RSS

Prof. dr Enes Pelidija: O naučnoj, kulturnoj i prepisivačkoj djelatnosti Pljevljaka na orijentalnim jezicima u vrijeme Osmanske uprave

01 Jul

ENES PELIDIJA

PRILOG KULTURNOJ ISTORIJI PLJEVALJSKOG KRAJA

O naučnoj, kultumoj i prepisivačkoj djelatnosti Pljevljaka na orijentalnim jezicima u vrijeme osmanske uprave

Dolaskom osmanske vojske i uspostavljanjem sultanove vlasti u pljevaljskom kraju 1465. godine, dolazi do znatne promjene u društvenim, privrednim i kulturnim djelatnostima. Mnogi starosjedioci koji su prešli na islam, nastavili su da se i dalje bave poslovima koje su i do tada obavljali: zanatstvom, trgovinom, zemljoradnjom i stočarstvom. Među njima je bilo pojedinaca koji su prihvatanjem nove vjere pokazivali veće interesovanje za njeno proučavanje. Da bi bolje shvatili teološke rasprave koje su pisane na arapskom, turskom i perzijskom, bilo je neophodno poznavanje tih jezika. Potrebno znanje su jedino imali obrazovani ljudi – ulema. To su prije svega bile kadije, naibi, profesori medresa, vjerski službenici džamija, vakufa i drugih ustanova.[1] Obrazovnih ljudi je bilo i među zanatlijama, trgovcima i spahijama. Bilo je pojedinaca koji su se isticali ne samo stečenim znanjem nego su i sami doprinosili daljem naučnom i kulturnom uzdizanju disciplina kojima su se bavili. Brojni su bili učeni ljudi koji su se bavili izučavanjem Kur’ ana i hadisa, književnom djelatnošću, izučavanjem naučnih disciplina iz društvenih i prirodnih nauka, te pisanjem ljetopisa. Naročito su bili brojni prepisivači. Strpljivim radom uspjeli su ne samo sačuvati od zaborava mnoga značajna djela iz svih naučnih disciplina nego su ih ličnim komentarima još više osmislili. O svemu tome je naša naučna i kulturna javnost djelimično obaviještena. Knjige dr Safvet-bega Bašagića,[2] Mehmeda Handžića,[3] dr Hazima Šabanovića,[4] dr Muhameda Ždralovića,[5] dr Lamije Hadžiosmanović i Saliha Trake,[6] dr Fehima Nametka[7] i mnogih drugih, pomogle su nam da se upoznamo sa velikim brojem ljudi iz naših zemalja, koje su bile pod osmanskom vlašću, a stvarali su na orijentalnim jezicima. Dosadašnji rezultati rada upućuju istraživače na još intenzivnije izučavanje onovremene intelektualnosti. Taj posao će se uspješnije obraditi, ako se pokloni dužna pažnja proučavanjima kulturne istorije ljudi iz krajeva gdje su ti stvaraoci rođeni i gdje su im nastala najznačajnija djela po kojima su postali poznati.

Najveći dio obrazovanih ljudi – uleme je po svome pozivu i djelatnosti živjelo u većim urbanim sredinama – gradovima. Tu su i nastala njihova najpoznatija djela, komentari i prepisi. Tako je bilo i u Bosanskom ejaletu.

Među većim i poznatijim mjestima ove osmanske provincije su, od druge polovine XVl stoljeća i Pljevlja. Značaj ovog mjesta, koje se od uspostav- ljanja osmanske uprave službeno zvalo Tašlidža, je još veće od 1576. godine. Tada postaje sjedište hercegovačkih sandžakbegova.[8] To je uticalo na dolazak većeg broja administrativnog osoblja, te ekonomsko jačanje pljevaljskog kraja. Sve je to podstaklo brži urbani razvitak grada sa kojim se uvećava i broj stanovnika. Zbog posla i drugih obaveza iz mnogih mjesta dolaze pojedinci i cijele porodice. Sa sobom donose nove običaje i navike, ali prihvataju i novi način života sredine u koju su se doselili. Njihovi potomci, koji su se rodili u Pljevljima, u narednim decenijama postaju poznate ličnosti u javnom i kulturnom životu.

Prva poznata osoba porijeklom iz Pljevalja koja se bavila kulturnom djelatnosti bio je Tašlidžali Dukagin – zade Jahja. O porijeklu ovog čuve- nog pjesnika Osmanskog Carstva iz druge polovine XVI stoljeća postoje dvije verzije. Po jednoj, navodi se da je albanskog porijekla, ali da se rodio u Pljevljima. Zbog toga su ga i prozvali Pljevljakom (Tašlicali).[9] Druga je verzija da pjesnik Jahja nema nikakve veze sa Pljevijima, kao rodnim mjestom.[10] Dalji životni put, o kome pišu njegovi biografi, je bez ikakvih osporavanja. Zna se da je započeo službu kao janjičar, a kasnije je postao konjanik. Zatim je bio upravitelj pet vakufa, što mu je omogućilo veća materijalna primanja. Njegovo ime postaje poznato široj kulturnoj javnosti tek sa tužbalicom koju je spjevao povodom ubistva princa Mustafe, 6. oktobra 1553. godine.[11] S pravom ukazujući na Rustem-pašu, velikog vezira Carstva, kao na jednog od glavnih vinovnika ubistva princa Mustafe, uticao je na širu javnost da ovaj velikodostojnik postane nepopularna ličnost. Kada se septembra 1555. godine uz pomoć svojih pristalica Rustem-paša ponovo vratio na položaj velikog vezira, preduzeo je mjere osvete prema svima koji su ga prije nepune dvije godine udaljile sa Porte. Među njima je bio i pjesnik Jahja-beg. Sa prijedlogom da se ubije ovaj poznati pjesnik, nije se složio sultan Sulejman Zakonodavac i šalje ga u zvornički sandžak gdje je udaljivši ga iz prijestonice dobio ziamet sa godišnjim prihodom od 30.000 akči.[12] Povinujući se donesenoj odluci, Jahja-beg dolazi na dodijeljeni mu posjed. Tu provodi posljednje godine života i u dubokoj starosti umire 1582. godine. Predpostavlja se da je sahranjen u Loznici.[13] Pored tužbalice posvećene princu Mustafi, napisao je i Gendžine – i raz (Gencine-i raz), mesnevi djelo „religioznog i zabavno-didaktičkog karaktera koja sa još četiri djela čini pjesnikovu hamsu.“[14] Takođe mu je ostao sačuvan i kompletan divan.[15]

Već u prvim decenijama XVII stoljeća se susrećemo sa još jednim za- 1jubljenikom u nauku. To je Husein, sin Osmana Tašlidžaka. On je 1617. godine prepisao Komentar gramatike arapskog jezika (Šarh marah al- arwah) od Ahmeda Dunquza.[16] Sredinom XVII stoljeća, prepisivač Redžep je prepisao Djelo iz morfologije arapskog jezika (Al-muqaddima fi-t-tašrif) od ‘lzzuddina Abdulwahhaba b. Ibrahima b. Abdulwahhaba az-Zunfani. U naučnim krugovima je ovo djelo poznatije pod poluparnim imenom autora kao Kitab ‘izzi, a prepisano je 1658. godine.[17]

U vrijeme ovog prepisa Pljevlja su imala tri mekteba (osnovne škole), dvije medrese (srednje škole), te dvije tekije u kojima su pored derviša okupljali se i obrazovaniji mještani. O tome piše i Evlija Čelebi u svom poznatom djelu Putopis jer je 1660. godine prolazio kroz ovaj kraj.[18]Iako ne navodi imena medresa, na osnovu izvora iz drugih sredina poznati su njihovi nazivi. To su: medresa Osman-paše i medresa uz džamiju Husein-paše.[19]

Navedeni broj osnovnih i srednjih škola sam po sebi govori da je ovo mjesto sredinom XVII stoljeća imalo dosta obrazovanih ljudi. Zbog toga i ne iznenađuje podatak da u narednim decenijama susrećemo još više ljudi koji se bave ne samo prepisivačkom djelatnosti nego i izvornim naučnim radom. Među zaljubljenicima nauke iz ovog grada, krajem XVII stoljeća bio je i Abdulah, sin Hadži Mustafe. On je 1692. godine prepisao Kratko djelo o teoriji hadisa s komentarom (Nuzha an-nazar-šarh nuhba al fikr) od Šihabuddina Ahmada b. Ali b. Haqala al Asqalanija.[20] Isti je prepisivač u periodu od 1692. do 1701. godine prepisao djelo Husayna ‘Isbai as-Sarayi Fara’id li tahqiq ma’ani al-isti’ara (Rasprava o metafori).[21] Rad se odnosi na arapsku stilistiku.

I   drugi obrazovani ljudi iz P1jeva1ja su se tih godina bavili prouča- vanjem djela koja se odnose na stilistiku. U želji da što bolje prouče ovu naučnu disciplinu, čitali su djela poznatih autora, a neke rasprave su i prepisivali. Vjerovatno da je tada i nastao prepis šest djela iz stilistike, a to su:

  1. Kraća rasprava o etimologiji riječi u arapskom jeziku (Šarh ar- risa1a al-‘adudiyya fi’l-wad’) od ‘ Alija Qušqija
  2. Rasprava o etimo1ogiji riječi (Ar-risa1a al-wad’iyya al-adudiyya) od ‘Aduddina’ Abdurrahmana b. Ahmada al-Igi:
  3. Komentar rasprave o upotrebi riječi u prenesenom značenju koju je napisao Abu Lays Samarkandi (Fara’id al-fawa’id li-tahqiq ma’ani a1- isti’ ara) od Husayna al- ‘Isba’i as-Sarayija:
  4. Komentar rasprave o upotrebi riječi u prenesenom značenju (Šarh ‘ala risala al-isti’ ara) od ‘Isamuddina Ibrahima b. Muhammada b. ‘Arabšaha al-Isfara’inija:
  5. Rasprava o tumačenju riječi „istiaze“ i „besme1e“. (Riyad at-talibin fi šarh al-isti’ada wa’ l-basmala) od Galaluddina as-Suyuyja: (dogmatika).
  6. Glosa na Isamudinov komentar Samarkandijeve rasprave o metoni- miji (Hašiya ‘ala šarh ‘Isamuddin li risala as-Samarqandi fi’ 1-isti’ara) od Isma’il b. Sinan as-Siwasi. U odnosu na druge rukopise, za ove se ne zna godina prepisa.[22]

Krajem XVII i početkom XVIII stoljeća pažnju pljevaIjskih prepisi- vača su privlačila i djela iz šerijatskog prava. Već 1697. godine se susre- ćemo sa prepisom Šerijatske decizije (Al-fatawa aI-‘adliyya) od Rasiila b. Saliha Aydinija. Ovu pravu raspravu je prepisao Abdurahman, sin Ahmedova.[23] Tri godine kasnije susrećemo se sa još dva prepisana djela iz šeri- jatskog prava. Abdulfetah, sin šejh Muhameda je prepisao:

1. Knjiga kazni i odluka (Kitab al-hudud wa’ l-ahkam) od Alija b.Magduddi aš-Šahwardija al BistramIja i

2. Djelo o postupku šerijatskog suda u slučajevima kontradiktornih dokaza (Malga’ aI-quddat ‘inda ta’arud al-Bayyinat) od Ganama b. Mu- hammadaal- Bagdadija.58

U Pljevljima je 1701. godine Abdulah, sin Hadži Mustafe, prepisao: Tablavijev spjev o metonimiji s komentarom (Manzuma at-Tablawi fi’l – isti’ara wa šarhuha) od Man§ura Sibta Nasiruddina at-Tablawi. Navedeni rad se odnosi na stilistiku.[24] U naredne tri decenije XVIII stoljeća ne nailazimo ni na kakvo djelo niti prepis poznatih rasprava koji su nastali u Pljevijima. Tek 1733. godine Husein Emin, sin mula Zekerijaha je prepisao Udžbenik, komentar djela iz šerijatskog prava (Wiqaya ar-riwaya fi mata ‘il al-hidaya) od Burhanuddina §adra aš-Šarija.[25] Već sljedeće 1734. godine Jahja, sin Ibrahimov iz Tašlidže, prepisao je takođe još jedno djelo iz šerijatskog prava: Zbornik fetvi i zbirka zakona sultana Sulejmana zajedno s fetvama (Fetava/ma’rudat/ i kanunname/ od Ahmad b. Muhammad al- Imadi, Abu Su’uda. Za razliku od svih do sada navedenih prepisa koji su pisani na arapskom, ovaj je napisan na turskom jeziku.[26] Sljedeći prepis na koji nailazimo da je prepisan u Pljevljima je 1765. godine. Od nepoznatog autora Ahmed, sin Mustafe, je prepisao Djelo o nasljednom pravu (Al- fara’id).[27] Petnaest godina kasnije nailazimo na prepis Komentar djela iz stilistike i retorike (Šarh talhis al-miftah fi’ l-ma’ani wa’ l-bayan) od Sa’duddin at-Taftazanija.

Spomenuti komentar je prepisao Mustafa, sin Osmanov.[28] U Orijen- talnom institutu u Sarajevu se nalazio prepis Priručnika iz šerijatskog prava (Multaqa al-abhur) od Ibrahima al- Halabija. Spomenuto djelo je 1794. go- dine prepisao Ali, sin Salih Temima iz Tašlidže.[29] I u narednom XIX stoljeću među obrazovanijim ljudima je bilo pojedinaca koji su se bavili naučnim i kulturnim radom i prepisivačkom djelatnosti. Pored mještana, bilo je i ljudi koji su obavljajući službu u Pljevljima napisali i neka svoja djela. Među takvima je i Satih Sidki Ćehajić – Mahmudkadić. Ovaj rođeni Sarajlija je početkom XIX stoljeća bio kadija u pljevaljskom kadiluku. Tu je 1805. godine napisao Zbirku zvaničnih pisama i dokumenata (Magmu’a – i §alih §idki Munša’at).[30] U navedenoj Zbirci se nalazi više podataka koji se odnose na pljevaljski kadiluk.

U narednim decenijama se ne susrećemo ni sa jednim imenom koje se bavilo naučnim radom ili prepisivačkom djelatnosti. Tek u drugoj polovini XIX stoljeća, tačnije u zadnjim decenijama toga vijeka se spominje hadži HiImi Taš1idžak, poznatiji pod nadimkom Hilmi-baba. Zna se da je rođen u PljevIjima, ali kao i mnoge druge, životni put ga je odveo daleko od rodnog mjesta, u Medinu. Među savremenicima je uživao ugled obrazovane osobe rezervisane na reformne mjere koje su preduzimali vladari Os- manskog Carstva. To je i bio povod pisanju njegovih rasprava u vezi sa stavom Porte prema hrišćanskom stanovništvu, njihovom pravu i obave- zama. Do sada se zna za dva sačuvana rukopisa: a) Medžlisi Bosnevie (Mafa1is-i Bosnawiyya), djelo koje je napisano u Medini na arapskom jeziku 12. III 1898. godine (19. ševvala 1315.)[31] i b) Risa1a fi siyasea.[32] Do sada nisam uspio prikupiti nešto više podataka o ovoj obrazovanoj i kontroverznoj osobi porijeklom iz Pljevalja.

Pored poznatih ličnosti i njihovih djela, od kojih se najveći broj prijepisa nalaze u Orijentalnom institutu i Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu, dalja istraživanja starih orijentalnih rukopisa pohranjenih u bogatim arhivama i bibliotekama Istanbula, Kaira, Bagdada, zatim Beča, Venecije i drugih većih naučnih centara, doprinijeće još većoj spoznaji naučne, kulturne i prepisivačke djelatnosti svih onih koji su stvarali na orijentalnim jezicima u vremenu osmanske uprave u ovim krajevima.


[1]   Milan Vasić, Gradovi pod turskom vlašću, Istorija Crne Gore od početka XVI do kraja XVIII vijeka, knjiga treća. tom prvi, Titograd 1975.598 (dalje: M. Vasić, Gradovi)
[2]   Dr Safvet-beg Bašagić, Bošnjaci i Hercegovci u islamskoj književnosti i Znameniti Hrvati, Bošnjaci i Hercegovci u Turskoj carevini, Sarajevo 1986.
[3]   Mehmed Handžić, Književni rad bosansko-hercegovačkih Muslimana, Sara- jevo 1934.
[4]   Dr Hazim Šabanović, Književnost Muslimana Bosne i Hercegovine na orijen- talnim jezicima, Sarajevo 1973. (dalje: H. Šabanović. Književnost Muslimana).
[5]   Muhamed Ždralović, Bosansko-hercegovački prepisivači djela u arabičkim rukopisima, knj. I. II, Sarajevo 1988. (dalje: M. Ždralović, Bosansko-hercegovački prepisivači).
[6]   Dr Lamija Hadžiosmanović – Salih Trako, Tragom poezije bosanskohercegovačkih Muslimana na turskom jeziku, Sarajevo 1985.
[7]    Dr Fehim Nametak, Pregled književnog stvaranja bosanskohercegovačkih Muslimana na turskom jeziku, Sarajevo 1989.
[8]   Toma Popović, Kad je sedište hercegovačkog sandžaka premešteno iz Foče u Pljevlja, Prilozi za orijentalnu filologiju, X-XI /1960 – 61., Sarajevo 1961, 270.
[9]   M Vasić, Gradovi, 59819; Smail Balić, Kultura Bošnjaka, Muslimanska komponenta, Wien 1973, 65.
[10] Dušanka Bojanić, Jadar u XVI i XVII veku, iz knjige „Jadar u prošlosti“, Loznica 1985, 129 (dalje; D. Bojanić, Jadar).
[11] Radovan Samardžić, Sulejman i Rokselana, Beograd 1976, 663.
[12] D. Bojanić, Jadar, 129.
[13] Isto, 130.
[14] Isto, 129.
[15] Isto, 129.
[16]  M. Ždralović, Bosansko-hercegovački prepisivači, knj.. I, br. 172,40 /1. Na- vedeni prepis do paljenja Orijentalnog instituta u Sarajevu maja 1992. godine nalazio se u ovoj znanstvenoj ustanovi zaveden pod brojem 372. To isto se odnose i na sve druge rukopise koji se navode u ovom radu, a bili su u Orijentalnom institutu
[17] Isto, br. 417,77. I ovaj rukopis je bio zaveden pod brojem 1164/1
[18]  Evlija Čelebi, Putopis, odlomci o jugoslavenskim zemljama, Prevod, uvod i komentar napisao Hazim Šabanović, Sarajevo 1967, 394.
[19]  Hajrudin Ćurić, Muslimansko školstvo u Bosni i Hercegovini do 1918. godine, Sarajevo J983, 108; Madžida Bećirbegović, Prosvjetni objekti islamske arhitekture u Bosni i Hercegovini, Prilozi za orljentalnu f1lo1ogiju, XX-XXl, 1970-71, Sarajevo 1974, 283.
[20] M. Ždralović, Bosansko-hercegovački prepisivači, knj. II br. 570, 100. Nave- deni rukopis nalazi se u Gazi Husrevbegovoj biblioteci pod rednim brojem 338/1.
[21]  Isto, knj. I, 199/200., Rukopis se nalazi u Gazi Husrevbegovoj biblioteci pod rednim brojem 590.
[22] Isto, knj. II, br. 572 do 577,10011. Navedeni prepisi se takođe nalaze u Gazi Husrevbegovoj biblioteci pod signaturom 388/2-8.
[23]  Isto, knj. II, br. 583, 102. Ovaj prepis nalazi se u Orijentalnoj zbirci Hrvatske znanosti i umjetnosti u Zagrebu pod signaturom 1013.
[24]  Isto, knj.II, br. 571,100. Navedeni prepis nalazi se u Gazi Husrevbegovoj biblioteci pod rednim brojem 388/6.
[25]  Isto, knj. II, br. 805, 133/4. Ovaj prepis nalazio se u Orijentalnom institutu u Sarajevu i bio zaveden pod signaturom 1933.
[26]  Isto, knj.II, br.811,134/5. Isto kao i u prethodnoj napomeni, pod signaturom 1039.
[27]  Isto, knj. II, br. 1238, 193. Isto kao i u prethodnim napomenama pod signatu- rom 4354.
[28]  Isto, knj. Il, br. 1395,215. Sve kao i u prethodnim napomenama pod signatu- rom 1500.
[29] Isto, knj. II, br. 1505,233. Signatura 3281.
[30]  H. Šabanović, Književnost Muslimana, 553/4. Navedeni rukopis nalazi se u Gazi Husrevbegovoj biblioteci pod signaturom 193.
[31] Isto, 694. Navedeni rukopis se čuva u Sulejmanija biblioteci u Istanbulu, fond Ibrahim ef. Zaved-en pod brojem 517.
[32]   Isto kao i u prethodnoj napomeni i istom fondu. Na ovog intelektualca porijeklom iz Pljevlja ukazao mi je i šire podatke dao sada već rahmetli prof. dr Ismet Kasumović.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 1, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: