu treba posmatrati i sve njihove postupke u odnosu prema podanicima – i dobre i loše. Osmansko carstvo bilo je pre svega islamska država, u kojoj su nemuslimani, pa dakle i hrišćani bili građani drugog reda. Hrišćani su tolerisali u meri u kojoj njihovo prisustvo ne bi vređalo muslimane, te su bili podvrgnuti ograničenjima u svim oblastima javnog života. Po osvajanju neke zemlje, vodilo se računa da ostane dovoljan broj stanovnika koji može da obezbedi nastavljanje privrednih aktivnosti, a istovremeno i podanike koji he plaćati harač i druge dažbine. Bilo je dozvoljeno ispovedanje sopstvene vere, ali se javnim verskim obredima nisu smela vređati „osećanja pravovernih“, tj. muslimana. Navedimo samo primer zabrane, koja je bila ia snazi u čitavom Osmanskom carstvu, a koja se odnosila na upotrebu crkvenih zvona. Zbog ove zabrane, hrišćani su bili primorani, kako se saznaje na osnovu svedočanstava onovremenih putopisaca, da se snalaze na različite načine, pa je npr. kao zvono korišćena daska po kojoj se udaralo rudarskim čekićem.[4]

Odnos centralne vlasti prema svim konfesijama u Carstvu, pa i prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi, mora se posmatrati u širem kontekstu političkih prilika i državnih interesa, jer uspostavljanje ustrojstva crkava u Osmanskom carstvu bilo je pre svega političko, a ne pravno pitanje. Tako i nastojanja Grka da uspostave i učvrste svoju vlast nad svim pravoslavnim crkvama u Osmanskom carstvu najjasnije se ispoljavaju za vreme vladavine velikog vezira grčkog porekla Ibrahim-paše, koji je na toj funkciji bio duže od jedne decenije od 1523-1536. godine. Srpska crkva je nastojala da se suprostavi uspostavljanju apsolutne prevlasti Ohridske arhiepiskopije i preko nje Carigradske patrijaršije.[5] Naime u drugoj polovini XV i u prvoj polovini XVI veka, kada je grčka dominacija prevashodno fiskalna, a u mnogo manjoj meri duhovna, Srpska pravoslavna crkva pokazala je veliku snagu i vitalnost.[6]

U pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine živeli su pripadnici dve veroispovesti: pravoslavne i islamske. Tokom čitave druge polovine XV veka. pravoslavno stanovništvo u pljevaljskom kraju bilo je izrazito brojčano dominantno u odnosu na muslimansko stanovništvo. Naime. po podacima poimeničnog popisa Hercegovačkog sandžaka. kojem je. po osmanskoj administrativnoj podeli pripadala nahija Kukanj, sa središtem u Pljevljima. u ovoj oblasti je sedamdesetih godina XV veka živelo 987 potpunih i 278 samačkih domaćinstava hrišćanskog, tj. srpskog pravoslavnog stanovništva i svega 12 domaćinstava muslimana. Dakle, učešće muslimanskog stanovništva u ukupnom broju stanovnika ove oblasti u naznačenom periodu bio je čak nešto manji od 1%.[7] Međutim. vrlo je indikativan podatak da su pomenuta muslimanska domaćinstva plaćala različite iznose na ime ličnog poreza.[8] Naime, neki su bili potpuno oslobođeni ovog nameta, neki su plaćali 6, a neki su plaćali 6, a neki 9 akči, i to bez ikakvog pojašnjenja o uzrocima ovih zlatnih razlika. Malo je verovatno da se one mogu obrazložiti veličinom zemljišnog poseda koji je uživala svaka muslimanska porodica pojedinačno, jer je dosta njih bilo u potpunosti oslobođeno poreza. Verovatnijom se čini pretpostavka da je i ovo bila jedna u nizu mera koje su Osmanlije uvele kako bi navele hrišćansko stanovništvo da „dobrovoljno” primi islam.

Svakako da se teorijska utemeljenost uslovno rečeno blagonaklonog stava prema hrišćanima može tražiti u Kuranu, koji uči da zimije – jednobožačke narode, ne treba nasilno preveravati. Ipak, verovatnijom se čini prepostavka da je takav stav proizišao iz praktičnih razloga, lakšeg uspostavljavanja i održanja vlasti.[9]

Ima istoričara, kao što je čuveni francuski osmanista Nikoa- I ra Beldičanu na primer, koji smatraju da poreski sistem koji je bio | na snazi u Osmanskom carstvu,[10] zasnovan na razlici između muslimana i nemuslimana razlog tome što u prvim vekovima osmanske vlasti u srpskim zemljama nije bilo masovnog preveravanja. Naime, po nekim prihvatljivim procenama, oko 1500. godine u Osmanskom carstvu bilo  je 894.432 hrišćanskih domaćinstava, te da su svi oni prešli na islam, Porta bi imala gubitak od oko 2800 kg zlata godišnje.[11]

Posebno treba istaći da u drugoj polovini XVI veka, u samim Pljevljima, u kojima su 1469. godine bila upisana 72 potpuna i 23 samačka domaćinstva, a 1477. godine 101 potpuno i 12 samačkih domaćinstava, nije upisano niti jedno muslimansko domaćinstvo. Islamizacija trga Pljevlja, kao i naselja u okolini započinje tridesetih godina XVI veka, mada planovi osmanske vlasti da na tom mestu izgradi šeher sežu u sedamdesete godine XV veka, kada su od izvesnih vojnika Radoslava i Radivoja oduzete 23 parcele zemlje, za koje su u zamenu dobili 25 parcela u ataru sela Supratna i begluka Brezir.[12]

Nisu poznati razlozi zbog kojih se u prvom trenutku odustalo od ove namere, ali se i u dokumentima iz prve polovine XVI veka Pljevlja navode kao trg. Međutim, stanovništvo Pljevalja je kontinuirano raslo tokom čitavog XVI veka, pa je tako 1516. godine u ovom mestu bilo 150, a 1570. godine čak 195 domaćinstava, kada je i prvi put upisano kao kasaba. Te iste godine u popisu ubeleženo je i da „svi oni koji stanuju u toj kasabi, nakon što oni između njih koji se bave zemljoradnjom plate posedniku zemlje ušur na zemlju koju siju i žanju – oslobođeni su i oprošteni svih obaveza divanskih nameta, poreza i džerahorluka…”, što je predstavljalo znatne poreske olakšice koje je za stanovnike Pljevalja isposlovao Husein-paša Boljanić.[13]

Istovremeno, Husein-paša je dobio od sultana dozvolu za podizanje zadužbina, te je izgradio džamiju, karavansaraj i neke druge objekte. Ovim obimnim građevinskim radovima izmenjen je izgled Pljevalja, koja su od srpskog srednjovekovnog trga počela da prerastaju u grad orijentalnog karaktera. Došlo je i do promena u etničkoj strukturi stanovništva, a u kasabu Pljevlja se doseljava sve veći broj stranaca, koji su zauzimali položaje u administraciji, sudstvu, trgovini ili zanatskim esnafima.[14]

U pomenutim okvirima, izuzetan značaj imalo je delovanje Srpske pravoslavne crkve, jer je ona, iako uklopljena u sistem osmanske vlasti, bila glavni nosilac očuvanja vere, narodne tradicije i osećanja etničke pripadnosti srpskom narodu.

Na osnovu dosad raspoložive i dostupne građe, stiče se utisak da je u prvim decenijama nakon upostave osmanske vlasti na teritoriji čitavog Hercegovačkog sandžaka Srpska pravoslavna crkva bila dezorganizovana, da bi nekoliko decenija kasnije, potpomognuta od strane knezova u prvom redu, ali i drugih istaknutih hrišćana, ona započela proces svoje obnove i snaženja. Izrazitu renesansu Srpska pravoslavna crkva u pljevaljskom kraju, i šire u čitavoj oblasti Potarja, doživela je nakon obnove Pećke patrijaršije 1557. godine.[15]

Najtačnija predstava o delovanju Srpske pravoslavne crkve u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine može se steći uvidom u sudbinu manastira ove oblasti, kako onih koji su postojali pre osmanskih osvajanja, tako i onih izgrađenih tokom XVI veka. Stoga će u kratkim crtama biti saopštene vesti osmanske provinijencije o manastirima u pljevaljskom kraju.

Manastir sv. Trojice datira, bar kao mirska crkva, iz vremena pre osmanskih osvajanja. Prvi pomen manastira je iz 1537. godine, što znači da je najkasnije do te godine obnovljen, posle perioda zapustelosti. Ktitor Visarion (zajedno sa bratom i sinom) bio je i njegov prvi iguman. Pet decenija kasnije obnovili su ga opet članovi jedne porodice, među kojima je bio i izvesni spahija Vojin. Manastir sv. Trojice kod Pljevalja ubeležen je u turskom popisu iz 1572. godine. Uz detaljan opis manastirskog imanja, pominju se iguman manastira Stefan i kaluđeri čiji se broj ne navodi. Dosta vesti o ovom manastiru, naročito o odbrani manastirskog imanja i prepisivačkoj delatnosti ima iz kasnijeg vremena.[16]

Manastir sv. Arhanđela Mihaila u osmanskim dokumentima spominje se tek 1591. i 1593. godine, kada je obnovljena njegova zapustela crkva, po zapovesti igumana Teodora, trudom ponovo Strahinje iz Budimlja, koji je živopisao crkvu. O manastiru ima nekoliko vesti u kasnijem periodu.[17]

Manastir Dovolja, sa crkvom posvećenom Bogorodici sazidan je, najverovatnije, u XV veku. U osmanskim dokumentima prvi pomen mu je iz 1513. godine. Opravka crkve vršena je 1545,1623. i 1632/33. Godine[18]

Manastir Bliškova sa crkvom posvećenom Vavedenju Bogorodice potiče iz perioda XIII XIV vek. U osmanskim dokumentima spominje se nešto pre 1615. godine, dok mu je poslednji pomen s kraja XVII veka.[19]

Nije poznato vreme izgradnje manastira Dobrilovina, sa crkvom posvećenom sv. Đorđu. Godine 1593. izdata je dozvola za opravku crkve, što znači da je ona postojala u ranijem vremenu. Današnja crkva sagrađena je 1609. godine, koja je, čini se, živopisana četiri godine kasnije. Priložnici su bili vojvoda Radič Milošević i grupa lokalnih knezova. Manastir se često pominje u XVII i XVIII veku.[20]

Što se tiče izgradnje novih hrišćanskih kultnih građevina na širokom prostoru čitavog Osmanskog carstva, postojao je načelni stav islamskih pravnika da treba zabraniti izgradnju crkava ukoliko nisu u tom mestu postojale u vreme osvajanja. U nekoliko carskih zapovesti iz druge polovine XVI veka naređuje se rušenje crkava podignutih uprkos zabrani. U jednom slučaju predviđa se za graditelja, ukoliko je počinio i druge prestupe, smrtna kazna. U nekoliko bosanskih kanunnama iz prve polovine XVI veka, na primer izrekom se traži da se podignute crkve, u mestima u kojima one nisu postojale „od neverničkog vremena”, poruše. A nevernici i popovi koji borave u njima i koji se bave i uhođenjem u korist neverničkih zemalja (strogo) kazne telesnim kaznama.[21]

Međutim, upravo primer pljevaljskog kraja pokazuje da ta zabrana iije doslovio ni dosledno sprovođena u svim delovima Carstva. Naime, tokom XVI veka u širem području Potarja sagrađeni su manastiri Dubočica i Sokolac, a moguće da je i već pomenuti manastir Dobrilovina nastao početkom XVI veka. Naime, manastir Dubočica, sa crkvom posvećenom sv. Nikoli sagrađen je trudom igumana Pavla pre 1565. godine. Te godine, zaslugom istog igumana, bio je i živopisan. Pominje se više puta u dokumentima XVI i XVII veka. Godine 1737. i 1762. izdavane su bojuruldije za opravku crkve.[22]

Istraživanja verskih odnosa u pljevaljskom kraju u drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka tek treba pristupiti. Trenutno raspoloživa građa ne dozvoljava potpuno rasvetljavanje brojnih pitanja i problema vezanih za ovu temu. Osim da na to ukažemo, namera ovog rada je bila da ponudi i opštu sliku tih odnosa, kako sa stanovništva prilika u Osmanskom carstvu tako i konkretnih podataka, iz relativno oskudnih izvora kojim smo mi raspolagali. Posmatrani zajedno, podaci jedne i druge vrste bacaju više svetlosti na pljevaljsku sredinu, njene etničke i socijalne karakteristike, glavne verske subjekte kako u konfesionalnom tako i u institucionalnom smislu, stepenu njihovog uticaja na društveni život kraja, zavisnost njihovog rada od šireg političkog ambijenta koji je određivao i uslove pod kojima su se vjerski odnosi ostvarivali, stepenu islamizacije, odnosno snazi otpora koji je narod pružao radi očuvanja svoje nacionalne svjesti, tradicije, kulturnog identiteta.

Smatrajući da i otvaranje novih pitanja odnosno uočavanje problema takođe predstavlja pomak u pravcu traženja i iznalaženja preciznijih odgovora na mnoga istoriografski nedovoljno obrađena pitanja, ovaj rad, predstavlja i pokušaj da se ukaže na osnovne pravce u kojima će se kretati buduća istraživanja. Kakvi se rezultati pri tome mogu očekivati prije svega zavisi od toga u kojoj mjeri će biti omogućeno korišćenje novih, nauci do sada nepoznatih podataka. To samo po sebi upućuje ove teme. Nova saznanja neće biti moguća ukoliko se u daleko većoj mjeri ne posveti pažnja osmanskim izvorima, kako onima koji se mogu naći kod nas tako i onima, po svemu sudeći veoma 6pojnim, koji čekaju istraživače u turskim arhivima.

U vezi sa ovim pitanjem želim da iskoristim priliku da podsjetim na izuzetno, još uvijek naučno nedovoljno iskorišćeno bogatstvo manastira Svete Trojice u Pljevljima. Zahvaljujući Gavrilu Trojičaninu, njegovim prethodnicima i nastavljačima u manastiru je nastala najbogatija zbirka ćirilskih rukopisa u Crnoj Gori (113), a poslije Dečana i u cijeloj Jugoslaviji.[23] Pored prepisivačkih knjiga koje su njemu nastale u manastiru Svete Trojice se čuvaju i druge koje su donošene iz drugih manastira prilikom njihovog razaranja. Visoka vrijednost manastirske biblioteke odavno je široko poznata u naučnoj javnosti. O njoj su pisali ne samo domaći već i strani naučnici. Poznati ruski slavista Aleksandar Giljferding obilazeći ove krajeve 1857. posjetio je i manastir Svetu Trojicu. U svojoj knjizi potom je zapisao da se u manastiru čuva veliki broj rukopisa i da je to „jedini manastir koji sam obišao u zapadnoj Turskoj u kome se stare knjige brižljivo čuvaju i drže u redu i na sigurnom mjestu”.[24]

Ali, osim ćirilskih rukopisa i knjiga u manastiru Svete Trojice se čuvaju i vrijedne zbirke osmanske građe. U prvom redu to su carske, begovske i sudske zapovesti, koje se odnose na manastire u široj oblasti Polimlja i Potarja. Pažnju naučnoj javnosti na ovu zbirku skrenuo je Tanasije Pejatović, prvi direktor Srpske gimnazije u Pljevljima, čijoj je stogodišnjici posvećen ovaj naučni skup. On je prvi, početkom XX vijeka (1903), objavio spisak fermana, burundija, hudžeta, murasela, hućuma i tezkera za manastire Svetu Trojicu, Banju, Maržiće, Dovolju i Dubočicu koji se nalaze u arhivi manastira sv. Trojice kod Pljevalja.[25] Tragom  rada ovog izuzetno vrednog, ali prerano preminulog naučnika krenuo je naš čuveni orijentalista prof. dr Fehim Barjaktarević, koji je 1935. godine objavio rad posvećen Turskim dokumentima manastira sv. Trojice kod  Pljevalja.[26] Na žalost, ni do današnjih dana ova zbirka osmanskih izvora iz manastira Svete Trojice nije potpuno naučno obrađena, odnosno, svakako ne na način koji ona svojom vrijednošću to zaslužuje. Stoga se čini da bi jedan od prvih zadataka istraživača prošlosti srpskog naroda u Pljevaljskom kraju trebao da bude rad na kritičkom priređivanju i objavljivanju ovih izvora. Na taj način bi se, u značajnijoj meri, otvorile nove perspective u proučavanju istorije srpskog naroda pod turskom vlašću, posebno, učinio krupan korak u pravcu bolje izučenosti verskih odnosa u pljevaljskom kraju tokom čitavog viševekovnog perioda osmanske vladavine.


[1] Milan Vasić, Gradovi pod turskom vlašću, Istorija Crne Gore, knjiga treća, Titograd 1975,517-519.[2] Stavro Skendi, The Millet System and Its Contribution to the Blurring of  Orthodox Identity in Albania, Balcan Cultural Studies, NY 1980,188[3] Osmansko carstvo je hrišćanima i Jevrejima potvrdilo njihov verska prava posebnim dokumentima ahdnamama. Tako je sultan Mehmed I, odmah po zauzimanju  Carigrada, izdao gakvu vrstu dokumenata grčkoj, jevrejskoj i jermenskoj verskoj zajednici. Ahdnama Srpskoj pravoslavnoj crkvi izdata je 1557. godine. Oiširnije: Mehmed Begović, Šerijat i Kanun u Turskom carstvu / U:/ Vojne Krajine u jugoslovenskim zemljama u novom veku do Karlovačkog mira 1699,66.[4] Od od ove zabrane bili su izuzeti ostrvo Pamos i brdo Livan, jer u blizini nisu živeli muslimai. Iz političko-pragmatiči razloga, zvonjenje zvona biloje dozvoljeno i u manastiru Arkidi ni Kritu. O. Zirojević, Crkve i manastiri na području Pećke patrijaršije’, 24; Ridovan Samardžić. Srpska pravoslaana crkva, 7-8[5] Uostalom, i svi srpski velikaši koji su ostali na teritoriji pod osmanskom vlašću morali su biti lojalni sultanu i bez pogovora i izvršavati njegova naređenja. Tako se ponašala i sultanija Mara, koja je bila pobožna i odana pravoslavlju, ali ništa nije preuzela da zaštiti interese Srpske pravoslavne crkve. Ona se, naime, u nekoliko mahova angažovala oko izbora carigradskog patrijarha. Pomagala je i svetogorske manastire, ali nema podataka da je pružala podršku srpskim episkopima, mitropolitima n patrijarsima, već je njeno ponašanje bilo usklađeno sa zvaničnom osmanskom politikom. Detaljnije o tome: Miloš Blagojević, Dejan Medaković, Istorija srpske državnosti. Novi Sad 2000,304.[6] Radovan Samardžić. Srpska prvloslavna crkva, 21-22[7] Opširnije o stanovništvu nahije Kukanj. Videti: Ema Miljković Bojanić. Pljevlja i nahija Kukanj[8] Na osnovu odredaba kanuna iz druge polovine XV veka, koji se odnose ma srpske zemlje, poznato je da muslimansko stanovništvo koje se bavilo zemljoradnjom plaćalo tzv. resim-i sift. čija je visina zavisila od veličine zemljišnog poseda koji je obrađivala jedna porodica. U istoriografiji je prihvaćemo mišljenje da je ova dadžbina, u stvari. novčani vid i obračun semodnevne rabote zemljoradnika i njegove zaprege volova. a koja je postojala još u predosmansko vreme[9] Encyclopedie de I`slam, Tome II, Paris, 1965, pod dimmi.[10] Princip plaćanja harača, carske glavnice i ispendže, spahijske glavnice razrađen je u delu posvećenom društvu u Smederevskom sandžaku u drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka.[11] Nicoara Beldiceanu, Peuplement, turquisation et islamisation,  /U:/ Histoire del Empire Ottoman, Paris 1989, 136.[12] Ahmed S. Aličić[13] Istorija Crne Gore[14] Ema Miljković Bojanić, Pljevlja u nahiji Kukanj[15] Žarko Šćepanović, Srednje Polimlje i Potarje, Beograd 1979,82-83[16] Olga Zirojević, Crkve i manstiri na području Pećke patrijaršij do 1863 g. Beograd 1984,196[17] Nav. Delo,45[18] Nav. Delo,94[19] Nav. Delo,55[20] Nav. Delo,93-94[21] Nav. Delo,20-21[22] Nav. Delo,96[23] Đorđe Radojičić, Tvorci i dela stare srpske književnosti, Titograd 1963[24] A. Giljferdiii, Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbi/i, Sarajevo 1972,280[25]Atanasije Pejatović, Spisak fermana, burundija, hudžeta, murasela, hućuma i tezkera za manastire Sveta Trojica, Banja, Maržiće, Dovolja i Dubočica koji se nalaze u arhivi manastira Svete Trojice, Spomenik SKA XXXIX, drugi razred 35 Beograd 1903,89-106.[26] Fehim Barjaktarevnć, Turski dokumenti manastira sv. Tpojuue kod Pljevalja, Spomenik SKA LXXIX, Sarajevo 1935.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 4, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: