RSS

Milić F. Petrović: Srpska carinarnica na Javoru krajem XIX i početkom XX vijeka

30 jun

 (Breznički zapisi, br. 13-14, 2000 god)

Javor je prostrana i djelimično pošumljena planina, koja se proteže pravcem severozapad-jugoistok u dužini od 16 kilometara na području tri opštine: Nova Varoš, Sjenica i Ivanjica. Na planini Javor i u njenoj neposrednoj okolini, odigrali su se mnogi politički, vojni i istorijski događaji u prošlim vijekovima, posebno u XIX i prvoj polovini XX vijeka. Po svom značaju ovi događaji u većini slučajeva prevazilazili su lokalni ili regionalni nivo i imali strategijski i opštenacionalni značaj za obnovljenu Srbiju i strategijski značaj za osvajače – Tursku, Austriju i Nemačku.

Od Jadranskog mora preko Sjenice i Javora za Ivanjicu i dalje na sjever vodio je rimski put. Golija, Javor i Mučanj nadvisuju i „kontrolišu“ Peštersku visoravan preko koje je za vrijeme turske okupacije prolazio turski, odnosno carigradski put, koji je vodio od Novog Pazara preko Duge Poljane, Sjenice, Nove Varoši, Mangure ka Priboju i Višegradu i povezivao Istambul Makedoniju, Kosovo i Metohiju sa Bosnom i Hercegovinom i Dubrovnikom. S druge strane Javor je bio na osi pravca Ivanjica-Sjenica, na glavnom pravcu iz Srbije prema Raškoj oblasti, Crnoj Gori i prema Kosovu i Metohiji. Preko Javora su prolazile i na njemu ratovale mnoge vojske: austrijske i turske krajem XVII i u XVIII vijeku; protiv turske sile ustajalo je neprekidno srpsko stanovništvo u Raškoj oblasti u XVII, XVIII, XIX i XX vijeku. Na Javoru i u okolini borila se srpska vojska, prvo protiv Turaka, potom protiv Austro-Ugara i Nijemaca. Do Javora je stizao i Karađorđe sa svojim frajkorima krajem XVIII vijeka u kojima su bili uključeni i Srbi iz Raške oblasti i hercegovački ustanici i crnogorski odredi početkom XIX vijeka i kasnije. Glavni putevi migracije iz Raške oblasti, Hercegovine i Crne Gore u Srbiju vodili su preko Peštera i Stupske česme i dalje dolinom Moravice. Iz doline Lima u Srbiju se peške i na konjima i volovskim zapregama preko Raške oblasti najlakše i najbrže dolazilo i spasavalo.

Posle oslobođenja Užica u prvom srpskom ustanku 1806. godine pravac dejstava Karađorđeve vojske i ustanika usmjeravan js preko Javora i Golije ka Sjenici, Novoj Varoši i Novom Pazaru. Srpskim ustaničkim trupama na tim pravcima komandovao je vojvoda Milan Obrenović kome su sadejstvovali kapetan Petar Borisailjsnić, komandant brigade u Javorskom ratu 1876. godine kaže: „Južni front obrazovale su naše granične planine (Golija, Javor, Mučanj, Murgsnica, Zlatibor, Tara), koje sačinjavaju jaku odbrambenu grupu sličnu gradskom bedemu. Na ovom planinskom zidu najglavnija je kapija Javor- druga je Raška, treća je Mokra Gora“2.

Zbog ovakvog položaja, Javor i okolne planine su često bile poprište ratnih sukoba. Na planinskim prolazima „kapijama“, visovima i kosama Javora, Čemernice i Mučnja podizana su utvrđenja, šančevi: 1807, 1809, 1812, 1833, 1862, 1876/78, 1912, 1915. godine. U svim ovim ratovima i pograničnim oružanim sukobima sa turskom, kasnije i austrougarskom vojskom, srpska vojska je pravila nova i preuređivala stara utvrđenja, posebno na mestima koja su bila pogodna za odbranu. Slično je bilo na granici sa Crnom Gorom.

Planina Javor je poslužila kao polazište Javorskoj brigadi srpske vojske pod komandom potpukovnika Milivoja Anđelkovića-Kajafe za oslobođenje Sjenice, Kladnice, Kalipolja, Nove Varoši, Priboja, Prijepolja i Pljevalja u prvom balkanskom ratu, oktobra 1912. godine. Žestoke borbe na Javoru vođene su u toku Prvog svjetskog rata, posebno novembra meseca 1915. godine kada su užička i crnogorsko-sandžačka vojska odigrale veliku ulogu u obezbjeđenju povlačenja Prve srpske armije u Crnu Goru i Albaniju i dalje u Grčku. Srpska vrhovna komanda poručila je tada serdaru Janku Vukotiću: „Novom situacijom pravac Priboj – Nova Varoš – Novi Pazar dobio je najveću važnost. Ako Sandžačka vojska taj pravac osigura i ne dozvoli neprijatelju dejstvo njime u pozadinu srpske vojske, onda se je odužila srpstvu.“3 Austro- ugarska i nemačka vojska je tada zadržana dok se glavnina srpske vojske povukla preko Crne Gore u Albaniju.

Od razgraničenja Srbije i Turske 1833. pa do prvog balkanskog rata 1912. godine planinski greben na Javoru je granična linija između Srbije i Turske, odnosno između oslobođene Srbije i Stare Srbije, tj. njenog zapadnog dela Raške oblasti, koja je i dalje bila pod turskom upravom. Uz ovu granicu i u njenoj okolini u uzavrelim vremenima su se smjenjivali brojni događaji, od ratnih sukoba velikih razmjera, hajdučkih i komitskih upada i akcija do iseljavanja stanovništva iz južnih krajeva i pružanja pomoći preostalom srpskom stanovništvu da opstane. Na Javoru se od 1833. nalazila Srpska carinarnica i do nje Turska carinarnica, a između njih Vasilina česma sa koje su obje strane koristile vodu. Srpska carinarnica je imala veliku ulogu u nizu pitanja od interesa za srpski narod sa jedne i s druge strane. Preko nje i nekih karaula prihvatane su brojne izbjeglice, pojedinci i čitave porodice koje su se sklanjale od truskog terora i zuluma iz neoslobođenih krajeva i vršeno naseljavanje u Srbiji kroz ceo period turske uprave, a posebno u XIX vijeku i na početku XX vijeka. Najviše doseljenika u Srbiju iz Hercegovine, Crne Gore i Raške oblasti prošlo je kroz „kapiju spasa“ na Javoru. Preko ove carinarnice doturano je iz Kneževine Srbije u Staru Srbiju naoružanje i oprema za ustanike, knjige i oprema za crkve i škole, plate za prosvjetne radnike i drugo4.

Nakon berlinskog kongresa (1878) i stacioniranja austrougarskih garnizona u Pljevljima, Priboju i Prijepolju (1879) Turska je u Raškoj oblasti uspostavnla novu administrativnu podelu. Godins 1880. formirala je dva nova sandžaka (okruga): 1. Pljevaljski sandžak sa sedištem u Pljevljima, koji je hvatio Novu Varoš, Sjenicu, Bijelo Polje, Novi Pazar i Berane. Od 1902. godine sedište ovog sandžaka premješteno je u Sjenicu, novopazarsko područje pripojeno je Pršitinskom sandžaku a Berane sa okolinom Pećkom sandžaku.

Nakon prvih godina rada na fizičkoj zaštiti srpskog naroda u neoslobođenim krajevima Srbija je od 1885. godine pojačala nacionalno-oslobodilačku akciju u Staroj Srbiji. Za Kosovo i Mstohiju i Rašku oblast u Prištinije 1889. godine otvoren Srpski konzulat (1888. je u Skoplju otvoren Srpski generalni konzulat). Međutim, zbog blizine i ranije uspostavlljenih veza sa pojsdinim mjestima za Rašku oblast i preko nje za veze sa Hercego- vinom i Crnom Gorom bila je zadužena Srpska carinarnica na Javoru. Preko ovog punkta dostavljani su izvještaji o postupanju i ponašanju truskih organa vlasti, o opštem stanju i prilikama gde preovlađuju zulumi i teror, pretresi i oduzimanje oružja od Srba, krađe i otimačine, hapšenja, ubistva i likvidacije viđenih Srba, izveštaji o čifčijskom pitanju, otimanju zemlje od Srba, srpskih crkava i manastira, privrednim i zdravstvenim neprilikama, o pobunama Srba, austrougarskoj politici i propagandi, iselljavanju Srba, odjecima Mladoturske revolucije, mladoturskim klubovima, srpskom nacionalno- oslobodilačkom radu, sukobu državnog (dinastičkog) interesa Srbije i Crne Gore u Vasojevićima i Potarju i drugim društveno-ekonomskim pitanjima u Raškoj oblasti toga vremena.

Autor ovog članka objavio je tri knjige dokumenata – izvještaja iz Raške oblasti za posljednje dvije decenije turske uprave na osnovu kojih ćemo iznijeti ulogu Srpske carinarnice na Javoru za taj period 1890-1912. godine5.

Krajem XIX vijeka kultruno-prosvjetni i diplomatski rad u neoslobođenim krajevima morale su da preuzmu srpska i crnogorska država i to zvanično i otvoreno. Stojan Novaković je 1885. godine kao ministar unutrašnjih dela Kraljevine Srbije insistirao je „da se ostavi put krijumčarenja i da se naiđe na put legalni u svekolikom staranju za naše sunarodnike u Turskoj.“5 Iste godine je pokrenuta akcija kod Vaseljenske patrijaršije u Carigradu da se grčke vladike u Staroj i Južnoj Srbiji gdje su Srbi bili u većini zamijene Srbima vladikama. Ova aktivnost poznata je pod nazivom Vladičansko pitanje, koje će se realizovati desetak godina kasnije.

U svojstvu poslanika u Carigradu, Stojan Novaković je 1888. godine podneo Memorandum Ministarstvu prosvjete i crkvenih poslova Srbije sa predlogom da se srpska nacionalna akcija pojača neposrednim i otvorenim radom. Nakon toga otvoreni su srpski konzulati u Skoplju i Bitolju (1888) i Prištini (1889). Sledeće godine (1890) nacionalni rad Srbije u neoslobođenim krajevima prenet je iz Ministarstva prosvjete i crkvenih poslova u Ministarstvo inostranih dela Srbije. Pojačan srpski nacionalni i diplomatski rad u srpskim krajevima pod turskom upravom rezultirao je postavljanjem Srba za vladike u Prizrenu (1896), Skoplju (1897/1902) i Velesu (1910), osnivanjem srpskih gimnazija u Carigradu (1892), Solunu (1894), Skoplju (1894), Bitolju (1897) i Pljevljima (1901), pokrijetanju godišnjeg almanaha „Golub“ (1890), nedeljnog lpsta pa srpskom jeziku „Carigradski glasnik“ (1895-1909), otvaranje znatnog broja osnovnih škola u selima, otvaranje knjižara, čitaonica, kulturno-prosvjetnih društava i drugih ustanova srpskog naroda.

Kao što smo napred naveli preko Srpske carinarnice na Javoru su dostavljani brojni izvještaji iz Raške oblasti koji su obrađivani ili pak direktno prosleđivani u Beofad predsjednicima Ministarskog savjeta, koji su istovremeno vršili funkciju i ministra inostranih djela. Nski put su izvještaji upućivani ministrima unutrašnjih djela, prosvjete i crkvjenih poslova, vojnom ministru ili ministru narodne privrede, srpskom poslanstvu u Carigradu, konzulatima u Prištini i u Skoplju, raško-prizrenskom mitropolitu u Prizrenu, mitropolitu srpskom u Beogradu i drugim uticajnim pojedinicima i ustanovama u oslobođenoj Srbiji i neoslobođenim srpskim zemljama pod turskom upravom. Autori izvještaja, molbi i urgencija su ljudi različitih profesija, obrazovanja i uticaja: učitelji, svještenici, trgovci i narodni prvaci, članovi srpskih crkveno-školskih opština, izbjeglice, đaci, studenti i njihovi roditelji i staratelji, predsjednici kulturno- prosvjetnih društava i udruženja, komite i stari ratnidi i drugi. Najveći broj izvještaja slali su upravitelji osnovnih škola koji su bili poverenici srpske vlade u neoslobođenim krajevima. Osnivanjem Srpske gimnazije u Pljevljima (1901) funkciju glavnog povjerenika vršili su direktori ove škole (Tanasije Pejatović, Ilija Lalević, Petar Kosović, Aleksandar Marić, te njihovi zastupnici Stevan Samardžić, Todor Borovnjak, Đorđe Pejanović i drugi).

U poslednjoj deceniji XIX vijeka i početkom XX vijeka do 1912. godine sa Javora su izvještavali carinici Đorđe Radulović, Josif Studić, Tihomir Veljković, Vasilije Dimitrijević, Jovan Đurović, Sava Banković, Janko Janković i Milan Trajković. Izvještaje, molbe i urgencije u ime Ministarskog saveta i Ministarstva inostranih dela u Beogradu primali su i usmjeravali srpsku nacionalnu akciju – političku, diplomatsku finansijsku i drugu, ministri predsjednici: general Sava Grujić, Đorđe Simić, Nikola Pašić, Jovan Avakumović, Lazar Dokić, Svetomir Nikolić, Nikola Hristić, Stojan Novaković, Vladan Đor- đević, Milivoje Bogićević, Aleksa S. Jovanović, Mihailo Vujić, Petar Velimirović, general Dimitrije Cincar-Marković, Ljubomir Kaljević, Andra Nikolić, Ljubomir Stojanović, Jovan Žujović, Milovan Milovanović i Marko Trifković. Na diplomatskoj zaštiti srpskog naroda i interesa pod turskom upravom radili su srpski poslanici u Carigradu, generalni konzuli i konzuli u Skoplju i Prištini6, srspki mitropoliti u Prizrenu, Skoplju i Velesu, urednici i vlasnici „Carigradskog glasnika“7 i drugi.

ZULUM, TEROR, PLjAČKE, OTIMAČINE, SILOVANjA, TUČE I UBISTVA

u Raškoj oblasti i Staroj Srbiji do oslobođenja 1912. godine bili su svakodnevna pojava na svakom mjestu i u svakoj prilici. Činili su to pojedinci, brojni zulumćari ali i pripadnici truskih organa vlasti. Napadani su, pljačkani i ubijani pripadnici svih slojeva društva: obični ljudi, narodni prvaci, trgovci, učitelji, svještenici, diplomatski predstavnici Srbije i Rusije. Zbog lične i imovinske nesigurnosti Srbi često nisu smjeli po nekoliko dana da izađu iz kuće ili su se skrinali kod prijatelja ili poznanika u drugom kraju. NajveIa razularsnost pored Kosova i Metohije bila je u Novom Pazaru, Sjenici i Novoj Varoši. Među napadnutim su bili: prota Vasilije Cerović u Sjenici, prota Karamatijević u Novoj Varoši, pop Marko Biočanin u Novom Pazaru i Dionisije Petrović, raškoprizrenski mitropolit, koji je samo pukim slučajem izbjegao sigurnu smrt prilikom napada Arnauta kod Prizrena. U Sjenici su u narodu pretili zbog „glasnog“ pjevanja prilikom dočeka mitropolita Dionisija Petrovića njega su u Pljevljima Turci svukli sa konja i pokušali ubiti. Ovaj mitropolit napadnut je i u Prijepolju u kući prote u kojoj je boravio. Napadani su i ubijani i digglomatski predstavnici Srbije i Rusije (Luka Marinković, prvi konzul Srbije u Prištini, ubijen je 1890. godine, Georgije Stepanovič Ščerbin, ruski konzul u Mitrovici, ubijen je 1902. godine. Ista sudbina zadesila je i tadašnjeg ruskog konzula u Bitolju). Zločinci su većinom bili poznati. Bili su to najčešće komšije, poznati zulumćari, odmetnici, kačaci, policajci, redovna i rezervna turska vojska a u nekim slučajevima i hodže i drugi pojedinci i grupe koje su nasrtale na Srbe i njihovu imovinu. Veliki broj zločinaca koji su počinili po nekoliko zločina uopšte nisu gonjeni i suđeni. S druge strans neki zločini iz straha od osvete nisu ni prijavljivani te teko ni registrovani. Zločini su vršeni kako noću, tako i danju na svakom mjestu i u svakoj prilici.

Vaso Dragičević, načelnik Okruga rudničkog 18. aprila 1901. godine izvijestio je Ministarstvo inostranih dela Srbijs o jednom od tada brojnih ubistava Srba: „Pomoćnik sa Javora javlja ovo: – „Na Javoru, gde je danas bio pazarni dan, od ljudi saznao sam žalosno stanje Srba u Turskoj. Odlučeno je da se više viđenih Srba poubija. Prekjuče prota sjenički Cerović, jedva se spasao begstvom od zasede. Ubistva se vršs po naredbi Mujs Ali Musajti Tunarinog paše. Bojazan je za opšti pokolj Srba. Trebalo bi umoliti Gospodina Ministra za protest zbog ubistva.“

Pljačke i otimačine bile su stalne i neprekidne i predstavljaju jedan od oblika zlostavljanja Srba. Od Srba, njihovih crkava i manastira otimana su imanja, čak i ona za koje su imali tapije. Oteta imanja su ustupana muhacirima (muslimanskim izbjeglicama), ili su po jeftinijoj ceni prodavana agama i begovima koji su se potom knjižili kao vlasnici posjeda.

Muhadžire su turske vlasti naseljavale pored rijeka: Lima, Tare i Ćehotins, na Karaulama, prijelazima i pored značajnih puteva. Naseljene muhadžire turske vlasti su naoružavale što je dovodilo do odmetništva, čestih zuluma, pljački i otimačina i ubistva pravoslavnih Srba. Poznate su odmetničke čete: Mehmeda Redžića iz Kozice i Rustema Bambura iz Maoča, koje su opsrisale u prijepoljskom i pljevaljskom kraju.
U pljevaljskom kraju zulume su vršili muslimani iz porodica Đurđevića, Šabanovića i drugih. Sukobi muhadžira sa Srbima su po pravilu rešavani na štetu Srba. Pored četa odmetnika veliko zlo pravoslavnom stanovništvu nanosila je i turska redovna vojska-askeri i nersdovna vojska-bašibozluci“.

Srbija je prsko svojih diplomatskih predstaviištava u Turskoj i carinarnice na Javoru preduzimala akcije da se neutrališu zločinci i zaštiti srpski narod u novoslobođenim krajevima.

Od zuluma Srbi su se branili i osvetom. Đorđo Radulović, srpski carinik na Javoru 18. septsmbra 1890. godiis javljao je Ministarstvu da su „na 10 kilometara od naše granics, ubijena tri Turčina iz Kladnice…: Azir Čolak, Derviš Pramović i Rešid Pramović, koji su bili najveći zlikovci u celoj Kladnici. Oni su dosta srpskih života sa obadve strane granice ugasili… Oca Petrovog po noći kod njegove kuće, a tako i oca braće Đinđića, dakle ubistvo je izvršeno iz osvete i to: Petar Azanjac iz Vasiljevića, Pavle i Veljko Đinđić iz Erčega… Ja ponizno molim da biste blagovoleli narediti, da im se poverljivim putem pošalje 5 komada pušaka sistema Martinijevih- truskih sa 250 komada fišeka, te da ih dam prednjoj trojici… Pero Jelić, težak iz Crveka 6. ovog meseca ubijen je usred Senice u Dačovoj meani i to od Jakupa Poreždžije, daklem, ubio ga je carski činovnik. Ovaj Pero Jelić, bio je starac od 85 godina i najbolji gazda u celoj okolini, a došao je bio na pazar u Senicu. Ni kriv ni dužan, samo zato što je Srbin gubi život u 85 godini od carskog činovnika. Milan Cegarić mladić od 22 godine napivši se suviše umro je u Senici 8. ovog meseca ali turske vlasti odma su našle da su Milana otrovali Đorđe Samardžić i Jovo Portaljević trgovci tamošnji, jer su sa istim bili u društvu. Đorđe i Jovo odma su zatvoreni kao ubice, a lekar traži 25 lira da secira umrlog. Za badava otac umrloga izjavljuje na sudu da njegovog sina niko nije otrovao niti koga tuži. Vlast stvara krivicu jer joj treba novaca, a kad im sve do duše uzme, onda će ih poslati u Skoplje, da im se tamo posle 5 godina sudi. Ovo je bilo u Jevđena Mlađenovića istim u sred Senice“.10
Carinik sa Javora izvjestio je Ministarstvo u Beogradu 17. novembra o napadu turskih zulumćara iz Kladnice na svatove iz Srbije i ubistvu buljubaše Jovana Maslovarića iako su sa svatovima posle prelaska granice bili turski činovnici – pisar turske carinarnice na Javoru, carinski koldžija, dva turska vojnika i jedan desetar žandarmeriski da svatovima budu straža.“

Srpski carinik sa Javora javlljao je 8. oktobra 1892. godine o teroru koji vlada u Sjenici nakon dolaska Reuf paše, novog turskog mutesarifa i zulumu koje čine odmetničke čete Paša Goranovića i Tala Zlatanovića, otimajući stoku, devojke i žene koje prodaju Arbanasima. Čete kobajagi goni turska vlast koja takođe čini zulume nad srpskim narodom. U istom izvještaju govori se o ubistvu Vuka i žene mu Riste iz Zvijerovca.12

Prvog marta 1895. godine Josif Studić, carinik sa Javora javljao je da su turske vlasti u Novoj Varoši na mrtvo prebili učitelja Vasilija Marića i zatvorile protu Jova Karamatijevića zbog sumnje da su savjetovali Srbe da nedjeljom ne drže otvorene radnje u gradu i da seljaci ne dolaze na pazar kako im je naredio mitropolit iz Prizrena.13

Od zločina Srbi su nastojali da se zaštite i napisima u novinama. Osamnaestog marta 1896. godine srpski carinik sa Javora izveštavao je Ministarstvo da se „u Seničkoj nahiji pojavio ovih dana neki Elmas iz Brnjice koji sa svojim društvom krstari po srpskim selima i tamo velika nasilja i zulume čini. Ovaj Elmas vodi sobom neke zlikovce iz Rugova (Pećki sandžak) i Peštere, a i oni su odmetnici kao i on sam što je. Elmas se sa svojom družinom tako osilio da je pre neki dan dolazio i u Sjenicu, a međutim, turske vlasti sve ovo gledaju ravnodušno. Povodom ovoga ovamošnji Srbi su se veoma uplašili i ne sme niko nikuda maći, jer Elmas sa društvom otvoreno preti nekim viđenim Srbima, a osobito onima koji su kao deputati išli u Skoplje. Izveštavajući Vas o ovome, učtivog sam mišljenja da bi se o ovome Elmasu i njegovoj družini trebalo što napisati u novinama i zato sam ovo nekoliko redaka i spremio za „Male novine“…zato što Senički Mutesarif njih prima preko mene i ja mu ih redovno šaljem“.

O smetnjama koje su činjene raško-prizrenskom mitropolitu Dionisiju Petroviću, prilikom dolaska u Rašku oblast srpski carinik sa Javora 7. septembra 1896. godine je pisao: „Sjenički Turci ljutili su se što su Srbi pevali i pucali pri dočeku Dionisija u Štavlju. Sada prete Turci da će biti i mesa prilikom osvećenja crkve u Prijepolju. Arnauti nisu se rasturali iz Sjenice no ih je Srbi koji su se upisali u zaptije u Sjenici pobegli su od arnauta u Prijepolje“. 5

O zulumima Arnauta u Sjenici srpski carinik sa Javora 9. marta 1897. godine je izveštavao: „… u Sjenici zulumi od Arnautskih redifa, koji se vrše nad našim narodom, ne mogu se više ni opisati, dosta da ima već 20 dana da Srbin iz Sjeničke okoline ne sme doći u Sjenicu, jer mora biti bijen, a ako je što god prodao i opljačkan. Zato su siromasi Srbi bili prinuđeni šiljati starije žene u Sjenicu na pazar, da im namirnice kupuju, pa i ove arnautski redifi, sada su počeli biti, zlostavljati i pljačkati te i žene sada ne smedu da idu u Sjenicu. U nedelju 2. ovog meseca dosta se bilo skupilo pobožnog srpskog sveta kod crkve u Štavlju, da se Bogu moli i da se pričesti. Pre nego je služba svršena došao je iz Sjenice policaja sa jednim Juzbašom i sa 30 askera i svukli do gole kože popa Radoja i učitelja Balšića i sve pretražili i pretresli, tražeći neka pisma iz Srbije, za tim su svu crkvu pretražili tražeći neko oružje, za koje ove siledžije rekoše da ga je Srbija na tri arabe preko Kopaonika u Sandžak proturila.“

Nešto kasnije 23. marta 1897. godine carinik sa Javora izvještavao je da:
„Žalba Sjeničkih Srba koja je potpomognuta i od nekih Sjeničkih Turaka i podneta Mutesarifu Sjeničkome protivu redifskih nasilja, nije učinila ništa bolje, no je još više Arnauta razjarila. Redifi u Sjenici 15. ovog meseca opkolili su na sred pijace u Sjenici Protu Cerovića, pa valjda, ne smejući javno kidisati na njegov život, oni su ga tako i toliko poljuljali da je siromah Proto sa bradom i haljinama osto beo kao sneg. Ovako su isto učinili i sa učiteljem Manojlom Mrvićem 16. ovog meseca kada je, kao premešten pošao iz Sjenice za Miloševo… pre neki dan, redifi u Sjenici prosto su premostili na sred čaršije tamošnjeg prvog trgovca Dimitrija Pavićevića, koji i danas na njegovu nesreću polu mrtav leži u vojnoj Sjeničkoj bolnici, na lečenju. … Gospodin Mutesarif navodi: da je u Sandžaku prava anarhija i krajnja neposlušnost od strane arnauta, tako da se i sam Mutesarif za svoj život boji… u to vreme došao je dežurni žandarmerijski oficir i javio Paši: da su osam najvećih zlikovaca, toga časa utekli iz Sjeničke tamnice a svi su bili osuđeni na 101 godinu robije“.17

Nada Srba da će se stanje popraviti sa promenom mutesarifa se izjalovila, „jer i ovaj paša, na to ni glave ne okreće“. Pljačke i ubistva su se i dalje nastavili: Ilija Novaković iz Grčareva ubiJen i ošvačkan posle povratka sa pijace, potom ubijen Đoko Vrtunić u vodenici, a ubnca otnšao „veselo pucajući iz puške, a baš se to desilo u blizini Mutesarif Paše, koji toga dana beše, izašao van Sjenice sa pratnjom u šetnju… Mujaga Ćatović iz Sjenice zabranio je Srbima da vade kamenje za njihovu crkvu iz onog majdana, đe su i pre vadili… Rustović i Elez Abibović Arnauti iz sela Brežana, upali u kuću sveštenika Maksima Bapšića i ovaj sveštenik sada, sa jedanaestoro svoje čeljadi, živi pod vedrim nebom bez ikakve zaštite. Ovaj siromah i ako zna, ko mu je kuću upalio, opet ne sme da javi vlasti, jer će mu Arnauti čeljad poklati“.1

I tako ređaju se zločini na Srbima iz dana u dan iz godine u godinu.
Vasa Dragićević, načelnik Okruga rudničkog u izveštaju Ministarstvu inostranih dela Kraljevine Srbije, od aprila 1901. godine podrobno opisuje turske i arnautske zulume u Sjenici.

„Po svemu sudeći Srbi su u Turskoj ostavljeni na milost besnih i razuzdanih Arnauta i Turaka.

To se utvrđuje ovim faktima:

a) Vaso i Savo, braća Mlađenovići iz Krstaca u Turskoj, čestiti i imućni Srbi, 12. ov. mes. oterali su na Sjeničku pijacu 5 volova radi prodaje. Vaso je poveo i ženu kod lekara. Ovoga dana vraćeni su iz Sjenice i kad su oko 2 sahata na podne došli na mesto zvano „Prevoj Lute Glave“ od Sjenice na jedan sat, sačekani su u zasedi od aremije i iz pušaka poubijani. Izvršenim ubijstvom aremije nisu se zadovoljile, već su mrtvom Vasi iskopali oči, osekli nos i kamenom razmrskali glavu.

b) 16 ov. mes. aremije su sačekale u zasedi protu Sjeničkog g. Cerovića, i on je se begstvom na konju jedva spasao.

v) Nad ovim Srbima koji su zbog turskog zuluma rešeni na begstvo u Srbiju, vrše se razna varvarska dela.

g) Pored do sada izvršenih ubijstava od strane aremije, odlučeno je, da se poubijaju i ovi viđeni Srbi: Vasilije Čkonjević, Ilija Vukićević iz Štitkove, Braća Đakovići iz Nove Varoši, Jefta Popović iz Božetića, Grujica Aničić iz Debelja, Damnjan Šapović iz Šipovića, Vuk Tubić, Petko Bukumir i Filip Radenković iz Sjenice.
Život i imovina ovih građana nalazi se u najvećoj opasnosti. Srbi u Turskoj boje se opšteg pokolja. Sva ova ubijstva vrše se po naredbama i odlukama Muja-Age-Mustajtitularnog paše iz Sjenice. Glavni su mu pomagači i savetodavci u ovome Nuško i Mujo, braća Bajrovići iz Nove Varoši. Prema dosadašnjem radu izgleda da za Srbe u Turskoj tamo nema nikakave zaiggite i da ih turske vlasti ili neće ili ne mogu da zaštite.Verovatno je da neće.Ovo se tvrdi ovim okolnostima:
1.Mutaj paša kod turske vlade uživa veliku i jaku privilegiju, i on se tamo smatra za veću silu od dejstvujućeg paše.
2. Videći Srbi ova i ovakva svirepstva, rešeni su da u masama presele U Srbiju i turske vlasti videći ovo udvostručile su stražu na granici od milema i nijednom ne odobravaju prelaz i samo vraćanje onih, koji su rešeni za prelaz, vrše na svirep način.“’19

ISELjAVANjE.

Od turskog zuluma i terora Srbi su se spasavali iseljavanjem u Srbiju. Iseljavanje je bilo naročito masovno za vrsme srpsko- turskih i crnogorsko-turskih ratova 1876-1878. i nakon Berlinskog kontresa (1878) sve do Prvog balkanskog rata 1912. godine. U ovom periodu iz Raške oblasti u Srbiju se iselilo oko 60.000 Srba.2″ Iseljavali su se kako pojedinci tako i cele familije. Iseljavanje je vršeno najviše preko Srpske carinarnice na Javoru. Samo u toku 1901. godins do 4. avgusta prsko carinarnice na Javoru prešlo je 1.758 duša.21 U budžetu Srbije svake godine izdvajana je posebna stavka za prijem i smeštaj izbeglica. Za izbeglice su obezbeđivani hrana i druge potrepštine dok se „ne snađu“. Na Javoru je bio organizovan i karantin za useljenike i njihovu stoku u kome su boravili po nekoliko dana dok se ustanovi da ne boluju od kakve epidemije.

Zbog nerodnih godina i namnoženosti stanovništa useljavanje u Srbiju preko Javora vršeno je iz Crne Gore kroz cio XIX vijek. U početku je to vršeno stihijski samoinicijativno. Od 1815. godine organizovano se radilo na preseljavanju stanovništva iz Crne Gore u Srbiju, što je registrovano kroz prepisku vladara dve države od kada je „otpočela još više zajednička istorija ove dvije bratske zemlje“. Lica koja su se useljavala navodila su da dolaze što „im je oskudnost u prspitaniju i nemir od Turske već dojadio“. Na molbe za pomoć vladike Petra II Petrovića knez Miloš Obrenović je odgovarao da će iseljenike „dragovoljno kako braću, primiti da žive kao i ostali narod srpski“. Knez Miloš je posebnu brigu poklanjao doseliocima koje je uvažavao kao čvrst i otporan elemenat pogodan za odbranu granice Kneževine Srbije prema Turskoj. Zbog toga je doseljenike naseljavao pored Dine, na Zlatiboru, u Timočkoj Krajini i drugdje. Ovog stava u izvesnoj mjeri držali su se i kasniji vladari Srbije kojima je poručivano da „poradi ovogodišnjeg neroda u ovoj zemlji kreće se mnogi narod na preselenije u srodnu zemlju svojoj braći“.

Kako je uselljavanje bivalo sve brojnije i brojnije, Kneževina Srbija je donela posebnu uredbu kojom je predviđeno da doseljenici prilikom naseljavanja prime srpsko državljanstvo i da se ono vrši odvojeno u grupama od 10 do 15 porodica, da se o doseljavanju brine Ministar finansija i da se doseljenicima daje opštinska zemlja, koliko koja porodica može dobiti zemlje oranice i kosanice, alata, stoke i drugih potreba za život i rad u novom kraju. Doseljene porodice su dve godine bile oslobođene poreza na zemlju, a data zemlja nije se mogla otuđiti ni zadužiti. Kasnije je donet i Zakon o naseljavanju.
Iseljavanje iz Crne Gors i drugih dinarskih krajeva u Srbiju prsko marinarnice na Javoru vršeno je i za vreme rata sa Turskom 1876-1878. godine kada je bilo mnogo više prijavljenih za iseljavanjs od broja koji je mogao biti primljen. U ovom periodu uselilo se i 14 članova porodics serlara Jola Pilstića, komandanta i legendarnog crnogorskog junaka sa bitks na Vučjem Dolu. Nakon sticanja nszavisnosti (1878) doselila ss i porodica i drltog znamsnitog crnogorskog vojvode Peka Pavlovića.

Od tog vremena doseljavanje u Srbiju iz Raške oblasti. Crne Gore i Brda postaje sve masovnije Zakon o naseljavanju u Srbiju od 3. januara 1880. godins omogućio je većem broju porodica da dobije zemlju za naseljavanje u južnim novooslobođenim krajevima Srbije. Pre donošenja ovog zakona izvršeno je premeravanje novooslobođenih teritorija i utvrđeno je da svaka porodica može dobiti po četiri hektara zemlje i 2000 m2 za podizanje kuće, zatim po 2 hektara zadružnim porodicama za svaku mušku glavu iznad 16 godina, kao i da besplatno seku građu u opštinskoj i državnoj šumi za izgradnju kuća i drugih potrebnih zgrada. Zanatlije su mogle dobiti po 1 hektar obradive zemlje. Prvih 15 godina naseljenici su bili samo uživaoci zemlje a potom su postajali njeni vlasnici. Naseljenici su bili oslobođeni svih poreza tri godine, vojne službe 5 godina i službe u narodnoj vojsci.

Do najmasovnijeg useljavanja iz Crne Gore u Srbiju došlo je posle abdikacije kralja Milana Obrenovića 1889. godine. Narod se punih sedam meseci iseljavao na sopstvenu odgovornost bez pasoša i sa pasošem sve dok se nijesu dvije vlade sporazumjele da se može preseliti 6000 duša. Na iseljenje je tada bilo spremno čak četvrtina stanovnika tadašnje Crne Gore (50.000 duša). Kako se organizovanoj grupi priključio usput i izvestan broj i drugih lica i lica koja su se samostalno iseljavala, ukupan broj iseljenika posle 1889. godine bio je oko 7000 lica. Na ovaj način naseljena je Kosanica, Toplica, Pusta Reka, Jablanica, zatim pojedini krajevi u užičkom, moravičkom, čačanskom i drugim krajevima. U svim ovim iseljavanjima „kapija na Javoru“ bila je najvažniji punkt.

Preko nje se zbog pogodnosti i terena naselio najveći broj Srba u Šumadiji, Zapadnoj i Južnoj Srbiji i drugim krajevima Srbije od dolaska Turaka pa sve do oslobođenja od njihove uprave 1912. godine.

O ZABRANI OTKOPAVANjA SRPSKIH STARINA. 

Turske vlasti nerado su gledale na opravku porušenih i podizanje novih crkava i manastira. Prema zabeleženim podacima mnogo je više crkava i manastira koji su bili u razvalinama od onih koji su aktivno radili. Turski organi vlasti zabranjivali su Srbima da vrše otkopavanje crkvenih razvalina i pronalaženje temelja svojih svetinja.

Srpski carinik sa Javora Đorđe Radulović 24. novembra 1891. godine izveštavao je o tome Ministarstvo inostranih dela Srbije.

„Pišu mi iz Nove Varoši da seljaci sela Rutoša, na severozapad i 15 km od Nove Varoši: na glavnom drumu, koji vodi za Manastir Banju i Priboj, nešto kopajući, naišli su na jednu starodrevnu Crkvu i tu našli 1 zvono crkveno no ne beše veliko. Osim toga na istom mestu našli su tri tovara soli celice i velikih kamenova sa raznim natpisima, što oni kao seljaci nisu mogli da pročitaju. Patos iste crkve izgleda sasvim nov“. Trinaestog februara 1892. godine o istom događaju carinik sa Javora izveštavo je: „U vezi završetka moga izvešća od 24. novembra prošle godine P broj 160. o nađenoj staroj Crkvi i malom Crkvenom zvonu i soli o svemu je istina, ali turske vlasti čim su za ovo saznale, odma su seljake koji su tu kopali zatvorili, i zadržali u zatvoru 15 dana, pa ih onda pustili, sa pretnjom: da to više ne smiju činiti niti o tome govoriti.“

Sedmog juna 1898. godine srpski carinik sa Javora izvjestio je da je „Mujaga Čatović iz Sjenice zabranio Srbima da vade kamenje za njihovu Crkvu iz onog majdana, đe su i prs vadili“. Ovakav stav prema srpskim starinama turske vlasti su zadržale do kraja svoje uprave u srpskim zemljama.

O POPISU STANOVNIŠTVA.

U Turskoj carevini popisa stanovništva. osim poreskih i vojnih obveznika sve do pred kraj njene uprave nije bilr. Kaga je početkom XX vijeka (1905) organizovan prvi popis i tada je pršsazivan manji broj srpskih i hrišćanskih kuća uopšte od stvarnog da ne bi Evropa uzela u zaštitu većinsko hrišćansko stanovništvo na Balkanskom paluostrvu U talašnjim društveno-ekonomskim okolnostima Srbi su takođe prikazivali čanji broj članova svoje porodice kako bi plaćali manji porez truskim apasgama. Međutim. i kada je organizovan popis stanovništva u Turskoj vršen je ne po narodnosti već po vjeroispovesti (hrišćani. muhamedanii i drugi). Iradom sultana Hamida srpskom narodu formalno je priznata vjera i narodnost. Mitropolit raško-prizrenski. Nićifor Perić i srpski poslanik u Carigradu, putem raspisa srpskim crkveno-škatskim vpštinama skretali su pažnju da se srpski narod prilikom popisa izjašnjavaju kao Srbi. Međutim, pljevaljski mutesarif Sulejman paša pozvao je tada Vasilija Popovića. arhimandrita manastira Sv. Trojice kod Pljevalja i kazao mu „da su bez razlnke svi vilajeti pristali da se izvrši popis i mi da se uvedemo kao „Hristvjanmilet“ (hrišćanski narod). Nufus teskere veli, izdaće se tako, ali će se u glavne knjige zavesti: „Srb milet“. Jedna obična turska smicalica. Arhimandrit je kazao: da na to ne može pristati. jer ima naredbu od mitropolita, pa je on odgovorio: da se pristane onako kako vlast traži. I tako je i učinjeno, te se i to ništavno pitanje nije moglo rešiti u našu korist, a kao bajagi službeno priznata narodnost srpska“.“4

U sačuvanim istorijskim izvorima koji su preko Srpske carinarnice na Javoru dostavljani ministarstvu u Beograd, Srbe su turski popisivači neretko upisivali i kao „Ortodoks milet“ (pravoslavni narod), „Rum milet“ (istočno pravoslavni narod), a nekada čak i kao „Arnaut milet“ (Arnautski narod), „Arnaut ortodoks“ (pravoslavni Arnauti), „Bošnjak ortodoks“ (pravoslavni bošnjak) i slično.25

AUSTROUGARSKA POLITIKA I PROPAGANDA

Srpska carinarnica na Javoru često je izveštavala o austrougarskoj politici i propagandi koja js otvoreno podstrekavala i podržavala seoske nemire i pobune protiv turske vlasti kako bi izazvala veće pokrete i iskoristila opušten stav velikih sila da sa vojskom okupira Rašku oblast i navodno „uspostavi red i mir“. Austro-ugarski oficiri „nedeljom“ bi zalazili u sela. Dolazili bi, tobož. u lov. a gde god bi imali priliku da se sastanu sa Srbima nagovarali su ih da se dižu na ustanak i obećavali im pomoć. U izveštajima je zabeleženo i nastojanje Austro-Ugarske da svim sredstvima izazove sukobe između pravoslavnog i musdimanskog stanovništva. Na tom tom planu posebnu ulogu su imali austro-ugarski lekari da pridobiju narod za svoju politiku i lokalni trgovci koji su za svoj propagandno-obaveštajni rad dobijali liferacije za austrougarsku vojsku pod povoljnim uslovima. Austro-Ugarska je širila dezinformacije o navodnoj okupaciji Raške oblasti od strane njihovih magica Srbije i Crne Gore. Podstrekavala je iseljavanja pravoslavnog stanovništva, kako bi oslabila srpski elemenat u „uskoj zemljouziii“. Preko svog konzula u Pljevljima činila je sve da spriječi osnivanje Srpske gimnazije u Pljevljima, a potom da omete njen prosvjetno-kulturni rad i nacionalnu misiju profesora i nastavnika gimiazije. učitelja, sveštenika i narodnih prvaka.

Austrougarski predstavnicn su naknadno iscenirali incident u Gimnaziji u vezi priredbe na Svetosavskoj proslavi 1904. godine Srpski iarinik sa Javora izvestio je tom prilikom Ministarstvo „da su Turci sa svetosavske proslave otišli veoma zadovoljni i da su dali velike priloge, pa opet su sutradan Austrijanci samo što na proslavu nisu zvati i šggo je u govoru bilo aluzija na njihove talašnje smutnje u tom kraju uspeli intrigama. kod Sulejman paše da kompromituju sve naše tamošnje nastavnike povodom te proslave, pa je u vrlo velikoj opasnosti da Sulejman paša ne zatvori gimnaziju“. Tek posle toga je Sulejman paša rekao Srbima da neće trpeti srpske komite. srpske podanike u vašoj gimanziji“ * Među neprilikama koje su činjene Srpskoj gimanziji V Pljeal,ima najdrastičnija je podmetnugi požar kada je 30. oktobra 1904 godine izgorela zgrada gimnazije do temelja sa svom opremom, na.meštajem, arhivom i knjigama. Ostao je utisak da je to delo austrougarske antisrpske politike i njihovih lokalnih saradnika.“-

Austro-Ugarska je vrbovala pojedine uticajne ljude da rade za njene interese, razvila obaveštajnu službu, imala veliki uticaj na turski činovnički aparat i sve činila da Srbi pismeno zatraže od nje la okupira Rašku oblast. Srpski narod u ovim krajevima i srpska dillomatija su prozreli ove namere Austro-Ugarske i distancirali se od njene politike i prolagande. Narod je tada govorio da neće zameniti „turski drveni jaram koji samo što se nije preglodao sa gvozdenim austrougarskim jarmom koji ako nature sebi na vrat nikad neće skinuti“.

OSLOBODILAČKI POKRET SRPSKOG NARODA

pod turskom upravom pomagale su Srbija i Crna Gora. Pomoć se sastajala u prijemu i smeštaju izbeglica ispod turskog zuluma i terora, novčanim prilozima pojedincima, srpskim crkvama, manastirima i crkveno-školskim opštinama radi obnove i podizanja crkava i škola, obezbeđenju i plaćanju učitelja, nabavci školskih i crkvenih knjiga i stvari. prijemu učenika i studenata na školovanje i potom njihovom upućivanju na službu i rad kao i u diplomatskoj zaštiti srpskog naroda i njihovih prava.28

Brigu o neoslobođenim krajevima vodio je i usmsravao Mitropolit Mihailo na čiji je predlog formiran Prosvetni olbor za zaštitu Srba u Turskoj (1868) i Drugo odeljenje Bogoslovije u Beogradu (1872); Društvo Svetog Save (1889). Srpska diplomatska predstavništva – Poslanstvo u Carigradu i konzulati u Skoplju i Prizrenu, mitropolija u Prizrenuu carinarnice na Javoru i Raškoj, Gimanzija u Pljevljima. osnovne škole, i druge ustanove.

Školska pitanja u Turskoj do srpsko-turskih ratova 1876-1878. godine rešavana su u okviru tzv. patrijaršijskih prava Vaseljenske patrijaršijs u Carigradu, odnosno crkveno-školske autonomije hrišćana u Turskoj. U Turskoj je sve do Velike istočne krize 1875. vladalo mišljenje da su prosveta i kultura briga crkve a ne države. Otuda Turska nije finansirala otvaranje i rad srpskih i drugih hrišćanskih škola. U uslovima porobljenosgi Srbi su do tog vremena imali samo osnovne školo ; većim mestima. Vsćina srpskih osnovnih škola u Raškoj oblasti i Staroj Srbiji osiovana je krajem XIX i početkom XX veka. Najstarija i jedina Srpska gimnazija u Raškoj oblasti i na Kosovu i Metohiji. Gimnazija u Pljevljima, osnovana je tek 1901. godine

Nakon Velike istočne krize turske prosvetne vlasti. kako centralne tako i lokalne, nastojale su da strogo kontrolišu srpske škole i učitelje kao i celokupan srpski kulturio-prosvetni rad.

O RADU SRPSKE INFORMACIONE SLUŽBE U RAŠKOJ OBLASTI 

pisao je 26 maja 1904. godine Tihomir Veljković, srpski carinik na Javoru ministru inostranih dela Srbije sleleće: „Prepisku, koja se tiče osnovnih škola u poverenom mi reonu vodim neposredno sa upriviteljima (osnovnih škola prim. M.P.). a prepisku koja se tiče gimnazije, s gimnazijom. To činim tako s toga, što samo precizna posla i podeljen rad zahtjevaju: zajedničke stvari, kao saopštavanje budžeta, traženje zajedničkih izvora, saopštavanje opštih raspisa itd. Šaljem u vidu raspisa od N. Varoši kao najbližeg mesta i dalje… prepiska je uvek šifrovana.. Direktoru Pljevaljske gimnazije. g. Iliji Laleviću ne dopada se ovakav način prepiske i on bi hteo da se ona vodi svaki put preko njega… što je on tamo neka vrsta konzula (njegove reči), te rad treba da je usredsređen njemu čime bi se postigla i neka potrebna disciplina nad svim našim radnicima o kojima bi on volio računa. Meni je čast dostaviti sve ovo Ministarstvu… te da ono reši. hoće li ova stvar i dalje ići ovamo kako je do sada išla, ili onako kako on želi, s tom napomenom da ja protiv njegove želje nemam iišta… ali kad ne bi bilo ove dve nepogode:

I. što bi se u brzini informisanja i uopšte saopštavanja izgubilo, kad bi izvještaji, npr. iz Sjenice i Nove Varoši išli u Pljevlja pa tek onda natrag na Javor i obratno, i

2). što mi tamo imamo druge radnike na našoj nacionalnoj stvari, npr. igumana oca Vasilija koji se ne bi pokorio ovoj želji g. Lalevića,a napustiti ovakvog čoveka, kao što je iguman Vasilije, ja mislim da bi bila šteta, kad se zna što je on sve tamo i od kolikog je velikog uticaja i kod našeg naroda i kod Sulejman-paše. Po mom mišljenju g. Lalević bi trebalo da se prođe ovih njegovih ambicija, da prepisku za sebe zadrži samo za gimnaziju, da prema svojoj spremi i svom obrazovanju šalje više generalne izveštaje, a beleženje golih fakata i dogaćaja, ostavi i drugima.. a da nastavi svim silama da što veći broj domorodaca antažuje za informativnu službu, da ih u tome upućuje, sprema i dovodi u neposrednu vezu sa Ministarstvom… Predlog srpskog carinika js prihvaćen, pa je direktor gimnazije slao i dalje generalne izveštaje a ostali članovi iiformativine službe faktografske podatke iz svog mesta. Angažovani poverenici bili su: Vasilije Popović iz Pljevalja, Ralivoje Orović za Novu Varoš i Priboj, Janićije Đurić za Bijelo Polje i Berane itd.

Rusija, Austro-Ugarska i Turska su takođe imale svoju razvijenu informativnu službu. Srpski carinik sa Javora Janko Janković 21.XII 1907. godine izveštava Ministarstvo: „…Ruski konzul u Mitrovici. tražio je od Vukosavljevića kad je dolazio u Prijepolje, da ga Vukosavljević (Sreten, prim. M P.) u svemu izveštava o nepravilnim postupcima turske vlasti, carinarnica učtivo o svemu ovom izveštava gospodina Ministra…“30

ŠIFROVANA PREPISKA.

Znatan broj dokumenata prilikom svog nastanka u Raškoj oblasti ili upućenih u Rašku oblast dobijala je oznaku poverljivo, ili su pak delimično šifrovani pa potom prema utvrđenoj šifri u Ministarstvima dešifrovana. Ovo se naročito odnosi na ona koja su prenošena preko Srpske carinarnice na Javoru. Međutim, zbog surovosti truskih organa vlasti prema oslobodilačkim težnjama srpskog naroda skoro sva dokumenta su imala poverljiv karaktsr, kako u pogledu dostavljanja tako i postupanja sa njima.31

Srpska carinarnica na Javoru je često zbog pbverljive pošte opštila sa Ministarstvom, upraviteljima gimnazije i osnovnih škola i drugim poverenicima putem šifre. Josif Studić, srpski carinik na Javoru, 14. septembra 1893. godine izvestio je Ministarstvo: „Ovde na Javoru nema ni pošte ni telegrafa nego se mi služimo preko pošte Ivanjičke. Pošta Ivanjička prima i šalje poiggu samo tri puta ne- deljno i to: ponedeonikom, sredom i petkom. Ovo je veoma nezgodno za prepisku ove vrste, jer vreme prolazi, dok se o nečemu sa vama potpisati pismom sporazume ili vas o nečemu izvesti. Zato sam se našao pobuđen zamoliti vas, najponiznije, da izvolite narediti, da mi se u što kraćem roku pošalje šifra, kojom bi se u danim prilikama mogao, telegrafskim putem obraćati vama i izveštavati vas, jer otvoreno ne mogu vam ništa preko telegrafa ni javiti ni tražiti uputstvo, o stvarima koje su poverljive prirode, koje treba da se u najvećoj tajnosti drže. Očekujem da izvolite narediti da mi se šifra pošalje“.32

O korišćenju šifre u opštenju sa carinarnicom na Javoru ostavio je zabeleške i Ilija Lalević direktor Srpske gimnazije u Pljevljima, koji je napomenuo da je 1904. godine udesio šifru sa carinikom koju je koristio do kraja svoga rada u ovom mestu, a imao je šifru i jedan učitelj iz Prijepolja33

KIRIDžIJA VASO ROLjEVIĆ

Kada je početkom poslednje decenije XIX veka Srbija pojačala nacionalni rad u Raškoj oblasti, crkvene i školske knjige i stvari, plate učiteljima i profesorima, poštu i druge potrepštine dostavljala je preko Srpske carinarnice na Javoru i dalje do određenog mesta preko poverljivih i odanih ljudi. Jedan od takvih bio je Vasilije-Vaso Roljević, zemljoradnik, kiricija i kurir iz sela Božetića kod Nove Varoši koji je ovaj posao obavljao od 1892. do 1912. godine. Vaso Roljević je bio poznat kao pametan, okretan, dosetljiv, hrabar i nacionalno pouzdan čovek. Tajnu prepisku, novac i drugo skrivao je u raboše, mešine za rakiju, volujske rogove, samare, zobnice, konjske kopite, izdubljene štapove i slično. Najpoverljivije poruke zavijao je u voštane krpe stavljajući ih pod konjske potkove ne samo da ne bi bile otkrivene nego da se ne bi i oštetile prilikom prelaska preko reka i potoka. I pored takve predostrožnosti ovu njegovu delatnost otkrivale su turske vlasti prateći ga u stopu. Često su ga pretresali, saslušavali i hapsili ali se skoro uvijek izvlačio iz neugodnosti“.

Jednom prilikom je dok u njega nisu bile uprte oči policijske pratnje koja ga je sprovodila Sulejman paši na saslušanje u Pljevlja zavežljaj sa 500 zlatnika namenjenih za plate nastavnika gimnazije u Pljevljima bacio u radnju krojaču Stojkanoviću i mirno nastavio put. Tako je spasao plate nastavnika.

Za svoj rad Roljević je bio poštovan i uvažavan u cijeloj Raškoj oblasti a posebno od strane Ministarstva inostranih dela Srbije, Srpske carinarnice na Javoru, uprave Srpske gimnazije u Pljevljima, upravitelja osnovnih škola, sveštenika i narodnih prvaka sa kojima je najviše sarađivao. Za svoj rad odlikovan je Takovskim krstom i Ordenom Svetog Save i opjevan u narodnoj pjesmi. Nažalost niko se nije sjetio da fotografskim aparatom i slikarskom četkicom, zabeleži lik ovog hrabrog, snalažljivog i zaslužnog čoveka iz naroda i za narod.34

Na osnovu sačuvane i proučene arhivske građe može se reći da je Srpska carinarnica na Javoru od 1833. godine pa sve do 1912. godine, a posebno od Berlinskog kongresa do Balkanskih ratova bila važan nacionalni punkt Srbije i njene informacione službe preko koga se štitio i spasavao srpski narod od turskog zuluma u Raškoj oblasti. Može se reći da je ova carinarnica pored poslova carinarnice bila istovremeno glavna spona sa srpskim narodom u Raškoj oblasti i preko nje sa Crnom Gorom i Hercegovinom. Na Javoru je  postojao karantin za ljude i stoku. Bio je to punkt za zaštitu i spasavanje srpskog naroda. Pored toga što je bio poprište čestih borbi, ovo je još jedna istorijska uloga Javora – srpske kapije, koja zaslužuje dostojno spomen obeležje.
Nadamo se da će doći dan da se ono postavi.

1. Vojislav Subotić i grupa autora za pripremu projekta o izgradnji spomen obilježja ratnicima oslobodilačkih
ratova na planini Javor, Beograd 1993. g.
2. Vojislav Subotić, kazivanje Borisavljevića.
3. Ljubo Poleksić, Rad crnogorsko-sandžačke vojske u Prvom svjetskom ratu 1914- 1916., str. 132.
4. Milić F. Petrović, O nacionalnoj akciji mitropolita Mihaipa u Raškoj oblasti i drugijem srpskim zemljama
pod turskom i austrougarskom upravom, Zbornik istorijskog muzeja Srbije, br. 29-30, Beograd 1997, str. 45
5. Milić F. Petrović, Dokumenta o Raškoj oblasti 1890-1899, Beograd 1997.
Milić F. Petrović, Dokumenta o Raškoj oblasti 1900-1912, Beograd 1995.
Milić F. Petrović, Pljevaljska gimnazija 1901-2001 – Dokumenta 1901-1914.
6. Stojan Novaković, Sava Grujić, Vladan Đorđević, Jovan Hristić, Đorđe Simić, Miroslav Spalajković,
Milan Rakić, Branislav Nušić, Milan Pećanac, Živojin Balugdžić, Jovan Jovanović, Jaša Nenadović.
7. Nikodim Savić i Kosta Grupčević.
8. Arhiv Srbije, Miiistarstno inostranih dela – Policajno odeljenje
9. AS,MID-PP, 1907. br. 404
10. AS, MID-PO, 1890. br. C/9
11. Isto
12 AS, MID-PO, 1892, br. I/16
13. AS, MID-PP, 1895, br. 498
14. AS, MID-PP, 1896. br. 174
15. Isto
16. AS, MID-PO, 1897. br. G/10
17. AS, MID-PP, 1897. br. 236
18. AS, MID-PO, 1898. br. I/20
19. AS, MID-PO, 1901. 6r. 11
20. Vladimir Stojančević. Prilike u zapadnom kraju- Kosovskog vilajeta prsma izveštaju austrijskog konzula
u Skoplju 1900. g. „Istorijski časopis““, knj. 20-22. Veograd. 1993, str. 290-300.
21 AS, MID-PO. 1901, 6r, 11.
22. AS, MID-PO, 1892, br. I/16
23. Isto.
24. AS, MID-PP, 1906. br. 87
25. Milić F. Petrović, Dokumenta o Raškoj oblasti 1900-1912, Beograd 1995.
26. AS, MID-PP, 1904. br. 44
27. AS, MID-PP, 1904. br. 76
28. Milić F. Petrović, Dokumenta o Raškoj oblasti 1890-1899, str. 11
29. AS, MID-PP, 1904. br. 14
30. AS, MID-PP, 1907. br. 126
31. Milić F. Petrović, Pljevaljska gimnazija 1901-2001 – Dokumenta 1901-1914.
32. Milić F. Petrović, Dokumenta o Raškoj oblasti 1900-1912, str. 23
33. AS, MID-PP, 1893, br. 179.
34. Vaso Roljević, kiridžija i kurir iz Božetića, „Pedeset godina Pljevaljske gimnazije“, 1956, str.81,
Ljubomir Matović, „Sa rabošem u anale sandžačke prosvete – kirdžija i nacionalni radnik Vaso Roljević,
„Zlatarske novosti“, 1985, str.109

Saopštenje sa naučnog skupa „Stari vlah“ u vremenu i prostoru“, Ivanjica 1999. g

Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jun 30, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: