RSS

Milić F. Petrović: Pljevlja u Kraljevini Crnoj Gori, I Svjetskom ratu i Jugoslovenskoj državi 1913 – 1941

25 Jun

Pljevavljska delegacija u posjeti kod kralja Nikole I Petrovića na Cetinju, januar 1914. Sjede u prvom redu s lijeva na desno: trgovac Pero Janićijević, sin Hadži Ibrahima Ljuhara, Hadži Ibrahim Ljuhar; sjede u drugom redu s lijeva na desno: proto Savo Vukojičić, trgovac Lazar Šećerović, trgovac Mehmed paša Bajrović, jeromonah Serafim Džarić, predsjednik opštine Cetinje Vuko Vuletić, predsjednik opštine Pljevlja Murat beg Selmanović, nepoznato lice; stoje s lijeva na desno: Timotije Bavčić, Nefi beg Adbegović, školski nadzornik Prokopije Šiljak, nepoznato lice, Miloš Ćorović, Uroš Milinković, Ćamil Drnda, nepoznato lice, Vojo Đenisijević, prof. Mitar Obradović. Serafim Džarić je zabilježio da su bili prisutni i: Josif Bajić, Bećir Trhulj i Rustemagić, koje treba tražiti među nepozatim licima.

PLJEVLJA U KRALJEVINI CRNOJ GORI 1913-1915

Na osnovu Bukureškog mirovnog ugovora od 28. jula (10. avgusta) 1913. i Sporazuma o srpsko-crnogorskoj granici od 30. oktobra (12. novembra) iste godine izvršeno je razgraničenje između dvije srpske kraljevine. Nakon razgraničenja srpske vlasti su 23 decembra 1913. godine povukle iz Pljevalja vojsku i civilnu vlast. Brigadir Mitar Martinović uoči rastanka priredio je svečanu večeru u čast srpskih oficira. U narodu je ostao gorak utisak da je umjesto ujedinjenja, mimo volje naroda, izvršeno razgraničenje i povučena granična međa između jednog te istog naroda. Proto Simo Lisičić je kazivao da je to „ličilo na povlačenje konopca, između dva prsta, pod šakom iste ruke“.

Nakon razgraničenja sa Srbijom, Kraljevina Crna Gora je u novooslobođenim krajevima formirala svoje organe vlasti. Uredbom o sudskim i finansijskim vlastima od 10/23. decembra 1913. novooslobođene krajeve podijelila je na: oblasti, kapetanije, opštine. Formirane su četiri oblasti: pljevaljska, bjelopoljska, beranska i pećka. Pljevaljsku oblast (na čelu je bio kapetan Simo Šiljak, koji je kasnije bio i sudija Vojnog suda crnogorske vojske za Rašku oblast) činile su tri kapetanije: Varoš Pljevlja, ćehotinska kapetanija i pljevaljska kapetanija. Kapetaniju pljevaljsku činile su četiri opštine: Ilinobrdska sa 512 domova, kosanička sa 468, krupička sa 537 i meljačka sa 586 domova. Ostala pljevaljska sela bila su u sastavu kapetanije ćehotinske.

Na čelu oblasti nalazile su se oblasne uprave, čiji su šefovi poslije ministra, predstavljali najvišu admini- strativnu vlast u zemlji. Starješine u kapetanijama bili su plemenski kapetani. Kapetanije su imale sudsku, policijsku  i  finansijsku  kompetenciju.  U  pogledu sudske vlasti stajale su pod kontrolom oblasnih sudova i bile istražna vlast u svim krivicama i izvršavale odluke svih sudova. U policijskom delokrugu kapetani su imali pravo kazne do 30 dana zatvora, i novčano do 200 perpera.U krivično-sudskim poslovima bili su nadležni za krivice protiv imanja do 50 perpera, za lake povrede i uvrede, a u građanskim sporovima za sve imovinske sporove do 200 perpera, izuzev predmete o nasleđu. U finansijsku nadležnost kapetanija spadalo je: razrez i prikupljanje poreza, naplata trošarine i ekzekucija.

U sastav opštine ulazilo je jedno ili više sela. Svako selo biralo je svog kmeta. Tamo gdje je bilo više sela, između kmetova birao se glavni kmet. Uloga kmetova uglavnom je bila da izvršavaju naredbe plemenskog kapetana i dužnosti primiriteljnog sudije. Opštinske uprave bile su uspostavljene samo u varošima. Opštine su pribirale poreze i vršile upravne i sudske funkcije. Status opštine imale su samo varoši, među kojima i Pljevlja.

Za izricanje pravde postojali su kapetanski, inokosni sudovi i oblasni sudovi i Veliki sud na Cetinju, kao trećestepeni i konačni sud u zemlji. U pljevaljskoj oblasti postojao je Oblasni sud, kapetanski sudovi i opštinski primiriteljni sudovi u selima.

U prostranim kasarnama na Dolovima stacionirana je Komanda V divizije crnogorske vojske, često nazivana „Pljevaljska divizija“ ili „Sandžačka divizija“. Komandir je bio Luka Gojnić, a šef štaba komandir Krsto Pavićević. Rad je nastavila i Niža državna gimnazija, osnovne škole, kulturno-prosvjetno društvo „Bratstvo” i druge institucije. Prvi predsjednik opštine Pljevlja poslije oslobođenja od turske uprave bio je trgovac Murat beg Selmanović. Za vrijeme austrougarske okupacije predsjednik je bio veleposjednik i trgovac Mehmed-paša Bajrović. Oblasni upravitelji pljevaljske oblasti bili su: Milan Ramadanović, do novembra 1914. a zatim Dušan Vukotić.

Srpska gimnazija u Pljevljima obnovila je rad sa novim nastavnim kadrom i pod novim imenom: Državna niža gimnazija, odnosno Kraljevska crnogorska državna gimnazija u Pljevljima, kako je zvanično bio njen pun naziv. Upis učenika izvršen je 9, 10. i 11. decembra 1913. Prijemni ispit obavljen je 14. decembra, a redovna predavanja su počela tek 2. januara 1914. Udžbenici su i dalje stizali iz Beograda.

Školovanje muslimanske djece u crnogorskim i srpskim školama poslije oslobođenja (1912) bilo je regulisano Londonskim ugovorom o miru između Crne Gore, Srbije, Bugarske i Grčke sa Turskom od 17/30. Maja 1913. Po ovom sporazumu Turci, odnosno muslimani su imali rok od dvije godine da ostanu podanici Srbije i Crne Gore gdje su živjeli, ili da zadrže tursko državljanstvo i napuste oslobođene teritorije. Držeći se ovih dogovora prosvjetne vlasti su stale na stanovište da dok se ne reguliše stanje da muslimanska djeca ne gube u vremenu, da im se prizna pravo stupanja u državne srednje stručne škole u Srbiji i Crnoj Gori. Muslimani su i nakon oslobođenja dugo vremena svoju djecu radije slali u islamske vjerske škole u Pljevlja, Sarajevo, Skoplje i drugdje nego u državne svjetovne škole u Crnoj Gori i Srbiji. Zbog toga je sve do sredine treće decenije 20. vijeka u Gimnaziji u Pljevljima bilo vrlo malo djece muslimanske vjeroispovijesti. Iz istog razloga i vojna obaveza muslimana do Prvog svjetskog rata nije bila regulisane, niti su regruti islamske vjeroispovijesti odlazili na služenje redovnog vojnog roka.

Početkom januara 1914. godine u Pljevljima je izabrana delegacija uglednih građana, sa zadatkom da ode u posetu kod kralja Nikole na Cetinju. U delegaciji su bili: Vojislav Đenisijević, Pero Janićijević, Mehmed-paša Bajrović, Murat beg Selmanović, Lazar Šećerović, Savo Vukojičić, Mehmed Korjenić, Murat Trhulj, Uroš Milinković, Omer-beg Selmanović, Miloš Ćorović, Timotije Bavčić, Ćamil Drnda, Nefi-beg Adbegović, Mitar Obradović, Hadži Ibrahim Ljuhar, beg Rustemagić, Prokopije Šiljak, Josif Bajić i jermonah Serafim Džarić. Delegacija je upoznala kralja sa prilikama u Pljevljima, a on njima „pričao o starim ratovima Crnogoraca sa Turcima”. Sjutradan uveče pljevaljskom  izaslanstvu  bio  je  priređen  banket  u „Grand“ hotelu na Cetinju. Zdravice su održali knjaz Petar i Vojislav Đenisijević. Na negodovanje jermonaha Serafima Džarića na uspostavljenu granicu između jednog istog naroda u Crnoj Gori i Srbiji serdar Janko Vukotić je odgovorio „Vjeruj oče, brzo će biti, te granice nikako neće biti.” Sjutradan je delegacija bila primljena u Ministarstvu prosvjete i crkvenih poslova i njeni članovi odlikovani Ordenom knjaza Danila.

Uprava Oblasti pljevaljske, nakon oslobođenja Pljevalja 1912, izdala je naredbu kmetovima da čivčije prema lokalnom uzularnom pravu imaju izdavati svojim bivšim agama hak t.j. četvrtinu od jedećih proizvoda, polovinu od sijena, kao i državnu desetinu. Nije bilo vremena za sprovođenje agrarne reforme. Tako će ostati do poslije Prvog svjetskog rata. Ograničavanje državnih šuma takođe nije pokretano do 1919. godine.

Neprirodnim razgraničenjem Pljevlja su, kaže se u jednom izvještaju iz aprila 1914, dosta presječena u razvoju, „oduzet im je dužnik”. Trgovina je splasnula, 90% stanovništva je siromašno, nedostaje žita za ishranu stanovništva, namirnice su skupe, čak i meso, iako je stočarstvo bilo glavno zanimanje stanovništva; stanovi i ogrev u varoši su dosta jeftini, proizvodi se pljevaljsko pivo, pokret za iseljavanje muslimana je prisutan.

Pored sređivanja privrednih prilika radilo se i na prosvjetnom i kulturnom unapređenju ovog mjesta: 13 učenika muslimanske vjeroispovijesti pohađalo je gimnaziju, radilo se na održavanju večernjeg, analfabetskog kursa za starija lica; rad je obnovilo Srpsko pjevačko društvo Bratstvo; čitaonica takođe je obnovila rad, sa 110 članova obje vjeroispovjesti; u planu je bilo uređenje čaršije i ulica, vodovoda, nasipa, poboljšanje gradskog osvjetljenja; radila je Milet (narodna) bašta sa tri ciganske sviračke družine; društvene zabave organizovala je gimnazija i vojna komanda.

PLJEVLJA U PRVOM SVJETSKOM RATU

1914-1918.

Neprijateljstva Austro-Ugarske prema Crnoj Gori najavljena su znatno prije početka Velikog evropskog rata. Austrougarska vojska u jačini jednog bataljona 21. februara 1914. g. izvršila je napad na crnogorsku karaulu na visu Sjenokos iznad Metaljke kod Pljevalja. Osula je paljbu po karauli i mjesnim, civilnim zgradama. Crnogorska strana, jačine 4 vojnika, odgovorila je na neprijateljsku vatru. Jedan crnogorski vojnik i jedan mještanin su ubijeni a tri ostala vojnika su ranjena a karaula zapaljena. Na poziv Sima Šiljka, kapetana pljevaljske oblasti, austrijski predstojnik iz Čajniča nije htio da dođe da se na licu mjesta utvrdi granični prestup i izvidi učinjeni zločin. O upadu na Sjenokos raspravljano je u Narodnoj skupštini Crne Gore. U usvojenoj deklaraciji zapisano je: „Narodna skupština teško osjeća nepravdu i nasilje što je Crnoj Gori učinjeno mučnom otmicom Sjenokosa”, koji je ostao u austrougarskom posjedu sve do Velikog rata.

Za atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu znalo se na Cetinju istog dana. Vijest je izazvala dubok utisak. Sokolske vježbe su prekinute i otkazane sve javne priredbe u gradu. Štampa je pisala: „Radost i strepnja od ovog događaja nastupila je kod odgovornih faktora, a u narodu samo radost.” Petar Plamenac, ministar inostranih djela Crne Gore, izrazio je saučešće austrougarskom poslaniku na Cetinju. Vijest o atentatu zatekla je kralja Nikolu na putu iz Salcburga prema Trstu. Kralj se bojao da će Austro-Ugarska napasti Srbiju a da će Crna Gora biti uvučena u rat. Po povratku u zemlju 30. juna naredio je petnaestodnevnu žalost. U crkvi je održan pomen. Crnogorska vlada se uzdržala od bilo kakvih komentara, a Glas Crnogorca donio je samo saopštenje da je prestolonaslednik Franc Ferdinand poginuo u Sarajevu. Međutim, vijest o progonu Srba u Bosni i Hercegovini, antisrpski napisi i huškanje na rat sa Srbijom u austrougarskoj štampi izazvali su revolt u Crnoj Gori. Pred austrougarskim poslanstvom bile su zakazane demonstracije za 4-5. juli 1914. ali ih je vlada zabranila. Pristalice ujedinjenja demonstracije su ponovile 6. jula. Kralj Nikola ih je sa vladom lično smirivao i bio odlučno protiv javnog manifestovanja nezadovoljstva protiv Austro-Ugarske, što je u Beču naišlo na dobar prijem. Austrijska strana je uložila protest i zbog isticanja crnogorske zastave na Metaljci za rođendan prestolonaslednika knjaza Danila. Na sve načine je nastojala da Crnu Goru odvoji od Srbije. Kralju Nikoli je obećavano očuvanje dinastije i prijestola, finansijska pomoć i teritorijalno proširenje ako u budućem sukobu Crna Gora ostane neutralna.

Srpska vlada na čelu sa Nikolom Pašićem preko crnogorskog poslanika u Beogradu Lazara Mijuškovića, zatražila je mišljenje crnogorske vlade. Odgovor sa sjednice crnogorske vlade od 11/24. jula, bio je: ”…Teško je riješiti kakav odgovor da se dadne Austriji. Naše bi mišljenje bilo da se poslušaju savjeti Rusije. U svakom slučaju kažite gospodinu Pašiću, da nam je zlo i dobro zajedno sa Srbijom. Njena sudbina je i naša sudbina… Srbija može računati na bratsku i neograničenu pomoć Crne Gore, kako u ovom sudbonosnom času, tako i u svakom drugom…”

U noći između 11/24 i 12/25 jula 1914. naređena je mobilizacija pograničnih crnogorskih bataljona, koji su izvršili zaštitu i zatvaranje granice prema Austro- Ugarskoj. Nakon objavljivanja rata Srbiji od strane Austro-Ugarske, 15/28. jula 1914. kralj Nikola I Petrović je bio prinuđen da istog dana objavi mobilizaciju cjelokupne crnogorske vojske.

Narodna skupština Crne Gore na sjednici od 19. jula/1. avgusta 1914. podržala je stav vlade Crne Gore, osudila agresiju Austro-Ugarske na Srbiju i u Rezoluciji, koja je usvojena aklamacijom zaključila da se „na rat odgovori ratom”. Nakon rezolucije Narodne skupštine Petar Plamenac, ministar spoljnih poslova Crne Gore 23. jula/5. avgusta 1914. predao je austro-ugarskom poslaniku na Cetinju notu o prekidu diplo- matskih odnosa. Sledećeg dana austrougarski poslanik je napustio Cetinje.

Na Crnu Goru upućeno je 72.000 vojnika i 472 artiljerijska oruđa. Crna Gora je u rat ušla vojno i materijalno nespremna. U periodu od nepune dvije godine i po treći put je morala da uđe u rat, ovog puta protiv novog i mnogo jačeg, dobro naoružanog, uvježba- nog i odmornog neprijatelja. Redovna crnogorska vojska 1914. imala je samo pet bataljona sa ukupno 2.757 vojnika, među kojima su bile i dvije čete pitomaca podoficirske škole u Pljevljima. Crna Gora nije imala: generalštab, ratni plan i plan za mobilizaciju i koncentraciju vojske. Do dolaska oficira iz Srbije praktično nije bilo ni Vrhovne komande. Vrhovni komandant bio je kralj Nikola. Načelnik Štaba Vrhovne komande serdar Janko Vukotić, istovremeno je bio i predsjednik vlade, ministar vojni i komandant Hercegovačkog odreda. Kada je na početku rata otišao na front, osim kraljevih ađutanata nije bilo nikoga u komandi na Cetinju. Kralj Nikola nastojao je da izbjegne rat sa Austro-Ugarskom, ali je zbog odluke Narodne skupštine koja se solidarisala sa Srbijom i Rusijom i raspoloženja u narodu morao u njega ući. Čekajući da u rat stupe Rusija i Francuska i da se prestolonaslednik Danilo vrati iz inostranstva, kralj Crne Gore je tek šesti dan po odluci Narodne skupštine objavio rat Austro-Ugarskoj.

Naredbom ministra vojnog od 15/28. juna 1914. crnogorska vojska je svrstana u četiri odreda: Lovćenski, Hercegovački, Starosrbijanski odred i V divizija, koja je bila stacionirana u Pljevljima i zbog toga često nazivna pljevaljska ili sandžačka divizija. Na početku rata sa Austro-Ugarskom V divizija prerasta u Sandžački odred. Ovaj naziv će imati do reorganizacije i pregrupisavanja, krajem avgusta 1914, kada će doći do osnivanja crnogorske Sandžačke vojske u koju će biti uključen i Sandžački odred. Glavne snage i naoružanje grupisano je na Hercegovačkom i Lovćenskom frontu, a najslabije na najugroženijem pravcu na frontu od Pljevalja prema istočnoj Bosni, svega 6.000 vojnika. Procjene crnogorske Vrhovne komande vrlo brzo će se pokazati kao pogrešne.

Prema dispoziciji od 31. jula 1914. Sandžački odred sačinjavale su: pljevaljska brigada, bjelopoljska brigada,   poljski   bataljon   iz   kolašinske   brigade, jezersko-šaranski bataljon iz durmitorske brigade, andrijevički bataljon iz vasojevićke brigade; dvije čete desečarskih pripravnika: jedna četa regrutskog kursa; tri mitraljeska odjeljenja (šest mitraljeza); jedan vod Krupovih brdskih brzometnih (dva topa); jedan vod Krupove brdske baterije (dva topa); jedan brdski Krupov top i jedna brdska baterija.  Šest hiljada boraca raspoređeno je u 10 bataljona i jednu i po bateriju sa 6 topova i 4 mitraljeza. Komanda Sandžačkog odreda bila je povjerena brigadiru Luki Gojniću, do tada komandantu V (pljevaljske) divizije. Zadatak ovog odreda, koji je bio prikupljen na području Boljanića i Bobova, bio je da „zatvori pravce koji od Čajniča i Čelebića vode prema Pljevljima i spriječi razdvajanje crnogorske i srpske vojske, čije je lijevo krilo bilo kod Priboja”. Sandžački odred branio je dio graničnog fronta od Metaljke do rijeke Tare u dužini od 70 kilometara.

Za našu temu najinteresantnije su operacije pljevaljske brigade kojom je do jeseni 1915. komandovao komandir Jovan Žižić. Borci ove brigade svrstani su u pet bataljona: pljevaljsko-poljski, boljanićki, kameno- gorski, premćanski i bobovsko-ograđenički bataljon; bataljoni u čete, a čete u vodove. Pljevaljsko-poljski bataljon imao je pet četa: pljevaljska (varoška), ilino- brdska, boščinovićka, ljućka i kruševačka. Komandant je bio kapetan Đuro Lubarda. Boljanićki bataljon imao je pet četa: boljanićka, gotovuška, glisnička, krćanska i podblaćka. Komandant je bio kapetan Mihailo Anđelić; kamenogorski bataljon imao je pet četa: ljutićka, mataruška, otilovićka, crljenička i jugovska. Do kraja godine 1914. smanjen je broj četa na tri: ljutićka, mataruška i otilovićka. Komandant je bio kapetan Andrija Jauković. Premćanski bataljon imao je šest četa: premćanska, krupička, kotlajićka, katabunska, kosanička i podborovska (maočka). Komandant je bio kapetan Mihailo Marković; bobovko-ograđenički bataljon imao je šest četa: bobovska, ograđenička, meljačka, jelovačka, podgorska i NN četa. Komandant je bio komandir Vuk Vlahović. Zanimljivo je istaći da komandant pljevaljske brigade i komandanti svih bataljona sa pljevaljske teritorije nijesu bili iz Pljevalja. Pljevljaci su mogli biti samo komandiri četa. I u ovim postupcima kralja Nikole Petrovića i centralne crnogorske vlasti očituje se neodgovarajući odnos prema novoslobođenim krajevima, posebno pljevaljskom području.

Zbog ratnih potreba, čestim pregrupisavanjem i reorganizacijom vojske, sastav pljevaljske brigade se često mijenjao. U avgustu 1914. kamenogorski bataljon i pljevaljsko-poljski bataljon biće u sastavu izvidničkog odreda. U sastavu pljevaljske brigade ostaće tri njenabataljona: boljanićki, bobovsko-ograđenički i premćanski, i prekotarski bataljoni.

U Sandžačkoj vojsci, 12/25 avgusta 1914, formiran je Izvidnički odred. Bila je to „elitna“ jedinica za izviđanje neprijateljske teritorije. Glavninu sastava ove jedinice sačinjavali su bataljoni iz pljevaljske brigade: pljevaljsko-poljski, kamenogorski i u jednom periodu mješoviti bataljon, koji su sačinjavali dvije čete prošćensko-baričkog bataljona iz bjelopoljske brigade i jedna četa regrutske klase, ili regrutske klase i mitraljesko odjeljenje. Poslije prve okupacije i oslobođenja Pljevlja 12/25. avgusta 1914. Izvidnički odred je bio u sastavu I divizije crnogorske sandžačke vojske čiji je komandant bio brigadir Mašan Božović.

Pljevaljska brigada učestovala je u borbama koje je vodio sandžački odred, kasnije crnogorska sandžačka vojska: u sektoru na desnoj obali Drine, na području opštine Pljevlja, potom ponovo oko Drine, na Romaniji, Glasincu, u toku 1915. pozicionirana je opet na desnoj obali Drine. U septembru iste godine je u sastavu II sandžačke divizije. U oktobru je u sastavu Drinske odbrane gdje sa bobovsko-ograđeničkim, premćanskim i uskočkim bataljonom drži sektor Goražde, potom ulazi u sastav Tarskog odsjeka pod nazivom Durmitorska brigada pod komandom Vula Kneževića. U toku povlačenja od Rudog do Pljevalja, novembar-decembar 1915. na lijevu obalu Ćotine i prema Lever Tari, pljevaljska brigada ima važnu ulogu u zaštiti. U tom periodu vodiće borbe na Kovaču 16/29. novembra i pružiti snažan otpor na Pliješi kod Pljevalja. U toku povlačenja prelazi rijeku Taru kod Levera, posjeda predviđene položaje koje uspijeva da zadrži sve do kapitulacije crnogorske vojske.

Prve oružane čarke počele su prije prekida diplomatskih odnosa Crne Gore i Austro-Ugarske. Prvog avgusta 1914. jedno odjeljenje šuckora iz Bosne upalo je na crnogorsku teritoriju i otvorilo vatru na crnogorsku opštinsku kancelariju. Ratne operacije su počele 6. avgusta 1914. kada je komandant sandžačkog odreda Luka Gojnić izdao naređenje kapetanu Krstu Popoviću, komandantu boljanićkog odreda da izvrši izviđanje u području sela Đatović, Golo Brdo, Čajniče i Crni Vrh i da prema mogućnostima zauzme Sjenokos i Metaljku. Sličnu naredbu Gojnić je izdao i LJubi- šanskom odredu sa zadatkom da zauzme Čelebiće. Sledećeg dana (7. avgusta) kapetan Krsto Popović je izvijestio brigadira Luku Gojnića da je toga dana u toku jutra Boljanićki odred zauzeo, odnosno povratio februara mjeseca otrgnuti Sjenokos i Metaljku. Drugog dana (8. avgusta) odred je zauzeo i Čajniče. U međuvremenu LJubišanski  odred  zauzeo  je  i  Čelebiće  i  očistio prostor do rijeke Tare. Pljevaljsko-poljski bataljon i regrutska četa zauzeli su planinu Pećinu. Austrougarska posada sa Metaljke dijelom je zarobljena a dijelom se spasila povlačenjem u dubinu teritorije. Istovremeno su i trupe srpske Užičke vojske prešle granicu i utvrdile se na liniji: Varda-Vranovina- Suha Gora-Matorje. Sadejstvom Sandžačkog odreda i Užičke vojske poboljšane su pozicije i znatno skraćen front.

Sandžački odred je prema dispoziciji od 13. avgusta držao odbranu od Goleša do rijeke Tare. Radi efikasnije odbrane bio je raspoređen u tri kolone (odsjeka): desna kolona (Boljanićki odred) držala je položaj od Goleša do Ivsara; srednja kolona pod komandom komandanta Periše Vlahovića posjeda i drži položaje od Ivsara do rijeke Ćotine, i lijeva kolona pod komandom komandira Jovana Žižića štitila je položaje od rijeke Ćotine do rijeke Tare. Komandant opšte rezerve bio je komandir Uroš Đukić. Iz Srbije je boljanićki odred dobio jednu brdsku bateriju sa kapetanom Milanom Gordićem koja je postavljena na Čivčijem brdu.

Nakon prvih borbi, povlačenja isturenih austro- ugarskih jedinica i zatišja, krenuo je snažni napad austrougarske vojske na Sandžački odred crnogorske vojske. Poslije ofanzive na donjoj Drini (12. avgust) ofanziva je pokrenuta i na gornjem toku ove rijeke. Napad austrougarske vojske otpočeo je 14, 15. i 16. avgusta. XVI austrougarski korpus sa fronta Čajniče-Goražde preduzeo je gonjenje srpske i crnogorske vojske. Glavni pravac udara bio je ka Rudom, a sporedan prema Čajniču. Ofanziva je počela na cijelom frontu od Lima do Foče. Crnogorska vojska pružala je samo djelimičan otpor i na odstojanju. Snažan otpor je pružio Jezersko-šaranski bataljon na Okolištu dok nije bio opkoljen i uz velike gubitke od 25% mrtvih i ranjenih (i sam komandant Vuk Bojović je poginuo) morao se povući. Snažan udar je bio i na položajima koji su držale dvije čete regruta- pitomaca podoficirske škole u Pljevljima, koje su se takođe morale povući. Boljanićki bataljon je bio napa- dnut kod žandarmerijske stanice Ifsar, i uz znatne gubitke u toku noći morao se povući. Neprijatelj je tada zauzeo Čajniče. Kao pojačanje isto veče na Kovač su stigla dva bataljona Vasojevićke brigade – Kraljski i Andrijevički sa komandantom Urošem Đukićem, koji su ušli u sastav Pljevaljske brigade. Sa Boljanića je iz rezerve stigla Bjelopoljska brigada pod komandom Periše Vlahovića, ali se i ona uz gubitke morala povući ka Boljanićima i Pljevljima. Povlačenje Sandžačkog odreda i njegove Pljevaljske brigade prema Pljevljima počela je 16. avgusta kada je prekinuta veza sa srpskom vojskom. Poslije pokušaja pružanja odbrane na potezu Pijevčeva Glava-Vis, a zatim Mijajlovica-Jabuka Sandžački  odred  se  povukao  prema  Prijepolju,  Gradini  i Bijelom Polju. Austrougarske trupe su dobile naređenja za skretanje u lijevo preko Podblaća ka Rudom i Limu da gone Limski odred Užičke vojske sa ciljem da opkole glavninu srpske vojske. Sandžački odred crnogorske vojske gonila je samo VIII austrougarska brdska brigada. U nebranjena Pljevlja austrougarske trupe su ušle 6/19. avgusta 1914. Dvadesetog avgusta zauzele su Jabuku, a 21. avgusta Prijepolje i Novu Varoš ne goneći dalje crnogorsku vojsku i ne prodirući u dubinu crnogorske teritorije, jer im je bio cilj, ne ulazeći u Prijepolje, da zaobiđu srpsku užičku vojsku i prodru do Sjenice.

Padom Pljevalja dolazi do velike krize na ovom dijelu crnogorsko-srpskog fronta. Veza između srpske i crnogorske vojske je prekinuta. Odbranu prijepoljskog sektora morala je da preuzme komanda srpske Ibarske divizije sa samo 1.000 dobrovoljaca i sa dva topa i jednim bataljonom trećepozivaca. Katastrofa je izbjegnuta zahvaljujući pobjedi srpske vojske na Ceru i Jadru. Austrougarske trupe od Brodareva i Nove Varoši same su se povukle preko Drine.

U avgustovskim operacijama Sandžačkog odreda, u čijem sastavu je bila i pljevaljska brigada na Drini, na području Pljevalja i drugdje došla je do izražaja tehnička slabost vojske, njena slaba organizacija kao i slabost u radu crnogorske Vrhovne komande. Trupe su bile dezorganizovane, spas je tražen u odstupanju bez pregrupisavanja i pružanja značajnijeg otpora malobrojnim neprijateljskim snagama. Po snazi i kvalitetu Sandžački odred mogao je imati samo defanzivnu ulogu. Čim je ušao u borbu sa jačim neprijateljskim snagama bio je razbijen i nikako se nije mogao pribrati da zauzme odbrambeni položaj i da zaustavi neprijatelja, čak i kada je poslije pada Pljevalja imao pred sobom samo dijelove VIII austrougarske brigade. Austrougarske trupe nijesu forsirale prodor u dubinu teritorije Crne Gore, jer im to nije bio cilj. Slaba crnogorska vojska se mogla lako pobijediti i prisiliti na separatni mir.

Kod crnogorske vojske slabo je korišćena izvidnica i obavještajna služba, pa je postojala perma- nentna opasnost od neprijateljskog iznenađenja. Podaci o neprijatelju saznavani su kada se sa njima dolazilo u kontakt. Crnogorska vojska bila je slabo organizovana i u odstupanju. Nijesu se kopali rovovi, pa se odstupanje nerijetko pretvaralo u rasulo. I očuvane jedinice nijesu mogle da prihvate nove borbene zadatke. Crnogorski oficiri i dalje su primjenjivali frontovski vid borbe i kordonski raspored trupa, bez udara sa bokova i iznenađenja u napadu. Za šest crnogorskih brigada iz Raške oblasti, formirane 1913. kapetan LJubomir Poleksić zapisao je: „… To je skupljeni narod bez i najosnovnije obuke i ratne spreme, te i pored sve njihove ljubavi za slobodu u svojoj zemlji, nijesu mogli dati  ono  što  su  sami  željeli  da  dadnu”.    Takav sandžački odred nije se mogao nositi sa brojnim, izvježbanim i dobro naoružanim austrougarskim trupama. Ne treba izgubiti iz vida da je za front koji je držao sandžački odred i gdje je bio glavni austrougarski udar Crna Gora odvojila samo 6.000 vojnika. Bogumil Hrabak u svojim istraživanjima ukazuje na jednu činjenicu koja se u nauci i uopšte dugo nije spominjala, a koja je imala uticaja na uspeh VIII brdske austrougarske brigade. U pitanju je pomoć koju je muslimansko stanovništvo u srpskom i crnogorskom dijelu Raške oblasti pružalo okupatorskim austrougarskim trupama. Izviđačke austrougarske jedinice pojačavali su mještani muslimani. Bile su, ističe Hrabak, „komitske patrole“ koje se pominju uz konjička izvidnička odeljenja austrougarska. Nakon povlačenja austrougarske vojske sa njom su odstupali i muslimani koji su bili u njenoj službi.

Gubici crnogorske vojske u avgustovskim borbama nijesu tačno utvrđeni, osim što su davani procenti izbačenih vojnika iz stroja. Slično je bilo i kod austrougarske vojske. Prema procjeni Srba u austro- ugarskoj vojsci crnogorski gubici kretali su se oko 3.000 mrtvih i ranjenih boraca i oko 500 zarobljenih.

Kada je ofanziva austrougarske vojske prestala u srpskom dijelu Raške oblasti, lijevi dio Sandžačkog odreda se 22, 23 i 24 avgusta 1914. organizovao za odbranu svojih položaja na pravcu Pljevlja-Kovren-Bijelo Polje. Za to vrijeme LJubišanski odred povukao se do Stožera ne braneći put od Pljevalja do Đurđević Tare.

U međuvremenu vojvoda Radomir Putnik, načelnik Štaba srpske Vrhovne komande, uviđajući stanje na frontu, u toku ratnih operacija 6/19. avgusta 1914. izradio je Zajednički plan dejstava srpske i crnogorske vojske u ratu protiv Austro-Ugarske, u kome je predvidio da dvije trećine crnogorske vojske treba da se grupišu oko Pljevalja i šire, za sadejstvo sa srpskom vojskom. Preostale snage Crna Gora mogla je da upotrijebi za odbranu svoje teritorije. Radi postizanja jedinstva u izvođenju zajedničkih dejstava u Crnu Goru je iz Srbije upućena vojna misija od 5 članova na čelu sa generalom Božom Jankovićem i pukovnikom Petrom Pešićem, koja je na Cetinje stigla 21. avgusta. Iako nerado kralj Nikola je prihvatio ovaj plan. Ubrzo je obrazovan i Štab crnogorske Vrhovne komande na čelu sa generalom Božom Jankovićem. U štab su ušla i ostala tri člana srpske vrhovne misije i dva crnogorska kapetana.

Naredbom crnogorske Vrhovne komande od 12/25. avgusta 1914. umjesto Sandžačkog odreda formirana je nova, veća i opremljenija vojna formacija pod nazivom crnogorska sandžačka vojska, najčešće nazivana sandžačka vojska, pod komandom serdara Janka Vukotića. Ova vojska podijeljena je u dvije divizije: Prva sandžačka divizija u čiji sastav su ušle: Vasojevićka, Bjelopoljska i Đakovička brigada pod komandom brigadira Luke Gojnića; Druga sandžačka divizija u čiji sastav su ušle: Lovćenska, Spuška i Pljevaljska brigada, bila je pod komandom brigadira Mašana Božovića. Komandant Pljevaljske brigade i dalje je bio Jovan Žižić. Sandžačka  vojska  imala  je  po  jednim  izvorima 9.000 vojnika i 16 mitraljeza,  a prema drugim 13.500 vojnika sa 28 topova i 6 mitraljeza.

Kako je broj vojnika sandžačke vojske za operaciju na pljevaljskom području, u istočnoj Bosni i prema Sarajevu još uvijek bio manji od predviđenog broja u Zajedničkom planu dejstava, na zahtjev srpske Vrhovne komande je 17/30. avgusta iz sastava hercegovačkog odreda obrazovan drinski odred pod komandom divizijara Mitra Martinovića, jačine 6.000 ljudi za sadejstvo sa srpskom vojskom. Tako je sandžačka vojska jačine 20.976 vojnika stavljena u funkciju zajedničkih operacija.

Poslije pobjede srpske vojske na Ceru, njena Užička vojska je dobila naređenje da krene u ofanzivu prema Višegradu. Istovremeno je serdar Janko Vukotić izdao zapovijest za nastupanje Sandžačke vojske u dvije kolone: Pljevlja-Metaljka-Goražde ka Drini i lijevim pravcem Kraljeva Gora-Čelebići-Foča. Pri nastupanju prema Pljevljima serdar Vukotić je sa svojim jedinicama okli- jevao idući zaobilaznim putem od Bijelog Polja do Levera pa tek putem ka Pljevljima. U evakuisana Pljevlja ušao je 17/30. avgusta 1914. Od crnogorske Vrhovne komande zahtijevao je dva dana da odmori vojsku za dalja nastupanja. Do tada je u borbu stupila Prva sandžačka divizija pod komandom brigadira Luke Gojnića. U međuvremenu je Užička vojska potisla austrougarske trupe preko Drine, što je olakšalo nastupanje sandžačke vojske i povratak okupiranih teritorija.

Neprijatelj se povlačio uz manji otpor, ostavljajući za sobom pustoš i leševe. U Pljevlja je tada iz Srbije stigao jedan vod brzometnih Škodinih poljskih topova sa kapetanom Brankom Vukosavljevićem. Početkom septembra zauzeti su Foča, Goražde i Rogatica. Sa hercegovačkog fronta crnogorskoj sandžačkoj vojsci u pomoć je stigao novoformirani Drinski odred na čelu sa brigadirom Mitrom Martinovićem. Crnogorska sandžačka vojska tada je brojala 18.000 vojnika svrstanih u 10 brigada, brigade u 34 bataljona, gdje je bilo i pet bataljona Pljevaljske brigade; 30 topova (od kojih dva brdska sporometna 80 mm, 4 brdska brzometna 75 mm, četiri poljska brzometna krupova topa, četiri brdska i osam poljskih debanžovih, četiri škodina topa i četiri haubice 150 mm). Kasnije je bilo 32 topa (16 brdskih i 16 poljskih).

U drugom dijelu septembra 1914. Sandžačka i Užička vojska šalju izvidničke odrede preko Romanije i dolinom Prače do Pala gdje se u toku izviđanja sastaju. Bataljoni sa teritorije Pljevalja septembra mjeseca nalazili su se na planini Vralji, potom su prešli u selo Dobraču, Markovo brdo i 2. oktobra izašli na Romaniji. U toku septembra i oktobra sandžačka vojska je vodila borbe na Romaniji. Devetnaestog oktobra austro- ugarska vojska napala je prednje djelove Pljevaljske brigade i potisla ih sa Romanije. Potom je usledio udar austrougarske artiljerije sa ciljem da se razbije sandžačka i  užička vojska na potezu: Markovo Brdo- Siljeva Glava-Vitino. Zabilježeno je da su se bataljoni pljevaljske brigade dobro držali na Markovom Brdu, gdje su na uskom frontu uspjeli da odbiju neprijatelja.

Povlačenje užičke vojske uslovilo je povlačenje i sandžačke vojske na Glasinac gdje su 6.7. i 8. oktobra vođene žestoke borbe. NJeno lijevo krilo razbijeno je 21. oktobra 1914, što je uslovilo povlačenje cjelokupne formacije na desnu obalu rijeke Drine.

Gubici crnogorske Sandžačke vojske u borbama na Sokolskoj planini, Jagodnji, Boranju i Gučevu i u toku povlačenja sa Romanije do desne obale Drine od 15. septembra do 25. oktobra iznosili su 1.671 poginuli, ranjeni i nestali vojnik. Iako se nije mogla održati na lijevoj obali Drine crnogorska Sandžačka vojska je ispunila svoju ulogu, da zadrži što više neprijateljskih snaga i time olakša jedinicama srpske vojske da se pregrupišu, snabdiju oružjem, municijom i drugom ratnom opremom i prolongiraju ponovni udar neprijatelja.

Početkom decembra 1914. uslijedila je nova neprijateljska ofanziva na desnoj obali Lima. Raspored II divizije sandžačke vojske bio je sledeći: Bjelopoljska brigada prema Medveđi, na lijevoj obali Lima do Trbosilja; gornjovasojevićka brigada do Ustiprače; pljevaljska brigada od Ustiprače do Goražda i lovćenska brigada od Goražda dalje.

Limska divizija je sa Ostroškom i Dečanskom brigadom 24. marta 1915. preuzela pokret preko Priboja, Prijepolja i Pljevalja i razmjestila se u Poblaću, istočno od Metaljke. Na ovim položajima front se praktično stabilizovao za duži period, do novih austrougarskih i njemačkih zajedničkih operacija oktobra 1915. Za izgradnju puta Pljevlja-Bijelo Polje (započet prije rata) angažovano je nekoliko bataljona vojske. Iz sastava II sandžačke divizije uzet je peštersko-bistrički, premćanski, bobovsko- ograđenički, boljanićki i bjelopoljski, a iz I sandžačke divizije izdvojeni su brzavski i kamenogorski bataljon.

Zajednička njemačko-austrougarska operacija protiv Srbije i Crne Gore počela je 15. septembra 1915. Angažovano je 47 bataljona (51.714 pješaka i 148 topova raznog kalibra). Crnogorska vojska na svim frontovima imala je 48.244 vojnika (86 bataljona), 134 topa i 73 mitraljeza. Crnogorska sandžačka vojska brojala je 26.388 vojnika, 54 topa i 39 mitraljeza. Ovu formaciju koja je držala front na Drini od Višegrada do Šćepan Polja sačinjavali su: I sandžačka divizija pod komandom brigadira Mila Matanovića; II sandžačka divizija pod komandom komandira Pavla Vujisića formirana od četiri bataljona pljevaljske brigade i po tri bataljona iz vasojevićke i lovćenske brigade, Pivski sektor i kolašinska brigada sa osam i po bataljona. Srpska i crnogorska vojska sadejstvovale su prema Zajedničkom planu opercija iz avgusta 1914. Crnogorska vojska imala je defanzivnu ulogu.

Zbog upada Bugara crnogorska Vrhovna komanda je na traženje srpske Vrhovne komande formirala Kosovski odred od 3.000 vojnika pod komandom brigadira Luke Gojnića. U odred su ušle: sandžačka brigada (pljevaljsko- poljski, boljanićki, kamenogorski, bjelopoljski i brzavski bataljon i dva mitraljeska odjeljenja) i vasojevićka bri- gada. Međutim, umjesto ka Kosovskoj Mitrovici, kosovski odred krenuo je ka Drini gdje je dobio zadatak da u toku povlačenja srpske vojske štiti pravac Višegrad-Užice i zajednički pravac Višegrad-Priboj-Nova Varoš- Sjenica. Austrougarske trupe su 22. oktobra prešle na desnu  obalu Drine. Sandžačka brigada je 25. oktobra stigla na desnu obalu Lima gdje je zamijenila donjovasojevićku brigadu. Borbu je vodila oko Bujaka i Goleša. Ostali dio kosovskog odreda zauzeo je Macut, Metaljku, Gornje Vardište i kose iznad Dobruna. Borbe su potom vođene oko Dobruna i Pranja. Sandžačka vojska porušila je tada prugu Višegrad-Međeđa. Pravci Višegrad-Užice i Višegrad-Priboj postaju izuzetno važni za srpsku vojsku u odstupanju, te se insistira da se oni po svaku cijenu drže i spriječi prodor neprijatelja prema Novom Pazaru.

Pljevaljska brigada je vodila borbe oko Goražda i Foče. Za izvjesno vrijeme odbijeni su neprijateljski napadi. Glavne snage Sandžačke vojske skoncentrisane su na potezu od Priboja do Sjenice i Novog Pazara, gdje je bilo 8.000 vojnika, 18 topova i 10 mitraljeza. Ostale snage su štitile pravac: Drina-Pljevlja-Bijelo Polje. Srpska Vrhovna komanda 22. oktobra ponovo ukazuje na značaj odbrane odstupnice srpskoj vojsci i izdaje naredbu serdaru Janku Vukotiću da je zbog situacije na frontu „pravac Priboj-Nova Varoš-Novi Pazar dobio najveću važnost te prema tome ako sandžačka vojska osigura ovaj pravac i ne dozvoli neprijatelju dejstvo njime u pozadinu  srpske  vojske,  onda  se  odužila  srpstvu, inačesrpska vojska u povlačenju biće dovedena u kritičnu situaciju.”  Naredba je izvršena, prodor neprijatelja je osujećen. Zbog situacije u srpskoj vojsci u povlačenju i namjera austrougarskih trupa da joj zatvore pravac odstupanja, od 2-7. novembra, pregrupisana je Sandžačka vojska. Za odbranu Drine ostavljeno je: 8 bataljona sa 20 topova i 13 mitraljeza, dok je na položajima od Višegrada do Zlatibora-Kokinog Broda-Javora do Jankova vrha angažovano 25 bataljona, 35 topova i 26 mitraljeza i Donjovasojevićka brigada koja je i dalje bila u sastavu srpske vojske. Tada je sandžačka vojska prebacila lijevi dio svojih jedinica na front koji je do 22. oktobra držala srpska vojska. Sada je ona branila front od Višegrada do Čačka-Javora i Novog Pazara, dvaput veći nego ranije. Od 8. do 16. novembra spriječila je prodi- ranje austrougarske vojske u Rašku oblast i tako onemogućila njihove planove da izvrše okruženje i spriječe povlačenja prema Kosovu Polju. Snažan otpor i žestoke borbe vođene su od 11/24 oktobra do 20. oktobra/2. novembra 1915. na položajima: Bujak-Vihra-Paštan Brdo-Vranovina-Varda-Suha Gora-Dobrun-Vardište- Drinsko-Bujak-Metaljka-Crni Vrh-Bijela Brda. Da nije bilo ove zaštitnice srpske trupe našle bi se u teškoj situaciji pri odstupanju ispred zahuktalog neprijatelja. Istraživači ovog perioda smatraju da „operacije crnogorske sandžačke vojske od 22. oktobra, a naročito od 7 do 16 novembra spadaju u najznačajnije borbe koje je ona vodila u Prvom svjetskom ratu. Sandžačka vojska je u potpunosti izvršila svoj zadatak… Ovim borbama je završena prva etapa operacija Sandžačke vojske.”

Pljevaljska brigada borila se pored Drine. Prema navodima LJubomira Poleksića Pljevaljsku brigadu sačinjavali su tada: premćanski, bobovski i uskočki bataljon sa 4 poljska debanžova topa, 2 krupova topa i 2 mitraljeza. Ova brigada je bila primorana da odstupa preko Paljike ka Kovaču i Pljevljima. Nakon borbi u novembru na liniji: Suha gora-Vardište, kod Višegrada je prešlo 15.000 austro-ugarskih vojnika od kojih je 6.000 upućeno za Užice a 6.000 krenulo za Priboj i Prijepolje. Napad sandžačkih brigada ih je iznenadio, te su imali 800 mrtvih i ranjenih i 300 zarobljenih vojnika. Petog novembra serdar Janko Vukotić je krenuo za Pljevlja, kolašinska brigada na Jabuku, lovćenska prema Sjenici, a ostali dio vojske pravcem Ivanjica-Ušće. Komandant Sandžačke vojske, serdar Janko Vukotić, vratio se na Javor gdje je od Lovćenske i Kolašinske brigade i drugih jedinica obrazovao Javorski odred i lično rukovodio operacijama na tom pravcu. Sandžačka vojska je istovremeno uspješno branila nastupanje neprijatelja iz doline Drine i Lima ka Pljevljima.

Sandžačka vojska imala je dvostruku ulogu: da štiti odstupnicu srpskoj vojsci i da se i sama povlači ka  unutrašnjosti  zemlje.  U  drugoj  fazi  povlačenja dobila je zadatak da štiti desni bok srpske vojske u povlačenju od neprijateljskog dejstva iz Raške oblasti, Hercegovine i Boke. Kasnije je Sandžačka vojska štitila glavnu snagu srpske vojske pri njenom odstupanju od Peći, preko Crne Gore i Albanije prema Skadru.

Od 17. novembra do kraja decembra sandžačka vojska se povukla sa položaja Javor-Kokin Brod-Višegrad- Drina na položaje: rijeka Tara-Mojkovac-Čakor (širina fronta oko 145 km). Crnogorska Vrhovna komanda je u ovom periodu iz sandžačke vojske povukla 10 bataljona u stratešku rezervu i izdala naređenje komandantu serdaru Janku Vukotiću da se artiljerija, mitraljezi i dio pješadije sandžačke vojske povuče i prebaci preko rijeke Tare, kod Lever Tare i Mojkovca. Ratni materijal iz  Pljevalja evakuisan je u unutrašnjost Crne Gore. Naređeno je da se povuku samo viđenije ličnosti, a ostalo stanovništvo da ostane.

Nakon toga na Drini je ostala najnužnija odbrana. Prva Sandžačka divizija i Kosovski odred postepeno su se grupisali oko Pljevalja i Prijepolja za odbranu pravca Bijelo Polje-Mojkovac. Javorski odred povlačio se ka Sjenici i Novom Pazaru. U povlačenju je bilo teških trenutaka za sandžačku vojsku, serdar Janko Vukotić je čestim pregrupisavanjem jedinica zatvarao pojedine pravce, a iznenadnim napadima u bok neprijatelja usporavao njegovo napredovanje.

Pošto je odstupanje jednog dijela srpske vojske išlo ka Peći pravci Rožaj-Peć-Rožaj-Berane i Sjenica- Rožaj-Peć dobio je osobitu važnost. NJime je osiguran pravac odstupanja srpske vojske: Mitrovica-Peć- Andrejevica-Podgorica-Skadar.

Neprijatelj je 29. novembra zauzeo Metaljku. Sandžačka brigada u kojoj su bili pljevaljsko-poljski i boljanićki bataljon držala je položaje prema Babinama, dok je kamenogorski bataljon napao neprijatelja preko Međurečja. Pljevaljska brigada sa dvije čete premćanskog i dvije čete bobovsko-ograđeničkog bataljona, mitraljeskim odjeljenjem i žandarmima napala je neprijatelja na Kovaču. Ali, već 1. decembra pljevaljska brigada, koja je štitila pravac Kovač-Pljevlja, morala se povući na položaj Pliješ-Kraljeva Gora. Crnogorska Vrhovna komanda naredila je da se Pljevlja bez borbe evakuišu i da se zauzmu položaji za dalju odbranu. Sledećeg dana, 2/15. decembra 1915. Pljevlja su okupirana. Neprijatelj je tokom sledeća dva dana zaposjeo sve položaje s desne strane Ćotine (Mijajlovicu, Obarde, Ivovik, Mataruge), i ubrzo prešao na njenu lijevu obalu napadajući sela Komine, Šumane, Kruševo, Trnovice, Meljak, Vlahoviće i Bitine. Štab sandžačke brigade nalazio se u to vrijeme u selu Maoče. U povlačenju crnogorske jedinice pružale su jak otpor neprijatelju pri čemu su i jedni i drugi imali znatne gubitke. Uslijedile su potom borbe na svim  pravcima  u  pljevaljskom  kraju.  Serdar  Janko Vukotić izdao je tada naređenje da se pljevaljska brigada povuče na lijevu obalu Tare kod Levera, a sandžačka brigada kod Premćana. Bjelopoljska brigada držala je položaj od Stričine do Dobrilovine, a Kolašinska brigada Uloševinu. Radi sprečavanja prelaska 62 austrougarske divizije na lijevu obalu rijeke Tare crnogorska Vrhovna komanda izdala je naredbu koman- dantu Sandžačke vojske „da se naši položaji na Tari imaju braniti najodsudnije i do poslednjeg čovjeka”. Ovo naređenje uslijedilo je zbog toga što se I srpska armija kao zaštita u odstupanju glavnine snaga još uvijek nalazila u rejonu Andrijevice. Borbe su vođene na Ograđenici, Zaglavku, ispod Bitinskog ždrijela, ispod Premćana, te kasnije oko Medenog Guvna, Bojišta, Razvršja, Bijele glave i drugdje.

Najveća, odsudna bitka vođena je kod Mojkovca 24. i 25. decembra 1915, po starom, a 6. i 7. januara 1916. godine po novom kalendaru. Prema austrougarskim izvo- rima crnogorska vojska je odnijela pobjedu. Austrougarska ofanziva zaustavljena je na Tari i Limu. U toku Mojkovačke bitke pljevaljska i sandžačka brigada odbranile su položaje na lijevoj obali rijeke Tare od Šćepan Polja do Dobrilovine. Time je spriječena glavnina 62 neprijateljske divizije da pređe rijeku Taru i prenese borbe u pravcu Žabljaka i Šavnika. Za uspješne borbe kralj Nikola je pismeno pohvalio pljevaljsku, kola- šinsku i bjelopoljsku brigadu.

Krajem 1915. i početkom 1916. crnogorska vojska je bila u teškoj situaciji. Malobrojna, oskudna u oružju, hrani, odjeći i obući i svim drugim potrebama, ona nije mogla da odbrani zemlju. Pred njom su bile tri mogućnosti: 1) da se vojska, vlada i kralj povuku iz zemlje; 2) da vojska, vlada i kralj kapituliraju; i 3) da vojska kapitulira, a kralj i vlada izbjegnu iz zemlje. Kralj se odlučio na ovu treću varijantu. I danas se postavljaju pitanja zašto kralj Nikola nije izveo vojsku? Zašto je dozvolio kapitulaciju? Kada su bili izvjesni rezultati Makenzenove ofanzive prestolonaslednik knjaz Danilo, svakako ne bez znanja kralja Nikole, posredstvom novinara Krufa pokušavao je da dođe u kontakt sa odgovornim ljudima Austro-Ugarske i NJemačke sa željom da sazna namjere Centralnih sila po pitanju Srbije i Crne Gore. Igrajući na kartu „ravnoteže” koju je mogla odigrati Crna Gora, knjaz Danilo je razmatrao mogućnost da Crna Gora sklopi separatni mir sa Centralnim silama pod uslovom da ne dozvoli povlačenje  srpske  vojske  preko  njene  teritorije.  U  znak „zahvalnosti” Crnoj Gori je obećavano teritorijalno proširenje na račun Srbije, južne Dalmacije i sjeverne Albanije. Pregovore o separatnom miru Crne Gore sa Centralnim silama u ime prestolonaslednika Danila vodio je počasni konzul Crne Gore u Milanu Karminati sa austrougarskim izaslanikom Bernsadorfom. Međutim, svakako da austrougarska Vrhovna komanda ne bi pristala na pregovore o separatnom miru sa Crnom Gorom ako u svom posjedu ne bi imala Lovćen, Bar i Skadar.

Prvog/trinaestog januara 1916. austrougarske trupe su ušle na Cetinje. Veći dio Cetinjskog bataljona položio je oružje, dok se njegov manji dio povukao ka Baru. Na Cetinju je ostao mitropolit Mitrofan Ban, predsjednik opštine Vuko Piletić i maršal Dvora Ramadanović. Šesnaestog januara 1916. Crnu Goru su napustili strani diplomati i predsjednik vlade Lazar Mijušković. Situacija je postala krajnje teška, posebno 21. januara kada je zemlju tajno napustio kralj Nikola i u nju se za života više nikada neće vratiti. U zemlji su ostala tri ministra, načelnik crnogorske Vrhovne komande, serdar Janko Vukotić i najmlađi kraljev sin knjaz Mirko. Tri ministra su se tada sastala u Podgorici i odlučili da kao „krnja vlada” uzmu vlast u ruke. Problem će nastati što dio vlade koji je izbjegao iz zemlje i kralj Nikola ovo neće dopustiti.

Istog dana kada je kralj Nikola napustio zemlju načelnik crnogorske Vrhovne komande serdar Janko Vukotić dobio je naređenje da vojsci saopšti „da se raziđe sa položaja… da ide svojim kućama.” Ovaj čin je značio kapitulaciju crnogorske vojske i države. Istovremeno je Janko Vukotić razriješen dužnosti načelnika Štaba Vrhovne komande. Time je crnogorska vojska prestala da postoji i tako neslavno završila svoju savezničku ulogu u Prvom svjetskom ratu. Raspu- štanjem vojske prestala je praktično da funkcioniše i crnogorska država.

O kapitulaciji crnogorske vojske 1916. g. pisano je sa različitih aspekata. Istoričar Novica Rakočević je konstatovao da je „kapitulacija došla kao posledica dinastičkih interesa i političkih kalkulacija kralja Nikole za očuvanje tih interesa, a sa kraljem Nikolom manje više su se solidarisali svi oni koji su se nalazili na najodgovornijim položajima u vojsci i u državnoj upravi… Glavni razlog zašto nije izveo vojsku bio je bojaznost da će vojsku ispustiti iz ruku i da će se ona izgubiti u srpskoj vojsci… Kralj Nikola je smatrao, tvrdi Rakočević, da je za njegove interese najbolje ako Crnogorci ostanu u zemlji, pa kada dođe povoljan trenutak da ih on nađe tu na okupu. Pogrešno ocjenjujući situaciju, on je sebe poistovetio sa državom, pa je smatrao da je dovoljno da se on sam nađe kod saveznika. Bojaznost od ujedinjenja Crne Gore sa Srbijom u korist dinastije Karađorđevića uvijek je progonila kralja.”

Dugogodišnji blizak i prisan saradnik kralja Nikole i neposredni svjedok propasti Crne Gore i odlaska kralja iz zemlje, vojvoda Simo Popović, ostavio je pismeno svjedočanstvo o tim dramatičnim danima, o potezima i  ponašanju crnogorskog kralja. Popović navodi da je nakon pada Lovćena, kralj Nikola poslao austrougarskom caru depešu u kojoj je priznao da je pobijeđen i molio za častan mir. Sa ponuđenim zahtjevom nije se složila austrougarska glavna komanda koja je željela da dokrajči rat sa Srbijom i Crnom Gorom, da zarobi srpsku vojsku, kralja, vladu, narodne poslanike i izbjegli narod a potom neka se car i vlada nagađaju sa kraljem Crne Gore.

Kralj Nikola zaprepašćen što nakon ustupanja Lovćena ne dobija obećani mir sa Austrijom, noću tajno bježi sa Cetinja na Rijeku Crnojevića, potom u Podgoricu, gdje ostavlja ministre i knjaza Mirka, a on se sa predsjednikom vlade Lazarom Mijuškovićem i knjazom Petrom sklanja u Skadar. Tek tada ga progone razmišljanja da nije prerano otišao iz zemlje. Međutim, i dalje se nadao da će ga austrijski car darivati obećanim mirom. Vojvoda Simo Popović pribilježio je rituale kralja Nikole u Skadru, koji govore o tragikomičnoj sudbini ostarelog i dvoličnog vladara Crne Gore. „Kralj je, navodi Popović, ustao i viknuo da mu donesu sablju i izvedu konja: hoće smjesta da se vrće, da okupi Crnogorce i da se bije sa Austrijancima. Božo (Petrović prim. M.P.) i perjanici drže ga i otimaju mu sablju, ne daju mu iz kuće: on klone na kanabe i zavika: „Crn ti obraz Božo što me ne  puštaš.”  U  istom  stilu  Popović  dalje  bilježi: „Pričali su mi oficiri iz pratnje kraljeve, da je to isto vikao u Podgorici. Zagonio se na Carev Laz da ondje dočeka Austrijance i pogine. Oni su ga držali da ne pođe, a knjaz Mirko, gledajući šta se čini, viknuo im je: „Pustite ga slobodno, neće on tamo. Evo skoro šest godina kako on igra takve komedije…” Kada je ovo govorio u Skadru, nastavlja dalje Popović, crnogorska vojska  više  nije  postojala,  raspuštena  je  kući.”

Ritualni kraljevi pokušaji da se tobože bori protiv Austrijanaca, trebalo je da se čuju i da pokuša da suzbiju u narodu rašireno uvjerenje da je sa Austrijom imao tajni ugovor da joj preda Lovćen i zaključi separatni mir. Dok se rješavala sudbina Lovćena narod je bio miran, vjerovao je kralju. Međutim, kada je neprijateljska vojska krenula da okupira cijelu Crnu Goru, kralj je bježao kako od neprijatelja, još više od gnjeva svoga naroda. Zbog toga je tajno pobjegao sa Cetinja, iz Podgorice, pa i iz Skadra. Kod Danilovog grada vojvoda Đuro Petrović ga je sačuvao od razjarene gomile. „Tajni ugovor, ili sporazum sa Austrijom, piše Simo Popović, je zacijelo postojao. Ne može se sada znati kakav, ali po onome što se zna, može se nagađati. Lovćen se imao predati austrijskoj vojsci bez krvi, a predaja se imala prikriti silnom artiljerijskom vatrom sa tvrđava i ratnih brodova, pod čijom je zaštitom ona tobože na jurišu uzela Lovćen.”

Obezbjeđenje hrane, oružja i municije za vojsku i narod

Prije rata i u toku rata Crna Gora je bila stalno suočena sa teškoćama u vezi sa ishranom vojske i naroda. U rat je ušla bez ikakvih zaliha hrane. Trgovcima je bilo zabranjeno i kažnjivo da dok rat traje podižu cijenu roba. Ministarski savjet donio je zaključak da se za uvoz petroleja, benzina, šibica, obuće, šećera, kafe i svih prehrambenih proizvoda plaćaju minimalne carine. Sprovedena je rekvizicija žita i brašna koje se našlo kod trgovaca. Opštine su u ratnim uslovima nabavljale robu široke potrošnje i hranu pa su ih preko magacina i prihvatnih radnji prodavale.

Pomoć u hrani, opremi, oružju i municiji, tražena je od Rusije. Žito i hrana poslati su parobrodima do Medue i San Đovanija, gdje ih je sačekala, potopila i zarobila austrougarska vojska. Dio ove pomoći iz Soluna prevezla je Srbija.

Za nabavku žita i oružja Crnoj Gori 1914. je zajam dala Francuska u iznosu od 500.000 franaka i 20.000 kvintala žita. Sledeće godine, avgusta i septembra 1915. Francuska je odobrila novi kredit od 10.000.000 franaka od koga je kupljeno 500.000 kg brašna, 500.000 kg ovsa, 100.000 kg pirinča, izvjesna količina oružja, municije i uniformi. Do Makenzenove ofanzive od ove pomoći u Crnu Goru dopremljeno je svega 5.020 pušaka i osam topova i nešto mitraljeza. Ostali materijal ostao je u savezničkim lukama u Solunu.

Glavna intendatura sandžačke vojske, na čelu sa glavnim intendantom S. Ilićem bila je stacionirana u Pljevljima; dok su potčinjene joj vojne stanice bile: u Pljevljima, šef-komandir stanice M. Sekulić; u Boljanićima, šef stanice Prokopije Šiljak i vojna stanica na Metaljci. Hrana i druge potrebe dobavljane su preko Prijepolja i Bijelog Polja. Za prevoz su nedostajali konji i konjska kola (19. avgusta 1914. u Pljevljima je bilo samo osam konjskih kola, dok su konji korišćeni za prevoz municije). Kasnije se stanje popravilo.

Prema izvještaju oblasnog upravitelja u Pljevljima u oblasti pljevaljskoj je od mobilizacije 28. jula do 15. decembra   1914.   rekvirirano:   17.661   ovca   odnosno 256.339,835 kg mesa; govedi 2.650 sa 156.333 kg mesa; Ovom broju, ističe se, treba dodati još 140.000 kg najnovije rekvizicije. Čestim rekvizicijama znatno je prorijeđen stočni fond. Stanje vojničke hrane i furaži u magacinima oblasne uprave u Pljevljima na dan 25. februara 1915. bilo je: žita 8.991 kg; brašna 2.938 kg; soli 357 kg; pirinča 188 kg; pasulja 949 kg; slanine 838 kg; krompira 5.314 kg; kupusa nije bilo; hljeba 4.604 kg; sijena 2.000 kg; zobi 2.000 kg. Rekvizicije hrane za vojsku i tegleću stoku bile su stalne. Glavni intendant Gatalo kao hitnu stvar 12. maja 1915. naložio je oblasnoj upravi u Pljevljima da na svojoj teritoriji za potrebe vojske u dvije partije rekvirira 70.000 kg ovčijeg i goveđeg mesa.

Vojni sanitet

Ustrojstvom crnogorske vojske iz 1910. g. predviđeno je bilo da svaka divizija ima sanitetsku četu, da svaka brigada ima sanitetski vod i svaki bataljon sanitetsku desečariju. Međutim, brojno stanje sanitetskog kadra crnogorske stajaće vojske bilo je daleko ispod formacijskih potreba. Na početku rata ukupno je bilo 6 vojnih ljekara, 12 ljekarskih pomoćnika i 2 vojna apotekara. Za ratne potrebe mobilisani su bili svi civilni ljekari, apotekari i veterinari. Međutim, i pored svega nije se mogla značajnije poboljšati sanitetska služba. U sanitet su uključeni i studenti medicine iz Crne Gore, zatim dobrovoljci iz jugoslovenskih zemalja pod Austro-Ugarskom i iz drugih zemalja i misije Crvenog krsta iz savezničkih zemalja. Pred samu objavu rata Sanitetsko odjeljenje je hitno rasporedilo pri odredima crnogorske vojske 25 ljekara, među kojima je i desetak iz ruskih, grčkih i engleskih ljekarskih misija. Svakodnevne borbe na frontu povećavale su broj poginulih i ranjenih. Bilo je teško nabaviti sanitetski materijal i lijekove. Uz sve to pojavile su se i zarazne bolesti u vojsci i narodu, posebno pjegavi tifus.

U odnosu na udaljenost od fronta postojale su tri vrste bolnica u Crnoj Gori. Bolnice u prvom pojasu ratnih dejstava (Foča, Čajniče, Rudo i bolnice u Pljevljima) bile su prihvatne bolnice i kao takve stalno su bile opterećene ranjenicima i bolesnicima. Teži ranjenici i bolesnici upućivani su u bolnice u unutrašnjosti zemlje (Bijelo Polje, Kolašin, Šavnik, Berane i Andrijevica) ili u udaljenije bolnice (Podgorica, Cetinje). Bolnica, odnosno bolnice u Pljevljima za sve vrijeme rata (avgust 1914-decembar 1915) bile su glavne bolnice Sandžačkog odreda, kasnije crnogorske sandžačke vojske. LJekarska misija Crvenog krsta Grčke sa četiri lekara, krajem septembra 1914. došla je i uredila svoju vojnu bolnicu od 40 postelja u Goraždu. Kasnije je bolnica premještena u Pljevlja. U Pljevljima je i ruski Crveni krst formirao bolnicu od 50 kreveta, zamjenjivao sanitetsko osoblje i stalno doturao nove količine sanitetskog materijala. I engleski Crveni krst otvorio je bolnicu sa dva ljekara i 80 kreveta u Pljevljima. NJegujući bolesnike od tifusa umirali su i ljekari i drugo medicinsko osoblje stranih misija. U Pljevljima je od tifusa umro i u manastirskom groblju

sv. Trojice sahranjen, član engleske ljekarske misije Čarls Viljem Torp. Bilo je to vrijeme stradnja i patnji u kome su ljudi u bijelim mantilima bili žrtve sopstvenog plemenitog poziva. Bolnice u Pljevljima bile su pune izbjeglih Srba iz Bosne i Hercegovine.

Situacija na frontovima crnogorske sandžačke vojske i izvještaji iz bolnica dramatično se mijenjaju od oktobra 1915. do sredine januara 1916. godine. Tokom tromjesečnih borbi od Drine do Mojkovca evakuisane su i vojne bolnice. Umjesto njih formirane su improvizovane bolnice, a kada je situacija nametala i one su premještane. Prvo su evakuisane bolnice na Drini, a ranjenici i oboleli upućivani u Pljevlja, Priboj i Prijepolje.

U dokumentima iz tog perioda, pored tri već pomenute bolnice (na Dolovima, sa 206 pacijenata, na Balibegovom Brdu sa 37 bolesnika i ruska misija sa 87), navodi se i četvrta bolnica, označena kao bolnica „R” sa 80 bolesnika. Krajem novembra te godine navodi se i peta bolnica pod nazivom Kasina, sa 49 ranjenih i bolesnih. U svih pet bolnica u Pljevljima liječeno je tada 465 lica. U izvještajima iz ovih i drugih bolnica navodi se da su liječeni i zarobljeni austrougarski vojnici.

Nakon povlačenja Sandžačke vojske iz Pljevalja, 2. decembra 1915. bolnica za Drugu diviziju sandžačke vojske ustanovljena je u Vrelima kod Žabljaka, koja je imala i Odjeljenje za bolesnike oboljele od tifusa. Dramatična situacija se pogoršala još više kada su krajem 1915 godine sve strane sanitetske misije napustile Crnu Goru. Epidemije, glad, nemaština i iznemoglost kosila je nezaštićeni i nezbrinuti narod u Crnoj Gori. Medicinsku pomoć ljekari su često pružali u improvizovanim ambulantama, seoskim kućama ili pod šatorima.. U bolnicama je liječeno oko 10.500 lica.

Strane vojne misije ispitivale su nove tehnike ratne hirurgije i saniteta. Zahvaljujući ovim misijama u Crnoj Gori je upoznata i razvijana ratna hirurgija kao posebna grana medicine. Zbog nedostatka stručnog kadra, anesteziju su davala nestručna lica-apotekari. Komplikacije nakon operacija dovodile su do velikog broja smrtnih slučajeva. Nije mali broj povrijeđenih i umrlih u ratu koji nijesu liječeni.

U ratnim uslovima žene su silom prilika spontano preuzimale odgovornu i tešku ulogu prilikom evakuacije i liječenja ranjenika i bolesnika. Nošene ljubavlju majke, sestre, supruge i poput Kosovke djevojke i majke Jugovića, žene u Crnoj Gori odlazile su u blizinu fronta, sačekivale svoje najbliže i donosile im hranu, odjeću i obuću. Ponekad su bile angažovane da nose municiju, ranjene i oboljele ratnike.

Poslije kapitulacije crnogorske vojske nastupile su skoro tri godine teške austrougarske okupacije. Bilo je to nezapamćeno vrijeme nemaštine, gladi, bolesti i borbe za fizičko održanje ljudskih života. Cjelokupno stanovništvo bilo je izloženo svakodnevnim patnjama, stradanjima i umiranju. Sa odlaskom stranih medicinskih ekipa, decembra 1915. zdravstvene prilike su se još više pogoršale. Vašljivost i šuga su se drastično širile. Zarazne bolesti, posebno tuberkuloza i pjegavi tifus su stalno odnosili žrtve. Nemaština je bila ušla u sve kuće i sve porodice. Bolesničke sobe se nijesu zagrijavale. Gladovanje je slabilo imunološku otpornost organizma. Okupatorska vlast nije htjela da pomogne stanovništvu i da suzbije epidemiju. Čestom rekvizicijom stoke još više je pogoršano opšte stanje. Gladno i iscrpljeno stanovništvo zahvatala je epidemija „španske groznice” (grip) koja je harala Evropom.

„Španjolka” koju su donijeli Španci, pripadnici austrougarske vojske, u Pljevljima i Crnoj Gori je odnijela velike žrtve i ostavila duboke tragove na iscrpljenom narodu. Vrijeme okupacije obilježeno je visokom smrtnošću stanovništva, posebno djece, starih i iznemoglih lica. Nažalost žrtve austrougarske okupacije nikada nijesu popisane. Krajnje je vrijeme da se to učini. Iz rata je izašao veliki broj ranjenih i invalida koje je trebalo vidati i njegovati. Ratne rane su bile velike, kako tjelesne tako i duševne.

Ulazak austrougarske vojske u Pljevlja i život pod okupacijom

U toku Prvog svjetskog rata Pljevlja su doživjela dvije okupacije od strane austrougarske vojske. Prvu, 6/19. avgusta 1914. koja je trajala nedjelju dana i drugu, 19. novembra/2 decembra 1915. koja je trajala do 27. oktobra 1918. godine.

Iguman manastira Sv. Trojica Serafim DŽarić o prvoj okupaciji zabilježio je da je prije ulaska okupatorske vojske u Pljevljima „nastala panika i bežanje… sve je pobeglo osim žena i dece”, sklonili su se i kaluđeri i manastirski momci. Poznati austrofil Mehmed paša Bajrović sazvao je građanstvo, većinom muslimansko, i samo četiri Srbina: iguman Serafim DŽarić, Ilija Samardžić, Mile Hadži Jakšić, i Niko Pejatović. Na sastanku je izabrana nova opštinska uprava sa Mehmed-pašom Bajrovićem kao predsjednikom.

„Kada je sve bilo svršeno, bilježi iguman DŽarić, paša nam reče:… spremimo se da dočekamo konjicu; paša je poručio fijakere i svi smo posedali i izašli sa zapadne strane varoši, odakle dolazi od Bosne austrijska konjica. Ceo muslimanski svet, izašao je pred vojsku, tako: kao da je to bila sultanova vojska, radosti nije bilo kraja. Naišla je konjica… Paša i drugi viđeni muslimani, pozdravili su se sa vođama konjice… Ja sam bio po strani i gledao šta rade… jedan od oficira je rekao drugome da treba popa ubiti… Posle podne opet smo svi izišli pred pešadiju i ništa se naročito nije desilo… Muslimanski su prvaci štitili u svakom pogledu srpski živalj i nisu dali Švabama da ma kakvo nasilje izvrše nad srpskim življem u varoši, a po selima bilo je dosta pogibije nad srpskim življem i pljački od muslimanskog bošibozluka.”27  Kao potvrdu takvog stanja iguman DŽarić navodi da ga je od hapšenja spasio Mehmed-paša Bajrović, a on njega i muslimane nakon povratka crnogorske vojske u Pljevlja. Iguman je sačekao komandanta brigadira Luku Gojnića ispričao mu kako su muslimani štitili Srbe u varoši od austrijske vojske i vlasti i zamolio ga da vojska ne dira muslimane. Tako je i bilo.

O drugoj okupaciji Pljevalja, decembra 1915. iguman Serafim DŽarić zapisao je: „u Pljevljima se obrazova privremena opština. Crnogorci viđenije muslimane interniraše za Crnu Goru. Postade nesnosno stanje… Strah i trepet obuzeo je svakog hrišćanina… Ja sam dobro stojao kod muslimana, a bio sam član privremene opštine. Na temelju toga opština mi odredi tri muslimana, za svaki eventualni slučaj da se nađu kod mene u manastiru… Povukli se polimski sveštenici, njih sedam da beže za Crnu Goru, pa kako je Švaba bila ušla u Podgoricu, oni se vrate iz Bijelog Polja i pravo dođu u manastir sv. Trojicu: mileševski arhimandrit Geodon Marić; prijepoljski prota Jovan Gospić; pop Vaso Marić, pop Vlade Purić; pop Ilija Purić; pop Danilo Šiljak i pop Mihailo Jevđević. Ovaj dolazak sveštenstva u goste teško je bilo i za mene i za manastir. Mogle su Švabe pomisliti da je ovo neki naročiti sastanak…” Izvidnice i patrole austrijske su zalazile u manastir i prije ulaska vojske. „Sutradan ujutro – piše dalje iguman DŽarić- dođe opet jedna patrola te uze mene i ona dva muslimana, staviše nas pred vojsku koja nastupa za Pljevlja. Ovo je najviša nezgoda bila. Crnogorci počeše pucati sa Pliješi; poče i Švaba. Mi idemo pred prvom četom i sa severa uđosmo u Pljevlja. Izašao muslimanski svet u sretanje kao da mu Sultanova vojska dolazi. Nastade puščana i topovska paljba. Mi se taoci izgubismo u varoši, niko o nama više nije vodio računa… Pođem u čaršiju, kuršumi zvižde po krovu od kuća…”  Iguman je na traženje dobio propusnicu sa kojom se mogao kretati samo od manastira do grada i nazad. U manastiru se nije smjelo zvoniti za večernju dok se nije dobilo odobrenje od okupatora. Austrougarska vojska koristila je mana- stirske konake i u njima boravila u više navrata. Bez pitanja i nadoknade trošeno je manastirsko sijeno, slama i drva. „Odmah nakon ulaska u grad pljevaljska komanda-zapisao je iguman DŽarić – svakog trećeg dana pozivala  je  pravoslavne kod turske velike džamije  u čaršiju; ispitivala i pretila. Ja sam doznao da će sve da interniraju… Jednog dana pozvali su sve pravoslavne do 55 godina… Kada smo došli pred džamiju, neka vojna komisija prozivala je svakog po imenu, kao da su nam na krštenju bili… Ja sam naređenje poslušao i otišao u opštinu… Kad sam izišao vidio sam da je sve ujarmljeno, dva i dva, napred su bili ono šest sveštenika od mojih gostiju, a ostali za njima i to bogme većinom sirotinja. Više je bilo bolesnih nego zdravih… Mehmed-paša Bajrović je došao sa austrijskom vojskom iz Sarajeva… Vojske su se stalno mijenjale, jedne odlazile, druge dolazile u manastir… Po našim selima oko Pljevalja nastaje strašan prizor. Nastalo je pljačkanje, ubijanje i interniranje; najviše od strane muslimana; onog razvra- tnog muslimanskog bašibozluka, koji nisu razmišljali kake će ih posledice snaći… Jedino su kod kuća ostajale žene sa decom, kojima je od hrane sve bilo odneseno. Zato je posle 1916. godine nastala velika glad u narodu tako, da se u prošlosti ne pamti… U manastiru je – bilježi dalje iguman DŽarić- bilo zatočeno 2000 duša (može biti da se radi o 200 ljudi, prim. M: P.). Ovo je bio strašan prizor posle rata. Napolje im nisu dali izlaziti. Nužde su vršili oko same crkve, tako da se od balega nije moglo u crkvu ući. Narod izbezumljen; položio je vatre po patosu u ćelijama; zamalo se nisu konaci zapalili… Istina dugo nisu držati, raspušteni su i narod otišao u svoja mesta, većina u ropstvo…“

Okupatorska vojska je iz manastira odnosila sve što se moglo odnijeti; stvari od mesinga, slamu, sijeno, drva, ogradu oko manastira, krompir, žito i sve drugo. O pustošenjima Frant Rosival je zabilježio: „…U toku ratnih vojničkih prelaza taj kraj je podnosio sve moguće ratne brutalnosti. Uništavane su zgrade, bašte, pusto- šena su i inače uboga polja, rekvirirana je i hrana i stoka, pa je nesigurnost i bijeda vladala u svakoj kući… U to vrijeme bila je dovoljna ma kakva prijava nekoga pa da ga snađe sudbina nimalo zavidna…

O stradanju nezaštićenog i nedužnog naroda za vrijeme okupacije svoja izvanredna zapažanja pribi- lježila je i književnica Milka Bajić Poderegin: „… Za vrijeme okupacije Austrijanci su otvarali magacine i počeli prodavati brašno i žito za zlato. Kada su izvukli svo zlato i nakit, robu su prodavali za krune po visokim cijenama… Nakon toga pojavila se španska groznica koja je satrla cijele porodice. Izgladnjen narod, tugujući za zatvorenicima, počeo se buniti i prihvatati oružja. Austrijanci su odgovorili vješa- njem i strijeljanjem. Krstata kasarna je pretvorena u Vojni sud, a velika manastirska zgrada do nje preuređena je u zatvor u koji su Austro-Ugari dovodili zatvorenike optužene za izdaju zbog toga što im je nađeno oružje u kući ili na njivi. Mahom su zatvarani ljudi sa sela nad kojima su smrtnu kaznu Austrijanci izvršavali javno, usled bijelog dana i uz ceremoniju… Pred sudom bi se okupilo mnoštvo naroda, Srba, Turaka i djece… Ako je čovjek bio osuđen na smrt vješanjem, za njim je išao dželat ciganin, a ako je bio osuđen na strijeljanje umjesto dželata pratila ga je četa vojnika sa puškama… Vješaju sa druge strane Bogiševca, pod švapskim grobljem strijeljaju…”

O prvoj okupaciji Pljevalja zanimljive podatke zapisao je u svoj dnevnik i austrougarski vojnik, prisilno mobilisani Srbin iz Bosne, Slavko Kaluđerčić. Pod naslovom  „Pljevlja  19.  avgusta  1914.“  zabilježio  je: „Nigde žive duše u varoši. Cio grad je iskićen crno- žutim zastavama. Na svakom i najmanjem, ćepenku vije se bajrak dvoglavog crnog orla. Varoš vam se čini kao dekorisana velika dvorana, gde su zidovi, pozornica i cio parter prosto načičkani obojenim krpama. U čudu se pitamo kako se za jedan dan stvoriše, nađoše i izvukoše tolike crno-žute zastave? Sutradan već malo slobodniji trgovci otvaraju dućane ne bi li ušićarili od nove vojske. Nešto dalje od varoši ima lepo uređen austrijski vojnički logor… tu su oficiri živeli… potpuno odeljeno od građana, ne mareći što taj svet oko njih tone i propada u orijentalnim meracima, melanholiji i javašluku turskom, večito čučeći, prekrštenih nogu na ćepencima, pušeći, izbacujući guste dimove duvana i srčući neumorno vrelu crnu kavu. Jedan dan odmora samo, pa nam narediše da odmah marširamo za Prijepolje i Novu Varoš.“

O ponašanju pripadnika okupatorske austrougar- ske vlasti, u zavisnosti od etničke pripadnosti, Čeh Frant Rosival je zapisao: „Najopasniji naš neprijatelj bio je žandarmerijski kapetan Rajnhart koji je bio prve godine zapovjednik žandarmerije. Porijeklom je bio Nijemac, negdje iz sjeverne Češke. Znao je dobro srpski pošto je duže vremena služio u Bosni. Išao je za isključivim ciljem – uništiti sve što je srpsko, ali obazrivo, tvrdokorno i sigurno. Nosi na duši sve poli- tičke procese i sve internacije. Opasni neprijatelj Srba, neprijatelj broj dva, bio je kapetan Klopštok, referent pasoškog odjeljenja okružne komande. Bio je takođe Nijemac porijeklom iz Donjeg Kubina u Slovačkoj.  Imao  je  naziv  Turkuša,  zato  što  je  kao novinar prije rata duže vrijeme živio u Carigradu gdje je primio islam. Od Mađara bio je najopasniji vojni referent kapetan Nađ koji nije birao sredstva u borbi protiv porobljenih Srba. Najzad, moram spomenuti i gradskog političkog komesara kod okružne komande renegata, porijeklom iz Moravske, čiji su rođaci bili svježi Česi, doktora Brezovskog… Nikada nijesmo imali prilike da ni od koga čujemo tako grube uvrede našeg naroda i našeg pokreta za pomaganje srpskom okupiranom življu. U poslednjoj godini okupacije bio nam je takođe vrlo opasan protivnik natporučnik Vajner, mađarski Jevrej. Bio je krvni neprijatelj Srba, a opasan još i zbog toga jer je bio vrlo sposoban, spretan i znao je odlično srpski…” Sličnog su ponašanja bili i austrougarski činovnici hrvatske nacionalnosti. Za razliku od njih, Česi, Slovenci i Srbi sa jugosloven- skih područja pod austrougarskom upravom imali su drugačiji odnos prema okupiranom srpskom narodu u Pljevljima. „Tako se- piše Frant Rosival – čitav jedan okupacioni aparat podijelio na dva tabora, javno, dakako neupadljivo: češko-srpski i njemačko-mađarski okupatorski… u prvim danima okupacije posao na pomaganju i spasavanju Srba bio je vrlo težak. Često nam nije ništa drugo preostajalo nego da bespomoćno gledamo smrtne kazne, svakodnevna proganjanja i sl. ako nijesmo željeli još više nesreće napraviti svojom nesmotrenošću ili prenaglašenošću. Ali čak i u takvim slučajevima naši ljudi (Česi, prim. M.P.) su se odlučivali na podvođenje lažnih svjedoka, na falsifikovanje njihovih iskaza, na izdajstva zvanične državne politike, a sve u cilju da se spase život nekog od ovdašnjih ljudi, koji je bio kriv samo zato što je pripadao srpskom narodu…  Česi spremni da pomažu srpskom narodu u početku su bili malobrojni: Frant Rosival, pomoćnik stalnog zapovjednika Bratanića, zatim oficir vojne stanice natporučnik Matis i poštanski činovnik Vaclav Novopacki. Kasnije se češka kolonija uvećala: kapetan žandarmerije Klonfeda, direktor F. Sauček u bolnici, ekonomski oficir bolnice u Pljevljima, Kosinak koji je umro i sahranjen u Pljevljima, okružni vojni sveštenik Adolf Bržečka i natporučnik Slovenac Kovčanik. U spasavanju srpskog življa Česi, austrougarski činovnici, su se oslanjali, odnosno pomagali su im: tadašnji opštinski sekretar Uroš Milinković, iguman Serafim DŽarić, prota Savo Vukojičić i okružni ljekar dr Jakov Zarubica.

Okupatorska vlast u Crnoj Gori uvela je vojnu upravu pod nazivom Vojno generalno guvernerstvo na čelu sa generalnim guvernerom Viktorom Veberom sa sjedištem na Cetinju. Generalno guvernerstvo bilo je potčinjeno austrougarskoj Vrhovnoj komandi. Sve do proljeća 1917. bio je to čisto vojnički režim dok se nije kasnije prilagodio nekim zakonima. Pljevlja su tada uspostavljena kao okrug sa tri sreza: Pljevlja, Boljanići i Bijelo Polje. Pljevaljski srez imao je sedam opština i sedam žandarmerijskih stanica sa četom od 10-20 ljudi. U pljevaljskom srezu bio je stacioniran i veliki ekonomat. Sreski načelnik (zapovjednik) bio je istovre- meno i zapovjednik grada. U njegovoj nadležnosti bila je opštinska policija, javna bezbjednost, zdravstvo i drugo. U pljevaljskom srezu bila je poreska uprava, ekonomat, okružni sud za agrarna pitanja, cenzura i drugo. Reorganizacija uprave završena je jula 1917. kada je Crna Gora podijeljena na 8 okruga, 27 srezova, 215 opština sa 436.000 stanovnika. Opštinsku upravu činili su: predsjednik, potpredsjednik, sekretar, pisar, panduri i pomoćno osoblje. U krajevima koji su oslobođeni 1912, posebno mješovitim, za poglavare postavljani su muslimani. U Pljevljima je poglavar bio Mehmed-paša Bajrović. U selima je zadržana institucija kmetstva i kmetovi kao starješine.

Glavni zadatak generalnog guvernerstva bio je držanje naroda u pokornosti, redovno naplaćivanje poreza, rekvizicija i kada zatreba, besplatno uzimanje radne snage. Sredstva su se ubirala od opštinskih poreza-taksi na uvoz roba, na stoku i kože, klanicu, na monopolske artikle, na radnje, pića, prevozna sredstva, na kafane i kafanske igre, na ugovore i uvjerenja, na kuće, pašu, pijace, mlinove, na kazane za pečenje rakije, na kulturno-prosvjetne potrebe, na vanredne prihode, opštinski prirez, globe, na oficirske stanove i drugo. U selima se ubirao porez na zemlju, stoku i poljopri- vredne proizvode. Neprijavljena i prikrivena imovina je oduzimana. Prihodi od poreza upotrebljavani su za izdržavanje okupatorskih vlasti. Godine 1916. ukupan porez u Crnoj Gori iznosio je 3.000.000 austrijskih kruna, a 1917. čak 5.846.720 kruna.37 Porezi su bili težak teret za osiromašeni i iscrpljeni narod. U varošima i selima uspostavljena je mreža žandarmerijskih sta- nica sa dosta velikim ovlašćenjima.

Sudovi

Vojni sudovi ustanovljeni pri okružnim sreskim područjima sudili su na osnovu vojnog krivičnog zakonika Austro-Ugarske. Najviša sudska instanca bio je generalni guverner za Crnu Goru. Predsjednici sudova bili su: komandant sreza kod sreskog suda i komandant okruga kod Okružnog suda. U početku zapovjednik Okružnog suda u Pljevljima bio je Mađar Fon Kiseli, predstavnik antisrpske grupe. Na sreću, njegove radikalne predloge i izlive mržnje prema srpskom stanovništvu, kako bilježi F. Rosival, u izvjesnoj mjeri amortizovao je sudski zapisničar Milan Radlinski, iskusni pravnik i advokat iz Plzena.

Radikalni zaokret u radu suda u Pljevljima nastupio je kada je Fon Kiselog zamijenio dr prava Andrijan čije je znanje i spretnost otklonilo mnoge akcije žandar- merije još u samom početku krivičnog procesa. Tada su, piše F. Rosival, prestali svi politički procesi i smrtne kazne. Slično je bilo i kod njegovog naslednika Hrvata Jakopića koji je takođe bio relativno korektan. Gradski zapovjednik u Pljevljima na početku je bio Bratinski, koji je bio zamijenjen dvojicom štapskih oficira, a 1917. komandu je preuzeo prof. Frant Rosival, koji se odnosio zaštitnički prema stanovništvu u Pljevljima. Nažalost, do tog vremena mnogo ljudi je nevino obješeno, strijeljano i odvedeno u logore odakle se mnogi nijesu vratili živi.

Škole

Za razliku od drugih krajeva, škole u pljevaljskom kraju za vrijeme Prvog svjetskog rata nijesu radile. Na pljevaljskom području kao pograničnom prostoru od samog početka rata vođene su borbe, zgrade škola su korišćene za vojne potrebe (u Gimnaziji je bila smje- štena vojna bolnica), dio prosvjetnih radnika prihvatio se vojnih obaveza, dio je napustio škole i otišao u rodni kraj, a ostalima nije dozvoljen rad.

Snabdijevanje stanovništva

U uslovima okupacije, posebno za prehranu gradskog stanovništva bilo je velikih problema. Najsiromašniji su sledovanje „dobijali besplatno, ostali su plaćali u zlatu i srebru”, dok su ga imali, srpskim papirnim dinarima, kojima je vrednost bila umanjena za 50 % i austrijskim krunama. Za crnogorski perper se nije moglo ništa kupiti. Za obradu zemlje uvođeni su gospodarski odbori i prisilan rad. Oni koji nisu obrađivali zemlju kažnjavani su gubitkom prinosa, novčano do 2.000 kruna i zatvorom do 6 mjeseci. Trgovina žitom i upotreba žita za ishranu stoke bila je zabranjena. Posebnim uredbama bilo je uređeno mljevenje žita, pečenje hleba, prodaja žita i hljeba, cijene prodaje i obezbijeđenje namirnica. Propisana je bila količina hrane za svaku porodicu, uključujući i najamnike u toj porodici.

Rekvizicija

Rekvizicija je bila uvedena od prvih dana okupacije. Oduzimana je stoka, vuna, poljoprivredni proizvodi, posuđe od bakra i mesinga, zvona sa crkava za vojne potrebe, čime su se vrijeđala najtananija patriotska  i  religiozna  osjećanja  naroda.  Procjenu prinosa i razrezivanje rekvizicije vršile su posebne komisije koje su bile pod kontrolom sreskih komandi i žandarmerijskih stanica. Jednu četvrtinu obradivog zemljišta vlasnici su morali zasijati onim proizvo- dima koje su odredile vojne vlasti, i sve ostalo zasijano prijaviti. Za rekviriranje proizvoda plaćao se otkup u umanjenom iznosu od 50 % od cijene pa i više i po odbitku troškova prevoza. Od količine žita koje je ostajalo domaćinstvu (1.400 grama nedeljno po članu domaćinstva) uzimana je desetina. U Bosnu i Hercegovinu odvođene su krave i koze iz Crne Gore. Sijeno iz Pljevalja otpremano je preko Rudog u Sarajevo. Rekvizicija je u stvari bila pljačka naroda. Vuna je rekvirirana za tri a prodavana za 25 kruna, stoka za 1,20 a tržišna vrijednost je bila tri krune itd. Pored redovnih razrezivane su i vanredne kaznene rekvizicije, zbog navodnih napada komita. Stanovništvo je pružalo otpor na taj način što je krilo stoku, nije prikazivalo i nije predavalo prinose. Za takve ljude okupator je slao kaznene ekspedicije.

Uzroci stalne gladi, u uslovima ratnog stanja bili su: neobrađivanje imanja, izdavanje hrane vojsci, nerodne godine, masovno interniranje radne snage, preko- mjerna rekvizicija i represalije. Ko je imao zlato i srebro mogao je kupiti hranu po maksimalnim cijenama. Crnogorska vlada poslala je u zemlju 310.170 franaka, a međunarodni Crveni krst 335.973 kruna, Srpsko društvo iz Amerike, na čelu sa Mihailom Pupinom, poslalo je

10.000 dolara. Međutim, sve ove pomoći, iako drago- cjene, bile su nedovoljne. Od ove pomoći u Pljevlja je poslato samo 25.000 kruna. Zbog toga je narod u toku okupacije upotrebljavao za hranu ono što se nikada nije koristilo: koru od drveta, šašu od kukuruza, bukvov i hrastov žir, razne trave, posebno koprivu, divlje plodove, i drugo. Glad u Crnoj Gori opjevana je u poeziji savremenika. („Mnogi šćaše izgubiti dušu / da ne jede travu srijemušu“, Radovan Bećirović, „Glad u Crnoj Gori“).

Za vrijeme okupacije izvođeni su razni radovi za potrebe okupatorske vojske (put Pljevlja-Bijelo Polje, izgradnja magacina i baraka za vojsku i stoku). Radnici su za rad dobijali hranu i minimalne dnevnice 1-2 krune, što je bila cijena za pola kilograma brašna. Pod vidom rada ljudi su odvođeni u internaciju. Iz pljevaljskog i pećkog okruga 1916. formirano je odjeljenje od 1.000 ljudi za rad van teritorije Crne Gore.

U toku rata u upotrebi je bio crnogorski perper i austrijska kruna. U Pljevlja je roba dovožena preko Sarajeva. Cijene na malo za 1 kg bile su: brašno 1,50, kukuruz 1,30, kafa 15,50, šećer 2,80, so 1,30 i litar petroleja 2,60 kruna. Kupoprodaja roba vršena je više na bazi razmjene roba nego novca. Iz Crne Gore izvo- žena je stoka i stočni proizvodi i drugo što je bilo potrebno vojsci i vojnoj industriji.

U toku okupacije pojedine stručne ekipe okupatora obilazile su Crnu Goru i obrađivale teme iz istorije, etnologije, jezika, istorije, umjetnosti. Iz muzeja, crkava i manastira okupator je odnio mnoge starine, među kojima i neke iz pljevaljskih manastira i crkava.

Internacija i robovanje u logorima.

Internacija iz pljevaljskog kraja vršena je još u decembru 1915. odmah poslije okupacije. Prvi internirci bili su sveštenici, učitelji, imućni trgovci, ugledni domaćini iz grada i sela. Nakon kapitulacije vojske internirani su vojnici i oficiri. Poznato je da je iz pljevaljskog kraja interniran i jedan broj žena, djece i staraca koji nijesu bili pripadnici crnogorske vojske. Interniranje je nastavljano sve do oslobođenja 1918. Internirana lica odvođena su u logore, najpre u logore u Bosni i Hercegovini (Tuzla, Doboj, Mostar…), a potom u pripremljene logore u Austriji i Mađarskoj: Nađmeđer, Boldogason, Nežider, Ašah, Karštajn, Vauthofen i druge. Ukupno je bilo 68 logora. O interniranju iz Pljevalja Frant Rosival je zabilježio: „Na stotine inteligentnijih i uplivnih Srba, popova i učitelja, odvučeno je u internacionalne logore Boldogasona i Nežidera u Mađarskoj. Kako im je bilo tamo, najbolji su svjedoci zajednička groblja u tim mjestima. Oni koji su se vratili, imaju se zaista čega sjećati! Transporti interniranih Srba morali su satima prolaziti pod „zaštitom” vojničkih i žandarmerijskih bajoneta do najbliže željezničke stanice, ne izuzimajući čak bolesne i žene u drugom stanju. Koliko je tih očajnika jednostavno pobijeno – to neće niko i nikada saznati tačno”

Internirani su bili razvrstani u tri grupe: oficiri, činovnici i trgovci bili su razvrstani u prve dvije grupe, u treću grupu bili su obični vojnici, seljaci i druga internirana lica. Glad u logorima bila je stalna. Hrane je bilo malo i bila je ponižavajuća za ishranu ljudi: voda, čaj, repa, krompir i jedno parče hljeba dnevno. Logoraši su u đubrištu tragali za kostima od ribe koje su glodali i oljuštinama od krompira, travom koju su mogli dokučiti i koječemu drugom što se moglo na smeću pronaći. Logorašima dugo vremena nije dozvoljavano da šalju pisma rodbini, niti da od ukućana primaju pakete sa odjećom, obućom, hranom, duvanom, novcem i drugim potrebama za spas života. Prvi paketi otpremljeni su tek poslije godinu dana robovanja. Do tada, uprkos ratnom pravu, mnogi robijaši su na najsuroviji način umoreni ili ubijeni samo zato što su bili Srbi. U paketima je slata slanina, suvo meso, sardine, odjeća, obuća, duvan, novac i drugo. Među tim, mnogi logoraši su do tada umrli od gladi, iznemoglosti, mučenja, raznih zaraza, i prebijanja. Nevini ljudi su ubijeni i umoreni bez groba i mramora, a da njihove porodice o tome nikada nijesu obaviještene. Podaci o stradalim u zarobljeničkim logorima su još uvijek nepotpuni i nesređeni. Prema nepotpunim podacima evidentirano je 140 umrlih zarobljenika: u Pljevljima 1, Podgorici 1, Albaniji 2, Gackom 1, Mostaru 2, Zenici 4, Sarajevu 2, Tuzli 3, Derventi 1, Doboju 54, Osijeku 1, Boldogasonu 41, Nežideru 3, Ašahu 15, Češkoj 6, Aradu 1, Koncgrilu 1, Karpotinu 1 i tako dalje.

Bilo je pokušaja revizije interniranih lica ali bez značajnijih rezultata. Pušteni su samo pojedinci, do sredine marta 1918. Na povratku interniraca radio je mitropolit Mitrofan Ban, serdar Janko Vukotić, dok i sam nije bio interniran i drugi ugledni ljudi. Austrougarske vlasti nijesu čak prihvatale zahtjeve da se puste iz zatvora stara i bolesna lica, trudne žene i žene sa malom djecom.

Kao reakcija na teror nad porobljenim narodom u Crnoj Gori došlo je do organizovanja komitskog pokreta, posebno na durmitorskom području. Da bi spriječila komitske akcije austrougarska okupaciona vlast je hapsila, ubijala i internirala rodbinu i taoce komita. Prema nekim, nepotpunim podacima u pljevaljskom kraju postojale  su  četiri komitske grupe, bez  jedinstvene organizacije, rukovodstva i međusobne povezanosti.

Pljevaljska komitska grupa bila je najbrojnija: Petar i Dmitar Tošić, Drago Ćosović, Savo Janjušević, Pavle Damjanović, Jovica Stanimirović, Stjepan Čolović, Đole Bajčeta, Jovo Radović, Dimitrije Milićević, Rajko Obradović, Bajo Pivljanin, Boško Potparić, Manojle i Dušan Dulić, Milan Borović, Milovan Joknić, Bajo Savić, Milojica Cupara, Nole Živković, Danilo Popović, Dušan Mitrović, Đole Pejatović, Jovan Potparić i drugi. Ova grupa, podijeljena na manje grupe, preduzimala je akcije s lijeve i desne strane Ćotine u neposrednoj blizini Pljevalja. Mataruška komitska grupa (Aleksa, Ivan i Perko Obrenić i Milun Sokić) dejstvovala je u rejonu Mataruga i Kamene Gore do Lima i sarađivala sa komitskim grupama iz prijepoljskog kraja. Tarska grupa imala je 12 pripadnika na čelu sa vođom grupe Vladom Zmajevićem. Do oslobođenja poginulo je 7 članova, među kojima i Vlado Zmajević. Bobovska grupa (Ilija Ašanin, Neđeljko Bajilović i Ratko Marković) dejstvovala je na području Bobova i okoline. Povremeno su se pridruživali: Blagoje i Milić Tomić, Milan Sandić, Spaso Pupović, Neđeljko i Milinko Bošković. Povremeno su u pljevaljski kraj upadale komitske grupe sa područja Durmitora, odlazile do Lima i dublje u unutrašnjost Srbije. Da bi neutralisla komitske akcije austrugarska komanda u Pljevljima pojačala je žandarmeriju, gonila komite, hapsila, ubijala i internirala njihove porodice, saradnike i jatake. Ipak i pored svega komitski pokret je opstao i dejstvovao do oslobođenja.

Za komite nacionalno pitanje u Crnoj Gori nije postojalo. Narod u Crnoj Gori smatrali su dijelom srpskog naroda. Odrednica Crnogorci označavala je samo teritorijalnu pripadnost. Oktobra 1918. komitski pokret prerastao je u opštenarodni ustanak koji je sa srpskom vojskom i dobrovoljcima oslobodio Crnu Goru od okupatora. Kao pokret imao je dvostruki značaj: oslobodilački  i  ujediniteljski.  Naročito  je  važan njegov doprinos ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom, što se ponekad zanemaruje.

Za vrijeme austrougarske okupacije 1915-1918. nastavljena je još bezobzirnija antisrpska politika i propaganda u Pljevljima i Raškoj oblasti. Podstrekivano je i forsirano nezadovoljstvo i strah muslimana od Srba. Okupator je na taj način uspio da prikupi dobrovoljce tzv. đurumlije i da ih 1916. i 1917. upotrijebi za borbe protiv Rusije u Galiciji i na nekim drugim ratištima „za spas Turske”, „dina i imana” iako i sama nije bila za povratak Turske na Balkan. Znatan broj bivših aga i begova, fanatizovane i polupismene uleme, razni zulumćari i odmetnici stavili su se u službu austrougarske vlasti, politike i propagande.

Kada su se nazirali rezultati Prvog svjetskog rata, kada su mirovne inicijative nagovještavale „mir bez aneksija” iz straha zbog odgovornosti za ratna zlodjela i saradnju sa okupatorom, muslimanski predstavnici radili su na organizovanju pokreta za odvajanje Raške oblasti od Srbije i Crne Gore i pripajanju Bosni i Hercegovini. Austro-Ugarska je režirala i podržala takvo djelovanje i organizovala tzv. Sjeničku konfe- renciju, koja je održana od 13. do 15. avgusta 1917. godine u  sjeničkoj džamiji Sultan Valide na kojoj je prisustvovalo 12 predsjednika okupiranih opština iz Raške. Konferenciji je prisustvovalo i 13 izabranih delegata, tako da je ukupno bilo prisutno 25 muslimanskih predstavnika, među kojima i tri Pljevljaka: Mehmed paša Bajrović (predsjednik opštine) koji je predsjedavao konferencijom, i tri izabrana delegata: Bido Abdičević, Osman aga Dizdar i Tufik beg Tahirbegović. Sva četvorica su bili trgovci. U zaključku konferencije zahtijevano je da se tzv. Sandžak priključi Bosni i Hercegovini, ili obezbijedi samouprava u ovoj oblasti. Ukoliko se ovi zahtjevi ne ispune učesnici su „zaprijetili” da će osnovati samostalni guverman za Sandžak ili se iseliti iz ovih krajeva. Tekst tzv. Sjeničke rezolucije upućen je Vojnom guvermanu za Srbiju, Vojnom guvermanu za Crnu Goru i Zemaljskoj vladi u Sarajevu da pruže podršku i obezbijede prava. Austrougarska okružna komanda u Novom Pazaru u svom aktu od 20. avgusta 1917. podržala je zahtjeve iznijete u Sjeničkoj rezoluciji. Muslimani su tada korišćeni kao moneta za potkusurivanje velikih sila na Balkanskom prostoru.

Oslobođenje 1918.

Sa promjenom ratne sreće na ratištima sa velikim silama Austrijanci i njihovi saradnici su sporo ali primjetno mijenjali ponašanje prema okupiranom narodu u Crnoj Gori. Postepeno su smanji- vana strijeljanja i vješanja i druga zlodjela. Odred srpske vojske upućen u Crnu Goru i sjevernu Albaniju nazvan je „Skadarske trupe”. Bio je to drugi jugoslo- venski puk sastavljen od dobrovoljaca sa jednom brdskom baterijom i 15 konjanika i ustaničke trupe Koste Pećanca. Kasnije je imao da se pridruži i Ohridski odred. Komandi II srpske armije izdato je naređenje da pošalje dvije brdske baterije sa štabom diviziona. Skadarskim trupama priključene su i francuske jedinice: 58 lovački bataljon, dvije brdske baterije i jedan eskadron konjice. Istovremeno srpska vlada je dozvolila da se vojsci priključe i crnogorski političari koji su pripremali ujedinjenje, na čelu sa Svetozarom Tomićem, šefom Crnogorskog odbora u Ministarstvu inostranih djela Kraljevine Srbije. Skadarske trupe imale su zadatak da iz Metohije pređu u Crnu Goru, protjeraju neprijateljske trupe i zauzmu Skadar.

U naredbi srpske Vrhovne komande stajalo je da novu organizaciju vlasti imaju da urede Crnogorci „te da se stekne utisak da mi nijesmo došli da vladamo Crnom Gorom, već da je uvedemo u veliku srpsku zajednicu kojoj je vjekovima naš narod težio.” Brojno stanje 2 jugoslovenskog puka iznosilo je 4.000 vojnika i oficira. U njegovom sastavu nalazile su se dvije brdske baterije i vod konjice. Kosta Pećanac iz Peći poručio je divizijaru vojvodi Lakiću Vojvodiću da saopšti svim ustanicima i komitima da se organizuju i nastave gonjenje neprijatelja do oslobođenja zemlje. Komandant savezničkih trupa na Solunskom frontu, general Franš D’Epere prihvatio je operaciju u Crnoj Gori sa predlogom da se Skadarske trupe preimenuju u Jadranske trupe ili Crnogorska kolona, i da joj glavni pravac dejstva bude prema Podogorici i Kotoru, da budu u sadejstvu sa akcijom ustanika u Crnoj Gori i da nastupanje prema Skadru bude sporedni zadatak. Zahtjevi savezničke francuske komande su prihvaćeni, nakon čega se krenulo u oslobođenje teritorije Crne Gore i sprečavanje italijanske akcije iz Boke Kotorske ka unutrašnjosti zemlje.

Pored komita srpskoj vojsci u Vasojevićima priključila su se i dva novoformirana bataljona za oslobođenje. Ustanici i komite oslobodili su Plav, Gusinje, Andrijevicu, Berane, Rožaje, Bijelo Polje i Kolašin, zarobile 3.000 neprijateljskih vojnika, 14 mitraljeza, znatnu količinu municije i drugog materijala. U drugoj fazi ustanici i komite oslobodili su Žabljak, Mojkovac, Šahoviće, Bijelo Polje, Pljevlja (27. oktobra 1918.), Boljaniće i vodili borbe na Metaljci gdje je zarobljeno 5 oficira i 120 austrougarskih vojnika. U oslobođenju su učestvovale i čete sa pljevaljske teritorije.

Oslobođenje Crne Gore izvršeno je do 11. Novembra 1918. g. U operacijama je zarobljeno 5.000 neprijateljskih vojnika sa oko 300 oficira što je znatno više od ukupne jačine Jadranskih trupa. Skoro sve neprijateljske vojnike zarobile su komite i ustanici. Neki su pušteni prije dolaska Jadranskih trupa pa je broj zarobljenih veći od 5.000. Jadranske trupe su praktično učestvovale samo u borbama za oslobođenje Podgorice i to samo sa jednim bataljonom, sa jednom baterijom brdskih topova. Naša i francuska štampa pisala je da je narod u Crnoj Gori, iako bez vojske, otjerao svog neprijatelja.

Komandant srpske vojske u Crnoj Gori, general Milutinović nakon osobođenja Podgorice raspustio je Jadranske trupe, a 12. novembra 1918. i komitske čete.

Narod u Pljevljima sa oduševljenjem je dočekao srpske trupe. O oslobođenju Pljevalja na Svetu Petku

14/27 oktobra svjedočanstva su ostavili savremenici. Navodimo zapis književnice Milke Bajić Poderegin: „… Austrijanci su otišli tako iznenada, brzo i nečujno kao da su pobjegli glavom bez obzira… Svijet je počeo pripremati doček za oslobodioce… Srpska vojska je dospjela do Pljevalja prije svanuća, iznenada i smje- stila se na Stražicu… Kada je svanulo vijest o njihovom dolasku raščula se po cijelom gradu, a narod pohita na Stražicu da ih pozdravi, razvi se kolo u čaršiji, a doboš objavi da će zvanični doček i proslava biti održana poslije podne pred manastirom Sv. Trojice.”

Iguman Serafim DŽarić bilježi i drugu stranu oslobođenja, kada je povlačenje austrougarskih trupa izazvalo strah kod građana koji su bili u službi okupatora pa su se bojali osvete oslobodilaca: „…Nije dugo potrajalo srpska vojska probi Solunski front, potisnu neprijatelje preko Save i Dunava. Švaba se iz Pljevalja povuče bez reda i organizacije. Kod mene u manastiru ostadoše trojica oficira… Kada su se Švabe povukle u Bosnu, odmah su se pojavili crnogorski komiti u Pljevljima, dok još nije stigla srpska vojska. U Pljevljima je nastao strah i užas. Komite su se razmiljele po Pljevljima, po kućama, počeli su da ucenjuju Turke, tražili su pare. Doktor Jakov Zarubica posredovao je između komita i Turaka. Koliko je mogao branio je da komite ne naprave pokolj u Pljevljima. Turci su se saglasili, pa su komi- tama dali nekoliko hiljada kruna i tako se zlo odstra- nilo, koje je moglo biti. Zatim je došla jedna srpska vojska i postavila red u Pljevljima. Nastalo je normalno stanje. Moji gosti otišli su za Beograd… Sloboda se postepeno normalno razvijala…

O pozitivnom i negativnom djelovanju komita kraću zabilješku ostavio je i Frant Rosival: „Početkom 1918. bilo je svuda mnogo komita. Poubijali su mnoge oficire i vojnike, više puta i nerazumno, ali rat je rat. Tako ja mogu navesti obrnut slučaj gdje su nam spašeni životi zahvaljujući prijateljstvu mještana Srba.”

Podaci o gubicima Pljevaljske brigade u Prvom svjetskom ratu su još uvijek nepotpuni, različiti i nesređeni. Prema podacima Vukašina Božovića koji je prikupio za (neobjavljenu) knjigu Krvavi kamen, i u objavljenoj knjizi Temelj nacionalnog jedinstva ukupni (nepotpuni) gubici boraca iz Pljevaljske brigade izno- sili su 267 boraca. Prema Božovićevim istraživa- njima gubici po bataljonima su sledeći: Pljevaljsko-poljski 16 (I ilinobrdska četa 10; II šumanska četa tri; IV kruševačka četa tri borca; nedostaju podaci za II četu);

Bobovski bataljon 44 (III podgorska četa 26-6 poginula 1914-1915. na prostoru Pljevalja, a 19 umrlo u logorima 1917. i 1918. godine u Boldogasonu, Nađemđeru, Aradu i Ašahu u Mađarskoj; Broci u Češkoj; u Doboju i Tuzli u Bosni; IV jelovačka četa 13-11 poginulo u borbama oko Ilijine glave, u Foči, na Vrtjeljci, Bobovu, Zahumlju, Pljevljima, Glasincu i Rogatici i dva borca umrla u logoru u Boldogasonu; premćanska četa (vero- vatno se radi o nekoj drugoj četi) tri i iz Bobovske čete dva borca);

Premćanski bataljon 73 (I premćanska četa 13; u II kosanička devet; u III krupička 14; u IV podborovskoj 21 i u V kotlajićskoj 16 boraca). Broj poginulih i u ovom bataljonu manji je od broja umrlih u logorima u Doboju, Zenici, Tuzli, Mostaru, Ašaku, Neđmeđeru, Boldogasonu.

Boljanićki bataljon, prema podacima Vukašina Božovića imao je najviše gubitaka 77. Međutim, i ovaj broj nije konačan – nedostaju podaci za neke čete. U borbama na Glasincu, Čajniču, Javorju, Priboju i Zabrđu poginulo je 35, a u logorima umrlo čak 42 borca.

Kamenogorski bataljon, prema Božoviću imao je gubitke od 57 boraca (II maturuška 29; I ljutićka 11; III otilovićka 13 i IV crljenička četiri).

Na osnovu najnovijih i najpotpunijih arhivskih istraživanja Milenko Ćirović LJutički ukazuje nа određene nepreciznosti u podacima do kojih je došao Božović. Ovo potvrđuju Ćirovićeva istraživanja o gubicima kamenogorskom bataljonu, za koja i sam kaže iako su do sada najpotpunija još uvijek nijesu i potpuna. Po rezultatima njegovih istraživanja kamenogorski bataljon imao je poginulih i od rana umrlih 44, umrlih na robiji 18, ranjenih 26 i od bolesti liječenih osam boraca. Inače, brojno stanje kamenogorskog bataljona po spiskovima (spiskovi su sačuvani jedino za ovaj bataljon) bilo je 538. vojnika. Razumije se treba imati u vidu da se brojno stanje svih jedinica često mijenjalo.

Prema, takođe nepotpunim spiskovima, poginulih, umrlih i odlikovanih boraca iz pljevaljskog kraja, koje su 1930. g. sačinile tadašnje seoske opštine sa ovog područja, ukupan broj boraca koji su dali živote iznosio je 231. Prema bataljonima gubici su bili sledeći: pljevljasko-poljski 24; boljanićki bataljon 27; kamenogorski bataljon osam; premćanski bataljon 54; pljevaljska četa 49; kosanička četa 50 i jedinica bivše crnogorske vojske sa područja Boljanića 13.47  Proteklo vrijeme kada je vršen popis (1930) i nedovoljna osposobljenost tadašnjih seoskih opština odrazila se da se ne obuhvate sve jedinice i svi gubici. I iz ovog spiska kao i iz podataka Vukašina Božovića dolazi se do zaklju- čka da jedan broj boraca koji su poginuli, život izgu- bili u austrougarskim logorima, umrli od španske groznice (gripa), ili su umrli od posledica ranjavanja u ratu, još uvijek nijesu popisani.

Prema do sada prikupljenim podacima do kojih je došao Radovan Vujadinović kroz Pljevaljsku brigadu i druge jedinice u oslobodilačkim ratovima (1912-1918) Pljevljaka je ukupno učestvovalo 3.326. borca, od kojih je488. poginulo u borbi, 673. zarobljeno i internirano u logore, 361. umrlo u logorima, iz logora se vratilo 319. boraca. Znači ukupni gubici u ljudstvu izniosili su. 859. boraca, što je gotovo svaki treći koji je mobilisan. Ratni gubici su bili veliki. Mnogo boraca je poginulo, umrlo od posledica ranjavanja, umoreno u zarobljeničkim logorima ili umrlo od „španjolke“. Veliki broj boraca, čak 607 je odlikovano za hrabrost, požrtvovanje i odanost. Zlatnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobilo je 109 boraca; srebrnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobila su 443 borca i medalju za revnost 55 boraca.Ako se prisjetimo da su Pljevlja u vrijeme Prvog svjetskog rata imala oko dvadesetak hiljada stanovnika, broj učesnika za odbranu zemlje, broj onih koji su dali život za slobodu i broj odlikovanih je za poštovanje.

PLJEVLJA U JUGOSLOVENSKOJ DRŽAVI 1918-1941. GODINE

Nakon oslobođenja Srbije i Crne Gore, od austrougarske okupacije, u jesen 1918. godine pojačani su napori za njihovo ujedinjenje u jednu državu. Ovi napori realizovani su na Velikoj narodnoj skupštini srpskog naroda u Crnoj Gori 13/26 novembra 1918. godine u Podgorici kada su donijete istorijske odluke:

1. da se kralj Nikola I Petrović NJegoš i njegova dinastija zbaci sa crnogorskog prestola;

2. da se Crna Gora s bratskom Srbijom ujedini u jednu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjena stupi u zajedničku državu troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca;

3. da se izabere Izvršni narodni odbor od 5 lica, koji će rukovoditi poslovima, dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne privede kraju, i

4. da se o ovoj skupštinskoj odluci izvijesti bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, vlada Kraljevine Srbije, prijateljske savezničke sile i sve neutralne države.

Pljevaljski okrug na Podgoričkoj skupštini zastu- pali su izabrani poslanici: varoš Pljevlja iguman Serafim DŽarić i dr Jakov Zarubica; srez pljevaljski sveštenik i predsjednik pljevaljske opštine Savo Vukojičić, okružni muftija Derviš Šećerkadić, i sudija Olasnog suda Omer beg Selmanović; srez šahovićki zastupao je svršeni pravnik Milan Bajić, suplent pljevaljske Gimnazije Mitar Obradović i posednik Hamdi beg Hasanbegović; Srez boljanićki trgovac Aleksa Bajić, sveštenik i učitelj Prokopije Šiljak, i sudija Oblasnog suda Mahmut beg Manović.

Prokopije Šiljak i Omer beg Selmanović bili su i oponumoćeni članovi delegacije koja je na čelu sa mitropolitom pećkim Gavrilom Dožićem Vladi Srbije i kralju Petru Karađorđeviću u Beogradu podnijela Odluku o ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom. Za sprovođenje Odluka Podgoričke skupštine, uspostavu javnog poretka i organizovanje državnog i privrednog života u zemlji, formiran je petočlani Izvršni narodni odbor u sastavu: vojvoda Stevan Vukotić, Marko Daković, Spasoje Piletić, Lazar Damjanović i Risto Jojić. Sa odlukom Velike narodne skupštine u Podgorici, Izvršni narodni odbor upoznao je savezničke vlade Francuske, Britanije i SAD. Nakon toga, 1. Decembra 1918. izdao je Proglas crnogorskom narodu kojim se predstavio kao središnja izvršna vlast na teritoriji bivše Kraljevine Crne Gore.51  Radi poboljšanja izu- zetno teške materijalne i sveukupne situacije u Crnoj Gori, Izvršni narodni odbor je dva puta molio Ministarski savjet Kraljevine Srbije da hitno pruži pomoć Crnoj Gori u hrani, novčanu pomoć od 10 miliona dinara, bilo na ime zajma za ove krajeve, bilo na način kako se nađe za shodno, pomoć da se narod prehrani i zaposli na opravkama puteva, mostova, telegrafskih i telefonskih žica, da se Crnoj Gori stavi na raspolaganje 20 teretnih i pet lakih automobila, s potrebnim stručnim osobljem; stručno medicinsko osoblje i lijekovi, da se pruži vojna pomoć za odbranu teritorije Crne Gore, za šta je zahtijevano da se uputi vojna oprema za 10.000 vojnika i 600 oficira. Vlada Srbije i sama suočena sa opustošenošću zemlje, iznurenošću, bole- šću, gladi i nemaštinom naroda u svojoj zemlji, bratski je pružila pomoć stanovništvu u Crnoj Gori i omogućila da se prehrani narod i odbrani zemlja.

Teško ekonomsko stanje u Crnoj Gori bilo je prisutno i na sjeveru njene teritorije, u Pljevljima. Pljevljaski kraj kao pogranično područje bilo je poprište ratnih sukoba 1914, i 1915. godine i na početku 1916. godine. Razorene i opljačkane kuće, poljoprivredna imanja, imovina, alat i stoka, zaustavljena trgovina i zanatstvo. Mnogo vojnika je stradalo u ratnim operacijama i posle kapitulacije vojske odvedeno i umoreno u logorima. Narod je umirao od zaraznih bolesti i epidemija, nestašice i gladi. Poslijeratni život morao je da krene sa zgarišta i od samog početka. Razlika je bila u tome što Božićna pobuna (1919) nije zahvatila sjevernu Crnu Goru. Naprotiv, narod je bio za ujedinjenje u jednu državu bez izuzetka.

Borba protiv odmetnika

Protivnici narodnog ujedinjenja i stvaranja jugoslovenske države oglasili su se od samog početka njenog postojanja kada su se tek formirali centralni i lokalni organi vlasti i uprave. Pristalice kralja Nikole podstrekivani od Italije, zbog njenih interesa u Dalmaciji, na području opštine Cetinje i nekih susjednih mjesta organizovali su Božićnu pobunu 1919. Na sjeveru Crne Gore – u Pljevljima, Bijelom Polju i drugim susjednim mjestima novostvorena država Srba, Hrvata i Slovenaca borila se protiv odmetnika, pretežno islamske vjeroispovesti.

Age i begovi i bivši turski činovnici koji su ostali bez vlasti, privilegija i lagodnog života i prihoda sa imanja koja su im besplatno obrađivale čifčije izražavali su nezadovoljstvo protiv nove vlasti. Glavni povod je skoro uvijek bio što im njihove bivše čifčije nijesu, kao za vrijeme turske uprave plaćale uobičajeni hak (porez). Iz Pljevalja i drugih mjesta iz Raške oblasti vršili su stalni pritisak na nove vlasti. Već 15. decembra 1919. Murat beg Selmanović sa još 22 potpisnika iz Pljevalja šalje telegram ministru unutrašnjih djela u Beograd u kojem ističe da se navodno po drugi put žale zbog nasilja nad muslimanima i nedovoljnu zaštitu od strane vlasti, koja još nije bila ni ustrojena. Telegram iste sadržine od 28. Januara 1920. i na istu adresu šalje i Mustafa Šećerkadić sa još 17 potpisnika. Na zahtjev ministra od 19. Decembra 1919. okružni načelnik u Pljevljima Dragiša Peruničić u telegramima-izvještajima od 6. i 9. januara, konsta- tovao je „da ni jedan ni drugi (podnesak) ne odgovaraju pravom stanju koje je bilo u vrijeme njihovog poslanja. Od kako je potpisani starješina ovog okruga nikakva nasilja nijesu činjena niti se čine u ovom okrugu muslimanskom življu, nikakvi zulumi nijesu nad njim vršeni, niti se oni danas događaju. Pljačke i ubistva uopšte u okrugu su vrlo rijetka, te tako okrug dolazi u relativno najmirnije okruge.” Po odobrenju ministar- stva Načelstvo okruga uzelo je pojedinačno izjave od većine potpisnika žalbi. Međutim, malo ko od njih je ponudio konkretne primjere i dokaze za ono što su u žalbama naveli. NJihove osnovne optužbe su se svele na to da se desilo nekoliko pljački na drumovima Pljevlja- Bijelo Polje; Pljevlja-Prijepolje; Pljevlja-Čajniče i Pljevlja-Rudo i da se navodno zbog toga seoske age i begovi ne mogu slobodno kretati izvan varoši, da je bilo krađe stoke i da se navodno desilo neko ubistvo. Bivše age i begovi počeli su se žaliti na bivše čifčije da odbijaju da im plaćaju hak kao ranije i kao potvrdu navodili neka ubistva iz turskog doba i iz doba komita za vrijeme Prvog svjetskog rata. Poslije donošenja prethodnih odredbi za sprovođenje agrarne reforme od 27. februara 1919. obustavljeni su svi sporovi i sva izvršenja čivčijskih odnosa koja su bila u toku. Age i begovi su tada upućivani da podnesu molbu okružnom načelniku za isplatu privremene rente za 1918. godinu. Pljevaljski muslimani žalili su se ministru unutrašnjih djela i vjerskom poglavaru-reis-ul-ulemi u Sarajevu da im se zaštiti imovina, poboljša materijalni položaj, obezbedi zaposlenje, da njihova djeca u školi ne izučavaju hrišćansku vjeronauku i drugo. Činili su napore da i dalje zadrže povlašćeni položaj u društvu.

Pojedini bivši gospodari odmetali su se u šume iz kojih su napadali činovnike nove države i svoje bivše čifčije. Na osnovu Zakona o javnoj bezbjednosti gonjeni su odmetnici: Mutin Pohara iz Podgore, Mehmed Brozac iz Borove, Jusuf Mehonjić, Husein Bošković iz Maoča, Sado Cijelić Redžović iz Borove, Jusuf Jakupović, Salko Duraković i Adil Čuturić iz Potpeća i jatak Murat Šećerkadić iz Prijepolja. Zna se i za odmetničke čete Rustema Bambura iz Maoča, Mehmeda Redžovića iz Kozice, Mehmeda Kalića i Jašara Derdemeza iz Vraneša, Halila DŽankovića iz Kovača i druge. Potjernice su bile raspisane i bile na snazi dok odmetnici nijesu razbijeni.

Ilustrativan je primjer konvertita i veleposjednika Huseina Boškovića iz Maoča, pripadnika okupatorske austrougarske vojske u Prvom svjetskom ratu, koji je od svog čifčije Šara Koćalovića (Koćala prim. M. P.) na ime haka za 1918. u Matarugama dobio 170 oka žita. Kada je pri polasku zapitao domaćina da li će dobiti hak i za 1919. g. domaćinov brat Tomo mu je odgovorio „biće ti dragi ago, sa svijetom”. Nezadovoljan i ljut Bošković je nakon toga, 8. maja, došao naoružan sa puškom ukradenom iz opštine i uveče u kući ubio Toma, a zatim se odmetnuo u šumu i pridružio odmetniku Jusufu Mehonjiću. Mehonjić i Bošković, oslonjeni na pljevaljskog muftiju i organizovanu mrežu jataka, imali su svoju družinu koja je vršila teror (upadala u kuće pravoslavnih Srba, pljačkala ih, uzimala novac i ubijala) na području opština: Pljevlja, Bijelo Polje, Prijepolje, Priboj i Nove Varoši.

Bošković nije vršio zločine u Kričku odakle je rodom, gdje ne bi dobio podršku, već u Komaranu i ostalim krajevima Raške oblasti. On je prema pisanju onovremene štampe, uživao podršku Jugoslovenske  muslimanske organizacije u Bosni gdje je odlazio da razgovara i traži pomoć, dok je Mehonjić sa istim zadatkom odlazio u Albaniju. Svrha odlaska bila je da se njihova nastojanja opravdaju i prikažu u drugačijem svijetlu, te da izdejstvuju podršku za svoj okrug i pretvore pobunu u opšti ustanak muslimanskog stanovništva za povratak turskih zakona i turske vlasti. O aktivnosti odmetnika raspravljano je i u Narodnoj skupštini, nakon čega je na teren poslata parlamentarna delegacija (Timotijević, Hrasnica i Filipović) da utvrdi činjenično stanje. U izvještaju parlamentarne delegacije iz Pljevalja od 10. septembra 1921. konstatovano je da pravoslavno stano- vništvo na području Priboja, Prijepolja i Pljevalja nije učinilo nikakav zločin prema muslimanima u tim krajevima. Represalije su, veli se u izvještaju, vršene samo prema jatacima Mehonjića i Boškovića od strane čete Koste Pećanca i srpske bezbjednosti. Parlamen- tarna komisija osudila je list Pravdu (organ muslimanske organizacije u Sarajevu) zbog raspirivanja vjerske mržnje među stanovništvom.

U jesen 1921. odmetnici su sasvim onemogućeni. Mehonjić i Bošković su pobjegli u Albaniju, a dio dru- žine i njihovi jataci otkriveni, uhapšeni i osuđeni. Beogradsko Vreme objavilo je telegram iz Prijepolja dostavljen klubu muslimanskih poslanika u Beogradu koji glasi: „Danas u 5 časova izrečena je osuda na 24 optuženika radi podupiranja akcije Huseina Boškovića: 15 optuženih riješeni su (oslobođeni) optužbe, a osuđeni su: Jusuf Ajanović na šest, Mlađen Ostojić, Alija Čelebić, Alija i Mujo Vuk, Salko Karahmet, Zulfo Mehonjić i Milivoje Popadić na tri godine i Hako Muslić na dvije godine lake robije.”

Nadležni organi novostvorene jugoslovenske države imali su ne male probleme da neutrališu odmetničke čete i njihove jatake i zavedu javni red i mir u zemlji. Odlazak Huseina Boškovića i delova njegove čete u Albaniju i Tursku dočekan je kao olakšanje. Prilikom odstupanja vlasti nijesu dirale odmetnike, iako su znale njihov pravac kretanja. Naprotiv nastojale su da ih se što prije i bezbolnije riješe. Husejin Bošković je kasnije poginuo u Turskoj. Poslije neutralisanja odmetnika jedan dio muslimana bojeći se posledica zbog pružanja podrške iselio se u Bosnu, na Kosovo i Metohiju, Makedoniju i Tursku.

Administrativno-teritorijalna pripadnost Pljevalja.

Na dan stvaranja Kraljevstva SHS u Crnoj Gori je bilo 10 okruga, među kojima i okrug pljevaljski, 32 sreza, 167 opština i 431.256 stanovnika. Okrug pljevaljski činila su dva sreza: srez pljevaljski (seoske opštine: ilinobrdska, otilovićka, mataruška, kosanička, premćanska i hoćevinska) i srez boljanićki (opštine: Boljanići, Gotovuša, Bukovica, Meljak i Bobovo) i varoš Pljevlja kao posebna cjelina. Ukupan broj stanovnika u opštini bio je 25.714. Ukazom regenta Aleksandra o proširenju važnosti ustava i svih zakona Kraljevine Srbije na južne krajeve oslobođene i prisajedinjene u toku balkanskih ratova od 30. juna 1919.55  riješeno je da Ustav od 5. jula 1903. godine zajedno sa svim zakonima Kraljevine Srbije proširi i na 16 okruga na jugu zemlje, među kojima i na Okrug pljevaljski i da od tog dana prestaju da važe sve specijalne uredbe i propisi izdani za oslobođenje i prisajedinjenje oblasti poslije balkanskih ratova. Ovim propisom su Pljevlja, i sva druga mjesta u Raškoj oblasti, na Kosovu i Metohiji i u Makedoniji svrstana u isto područje – Južnu Srbiju, kako su tada nazivani ovi krajevi. Kasnije (27 februara 1922. g.) navedena uredba je zamijenjena Zakonom o proširenju važnosti svih zakona Kraljevine Srbije na oslobođene i prisajedi- njene oblasti u toku balkanskih ratova.

U skladu sa Vidovdanskim ustavom iz 1921. prva administrativna podjela Kraljevine SHS izvršena je Uredbom o podjeli zemlje na oblast od 26. aprila 1922.g., koja je imala snagu zakona. Ovom Uredbom uređeno je da Okrug pljevaljski bude u sastavu Užičke oblasti sa sjedištem u Užicu. Užičku oblast sačinjavali su okruzi: užički, bjelopoljski, prijepoljski i pljevaljski. Okruge su sačinjavali srezovi, a srezove gradovi i opštine. Oblasti su bile pravna lica sa posebnim budžetom i dvije vlasti: državna i samoupravna. Na čelu državne vlasti stajao je veliki župan kao najviši politički predstavnik vlade i organ centralne državne uprave preko koga je ona ostvarivala državni program. Organi samoupravne vlasti u oblasti bili su: Oblasna skupština i Oblasni odbor koji su brinuli o oblasnim finansijama, privredi i javnim službama, prikupljali statističke podatke, podnosili izvještaje i davali mišljenja na zakonske propise.

Okružni načelnici kao starješine okruga bili su pomoćni organi velikog župana. Oni su u njegovo ime vršili nadzor nad sreskom samopuravom i brinuli o organizaciji vlasti, društvenom i privrednom životu u okrugu. Srez je bio jedinica lokalne samouprave sa svojstvom pravnog lica u čiji djelokrug rada su spadale sreske finansije, sreski javni radovi, unapređenje poljoprivrednih imanja, zanatstva, industrije i zadrugarstva; osnivanje i upravljanje sreskim ustanovama; uvođenje i  održavanje ustanova za štednju i kredit, uzajamno pomaganje i davanje mišljenja na zahtjev Vlade, velikog župana i oblasne samouprave. Na čelu sreza stajao je sreski poglavar koji je bio vršilac opšte uprave u srezu. Organi sreske samouprave bili su: sreska skupština koja je birana opštim, javnim, neposrednim i tajnim glasanjem (na svakih 1.500 stanovnika biran je jedan član) i sreski odbor (predsjednik i četiri člana) bio je izvršni organ sreske samopurave koji je izvršavao njene odluke, rukovodio sreskom administracijom i vršio nadzor nad sreskim ustanovama.

Opštine

Sve do 1933. g. do donošenja jedinstvenog zakona o opštinama u Kraljevini Jugoslaviji/SHS primenjivani su raniji propisi o opštinama koji su važili u zemljama koje su ušle u sastav jugoslovenske države. Prema Zakonu o opštini Kraljevine Srbije od 5. Jula 1903. koji je primijenjen u južnim novooslobođenim krajevima, opštine su bile osnovne upravne i sudske jedinice. U svojim unutrašnjim poslovima definisane su kao samoupravne, a kao dijelovi državne cjeline potpadale su pod nadzor viših državnih vlasti. Opština je bilo dvojakih, seoskih i varoških. Organi u opštini bili su: Opštinski zbor (zbor svih puno- ljetnih građana koji su godišnje plaćali 15 dinara poreza); Opštinski odbor i Opštinski sud. Opštinski zbor birao je predsjednika opštinskog suda, kmetove i odbornike; rešavao o porezima; otuđenju opštinskih imanja, o opštinskim građevinama i preduzećima, rje- šavao o pijacama, nazivu opština, opštinskih sudnica i opštinskom kuluku. Predsjednik Opštinskog zbora bio je predsjednik Opštinskog suda. Opštinski zbor bio je izvršni organ u opštini.

U selima je postojao Seoski sastanak, sastanak svih glasača sela koji su sačinjavali jednu opštinu, na kome se vršio izbor seoskog kmeta, seoskih punomoćnika, čitale objave seoskih i državnih vlasti.

Zakon o opštinama u jugoslovenskoj državi donijet je tek 14. marta 1933.g.  Prema ovom zakonu opštine su bile samoupravna tijela i pravna lica.  Organi opštine bili su: predsjednik, Opštinski odbor i Opštinska uprava. Zakonom o banskoj upravi iz 1929. g. u Kraljevini Jugoslaviji ustanovljeno je devet banovina i uprava grada Beograda kao posebna cjelina.59 Pljevlja i pljevaljski kraj su ušli u sastav Zetske banovine sa sjedištem na Cetinju. Banske uprave su imale svojstvo pravnog lica, svoju imovinu, prireze, dažbine i prihode od kojih su utvrđivale svoj budžet i rashode trošenja raspoloživih sredstava. Na čelu banske uprave stajao je ban koji je bio predstavnik vrhovne vlasti u banovini i istovremeno vršio najvišu političku i opštu upravnu vlast u banovini. Banska uprava imala je odjeljenja, odsjeke i odjeljke (referate). Postojala su sledeća odjeljenja: opšte, upravno, poljo- privredno, prosvjetno, tehničko, odjeljenje za narodno zdravlje i socijalnu politiku i finansijsko odjeljenje. U svakoj banovini kao samoupravna tijela postojala su Banovinsko vijeće i Banovinski odbor.

Izbor prve opštinske uprave 1918, prvih odbornika 1920.

Kada je austrijska okupatorska vlast 2/15. Oktobra 1918. g. napustila Pljevlja sve do konačnog povlačenja njene vojske i oslobođenja Pljevalja na dan 14/27. Oktobra 1918. godine u Pljevljaima nije bilo regularne vlasti, pa je narod bio nezaštićen od pljački i nasilja pljačkaških grupa i pojedinaca, kao što je bila banda Petra Dakića. Predstavljajući se kao komite ove grupe su u ime „nove vlasti” otimale novac, zlato, nakit, odjeću, hranu i drugo, prvo u muslimanskim kućama a potom u svim kućama gdje nije bilo muške glave. Od ovih bandi morao je da se za izvjesno vrijeme skloni u Prijepolje prota Savo Vukojičić, prvi predsjednik opštine Pljevlja, odmah po izboru na ovu dužnost. Kada su jedinice srpske vojske ustanovile red i mir, život je mogao da krene mirnim tokom.

Prva sjednica Opštinskog odbora održana je istog dana nakon oslobođenja, 14/27. oktobra 1918. g. Za predsjednika je izabran prota Savo Vukojičić, sekretar Stevan Debeljević i članovi: Aleksa Bajić, Lazar Šećerović, Ilija Samardžić, Momčilo DŽuverović, Stevan Jovašević, Niko Pejatović, Risto Vukotić, D. Hadžikadrić, Gvozdo Bajić, Pero Janićijević, Mihailo Živković, Dašo Grujičić, Murat Trhulj, Uroš Milinković, Đorđe Janićijević, Jakša Popović, Mahmut Manović i Omer-beg Selmanović. Prvoj sjednici prisustvovali su i komandant mjesta, potpo- ručnik David Lončarević i okružni načelnik profesor Nikola Minić. Na drugoj sjednici opštinskog odbora od 30. oktobra 1918. g. konstituisana je opštinska uprava: za kmetove su određeni – Aleksa Bajić, Uroš Milinković i Omer-beg Selmanović; za sekretara Stevan Debeljević, za prvog pisara Milkan Debeljević, a za drugog Kosta Milošević; nadzornik čistoće bio je Petar Janjušević; 10 žandarma za održavanje javnog reda i mira i apotekar Risto Vukotić. Nakon konsti- tuisanja, opštinska uprava pristupila je organizovanju javnih službi i poslova i snabdijevanju stanovništva: uređenje opštinskih taksi, davanje u zakup opštinskih dućana i drugih objekata i radnji; davanje odobrenja za otvaranje radnji, naseljavanje, prodaju stoke, uvoz, izvoz i prodaju robe, hrane i pića i drugih namirnica;. odre- đivanje cijena gasu, šećeru i drugim namirnicama; ukidanje opštinskog kuluka; pomoć siromašnim licima; izdavanje uvjerenja o vladanju za vrijeme rata i izdavanje drugih dokumenata; izdavanje majdana uglja pod zakup; utvrđivanje opštinskog budžeta, postavljanje članova školskih odbora, utvrđivanje stanarine; obrazovanje komisije za procjenu ratne štete i dr.

Zbog iscrpljenosti u radu i zauzetošću drugim obavezama prvi predsjednik Savo Vukojičić na sedmoj sjednici Opštinskog odbora 2. januara 1919. g. podnio je ostavku. S pozivom na akta Izvršnog narodnog odbora i akta Okružnog načelstva u Pljevljima od istog dana za predsjednika Opštine Pljevlja određen je Omer-beg Selmanović koji je ovu dužnost obavljao vrlo kratko.

Predsjednici  opštine  Pljevlja  u  Kraljevini SHS/Jugoslaviji bili su:

1. Savo T. Vukojičić, okružni protojerej 27. 10.1918.- 2. 1. 1919.

2. Omer-beg Selmanović, trgovac, 1919.

3. Aleksa Bavčić, trgovac, 1919-1920.

4. Abdulah Karahmetović, trgovac, 1920-1923.

5. Murat Hadžiatlagić, trgovac, 1923-1928.

6. Mehaga Pašović, trgovac, 1928-1932.

7. Bogdan R. Nenadić, pravnik, 1932-1942.

Na mjestu načelnika Okruga pljevaljskog zbog obavljanja dužnosti narodnog poslanika prof. Nikolu Minića od januara 1920. godine zamijenio je Dragiša Peruničić.

Predsjednici seoskih opština bivali su ugledni i imućni domaćini iz tih sredina: Gruban Petrović u Kosanici, Jevrem Tanjević u Bobovu, Milovan Starčević u Meljaku, Mitar Janjušević u Matarugama, Živko Drobnjak u Otilovićima, Simeun Borović u Boljanjićima, Bajo Pivljanin u Gotovuši, Mina Rondović, Marinko Golubović i Miloš Peruničić u Prenćanima i drugi.

Politički život

Organizovani politički život u Pljevljima počinje tek poslije Prvog svjetskog rata. Ni jedna politička stranka nije bila organizovana. I prvi poslijeratni zborovi građana u Pljevljima su bili slabo posjećeni i loše organizovani: Zbor građana zbog skupoće, početkom avgusta 1920. otvorio je profesor Gimnazije Vlatko Samardžić i radikalni zbor 15. avgusta.

Okružno načelstvo na čelu sa načelnikom Dušanom D Peruničićem62   činilo je sve da se prvi izbori za opštinske odbornike valjano pripreme i sprovedu. Za prenos glasačkog materijala od Kosovske Mitrovice zakupljen je auto za 2.500 dinara. Jovan Ćetković, privremeni honorarni učitelj u Gimnaziji u članku Uspomene iz pljevaljske Gimanzije o prvim izborima pribilježio je sledeće:

„Uskoro su bili zakazani i opštinski izbori za varoš Pljevlja. Muslimanska vjerska organizacija, kao najjača politička grupa u mjestu, istakla je svoju kandidatsku listu za ove izbore. Istakli su svoje liste i radikali i demokrate. Nas nekoliko mlađih ljudi (Đorđe Popović, Vlatko Samardžić, Vuk Lacmanović – nastavnici Gimnazije; Miloš Tošić, učitelj, Milan Terić, poreski činovnik, i još neki čijih se imena više ne sjećam) održali smo nekoliko noćnih sastanaka sa predstavnicima pljevalj- skih radnika i zanatlija, i na kraju odlučili da i mi istaknemo za ove izbore kandidaciju, pod imenom radničke liste…

Izborna kampanja bila je vrlo živa i žučna. Muslimanska lista (aga, begova, hodža i muftija) dobila je apsolutnu većinu na izborima. Radikali su dobili tri, demokrati dva, a naša radnička lista dva mandata. Stariji đaci Pljevaljske gimanzije, iako krišom, bili su nam dobri agitatori i revnosno su raznosili izborne proglase i lijepili ih noću po varoškim kućama. LJuti na ovakav rezultat izbora, radikali i demokrati nijesu poslali svoje odbornike u opštinu. Oni su se odlučili na opstrukciju. Sa naše liste išli smo u ‘belediju’ (opštinu) – Đorđe Popović i ja. Tokom mnogih sjednica nas dvojica imali smo dosta žučnih rasprava i svađa sa begovsko-aginskom većinom u opštini. Naša im je opozicija bila vrlo teška i često ih je dovodila do pravog bjesnila.

Radikalski predstavnici su, za sve ovo što je nastalo u pljevaljskoj čaršiji i pljevaljskom kraju, optuživali nas, kao tajne agente Internacionale. A kao leglo ovih agenata označili su gimnaziju, u kojoj su zaraženi i nastavnici i đaci.“

Nakon ovih događaja žandarmi su rasturili opštinsku upravu. Nezadovoljni muslimani inicirali su dolazak u Pljevlja parlamentarne grupe na čelu sa Mehmedom Spahom da ispitaju slučaj raspuštanja opštinske uprave i sukob pravoslavnih i muslimana u Pljevljima. Vlast je za sukobe okrivila socijaliste, profesore gimnazije koji su bili nosioci radničke liste. Potom je birana nova opštinska uprava i tražena politička i vjerska tolerancija, karakteristična za pljevaljsku sredinu.

Politička aktivnost u pljevaljskom kraju od 1920. do uvođenja lične vladavine Kralja Aleksandra (6. januara 1929.) odvijala se kroz političku borbu Radikalne i Demokratske stranke. U „početku većina pravoslavnih birača glasala je za demokrate, dok su muslimani uglavnom glasali za Radikalnu stranku. Razlog za ovakvu političku poziciju treba tražiti u načinu prilaženja ovih stranaka rešavanju agrarnih odnosa koji su bili centralno političko pitanje za narod ovog kraja.” Demokrate su tada po ovom pitanju bili radikalniji od Radikalne stranke. Radikali su takođe bili za agrarnu reformu ali su smatrali da bivšim agama i begovima treba dati određenu  nadoknadu za oduzetu zemlju. S druge strane Demokratska stranka je bila protiv isplate nadokande bivšim vlasnicima. Kako je većina stanovništva pravoslavne vjeroispovijesti bila bez svoje zemlje, zbog toga im je stav Demokratske stranke po pitanju agrarne reforme bio prihvatljiviji. Stanovništvo muslimanske vjeroispovijesti bilo je u suštini protiv političke agrarne reforme, a ako se ona već sprovodi zalagali su se za isplatu odštete bivšim agama i begovima, što je tada podržavala Radikalna stranka. Poslije Vidovdanskog ustava osnovana je DŽemijetska stranka koju je podržala većina muslimana. S druge strane zbog borbe sa odmetnicima iz pljevaljskog i bjelopoljskog kraja željena podrška muslimana Radikalnoj stranci je izostala.

Dio stanovništva koje je sarađivalo i jatakovalo Huseinu Boškoviću, Jusufu Mehonjiću i drugim, bojeći se represija, iselio se u Tursku i Bosnu. Na izborima 1925. u Okrugu pljevaljskom Demokratska stranka je opet imala većinu glasova. Borba radikala i demokrata za muslimansku podršku i glasove poslije prestanka sa radom DŽemijatske stranke 1924, nije imala uspjeha jer su muslimani podržali jugoslovensku muslimansku organizaciju iz Bosne i Hercegovine.

Demokratska stranka u Pljevljima imala je znatan dio pljevaljske inteligencije. NJeni članovi bili su ljudi raznih zanimanja i obrazovanja: dr Uroš Ružičić; učitelji: Mihailo Dragašević (predsjednik Mjesnog odbora), Dušan Radičević, Ristan Pavlović, Siniša S. Vukojičić, Pavle Pavlović, Mihailo Žugić; svešteni- ci: Slobodan Šiljak, Dušan Prijović; Mile Peruničić; sudija Periša DŽaković, Boško Bojović, Božo L. Martinović, Aleksa Bavčić; ljekari Pavle Branković, upravnik bolnice, seoski prvaci: Jevrem Tanjević, Josif Janjušević, Slobodan Purić; Jovan Šarac i dr. Članovi Demokratske stranke u Pljevljima oglašavali su se ili se pojedinci njima obraćali po pojedinim aktuelnim pitanjima. Ministarskom savjetu u Beogradu su se žalili zbog nepravilnosti u vezi dodjele koncesije Vojislavu Nenadiću za istraživanje i eksploataciju Rudnika uglja Pljevlja s predlogom da se rudnik da na korišćenje drugim koncesionarima koji koji bi ga narodu i državi prodavali po jeftinijoj cijeni.

Muslimanski prvak Muhamed Hadžismailović obraćao se Mihailu Dragaševiću radi ukidanja naredbe koja podržava seobu muslimana u Tursku. LJuba Davidović, predsjednik Demokratske stranke 5. oktobra 1935. g. pisao je Mihailu Dragaševiću da demokrate „pred narod moraju izlaziti samo sa istinom i bez demagoških obe- ćanja koja se bar za dogledno vreme ne mogu ostvariti… Razumom i razložnom kritikom svega, sredstvima koja neće štedeti najkrupnije interese državne i narodne…” U 1937. demokrate iz Pljevalja su se žalili Ministru prosvjete zbog čestih promjena nastavnika u gimanziji zbog čega veliki broj časova ostaje nezastupljen. Jednom riječi radi se o dinamičnoj aktivnosti ove stranke.

Radikalna stranka u Pljevljima imala je takođe jako uporište i znatan broj članova, glasača i simpatizera. Članovi su bili visoki državni činovnici, imućni trgovci i seoski prvaci. Između ostalih okružni načelnik i direktor gimnazije prof. Nikola Minić; prota Savo Vukojičić, prvi predsjednik opštine, trgovci Josif i Lazar Šećerović i Aleksa Bajić, apotekar Risto Vukotić, seoski prvak Gruban Petrović i drugi.

Uticaj revolucionarnog i komunističkog pokreta u pljevaljskom kraju bio je skroman. Vrijedno je pomena učešće profesora gimnazije sa Radničkom listom na prvim opštinskim izborima 1920. godine. Zahvaljujući podršci zanatlija i radnika dva profesora su tada izabrana za opštinske odbornike. Međutim, ta opštinska uprava  nije bila dugog vijeka. Vrlo brzo bila je zamijenjena. Centar revolucionarnih zbivanja bio je kod opozicionih stranaka, u gimnaziji i u Udruženju studenata Pljevljaka. Izvjesni uticaj na revolucionarna zbivanja koja su u Pljevljima tek hvatala korijene, i grupu intelektualaca (Josif Malović, Mišo Pavićević i druge) imao je raniji generalni sekretar KPJ, Sima Marković koji je zbog neslaganja po nacionalnom pitanju sa svojom partijom (nije bio za razbijanje Kraljevine Jugoslavije) juna 1933. g. bio  osuđen i protjeran u „srpski Sibir“- Pljevlja. Ni u zatočeništvu u udaljenim i zabačenim Pljevljima Marković nije mirovao. I ovdje je, iako budno praćen od policije, nastojao da politički djeluje. Zbog toga je 24. marta 1934. iz Pljevalja premješten u Sarajevo, iz Sarajeva u Čajniče odakle je otišao u emigraciju.66 O Markovićevom boravku u Pljevljima zna se veoma malo. U pismu ministru unutrašnjih djela, Živojinu Laziću od 19. jula 1933. Marković navodi da je bio kažnjen i protjeran u Pljevlja gdje je boravio sa ženom. Kako drugih prihoda, osim sopstvenog rada, nije imao molio je da mu se omogući da živi od svoga rada. U Pljevljima je stanovao u kući trgovca Jevđovića.

Uoči rata 29. marta 1939, došlo je do masovnog štrajka učenika starijih razreda Gimnazije koji su se pobunili protiv nepedagoškog odnosa pojedinih profesora i direktora škole prema nastavi i učenicima i neadekvatnog ocjenjivanja učenika. Učenici su pod uticajem tadašnjeg revolucionarnog vrenja u državi i društvu prvenstveno bili protiv vladajućeg režima, što nijesu mogli javno da saopšte, pa tek onda protiv nepedagoških postupaka direktora i nekih profesora, što nije sporno. Duhovi su se ustalasali, građanstvo je stalo u zaštitu đaka, kako bi zaštitili njihovu budućnost. Međutim, kazne su bile drastične: 17 učenika je udaljeno iz škole, 30 udaljeno na godinu dana; dva isključena za jednu školsku godinu; 19 isključeno za dvije školske godine; jedan isključen na tri godine; 11 isključeno za svagda iz svih srednjih škola u zemlji sa pravom polaganja privatnih ispita i četiri isključena iz svih srednjih škola bez prava polaganja privatnih ispita. Na brojne intervencije neke kazne su kasnije smanjene.

Nit borbe za poboljšanje postojećeg socijalnog stanja između dva svjetska rata u Pljevljima upotpunio je štrajk krojačkih radnika 1940. godine. Krojački radnici uputili su pismeni zahtjev Udruženju zana- tlija i svojim poslodavcima pojedinačno da im se povećaju zarade, da se uvede osmočasovno radno vrijeme, da se radnici socijalno osiguraju, da se zarade isplaćuju sedmično, da poslovođe ne smiju u radni odnos primati druge radnike dok traje štrajk i da svi poslodavci potpišu sa radnicima ugovor o radnom odnosu. Pošto zahtjevi nijesu prihvaćeni krojači su 18. avgusta stupili u štrajk i štrajkovali do 18. septembra. Radnička solidarnost je podržala štrajk krojača za svoja prava. Fudbalski klub Breznik je organizovao utakmicu i prikupljeni prihod ustupio krojačima. Štrajk je okončan na taj način što su poslodavci pristali na ispunjenje zahtjeva krojača i sa njima zaključili kolektivni ugovor o radu koji je overilo ondašnje Zanatsko udruženje Esnaf.

Oganizacija KPJ u Pljevljima prije Drugog svjetskog rata bila je malobrojna i bez većeg uporišta u narodu. Radi se o partiskoj ćeliji od svega 11 članova. Organizacije SKOJ-a u Pljevljima nije bilo. Međutim, pljevaljska mladost, kao uostalom i mladost drugih sredina, željela je nešto novo u društvu i životu. To novo nijesu mogle pružiti posvađane vodeće građanske partije i regionalno rukovodstvo u zemlji. Jednom dijelu omladine učinilo se da će to novo pružiti KPJ i njeno rukovodstvo. Za tu političku opciju opredijelio se i dio novih naraštaja iz nekih starih građanskih porodica.

Zna se da je u Pljevljima tridesetih godina 20-tog vijeka boravio i Slavko Kvaternik, jedan od ideologa ustaškog pokreta. NJegov boravak svakako nije bez bio bez političkih planova.

Izbor narodnih poslanika

Prema Ukazu regenta Aleksandra od 7. Decembra 1918. Narodna skupština Kraljevine Srbije nastavila je rad do konstituisanja Skupštine kraljevstva SHS. Sa radom su nastavili i izvršni organi pokrajinskih skupština. Na osnovu novog ukaza regenta Aleksndra od 24. februara 1919. g. izabrani su delegati svih postojećih skupština, odnosno njihovih izvršnih organa i isti se sastali u Beogradu 1. marta 1919. i konstituisali Privremeno narodno predstavništvo Kraljevstva SHS. Crna Gora u granicama do 1912. je u zajedničkom parlamentu bila zastupljena sa 12 poslanika iz sastava Velike narodne skupštine srpskog naroda u Podgorici. Južna Srbija, gdje je uključeno i pljevaljsko područje, posle sprovedenih neposrednih izbora bilo je zastupljeno sa 24 poslanika. Iz Prijepoljskog okruga, gdje su spadala i Pljevlja za narodne poslanike izabrani su prof. Nikola Minić, direktor pljevaljske Gimnazije i profesor Aleksa Stanišić iz Prijepolja, inače ministar narodnog zdravlja.

Prema zakonu o izboru narodnih poslanika iz 1920. izborni okruzi u Srbiji, Bosni i Hercegovini, bili su isti kao administrativni okruzi, sa izuzetkom administrativnih okruga: prijepoljski, pljevaljski, bjelopoljski i beranski za koje je određeno da čine jedan izborni okrug, okruzi zvečanski i raški da budu jedan okrug. Na svakih 30.000 stanovnika birao se 1 poslanik uključujući u ovaj broj i kvalifikovanog poslanika sa završenim fakultetom ili višom spremom. Pravo biranja poslanika imali su muškarci, državljani Kraljevine SHS sa navršenom 21 godinom života. Oficiri, aktivni i u nedejstvu i vojnici pod zastavom nijesu mogli da glasaju. Za poslanike je mogao biti izabran svaki onaj koji ima pravo biranja, da uživa sva građanska i politička prava, da stalno živi u zemlji, da je navršio 25 godina života i da zna čitati i pisati. Policijski i poštanski činovnici nisu se mogli kvalifikovati za poslanika.

U Izbornom okrugu prijepoljsko-pljevaljsko- bjelopoljsko-beranskom izabrani su slijedeći poslanici:

1. Sreten Vukosavljević iz Prijepolja, učitelj i inspektor za agrarnu reformu na demokratskoj listi 1,

2. Mihailo Kurtović, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi 1,

3.  Mustafa  Salihbegović,  muftija  u  Bijelom Polju, muslimanska lista,

4.  dr  Pavle  Čubrović,  docent  Univerziteta  u Beogradu, kvalifikovani poslanik.

Izbori za narodne poslanike 1923, 1925. i 1927. g. vršeni su po Zakonu o izmjenama i dopunama zakona na osnovu koga su izvršeni izbori za Ustavotvornu skupštinu 1920. g. koji je donijet 27. juna 1922. g.

U izbornom okrugu Prijepoljsko-pljevaljsko- bjelopoljsko-beranskom po navedenom zakonu 18. marta

1923. g. izabrani su slijedeći poslanici:

1. Sreten Vukosavljević, učitelj iz Prijepolja na listi Samostalne demokratske stranke,

2.   Svetomir   Borisavljević,  advokat   iz   Nove Varoši na listi Demokratske stranke,

3.  Derviš  Šećerkadić,  okružni  muftija  iz Pljevalja, na listi DŽemijeta;

Osmog februara 1925.g. za poslanike su izabrani:

1. dr Miloš Trifunović, ministar vjera, Radikalna stranka,

2. Husejin Jusufspahić, posjednik, Radikalna stranka; Jedanaestog septembra 1927.g.:

1. Mihailo Dragašević, učitelj u Pljevljima, Demokratska stranka;

2. Muhamed Hašimbegović, trgovac;

3. dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta.

Desetog septembra 1931. g. donijet je novi Zakon o izboru narodnih poslanika za Narodnu skupštinu koji je utvrdio broj poslanika za svaku banovinu. Za poslanike se moglo birati lice koje je državljanin Jugoslavije, sa navršenih 30 godina života i da zna da čita i piše službenim jezikom. Narodni poslanici nijesu mogli biti u isto vrijeme državni liferanti ili državni preduzimači, ni aktivni državni činovnici. Zakonom o izmjenama i dopunama ovog zakona od 10. septembra 1931. g. u čl. 4 dodat je novi stav koji glasi:„u banovinama koje imaju više srezova no što im pripada mandata spajaju se po dva sreza u jedan i to: fočanski i pljevaljski; mileševski i pribojski i drugi srezovi.”

Na osnovu ovog izbornog zakona sa manjim izmjenama birani su poslanici na svim izborima do Drugog svjetskog rata:

Osmog novembra 1391. g. izabrani su:

1. Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljimа

2. Šukrija Kurtović, generalni inspektor „Šipada” iz Sarajeva;

Petog maja 1935. g.:

1. Vojislav Nenadić (zamjenik Derviš Selmanović) na kandidatskoj zemaljskoj listi Petra Živkovića, kao jedinoj listi;

Osmog decembra 1938. g.:

1. Šefkija Selmanović, trgovac u Pljevljima,

2. Muhamed Hašimbegović, trgovac u Prijepolju.

Izbor senatora

U Kraljevini Jugoslaviji Senat (gornji dom parlamenta) uveden je Ustavom iz 1931. g. i postojao je do 1941. g. Prema Ustavu i Zakonu o izboru senatora od 30. septembra 1931. godine73  Senat je imao 72 člana (46 je birano u banovinskim sjedištima, a 18. je kralj imenovao). Mandat senatora trajao je 6 godina, s tim što se svake treće godine birala polovina onih kojima je istekao mandat. Svaka banovina i grad Beograd činile su jednu izbornu jedinicu. Na svakih 300.000 posredno je biran jedan senator. Pravo da biraju senatora po zakonu imali su: narodni poslanici, banski vijećnici dotične banovine i predsjednici (načelnici) opština. Za senatore su birani ugledni državljani Kraljevine koji su navršili 40 godina života i koji su govorili, čitali i pisali narodnim jezikom. Isto lice nije moglo istovremeno biti poslanik i senator, a senatori nisu mogli biti u isto vrijeme državni liferanti i državni preduzimači. Senat se sastajao i prestajao sa radom kada i Narodna skupština.

Prema objavi Državnog odbora Zetska banovina birala je tri senatora. Jedan od njih je bio Milovan DŽaković, sin vojvode Tripka DŽakovića iz Šaranaca. Zahvaljujući pomoći ruskog knjaza Vasiljčikova, ško- lovao se u Petrogradu, u Rusiji (srednju školu i pravni fakultet), gdje je dostigao čin armijskog generala i načelnika Ministarstva vojnog. Od 1895. do 1899. bio je u državnoj službi u Crnoj Gori. Zbog apsolutističke vladavine kralja Nikole morao je da emigrira iz zemlje i vrati se u Rusiju, gdje je ponovo stupio u službu Ministarstva vojnog u Petrogradu. Kao sudski referent učestvovao je u rusko-japanskom ratu 1905. g. Nakon stvaranja Kraljevstva SHS, 1920.g. vraća se u svoju zemlju i u državnoj upravi zauzima važne položaje: inspektor

Ministarstva unutrašnjih djela 1920-1922; izaslanik ovog Ministarstva u Crnoj Gori radi saniranja društveno- političkih prilika 1921-1922; veliki župan Zetske oblasti 1922-1927. g. kada je penzionisan. Ukazom kralja Aleksandra 1933. g. naimenovan je za senatora Zetske banovine. Umro je i sahranjen na Cetinju 1942. godine.

Na  predlog  kralja  senator  Zetske  banovine  od 1932.  bio je  i Svetozar Tomić, profesor istorije i geografije, nacionalni radnik, predsjednik crnogorskog narodnog odbora za ujedinjenje Crne Gore i Srbije. Kraljev senator je bio i Sreten Vukosavljević, učitelj i prosvjetitelj iz Prijepolja, agrarni povjerenik i ministar, poznati sociolog i profesor sociologije sela.

Popis stanovništva

Na osnovu Odluke o popisu od 31. marta 1920. prvi popis stanovništva74 u Kraljevini SHS organizovan je 31. januara 1921. godine kada jugoslovenska država u administrativnom pogledu nije još bila jednoobrazno uređena. Pokrajine, njih sedam: sjeverna i južna Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Dalmacija, Hrvatska i Slavonija sa Međumurjem, Slovenija sa Prekomurjem, Banat, Bačka i Baranja obrazovane su po tom popisu onako kako su ušle u jugoslovensku državu 1918. Popis je obuhvatio stanovništvo, zgrade, stanove i stoku. Novina je bila da se popisivalo služenje u vojsci i učešće u oslobodilačkim ratovima 1912-1918.Prema popisu od 31. januara 1921. u Okrugu Pljevlja živjelo je ukupno 26.798 stanovnika od kojih 13.685 muških (vojnika 819) i 13.113 ženskih osoba. U varoši Pljevlja živjelo je 6.350 žitelja; u seoskim opštinama sreza pljevaljskog (Ilino Brdo, Kosanica, Premćani, Hoćevina, Otilovići i Mataruge) 11.066 i u srezu Boljanići (Boljanići, Bukovica, Gotovuša, Bobovo i Meljak) 9.376 stanovnika. Pravosla- vnih je bilo 17.306, muslimana 9.356, katolika 134 i dva Jevreja. Zbog ratnih nedaća, epidemija i nemaštine znatno se smanjio broj stanovništva, posebno gradskog. U popisu je izuzetno zanimljiv spisak stanovništva po godinama rođenja od 1806. do 1921. godine. Zabilježeno je da je bilo čak 33 stanovnika starija od 100 godina; 15 od 95-100 g., 7 od 90-94 g. Najstariji stanovnici te 1921. g. imali su 115 godina (1), 112 godina (1), 111 godina (1), 109 godina (2), i 106 godina čak četiri žitelja.

Na osnovu ovih podataka da se zaključiti da su pojedinci i pored brojnih epidemija, čestih ratova, gladi i nemaštine i nedostatka elementarne medicinske zaštite i pomoći, doživjeli duboku starost. Biološki, nacija je bila vrlo vitalna i natalitet visok.

Na osnovu Zakona o popisu stanovništva, poljoprivrednih gazdinstava i stoke od 31. januara 1931 i Pravilnika od 24. februara 1931. drugi redovni popis izvršen je 1. aprila 1931. g. Novo je bilo to što su popisivana i domaćinstva.

U srezu pljevaljskom (grad Pljevlja i 12 seoskih opština) u 5.506 domaćinstava i 5.205 kuća 1931. godine, živjelo je ukupno 33.196 stanovnika, od čega 16.963 muških i 16.233 ženske osobe. Pravoslavnih je bilo 23.698, muslimana 9.187, rimokatolika 298, evangelista i nepoznate konfesije 3 stanovnika. Pismenih je bilo 6.797 ili 31,7 %, nepismenih 14.621 ili 68,3 %.

Sudstvo

Ukazom regenta Aleksandra od 30. jula 1919. i Zakonom od 30. juna 1922. riješeno je da se Ustav od 5. jula 1903. godine zajedno sa svim zakonima ranije Kraljevine Srbije proširi na 16 novooslobođenih okruga na jugu zemlje među kojima i na Okrug pljevaljski. Ovim su propisom Pljevlja svrstana u teritoriju Južna Srbija sa administrativnim centrom u Skoplju.

Zakonom o ustrojstvu sudova od 12. avgusta 1919. mijenja se i dopunjuje Zakon o ustrojstvu sudova Kraljevine Srbije od 20. februara 1865. g. tako što se u novooslobođenim južnim krajevima formira 18 prvostepenih sudova u većim mjestima i dva apelaciona suda koja stoje na prvostepenim sudovima kao sudovi drugog i poslednjeg stepena, sa sjedištem u Beogradu i Skoplju. Novoformirani apelacioni sud u Skoplju, od 5 sudija, bio je nadležan za 18 novoformiranih prvostepenih sudova u Makedoniji, na Kosovu i Metohiji i u Raškoj oblasti, među kojima je i nad prvostepenim sudom u Pljevljima. Nad prvostepenim i apelacionim sudovima stajao je Kasacioni sud u Beogradu.

Prema sjećanju i zabilješkama Vasiljke Jovašević iz Pljevalja, ondašnjeg zvaničnika, Prvostepeni sud u Pljevljima počeo je da radi u januaru 1920. Prvi predsjednik suda bio je Radule Jauković, koga je ubrzo zamijenio Petar Jelić. Poslije njega predsjednici su bili: Božidar Prokić, Jeremija Jeremić, Čedomir Stanković i Milan Jovanović. Prve sudije bili su: Bogdan Bojović, Mihailo Bajić i Vasilije Pepić, kasnije Momčilo Nedić, Dušan Bajić, Živadin Anđelković i Đorđo Jovašević. Pljevaljski prvostepeni sud imao je dobro organizovanu kancelariju koju su činili: sekretar suda, pisari, arhiva, računovođa, prevodioci sa turskog jezika, zvaničnici, kurir, šef zatvora i čuvar koji je bio pri sudu. Sud je važio za dobro organizovan državni organ. Inspektor Tadić, u izvještaju Ministarstvu pravde, je zabilježio „ovo je jedan od najsređenijih sudova koji sam posjetio“. Pošto nije imao svoju zgradu sud se više puta selio. U početku je bio smješten u zgradi u kojoj je kasnije bilo sresko načelstvo. Nakon dvije godine rada sud se preselio u Krstatu kasarnu a potom u kuću DŽakovića.

Sreski sud u Pljevljima kao inokosni sud vršio je sudsku vlast u prvom stepenu u građanskim parnicama, trgovačkim i mjeničnim predmetima, vanparničnim predmetima i predmetima izvršenja kao i krivičnim predmetima prema naređenju, vodio zemljišne kata- starske knjige i rješavao zemljišne sporove, ukoliko to nije pripadalo okružnom sudu.

U rad posebnih sudova za građanske sporove spadali su i opštinski (mjesni) sudovi kao prvostepeni sudovi koji su sudili u svim krivičnim građanskim stvarima za čije je suđenje bio nadležan sudija pojedinac. Opštinski sud bio je neposredna vlast u opštini. Činili su ga: predsjednik, dva kmeta i djelovođa. Ovaj sud je vršio policijsku, samoupravnu, upravnu, izvršnu i sudsku vlast, sudio je u građanskim sporovima i u građanskom sudskom postupku kao i u manjim krivičnim djelima; upravljao opštinskim imanjima i bio obavezan da ga ispiše, premjeri i ubaštini; starao se o naplati opštinskih prihoda; u dogovoru sa Opštinskim odborom izdavao je dokaze o srodnosti, vladanju i imovnom stanju stanovnika u opštini; propisivao opštinske takse; nadzirao rad staraoca imanja i matičnih knjiga stanovništva; vodio spisak članova opštine, spisak glasača i poreskih obveznika.

Prema članu 109. Vidovdanskog ustava iz 1921. predviđeno je da u porodičnim i naslednim poslovimа muslimana sude šerijatske sudije. Sve do 1929. ovi predmeti su bili u nadležnosti prvostepenih sudova. Prema zakonu o uređenju šerijatskih sudova i o šerijatskim sudijama iz 1929. „u porodičnim i naslednim predmetima muslimana kao i u predmetima islamskih vakufa, vrše sudsku vlast u prvom stepenu posebna odeljenja sreskih sudova, kojim je naziv Sreski šerijatski sud, a u drugom i poslednjem stepenu posebno odeljenje apelacionih sudova kojima je naslov „Vrhovni šerijatski sud.“

Shodno zakonskoj odredbi kod Sreskog suda u Pljevljima u čijem je području živjelo više od 5.000 muslimana postavljeno je posebno odjeljenje kao Sreski šerijatski sud i posebno odjeljenje kod Apelacionog suda u Skoplju kao Vrhovni šerijatski sud. Na šerijatske sudove primjenjivane su i odredbe Zakona o uređenju redovnih sudova o davanju pravne pomoći, o sudskom odmoru i odsustvu, sudskoj upravi i pravu nadzora poslovanja sreskog suda od strane predstavnika Vrhovnog šerijatskog suda koga je određivao predsje- dnik Apelacionog suda u tom mjestu. Prvi predsjednik Sreskog šerijatskog suda u Pljevljima bio je Sejfulah Šećerkadić koji je na toj dužnosti bio do 1937. g. Zamijenio ga je Abdulah Azabagić. Prvu advokaturu u Pljevljima otvorio je Radule Jauković. Potom su advokatsku kancelariju imali Savo Petrović, Dušan Velić i Ilija Stanić.

Agrarna reforma

Većina zemljišta u Južnoj Srbiji, gdje su svrstana i Pljevlja, pripadala je bivšim gospodarima-čitluk sahibijama (agama i begovima). Zemljoradnici koji su obrađivali zemlju i na njoj živjeli do 1912. bili su u vrlo teškom političkom i ekonomskom položaju. Zbog toga je agrarna reforma u Kraljevstvu SHS bila jedna najurgentnija potreba iz političkih, socijalnih i ekonomskih motiva.

U cilju smirivanja društveno-ekonomskih prilika u zemlji regent Aleksandar Karađorđević je u Proklamaciji od 6. januara 1919. i prestonoj besjedi, prilikom otvaranja privremenog narodnog predstavni- štva 16. marat 1919. obećao pravedno rješavanje agrarnog pitanja, ukidanje kmetstva i velikih zemljišnih posjeda, podjelu viška zemlje siromašnim zemljoradnicima, s pravom odgovarajuće nadokande dotadašnjim vlasnicima.

S obzirom na značaj, obim i složenost agrarno pitanje je po rangu dolazilo odmah iza pitanja uređenja oblika državnog ustrojstva. Zbog toga je za rješavanje ovog pitanja bilo formirano posebno Ministarstvo za agrarnu reformu i njegovi područni organi: Agrarna direkcija u Skoplju, okružna agrarna povjereništva u većim mjestima, među kojima i u Pljevljima i sreski povjerenici. Sreski poverenik u Pljevljima bio je Simo Šiljak. Kao posebni pravni akt sa zakonskom snagom 25. februara 1919. donijete su Prethodne odredbe za spro- vođenje agrarne reforme. Ovim propisom ukinuti su kmetovski (čifčijski) odnosi u južnim novooslobođenim krajevima, bivši kmetovi proglašeni su slobodnim vlasnicima dotadašnjih kmetovskih imanja, a dotada- šnjim vlasnicima država je garantovala odštetu, što je predviđeno da se uredi posebnim zakonom. Do tada predviđeno je, da se dotadašnjim vlasnicima izdaje, kada zatraže, privremena renta.

Prethodnim odredbama iz 1919. u južnim novooslobođenim krajevima razriješen je čifčijski odnos na oko 280.000 hektara zemlje i kod 5.893 čitluk sahibija. Procijenjeni jednogodišnji prihod na tu zemlju iznosio je oko 110.000.000 dinara. Do kraja 1929. bivšim vlasnicima iz budžetskih kredita isplaćeno je 80.641.666,66 dinara, što ih nije zadovoljilo pa su NJ. V. Kralju Aleksandru često stizale molbe ranijih vlsanika za isplatu rente. Dvor je sa Ministarstvom poljoprivrede činio dodatne napore da se pronađu dodatna sredstva za isplatu.

U pogledu šuma Prethodne odredbe predvidjele su da „svi veći šumski posjedi prelaze u državnu svojinu,” uz prava vlasnika na oštetu i zemljoradnika na sječu drva za ogrev i popašu.

Vidovdanski ustav iz 1921. g. u čl. 42 propisao je da se feudalni odnosi smatraju pravno ukinutim danom oslobođenja od tuđinske vlasti. Eksproprijacija posjeda i razdioba imali su se zakonom provesti, tako da se kemtovi i uopšte obrađivači zemlje utvrde i ubaštine kao slobodni sopstvenici državnih zemalja, ne pla- ćajući za to nikakvu odštetu.

Agrarno pitanje konačno je razriješeno (likvidirano) Zakonom o uređenju agrarnih odnosa u ranijim pokrajinama južne Srbije i Crne Gore iz 1931. Bivše čifčije (kmetovi) proglašeni su vlasnicima zemlje, dok je agama i begovima država grantovala i isplatila oštetu.

Za raspravljanje agrarnih odnosa ministar poljoprivrede je obrazovao 88 sreskih agrarnih sudova, među kojima i Sreski agrarni sud u Pljevljima i Vrhovni agrarni sud u Skoplju kao drugostepeni i konačni sud. Čivčijama je dodjeljivano 5 hektara zemlje uz mogućnost da im sud ostavi još 5-15 hektara u zavisnosti od boniteta zemljišta. Ako je zadruga naseljenička bila veća moglo joj se ostaviti i više zemlje. Nadoknada bivšim vlasnicima, koji svoje pravo dokažu kod nadležnih sudova, isplaćivana je od strane države i to odmah u gotovom novcu od državnih obveznica. Za kuće i ekonomske zgrade nije priznavana nadoknada.

Agrarni sudovi svojim presudama oglašavali su obrađivače sopstvenicima zemlje i bivšim gospodarima dosuđivali nadokandu koju je plaćala država iz sume od 100 miliona dinara, dodajući rentu od 3 % od 1919. g. Po izvršenoj presudi Vrhovnog agrarnog suda u Skoplju bivše čivčije, sada sopstvenici imanja koja su obra- đivali, mogli su da ubaštine dobijeno zemljište. Izuzetak su zemljišta koja je država otkupila za lica iz drugih odnosa (napoličari, ćesalije, jareglije, momci i kirijaši) koja su opterećena hipotekom za račun države kao povjerioca i ona su joj služila kao zaloga do konačne naplate duga.

Pod udar agrarne reforme u pljevaljskom kraju došla su imanja manastira Sv. Trojica i imanja nekoliko veleposjednika. Manastirska imanja bila su upisana u spiskovima: 1) sreza pljevaljskog u površini od 30 hektara i godišnjem prihodu od 85.000 dinara, 2) sreza boljanićkog u površini od 300 hektara i godišnjim prihodom od 68.000 dinara. 3) sreza pribojskog u površini od 480 hektara i godišnjim prihodom od 80.000 dinara, 4) sreza novovaroškog u površini od 100 hektara i godišnjim prihodom od 60.000 dinara.

Iguman Serafim DŽarić je na ime privremene rente potraživao za ovo imanje iznos od 500.000 dinara. U odgovoru Ministarstva poljoprivrede od 18. Septembra 1931. navedeno je da je manastir na ime haka do 1929. primio ukupno 96.866 dinara i za 1930. i 1931. Još 109.200 dinara. Zbog nedostatka finansijskih sredstava nije se moglo više isplatiti, čak ni poslije tužbe nadležnom sudu, koju je podigao iguman DŽarić.

Porodica Selmanović (Ferko, Mehmed i Derviš) obratila se NJ. V. Kralju Aleksandru 1926. za isplatu rente za 45 čitluka (546 hektara) u srezu pljevaljskom, srezu boljanićkom, srezu pribojskom i srezu mileševskom. Za ovo imanje do kraja 1931. godine isplaćeno je na ime rente ukupno 316.882 dinara, što je znatno više nego što je po ustanovljenim kriterijumima pripadalo.

Za isplatu zaostale rente za imanja u iznosu od 300.000 dinara Kancelariji NJ. V. Kralja obraćali su se i veleposednici Bajrović: Mehmed paša, Muhamed beg i Rašid beg, čiji je godišnji prihod iznosio 200.000, bez podataka o površini.

Ograničavanje državnih šuma

Ograničavanje državnih šuma bilo je jedno od najvažnijih pitanja koje je trebalo riješiti u novostvorenoj jugoslovenskoj državi. Zbog toga je formirano Ministarstvo šuma i rudnika koje je imalo zadatak  da  ujednači  zakonodavstvo,  da  uredi  sistem upravljanja šumama i rudnicima kao važnim državnim dobrima i da sredi pravno-imovinske odnose državnih šuma. Državne šume su ograničavane samo u Srbiji, Južnoj Srbiji (novooslobođenim krajevima) i Crnoj Gori, jer je u ostalim djelovima, osim u BiH ovo pitanje bilo riješeno prije ujedinjenja 1918. Najvažnije je bilo riješiti pitanje ograničavanja šuma u novooslobo- đenim krajevima u kojima turski Zakon o opštem zemljišnom posjedu iz 1858. g. (arce kanunname) i šumski Zakon iz 1869. g. nijesu izmijenili narodna shvatanja o svojini šuma, tj. da su one vlasništvo onoga koji ih iskorišćava. Turske tapije kojima je potvrđivano pravo uživanja na mirijskom (državnom) zemlji- štu shvatane su kao pravo vlasništva.

U izveštaju Inspektorata za šume u Skoplju iz 1919. g. predloženo je da Ministarstvo šuma i rudnika ospori pravo svojine na zemljišta pod šumom privatnim licima u novooslobođenim krajevima i da se tapije izdate za vrijeme turske uprave u ovim krajevima pošalju u Carigrad radi utvrđivanja autentičnosti. Međutim, kako sa Turskom još nijesu bili obnovljeni diplomatski odnosi ovo se nije moglo realizovati. Ukazom regenta Aleksandra od 30. juna 1919.  kojim su Ustav i svi zakoni Kraljevine Srbije prošireni na južne krajeve oslobođene u balkanskim ratovima nije priznato pravo svojine privatnim licima na šume u tim krajevima, držeći da prema turskim zakonima i Uredbi o šumarskoj struci Srbije privatna lica nijesu imala pravo svojine nad šumama.

Nakon sagledavanja ovog pitanja i analize postojećeg zakonodavstva 22. februara 1922. donijet je Zakon o ograničenju državnih šuma.  Po ovom zakonu vršeno je ograničavanje šuma do 1930. g. kada je donijet prvi Zakon o ograničavanju državnih šuma u Srbiji, Južnoj Srbiji i Crnoj Gori,  na osnovu koga je ubrzan ovaj proces. Zakon je sve šume razvrstao na državne, opštinske, seoske, manastirske, crkvene, vakufske, privatne, bratstveničke šume (u Crnoj Gori) i džematske ili zaselačke šume. Za ograničavanje šuma formirani su sudovi za ograničavanje državnih šuma koje su sačinjavali: 1 diplomirani pravnik, 1 šumarski stručnjak, prvenstveno starješina dotičnog šumarskog okruga i 1 državni agronom. Pravo svojine zadržavao je svaki pojedinac koji je imao urednu i od nadležnog suda potvrđenu tapiju ili privremene priznanice izdate od turske vlasti uživaocima mirijske zemlje po pravu uživanja. Na odluke suda za ograničavanje državnih šuma prijava (tužba) u zakonskom roku mogla se izjavati redovnom prvostepenom sudu. Odredbe da se pravo svojine može dokazivati državinom, a državina pomoću svjedoka, bez obzira na vrijednost spornog zemljišta, uslovila je da su u mnogim kompleksima privatnim licima dosuđeni odgovarajući posjedi.

Na presude prvostepenih sudova žalba se mogla izjaviti Apelacionom sudu u Skoplju, koji je sudio u drugom i poslednjem stepenu. Nakon ograničenja dotične državne šume prvostepeni agrarni sud je sastavljao granični protokol i skicu privremenog i ograničenog kompleksa sa svim parcelama i sve spise dostavljao Ministarstvu šuma i rudnika. Kada su sudske presude postale izvršne Ministarstvo je označilo u graničnim protokolima i skicama dosuđeno zemljište u odgovarajućoj veličini ili je vršeno brisanje parcela, proto kola i skica gdje su prijavioci odbijeni od traženja. Za ubaštinjenje ograničenih državnih, privatnih i drugih šuma, određen je bio rok od godinu dana.

Nakon stvaranja Kraljevstva SHS u Pljevljima je formirana Okružna šumska uprava koja je prvo bila pod  Direkcijom šuma u Skoplju, a potom Direkcije šuma u Sarajevu. Na šume u pljevaljskom području primjenjivali su se propisi iz turskog doba i propisi Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore. Državne šume nijesu bile razgraničene od privatnih, niti su se znali stvarni vlasnici.

Početkom 1920. godine pokrenuto je pitanje vlasništva Vaškovskih šuma, površine 1.003 hektara. Ovaj spor okončan je na taj način što je šuma ostala u vlasništvu porodica Knežević, Bojović iz Šaranaca i Moračana, crnogorskih podanika koji su ovu šumu kupili od muslimanskih begova Baltića, turskih podanika za „osam ćesa zlata” 1882. godine. Kao dokaz su poslužile izjave svjedoka i presuda crnogorskog suda o kupoprodaji navedenog zemljišta. Pomenuta bratstva su potom koristila pravo eksploatacije šuma.

Ograničavanje državnih šuma u Okrugu pljevaljskom otpočelo je odmah poslije oslobođenja. Na raspis Ministarstva šuma i rudnika Petar R. Mijušković, šef područne šumske uprave u Pljevljima 9. maja 1921. podnio je Glavnoj šumskoj direkciji u Beogradu predlog za razgraničenje šuma i izvještaj o privatno-pravnim odnosima sa spiskovima šuma koje bi trebalo dati na uživanje opštinama i selima u ovom okrugu. Na osnovu ovog izvještaja slijedeće, 1922. godine ministar šuma i rudnika dostavlja Sudu za ograničavanje državnih šuma u Okrugu pljevaljskom spisak 16 šumskih kompleksa koje je hitno trebalo ograničiti: Kraljeva gora – Zeleno borje – LJubišnja (14.000 ha šume i 4.000 ha goleti); Korijen; Ivovik – Gajine; Mejdanice; Borova-Mučanj; Crni vrh; Ravna gora – Šumer – Kamenjače; Kozlinovača -Bojišta- Borova glava-Ujač; Kovač; Marinac-Miolja; Stakorina; Okladnik; Jarilj-Vrbica-Strmenica; Lisja stijena-Suvi potok-Dubrava-Đedov do; Obzir i Kaludra- Meki dolovi.  Do novembra 1928. ograničeno je 1.260 hektara u državnoj šumi „Kovač” i 5.310 hektara u šumi „LJubišnja”. U toku 1930. ograničeno je 700 hektara u Vaškovskim šumama. U toku 1934. godine ograničenja su vršena u kompleksima: Obzir, površina 892, u kome nema privatnih šuma; Lisac-Kraljeva gora-Bunetina- Goli brijeg, površina 2.182 ha, a površina dosuđenih parcela po prijavljenim sporovima iznosiola je 29,66 ha; Jelovica-Drijeljevina-Bandukovina-Korijen-Zeleno Borje, površina 2.322,87 ha, dosuđeno 68 ha; Ravna Gora Tuležina, površina 1.794,90 ha, dosuđeno 77,70 ha i kompleks Mejdanice, površine 461,64 ha, dodijeljeno 5,28 ha.  U 1937. bio je još uvijek znatan broj neriješenih predmeta.

U arhivskoj građi sačuvani su podaci o pojedinačnim sporovima: zaseoka sela Trešnjica u opštini Kosanica; tužba sela Pušonjski Do; tužba sela Selac, Čavanj i Premćani; sporovi bratstva Šljivinčana i sela Pušonjski Do, Selac i Čavanj i Premćani, zaselaka Trešnjica i manastira Dovolja oko ograničenja državne šume „Ujač” i „Borova glava”; žalba braće Vojinović, Jovana Tabaša i sela LJutići protiv  ograničenja  državnih  šuma  „Drijeljevina”, „Ivanovo polje” i „Mejdanice” i o eksploataciji šuma manastira: Dovolja, Dobrilovina i Aranđelovo. Prema izvještaju Ministarstva šuma i rudnika u 1937. šume u pljevaljskom području bile su u vlasništvu: države 38.996 hektara, privatnih lica 1.004 i 3.900 pašnjaka na šumskom tlu.

O privredi Pljevalja

Nakon ratnih zbivanja trebalo je obnoviti opusto- šenu zemlju i razviti, do tada nerazvijenu privredu. Između dva svjetska rata izgrađen je kolski put Pljevlja- Đurđevića Tara, podignut most na rijeci Tari kod Budečevice, izgrađen dio puta Rudo-Pljevlja, otpočela značajnija eksploatacija uglja, instalirano više pilana, podignuta gradska električna centrala, razvijalo se zanatstvo, trgovina i poljoprivreda, razmišljalo se o izgradnji pruga i puteva, izjednačen poreski sistem i uredno plaćani porezi na prihod od: zemljišta, zgrada, preduzeća, radnji i zanimanja, porez na rente i službenički porez (porezi od državnih dobara, carina, predu- zeća, fondova i kredita).

Finansijske prilike i bankarstvo. Krediti su davati preko ovlašćenih strukovnih zadruga i banaka (kreditne  zadruge,  zadruge  učitelja  i  druge).  Mrežu finansijskih institucija sačinjavali su: Oblasni inspektorat finansijske kontrole, Okružna i Sreska finansijska uprava, filijale banaka iz drugih mjesta i ispostava poštanske štedionice.

Na osnovu odobrenja Ministarstva trgovine i industrije od 3. aprila 1928. Polimska banka iz Prijepolja otvorila je svoju filijalu u Pljevljima, pod nazivom Filijal polimske banke u Pljevljima. Dire- ktor filijale bio je Đoša V. Borisavljević, trgovci Murat Hadžiatlagić i Janićije Janićijević i penzioner Vojin M. Pavićević, deponenti potpisa i poslovođe. Filijala je protokolisala svoju firmu kod pljevaljskog Prvostepenog suda. Pošto je udovoljeno zakonskim odredbama Ministarstvo trgovine i industrije 18. februara 1933. izdalo je dozvolu za rad filijale. Rad Polimske banke protezao se na srezove: mileševski, pribojski, pljevaljski, novovaroški, bjelopoljski, sje- nički, i šavnički. Poslovi banke bili su: bankarski i mjenjački, davanje zajma na račun zaloge, komisioni i agencijski poslovi.  Filijalu u Pljevljima imala je i Muslimanska kreditna banka iz Foče. Direktor je bio Muhamed Hadžismajilović.

Saobraćajne prilike u Pljevljima i Raškoj oblasti bile su nepovoljne. Za vrijeme turske uprave robu su prenosili konjski karavani i kiridžije. Austro-Ugarska je za svoje vojne i trgovačke potrebe izgradila puteve: Metaljka-Pljevlja i Pljevlja-Prijepolje i započela trasiranje željezničke pruge Višegrad-Kosovska Mitrovica. Nije bilo kolskog puta Pljevlja-Bijelo Polje i Pljevlja- Žabljak i savremenih prevoznih sredstava.

U tako nepovoljnoj situaciji razgovaralo se i pisalo o izgradnji jadranske željezničke pruge i licitiranje njenog pravca: Beograd-Višegrad-Bar ili pravac od Metohije preko Berana do Podgorice i mora. Na ovoj osnovi je zaključen pa poništen Blerov zajam a da na samoj pruzi nije ništa rađeno. Prednost je data pravcima prema Dubrovniku, Pločama i Splitu. Razmišljalo se i pisalo i o mogućnosti izgradnje pruge i puta Foča-Pljevlja-Bijelo Polje. I od ovog plana nije bilo ništa.

Nakon ovih pokušaja pristupilo se izgradnji državnog puta br. XXVII Nikšić-Pljevlja. Izgradnju ovog  puta podržao je kralj Aleksandar kada je 1932. boravio u Crnoj Gori. On je odobrio da se izgradi put Šavnik-Pljevlja i most na rijeci Tari (krak od Nikšića do Šavnika bio je izgrađen). Prednost je data „hajdučkom prelazu na Lever Tari između Bobova i Premćana”. Rekonstrukciju dionice puta Pljevlja-Odžak i izgradnja puta Odžak-Tara odobrilo je Ministarstvo građevina 31. marta 1925. Trasiranje puta izvršila je Okružna građevinska sekcija u Pljevljima. Reviziju je uradila komisija Inspektorata građevinske direkcije u Kruševcu i Vasilije Nesler, šef Građevinske sekcije u Pljevljima. Osnovni elementi za izgradnju puta bili su: širina 6 m (na teškom i stjenovitom terenu 5 m), najveći uspon 7 %, širina kolovoza 4 m, pošljunkovana šljunkom greterom, a u izuzetnim slučajevima greterom od 0,25m bez kamene podloge. Radovi na ovom dijelu puta počeli su u jesen 1923. g. U toku radova rekonstruisani su i prošireni mostovi na Ćotini i Vezičnici, probijen i urađen put preko Kraljevice u dužini 10-11 km. Troškovi izgradnje ovog dijela puta pokriveni su iz vanrednih kredita (200.000 din.) i učešćem naroda u izgradnji.

O trasiranju i izgradnji dionice puta Odžak- Crnobori i dionica Vlahovići-Suvo polje-Kosanica – Đurđevića Tara na osnovu podnijetog izvještaja odo- brilo je Ministarstvo građevina 25. juna 1926.g. Potom je Ministarstvo 9. februara 1927. usvojilo predlog da se most na rijeci Tari podigne na mjestu postojećeg mosta. Kasnije će se pomjeriti lokacija ovoga mosta za nekoliko stotina metara nizvodno.

Dionice puta Odžak-Potpeće-Crnobori izgradio je preduzimač Lazar Živković iz Pljevalja i predao u saobraćaj 1928, odnosno 1929. Nakon nekoliko godina pauze izgrađen je i preostali dio puta Crnobori-Đurđevića Tara. Prema podacima Ministarstva građevina ukupna cijena koštanja izgradnje puta od Pljevalja – do Đurđevića Tare u dužini od 32 kilometara iznosila je približno 16 miliona dinara ili 500.000 dinara po kilometru. Bilo je to još uvijek manje od cijene koštanja izgradnje dijela puta Prijepolje-Bijelo Polje (32 km) koja je iznosila oko 600.000 dinara po kilometru.

Istovremeno kada i put Pljevlja-Tara rađen je dio državnog puta Rudo-Pljevlja u dužini od 7.582 metra. Poslije licitacije izgradnja je ustupljena građevinskim preduzimačima: Lazaru Živkoviću iz Pljevalja (1.082 m za sumu od 1.496.657,48 din.) i Jovanu Rončeviću iz Knjaževca (6.500 m za sumu od 2.370,00 din.) sa rokom izgradnje do 7. januara 1930. g. Posao je urađen prije roka i predat 12. oktobra 1929. god.

Nadležna građevinska direkcija u Kruševcu među važnijim putevima izgrađenim u zemlji, na kojima je ona bila angažovana, između ostalih navodi puteve: Šavnik-Žabljak-Pljevlja, Rudo-Pljevlja, Kolašin- Mojkovac, Berane-Bijelo Polje. Svi putevi u Kraljevini Jugoslaviji bili su kategorisani u tri grupe. U kate- goriju državnih puteva u Zetskoj banovini svrstano je 11 puteva, među kojima su dva sa teritorije Pljevalja: Raška-Novi Pazar-Sjenica-Prijepolje-Pljevlja-Đurđevića Tara-Šavnik-Nikšić-Osječnica-Vilusi-Trebinje, u dužini 305,418 kilometara, od koga je bilo neizgrađeno 21,696 km; put Rudo-Pljevlja u dužini 48,00 km. U bano- vinske puteve (kategorija drugog reda) spadao je put Bijelo Polje-Slijepac-Most-Šahovići-Pljevlja-Metaljka. Ostali putevi spadali su u treću kategoriju-lokalni putevi.

U 1931. u Zetskoj banovini bilo je svega 593 vozila sa motornom snagom: 342 putnička, 56 autobusa; teretnih automobila 115, motocikla 79 i bicikla 279.  Prvi putnički automobil u Pljevljima kupio je Uroš Bajić za novu 1933. godinu. Izgradnja mosta na rijeci Tari kod Budečevice, odnosno kod Đurđevića Tare bila je neodložna potreba nakon izgradnje državnog puta br. XXVII Nikšić- Šavnik-Žabljak-Pljevlja. Nedostajao je samo most preko rijeke Tare da se Crna Gora i Primorje, odnosno Zetska banovina poveže sa unutrašnjošću države.

Prema projektu iz 1935. dužina mosta bila je 320 metara u vrijednosti od 8.200000 dinara. Nakon raspi- sanog međunarodnog konkursa prihvaćena je ponuda firme „Antonović A. D.” iz Pančeva (vlasnika Đorđa Antonovića94 i drugih) za sumu od 9.229420 dinara i rokom izgradnje od 30 mjeseci. Glavni projekat mosta, odnosno skup projekata (51) uradio je inž. Mijat Trojanović. U toku izgradnje mosta vršene su djelimične izmjene u projektu, kao što je podizanje nivelete mosta za 2,40 m, izmjene trase na mostu i na prilaznim putevima, što je povećalo troškove izgradnje za 772.638 dinara. Projektant mosta Mijat Trojanović je 18. maja 1938. otpočeo reviziju projekta za izgradnju mosta i tada izradio još 16 novih crteža mosta. Ukupni troškovi izgradnje mosta iznosili su 11.118329 dinara, što je skoro dva miliona više od dogovorene sume.

Osnovni podaci o mostu u „Tarski stijenama” su: dužina 370 m; širina 5,5 m; kolovoz mosta je na nadmorskoj visini 805,94 – 811,28 m; visina mosta je 150 m, raspon velikog luka je 116 m, a malih lukova je 44,08 m. Drvena skela sistem „Koraj“ u velikom otvoru bila je 141 m.

U toku Drugog svejtskog rata most je dva puta bio oštećen, i to u aprilskom ratu 1941. i ratnim opera- cijama 1942, kada je inž. Lazar Jauković, po nalogu partizana srušio jedan cio krak mosta sa žabljačke strane a njegov projektant odveden u zarobljeništvo u NJemačku. Nakon završetka rata konstruktor Trojanović se vratio iz zarobljeništva i sa inženjerima Đinićem i Rusom, nekadašnjim šefom gradilišta prema sačuvanim originalnim projektima most je sa neznatnim izmjenama u toku 1946. obnovljen i pušten u saobraćaj.

„Tarski most u stijenama”, ili „most ljepotica” nekada najveći i najatraktivniji most u svijetu u mnogo čemu je nadmašen. Međutim, most na Tari je i dalje jedinstven građevinski poduhvat u svijetu po visini drvene građevinske skele sistem „Koraj”, po skromnim finansijskim sredstvima koja su uložena za njegovu izgradnju i svakako ljepoti građevine i prirode gde je izgrađen.

Poljoprivreda, posebno stočarstvo, je privredna grana od koje je živio najveći dio stanovništva plje- valjskog kraja. Čak i u samoj varoši skoro svako doma- ćinstvo imalo je kravu i pomalo zemlje za obrađivanje. Prema podacima Okružne šumske uprave u Pljevljima je 1930. gajeno: 93.637 ovaca, 23.678 govedi, 17.775 koza, 4.871 konja, 842 svinje, 14.814 živine i 2.925 košnica pčela.97 Ovaj broj se do Drugog svjetskog rata svakako znatno uvećao. Dobrostojeći domaćini su imali od 100 do 200 pa i do 500 ovaca i koza, 10-15 govedi i nekoliko konja. Zabilježeno je da je Simeun Zindović iz Obardi, zvani „Truta“imao 800 ovaca i koza, 50 govedi i 10 konja. Znatan broj sitne stoke imali su i pojedini pljevaljski trgovci koji su je davali na ispašu i mužu zadružnim seoskim domaćinstvima na okolnim suvatima: LJubišnji, Bobovu, Ograđenici, Kosanici, Vodnom, Podborovi, Obardama i drugdje. Stoka i stočni proizvodi proda- vani su na pijaci ili su privatni trgovci otkupljivali i izvozili u druga mjesta. Međutim, zbog lošeg kvaliteta stoke i ekstenzivnog gajenja, stočarstvo je bilo nedovoljno produktivno. Manja priplodna stanica, sa veterinarom, koja je postojala u Pljevljima, nije mogla značajnije da utiče na promjenu vrste tada brojnog stočnog fonda. Žito i povrće sijano je samo za sopstvene potrebe uz čest uvoz ovih proizvoda iz drugih mjesta. U 1930. u srezu pljevaljskom površina obrađene zemlje iznosila je: 407 hektara pod ozimom pšenicom, 656 h pšenica jara, ječam ozimi 2.008 h, ječam jari 3.436 ha, raž ozima 78 ha, raž jara 9,35 ha, zob 64 ha, kukuruz 257 ha, heljda 52 ha, pasulj 62 ara, krompir pozni 472 ha, repa bijela četiri hektara, stočna repa 10 ha, lucerka bijela jedan hektar.98  Godišnji uvoz iznosio je: do 200 vagona kukuruza, bijelog brašna do 120 vagona itd. Iz Pljevalja u druga mjesta se godišnje izvozilo 30- 50 vagona zobi, 30.000 komada hrastovih duga, 10-15.000 grla jagnjadi za Sarajevo i 10.000 grla za Solun, 5-6.000 grla govedi, 5.000 komada kože od sitne stoke i 5.000 komada od govedi, 12-15 vagona vune, nešto štavljene kože i drugih proizvoda. Ranije se izvozila znatno veća količina štavljene kože, a potom je ovaj proizvod malo tražen na tržištu. Tridesetih godina 20 vijeka bilo je samo šest radnji za štavljenje kože sa 20 radnika koji su štavili kožu samo za lokalne potrebe.

Ukupan godišnji prihod po jednom poljoprivrednom domaćinstvu iznosio je samo 1.080 dinara. Budžet jedne seoske porodice, osrednjeg imovnog stanja bio je oko 2.000 dinara. Bio je to iznos koji se dobijao za dva vola ili dvije kože od kunice. Seosko stanovništvo teško je živelo. Seljaštvo je bilo primorano da po izuzetno niskim cijenama prodaje svoje proizvode i radnu snagu radeći kod imućnih domaćina za nisku nadnicu od 5-10 kilograma žita i da se zadužuje kod trgovaca i bankara. Za vrijeme velike ekonomske krize (1929- 1933.) cijene poljoprivrednih proizvoda su naglo padale.

Za unapređenje poljoprivrede u nekim selima osnovane su zemljoradničke kreditne zadruge: u Boljanićima 1922. g. sa 130 članova, u Zabrđu 1924. sa 65 članova, u Gotovuši 1925. sa 26 članova, u Obardama 1930. sa 39 članova, u Matarugama i Otilovićima 1930. i u Hoćevini 1931. sa 29 članova. Kreditna sposobnost zadruga bila je mala. Kredite su uzimali imućni seljaci koji su bili učlanjeni u zadruge. Sitni seljaci nijesu bili obuhvaćeni zadrugarskim pokretom.

Na inicijativu Milovana Starčevića, ranijeg predsjednika opštine u Meljaku, osnovana je Ovčarsko- selekciona zadruga za opštine: Meljak, Bobovo i Hoćevinu. Članovi su bili domaćini, njih 39, koji su imali više od 100 ovaca. Zadruga je bila učlanjena u Savez stočarskih zadruga u Skoplju.

Za unapređenje poljoprivrede povremeno su organizovani poljoprivredni tečajevi u selima. Teča- jeve je organizovao i njima rukovodio preduzimljivi sreski poljoprivredni referent Jovan Đenisijević. Osim njega predavanja su držali: Zvonimir Kundić, sreski veterinar i učitelj Andrija Marković. Međutim, sitni zemljišni posjedi, ekstenzivna poljoprivredna proizvodnja, loš kvalitet stoke, neiskorišćenost šumskog i ljekovitog bilja, niska produktivnost, veliki priraštaj stanovništva i višak radne snage koja se nije imala gdje zaposliti, produžavali su opštu privrednu nerazvijenost i nedovoljan standard stanovništva i u Pljevljima, kao i u drugim mjestima u Kraljevini.

Šumarstvo. Prva planska eksploatacija šuma vršena je u kompleksima Zeleno Borje, Kraljeva gora, Korijen i Jasen. Doznake su vršene za potrebe domaćin- stava i za privatne pilane u Potpeću. Sječa šume vršena je pomoću ručnih testera i sjekira. Dopremanje trupaca vršeno je volovskim i konjskim zapregama. Od sabirnog mjesta do rijeke Tare kojom su prevoženi trupci do Drine, transport je vršen pomoću objekta zvanog riža. Radi se o drvenoj konstrukciji sastavljenoj od trupaca prilagođenih za transport. Dopremanje trupaca rijekom Tarom do Foče i dalje radili su triftari, obučeni ljudi, pretežno iz Bosne, i mještani iz Đurđevića Tare i Lever Tare. Eksploatacija vaškovskih šuma bila je najveća sječa šuma u pljevaljskom području između dva svjetska rata. U toku eksploatacije ovih šuma posječeno je oko 240.000 četinarskih stabala, sa prosječnom zapreminom jednog stabla od 2,500 m3 neto drvene mase.

U međuratnom periodu šume su stradale u požarima: 1923, 1927 i 1930. godine. Naročito su bili veliki požari u toku sušne 1927. godine kada je sagorelo oko 350 hektara šume u Vaškovu, Zelenom borju, Borovcu, Strmcu, LJubišnji, Jelovicama i drugdje.

Nedostatak dobrih puteva i opšta privredna zaostalost bitno su uticali na iskorišćavanje šuma. Šume su tako sačuvane od pretjerane sječe zahvaljujući prevenstveno njihovoj neotovorenosti. Vremenom dolazi do postepenog otvaranja ovog neprohodnog područja i interesovanja za njegovo ogromno bogatstvo, prvenstveno za šumski kompleks. U skladu sa tim podižu se prve pilane za preradu drveta. Stoga se može reći da su pilane i „pilanarstvo preteča industrijskog razvoja pljevaljskog kraja”.

Prva pilana na vodeni pogon u pljevaljskom području podignuta je na rijeci Jugoštici još 1900. godine. Gater pilane bio je tipa „Venecijaner” sa jednom do tri pile za rezanje građe prečnika do 1,20 sm. U proizvodnoj hali pored gatera postojala je i kružna pila za konačno oblikovanje rezane građe. Dnevni učinak četiri radnika za deset sati bio je 10 m3  proreza trupaca, odnosno 2.000 m3 godišnje. Vlasnik pilane bio je Mehmed paša Bajrović. Rezanu građu koristila je Austro-Ugarska za svoje potrebe i manjim dijelom mjesno stanovništvo. Sledeća pilana istog tipa i kapaciteta bila je pilana Miloša Kneževića u Potpeću, podignuta uz pomoć trgovca Baruha iz Beograda 1924. g. Baruh je uloženi kapital naplaćivao borovim pragovima za željeznicu. Pilana je radila do 1938. g. kada je zatvorena. Savo Žugić, privatni obrtnik pored mlina i valjarice za sukno u Doganjima 1930. g. podigao je pilanu na vodeni pogon koja je povremeno radila oko 2,5 godine.

Pilanu potočaru u Potpeću 1930. g. podigao je Milutin Bojović. Pilana je bila više uslužna a manje redovna. Radila je do 1936. g. Pored pilana na vodeni pogon podizane su i pilane na parni pogon. Prva ovakva pilana podignuta je 1927. g. pored kopa rudnika uglja. Vlasnik je bio trgovac Stevan Jovašević. Nakon tri godine premještena je na NJegovuđu. Pilanu su opsluživala četiri radnika sa godišnjim prorezom oko 4.000 m3 trupaca. Dio građe je otkupljivao trgovac Baruh i izvozio do Rudog i dalje željeznicom do Dubrovnika.

Braća Čengić podigli su u Potpeću 1936. g. pilanu na parni pogon pod nazivom „Braća Čengić” koja je imala 25 radnika i godišnji prorez 4.000 m3  trupaca. Pilana je pod ovim nazivom radila vrlo kratko. Braća su se podijelila i svaki imao svoju pilanu: „Mehmed Čengić sa sinovima” i od 1937. „Šefko Čengić i braća”. Ova druga je bila najveća i najbolja pilana na području Pljevalja sa 30 zaposlenih radnika i 6.000 m3  proreza trupaca. Radila je do 1941. i za potrebe NOP-a na kratko 1943. g. Posle Drugog svjetskog rata nastavila je rad do 1949. g. kada je puštanjem u pogon nove pilane na Radosavcu prestala da radi pošto je dio opreme prenijet za ovu pilanu.

Milutin Bojović je  u Potpeću 1936. g. umjesto pilane na vodeni pogon podigao pilanu na parni pogon sa 15 radnika i 5.000 m3 proreza građe godišnje. Za vrijeme rata pilana nije radila. Poslije oslobođenja obnovila je rad do 1949. g. kada je sagorela u požaru. Suljo Čengić iz Potpeća podigao je 1938. g. pilanu na parni pogon sa 3 gatera, 25 zapolsenih i 8.000 m3  godišnjeg proreza građe. Za vrijeme rata pilana nije radila.

Od 1924-1927. pošumljena je Golubinja iznad Pljevalja, u površini od 1,60 hektara sa 2000 posađenih sadnica bagrema i 500 sadnica borića. Zbog plitkog, kamenitog i suvog zemljišta održalo se samo 800 sadnica bagrema i 50 sadnica borića. Pored zabrana Golubinja osnovan je bio i rasadnik Avdovina, površine jedan hektar. Proizvedeno je 2.500 bagremovih sadnica. Zbog nedostatka kredita i stručnog osoblja rasadnik je napušten 1928. g. Pod zabran je tada stavljena državna šuma u Korijenu, Zminjaku, Gradini i Ornicama u površini od 10 hektara.

Lov i ribolov. Zanimljivi su podaci o broju izdatih lovačkih dozvola u Pljevljima, ulovu divljači i cijeni krzna od 1919. do 1929. g. Broj registrovanih lovaca kretao se od 22 u 1920. g. do 111 u 1928. g. Najviše su lovljeni zečevi 1.200-1.500 komada godišnje, 400-500 komada lisica i vjeverica, 30-40 kunica itd. Cijena krzna, koje se prodavalo u Sarajevu, bila je: koža zeca 15-17 dinara, lisica i vidra 300-350 dinara, koža kunice čak 800-1.100 dinara, što je bila cijena koja se dobijala za dobrog vola. Mali broj ljudi bavio se ribolovom.

Trgovina i zanatstvo

Godine 1929. bilo je oko 150 trgovaca poljopri- vrednim, zanatskim i industrijskim proizvodima koji su pravili godišnji obrt od oko 150 miliona dinara. Od ovih djelatnosti pristojno je živio znatan dio gradskog stanovništva. Bogatiji trgovci radili su sopstvenim kapitalom, dok oni koji ga nijesu imali dovoljno uzimali su robu na kredit od veletrgovaca u Beogradu i Sarajevu. Kupovna moć stanovništva nije bila  velika. Zbog toga su trgovci izdavali robu na kredit uz velike kamate. Nepovoljni krediti i visoke kamate plašili su stanovništvo da će ih ostaviti bez imovine, pa su izbjegavali da uzimaju kredite sa većim iznosima. Zbog prezaduženosti neki su padali pod stečaj zajmodavaca i banaka.

Glavni trgovački proizvodi bili su: stoka, koža, vuna, žitarice, brašno, so, šećer, kafa, petrolej, štofovi, duvan i drugi kolonijalni proizvodi. Trgovci su na artiklima mogli da zarade do 10%. Od tog prihoda odvajali su za državna i opštinska davanja. Prosječan dnevni pazar jednog osrednjeg trgovca iznosio je do 200 dinara. Pijačnim danom do 500, pa i 1.000 do 2.000 dinara. Trgovci stokom i stočnim proizvodima bili su: Antonije, Josif i Lazar Bajić, Lazar i Josif Šećerović, Alija i Avdo Čaušević, Alija Jabučar, Avdo Karametović, Sait Suruliz, Šerif Avdičević, Suljo Kuluglija. Pored navedenih poznati trgovci u Pljevljima bili su i Janićijevići, Grujičići, Živkovići, ranije i Pejatovići i drugi. Trgovina je počela da opada sa izgradnjom kolskih puteva i dolaskom prvih kola i automobila. Upravo tada su prestali ići dugi kiridžijski karavani od Pljevalja do Uvca, od Pljevalja do Mitrovice i Peći i preko Durmitora.

U Pljevljima je postojalo organizovano trgovačko udruženje koje je pomagalo svoje članove i radilo na uvećanju kapitala. U Pljevljima, gradu zanata i zanatlija, zanatstvo kao proizvodnja i zanimanje i dalje se održavalo ali i sve više u konkurenciji sa indu- strijskom proizvodnjom. Zabilježeno je da je 1931. g. bilo oko 100 punopravnih i 200 bespravnih majstora. Najbrojniji su bili majstori i ljudi vješti za izradu poljoprivrednog alata. Zidara je bilo 8, kako je tad govoreno, pravih i 60 bespravnih, tesara 3 pravih i 32 bespravnih, obućara 18, krojača 6, abadžija 2, stolara 7, lončara 3. Kace za rakiju i bijeli mrs rađene su u Bukovici i Podblaću, vile i grabulje i drugi u alat svako selu, crne lonce izrađivale su dvije radnje u Kosanici, u Krćima su rađeni krstovi i nišani za spomenike, šašovci od smrčeve daske i od hrastova drveta rađeni su u Ožanju, Potpeću, Krnjači, Kraljevoj gori, Podgori i drugdje.106 Svakako da su brojni bili i vodeničari, nešto manje kolari, bravari i limari, kovači, kujundžije, pekari, kasapi, berberi, poslastičari, kafedžije i drugi. Zanatima su se većinom bavili muslimani. Ranije za vrijeme turske okupacije zanatlije su bili pretežno pravoslavni, dok su muslimani agovali i begovali. U kasnijim vremenima i muslimani su se prihvatili zanata i trgovine. U Pljevljima su skoro svi zanati bili zastupljeni i imali dugu tradiciju i primjerke ručne izrade muzejske vrijednosti. Neki su kao zanimanje potisnuti a neki se polako gasili. Opadanju zanata najviše je doprinio razvoj industrije i drugih grana privrede u razvijenijim krajevima zemlje. Fabrički proizvodi bili su sve prisutniji, dok je za pojedine zanatske proizvode opadalo interesovanje. Glavni kupac zanatskih proizvoda je seljaštvo, dok se gradsko stanovništvo okreće industrijskim proizvodima.

Ipak još uvijek su se održavali stolarski, bravarski, zidarski, krojački, terzijski, lončarski, obućarski, pekarski i mesarski zanat. Kuće, kućni namještaj i alati za poljoprivredu pretežno su se još uvijek izrađivali od drveta, opanci su bili i dalje jedina obuća seoskog stanovništva, u loncima se kuvala jela, razlijevalo mlijeko, čuvao med… Žene, posebno islamske vjeroispovjesti, bavile su se predenjem, tkanjem, pletenjem i vezenjem. Svaka kuća za sebe izrađivala je odjeću, obuću, posteljinu, ćilimove, prekrivače i drugo. Veziljskih radova bilo je raznih vrsta. Pleteni su i vezeni od vune, lana, beza i konoplje: džemperi, šalovi, rukavice, jastučnice, kecelje, čarape, žensko i muško rublje, pojasevi, marame za glave i drugi dijelovi odjeće. Domaća odjeća je postepeno zamjenjivana fabričkom. Dosta je izrađivan i nošen nakit: prstenje, zlatni i srebrni ćemeri, minđuše, narukvice, lanci i ogrlice, ukrasi za kosu, tepeluci i dr.

Kazandžijski, sajdžijski, limarski, puškarski, zlatarski, kišobranski i slični zanati dosta su opali. Kirijdžijsko zanimanje i dalje se održavalo, ali više nije bilo tako zastupljeno i potrebno kao ranije. Sa izgradnjom savremenih kolskih puteva i pojavom auto- mobilskog saobraćaja ovo zanimanje počelo je da iščezava. Sa opadanjem ovog zanimanja smanjivali su se i zanati koji su ih pratili: samardžijski, sedlarski i kolarski.

Zanatsko udruženje u Pljevljima okupljalo je članove, brinulo se o uslovima privređivanja i pravima članova. Prodiranje industrijske proizvodnje uslovilo je propadanje pojedinih zanata. Otvaranjem tekstilne konfekcije „Tivar” i prodavnice gumene obuće „Bata” bili su pogođeni krojači i opančari. Ne shvatajući neminovnost uvođenja savremene industrijske proizvodnje Zanatlijsko udruženje u Pljevljima protesto- valo je. Na Zboru obućara 20. oktobra 1931. godine zauzet je stav: „da se upotreba gumene obuće, bilo cipele, bilo opanci, bilo fabrički ili ručni radovi potpuno zabrani, tako isto da se zabrani upotreba gume za izradu pomenute obuće. Ovo stoga, što je dolaskom gume i gumene obuće obućarski stalež teško pogođen.”

Rudarenje

Rudarski zakon Kraljevine Srbije iz 1866. g. i Rudarski zakon Kraljevine Crne Gore iz 1911. držali su se slobodnog rudarenja. Rudna polja su davana u zakup (pod  koncesiju) na 50 godina, uz mogućnost sticanja vlasništva poslije 15. godina korišćenja, što zbog opšte nerazvijenosti u praksi nije sprovođeno. Sa razvojem tehničkih sredstava povećala se eksploatacija ruda na većim površinama, što je dovodilo do sužavanja povlastica. Međutim, slobodno rudarenje je i dalje ostalo uz elemente koncesijskog sistema rudarenja.

Pljevaljsko polje je ispod same površine skrivalo bogate naslage uglja lignita debljine do 10 m. Ugalj je takoreći virio na mnogim obodnim rubovima polja. Koristio se i prije Prvog svejtskog rata isključivo za ogrev lokalnog stanovništva jer nije bilo industrije i pogodnih prevoznih sredstava za izvoz u druga mjesta. Ugalj je upotrebljavala i austrougarska vojska do 1908. i za vrijeme Prvog svjetskog rata. Međutim rudarenje u Pljevljima i Crnoj Gori još uvijek je bilo u početnoj fazi i uglavnom nerazvijeno.

Poslije Prvog svjetskog rata na petoj sjednici Opštinskog odbora grada Pljevlja održane 11. Decembra 1918. odlučeno je da se majdan uglja izda pod zakup. Poslije sprovedene licitacije na sjednici Opštinskog odbora od 27. decembra 1919. prihvaćena je ponuda Saita Suruliza uz jemca Ananija Bajića, i majdan izdat pod zakup pod sledećim uslovima: polovina novca od prodatog uglja da se daje sudu; da uvijek ima uglja na stova rištu u dovoljnoj količini; da se majdan ne zatrpava zemljom i da se ustupanje korišćenja izda uz dva jemca.

Pošto i drugi zakup nije bio dugog vijeka plje- valjska opština je i treći put birala zakupca. Dvadeset šestog avgusta 1926. g. opština je, sada Rudnik Pljevlja, dala pod akcije braći Vojislavu i Bogdanu Nenadiću. Međutim, ni ovaj zakup nije prošao bez trzavica. Građani su se pobunili protiv prodaje rudnika priva- tnim licima. Održano je nekoliko zborova na kojima se diskutovalo i protestovalo protiv privatizacije rudnika. Ministarskom savjetu i Ministarstvu šuma i rudnika upućen je protest, u kome se mole da izvrše reviziju prava kojim je Vojislav Nenadić dobio eksploataciju uglja, da upravna vlast do rešenja ovog spora utvrdi cijenu uglja. Međutim, Vojsilav Nenadić je i dalje ostao zakupac i vlasnik majdana, odnosno rudnika uglja i dva puta biran za narodnog poslanika, a njegov mlađi brat Bogdan bio je kasnije punih 10 godina predsjednik opštine (1932-1942). Godina 1928. uzima se kao početak rada rudnika. Preduzeće je imalo svoja kola i dva konja za prevoz uglja potrošačima, što govori o maloj eksploa- taciji uglja; preduzeće nije imalo stanova za namještenike i radnike; rad u preduzeću je bio sezonski, od oktobra do kraja marta u trajanju od 8 časova dnevno; zaposleno osoblje činili su upravnik i pet radnika; iz rudnika se eksploatisao samo ugalj; godišnji kapacitet proizvodnje kretao se od 150-200 vagona, u zavisnosti od cijene drva i klimatskih uslova, u procesu eksploatacije godišnje se trošilo oko 1.000 litara benzina i oko 200 kg gvožđa.

Iz navedenih podataka da se zaključiti da se radilo o relativno skromnoj površinskoj eksploaтaciji „crnog zlata” koje je pored ogreva korišćeno i za potrebe kovačnica, preradu kože, a od 1936. za rad električne centrale i druge zanatske potrebe.

Elektrifikacija Pljevalja

Jedan od najvažnijih događaja u Pljevljima u doba Kraljevine Jugoslavije bez sumnje je podizanje prve električne centrale, osvjetljenje grada, gradskih nadle- štava, ustanova i domaćinstava električnom energijom. Prvi korak ovih napora bio je kada je nakon izgradnje Doma narodnog zdravlja (1928.) ova ustanova i djeli- mično gimanzija osvijetljena iz manjeg agregata. Potpuno električo osvjetljenje uvedeno je nakon izgradnje prve električne centrale u Ševarima 1936. g. Zasluge za ovo zauzimanje pripadaju Bogdanu Nenadiću, najmlađem predsjedniku opštine u ondašnjoj Jugoslaviji i Gradskom odboru. Predsjednik Nenadić je kod Hipotekarne banke zaključio zajam od milion dinara sa 8 % kamate i rokom otplate od 20 godina. Inicijativa je pokrenuta još 1934. godine. Nakon zaključenja zajma opštinska uprava je formirala Odbor za elektrifi- kaciju grada u koji su ušli: predsjednik opštine Bogdan Nenadić, trgovac i opštinski kmet Nikola Rabrenović i članovi opštinske uprave: Karović, Rustemagić, djelovođa Lučić i drugi. Nakon javnog oglasa održane su dvije licitacije za nabavku uređaja. Kao najpovoljniju Opštinski odbor je, uz stručno mišljenje inž. Danijela Skvorikova 26. oktobra 1935. prihvatio ponudu inžinjera Miroslava Maršićanina iz Beograda za sumu od 648.181 dinar, sa popustom u ukupnom iznosu 635.217,38 dinara. Maršićanin je u Pljevlja doveo Čeha Josifa Sklenara koji je montirao elektranu. Nadzorni organ svih radova bio je Živko Roćen. Cijena koštanja izgradnje zgrade prema predračunu iznosila je 180.000 dinara. Umjesto 11 instalirano je 40 sijalica sa po 200 vati. Za održavanje centrale i rukovanje opremom (mašinista i rukovodilac centralom) određeni su i primljeni u radni odnos: Svetozar Veličković i Ivo Šivez iz Srbije. Veličković je obavljao i dužnost elektromontera. Poslovođa elektrane bio je Mehmedalija Šećerkadić iz Pljevalja.

Cijela električna centrala sa razvodnom mrežom u dužini od 9 kilometara koštala je 950.000 dinara. Nakon instaliranja električnog osvjetljenja sa pljevaljskih ulica postepeno su povučeni fenjeri, a iz kuća petrolejke. Otvorena je prodavnica električnog materijala. NJen vlasnik Kijanović doveo je iz Valjeva braću Višić koji su postepeno uveli električnu energiju u privatne kuće. Na zahtjev žabljačke opštine bez nadoknade su joj ustupljene tri ulične petrolejske lampe.

Nakon decenije i po rada stara električna centrala u Ševarima prestala je da radi 1950. U Doganjama je tada montirana nova, veća termoelektrana iz koje su osvjetljenje dobila i sela u neposrednoj blizini Pljevalja.

Osnovne i srednje stručne škole

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije/SHS otvoreno je 19 osnovnih škola ili isturenih odjeljenja: Zabrđe i Gotovuša (1919); Mataruge (1920); Podborova, Podkamensko i Maoče (1921); Marina Šuma (1923), Poblaće (1925), Brvenica (1926), Nange (1928), Đurđevića Tara, Glibaći i Crljenice (1929), Kozica i Slatina (1930), Miškovići i Stražica kod Bukovice (1932), Kruševo (1931), Čestin i Pandurica (1933), Vaškovo (1935), Varine (1938) i Vrulja (1940).112 Međutim, prosvjetne prilike iako među najpovoljnijim u Zetskoj banovini i dalje su bile dosta teške. Školske zgrade, izgrađene pretežno od slabog materijala, bile su neadekvatne za školske namjene i tijesne da prime sve učenike. Većina četvororazrednih osnovnih škola imala je samo jedno odjeljenje i jednog učitelja, znatan broj djece, posebno ženske nije pohađao školu, bilo zbog siromaštva, nemanja mjesta u školi ili udaljenosti škole. Jedva jedna četvrtina svršenih osnovaca nastavljala je dalje školovanje. Zanimljiva je statistika škola za školsku 1934/35. godinu iz koje navodimo neke podatke:

1) 31 škola (jedna varoška i 30 seoskih); sa jednim odjeljenjem 16 škola, sa dva odjeljenja 11 škola; i sa tri odjeljenja tri škole. Svega 33 odjeljenja;

2) učionica ukupno 63: jednu ima 16 škola; dvije-11 škola; tri-tri škole i jedna škola ima 16 učionica. Školske zgrade odgovaraju namjeni kod 29 škola, neodgovara namjeni 37 školskih zgrada. Sve škole imaju obične peći. Salu ima samo jedna škola, kancelarije 31, knjižnice tri škole, vodovod dvije škole, ostale kori- ste izvore i bunare, gromobran jedna škola, sanitetski pregled učenika pri upisu vrši 26, periodično pet;

3) školske zgrade: opštinske 28, crkvene jedna, privatne sedam, namjenski izgrađeno 27, za druge svrhe devet, od tvrdog materijala 13, od slabog materijala 23;

4) Internat ima samo društvo Gajret sa 36 kreveta i stolova.

5) Ukupan broj učenika: 3.091 (muških 1.958, ženskih 1.113, ponovaca 351); pravoslavnih 2.328, muslimana 466, upisano a nije pohađalo školu 552 učenika (zbog siro- mašnog stanja 289, zbog nemanja mjesta u školi 178, i 105 zbog udaljenosti); djeca dorasla za školu od 7-14 a neupisano 261 dijete (zbog nemanja mjesta u školi, nesposobnosti i 1 zbog bolesti).

6) Od 468 svršena učenika završnih razreda dalje školovanje će nastaviti samo 131 učenik (23 na zanat, 30 za trgovca, 73 u srednje škole i 30 srednje stručne škole).

7) Pismenost naroda u školskom području. Čitati i pisati zna 47 % ili 15.760 stanovnika; zna samo čitati 5 % ili 1.152 stanovnika. Svega pismenih 52 %.

8) Svečane proslave: Sv. Savu – 6.397 prisutnih; Vidovdan 2.855; dan ujedinjenja prisutnih 2.283; rođendan prestolonaslednika sa 2.588 prisutnih.

9) biblioteke: nastavničke 27 sa 2.597 knjiga i brošura, listova i časopisa 33, slika 89, i 17 karata i planova; đačkih 27 sa 1.364 knjige i brošure, listova i časopisa 12, slika 29, karata i planova 15.

Jedan broj škola nosio je ime neke znamenite ličnosti iz nacionalne istorije: Karađorđe (Đurđevića Tara i Brvenica), Sv. Sava (Boljanići), Vuk Karadžić (Gotovuša), Kraljica Marija (Glibaći), P. P NJegoš (Zabrđe), Starina Novak (Ilino Brdo), Đura Jakšić (Kovač),  Prestolonaslednik  Petar    Karađorđević (Kosanica),  Dositej  Obradović  (Maoče),  Kraljević Andrej (Marina Šuma).

Prema Ilustrovanom zvaničnom almanahu Zetske banovine iz 1931. godine od 27 škola od kojih su priku- pljeni podaci: dobrih je 11, srednjih 10, loših šest, treba pet novih školskih zgrada. U prosjeku jedna škola dolazila je na 992 stanovnika. U 52 odjeljenja učenika je bilo 2.268 što je, s obzirom na površinu sreza pljevaljskog (1.293 km2) i broj stanovnika 26.798 (podatak iz 1921.g.), najpovoljnije u Zetskoj banovini posle Dubrovnika.

Međutim i pored ove ohrabrujuće činjenice prosvjetne prilike u školama i narodu i dalje su bile teške. Navodimo podatke iz školske 1939/40. godine: Na kraju školske godine bilo je 30 državnih škola i sve su bile mješovite, odjeljenja je bilo 68, učionica 56, svim školama nedostajala su nastavna sredstva, četiri škole u toku godine nijesu imale nikakva nastavna sredstva. Ukupan broj đaka bio je 2.491 (muških 1.650, ženskih samo 835); nastavnika 57, stalni petomjesečni tečaj u Pljevljima slušalo je 22 slušalaca. Od 118 razreda sa 1 odjeljenjem bilo je 10 škola, sa dva odjeljenja 15 škola, sa tri odjeljenja četiri škole i u gradskoj školi 17 odjeljenja. Broj učionica bio je 73. Ni jedna škola nije imala dovoljno školskih nastavnih sredstava. Školskih zgrada bilo je 41, od kojih jedna državna, 31 opštinska i osam privatnih; 22 zgrade nijsu odgovarale za školske namjene. Namjenski je podignuto je 28 zgrada, a 13 za druge svrhe.

Prema izvještaju školskog nadzornika od 20. decembra 1940. u vezi školskih zgrada kaže se: za odvojeno odjeljenje Premćanske škole u Vaškovu zgrada će biti gotova do kraja tekuće školske godine; a za odvojeno odjeljenje Mataruške škole u Kozici, za odvojeno odjeljenje marinošumske škole u Vrulji i za odvojeno odjeljenje donjokrupičke škole u Varinama, zgrade koje su u izgradnji mogu se očekivati da će biti gotove do početka naredne školske godine. U istom izvještaju navode se i mjesta koja imaju dovoljan broj djece, neke formirane i školske opštine, a škole nisu otvorene zbog nedostatka privremenih zgrada za škole i stanova za školske učitelje: Vojtina, Rudnica, Kovačevići i Gradac, gdje bi trebalo otvoriti drugo odjeljenje u Glisnici. Pored školskih zgrada nedostajali su i učitelji.  Na  početku  školske 1940/41.  godine  nedostajalo je čak 13 učitelja. Ta mjesta ni na početku drugog polugođa nijesu popunjena, tako da ima škola sa po dva odjeljenja koja evo dvije godine ne rade. Zbog nepotrebnog učiteljskog premještaja i nedostatka učitelja zatvorene su škole u: Premćanama, Čestinu, Zabrđu kod Bučja, Bobovu, Kakmužu i Stražicama. Posebno težak slučaj je bila škola u u selu Stražicama kod Bukovice, gdje je ličnim radom i dobrovoljnim prilozima mještana 1935. podignuta narodna škola sa dva odjeljenja za školovanje djece gdje je 95% stanovnika bilo nepismenih. Škola je redovno radila od marta 1936. do kraja 1939, kada je zbog premeštaja učitelja ponovo zatvorena te i danas ne radi.

I pored naglog razvoja školstva opšte kulturno- prosvjetne prilike, posebno u selima bile su i dalje vrlo nepovoljne. Godine 1931. 49 % stanovništva starijeg od 10 godina bilo je nepismeno. Veliki broj lica je i dalje bio bez osnovne škole ili su se jedva znali potpisati, a evidentirani su kao pismeni pa je broj nepismenih bio daleko veći. Uoči Drugog svjetskog rata nepismenih iznad deset godina života muškog pola bilo je 68,3 % i 87,8 % ženskog pola. Od poljoprivrede i šumarstva tada je živjelo 82,6 % stanovništva, od industrije i zanatstva 5,8 %; od trgovine, kredita i saobraćaja 3,3 %, od javnih službi, vojske i policije 4,8%  i od ostalog 3,5 %.

Treba napomenuti da su prosvjetne prilike u gradu bile daleko povoljnije. U samim Pljevljima su radile četiri osnovne škole na : Čitluku, Moćevcu, Stražici i u Ševarima sa po četiri do šest odjeljenja. Zbog objedinjavanja ovih škola 1925. pristupilo se izgradnji nove zgrade za osnovnu školu za cio grad. Nakon deset godina školska zgrada je završena i predata na upotrebu.

U blizu četrdeset osnovnih škola u pljevaljskom području, pred Drugi svjetski rat bilo je oko 2.650 đaka i 85 učitelja. Učitelji su školovani u učiteljskim školama širom zemlje, najviše u Beranama. Uslovi rada i života učitelja u seoskim sredinama bili su vrlo nepovoljni, posebno u udaljenim selima koja su bila bez puteva i drugih životnih pogodnosti. Zbog toga je prilikom zapošljavanja u gradskim osnovnim školama prednost davana učiteljima koji su duže radili u seoskim školama.

Škole u Kraljevini SHS od 1918-1929. radile su na osnovu Zakona o narodnim školama Kraljevine Srbije od 19. aprila 1904. g. Pohađanje osnovnih škola bilo je obavezno a nastava besplatna. Sve osnovne škole su bile državne.

Zakon o narodnim školama detaljno je regulisao školska pitanja: školske potrebe, dvorišta, igrališta, bašte, podizanje i održavanje zgrada, nabavku namještaja, ogreva, rukovanje školskom kasom i fondovima, položaj i status učitelja, rad i ovlašćenja uprave i nadzor u školi, rad i dužnost školskih organa, nastavni plan i program.

Redovni učenici slušali su nastavu po redovnom planu i programu u okviru kojih se predavalo devet predmeta: nauka hrišćanska, srpski jezik sa čitanjem, zemljopis sa srpskom istorijom, računica sa geome- trijskim oblicima, poznavanje prirode sa poljoprivre- dnim poukama u muškim, i poukama za domaćice u ženskim školama, crtanje i lijepo pisanje, ručni rad, pjevanje, gimnastika i dječije igre.

Zakon o narodnim školama u Kraljevini Jugoslaviji od 5. decembra 1929. g. uredio je da su „narodne škole državne ustanove čiji je zadatak da nastavom i vaspitavanjem u duhu državnog i narodnog jedinstva i vjerske trpeljivosti spremaju učenike za moralne, odane i aktivne članove države, narodne i državne zajednice; da šire prosvjetu u narodu neposredno i posredno sarađuju sa kulturnim ustanovama za narodno prosvje- ćivanje. Nastava je bila opšta, (sve škole u državi su radile po istim propisima).

Nastavnih predmeta je bilo čak 14: nauka o vjeri sa moralnim poukama, narodni srpskohrvatski jezik, narodna povijest (istorija) sa najznamenitijim događa- jima iz opšte povijesti, zemljopis naše države sa osnovnim poznavanjem drugih zemalja, račun sa osnovama geometrije i geometrijskog crtanja, poznavanje prirode, praktičnoprivredna znanja, učenja prema potrebama kraja, higijena, domaćinstvo, ručni rad sa praktičnom primjenom narodnih motiva, crtanje, pjevanje, tjelesne vježbe po sokolskom sistemu.

Zakon je u skladu sa tadašnjim prilikama uredio i pitanja iz rada škola: vjerska nastava je bila obavezna za sve priznate vjeroispovesti, vaspitanje muške i ženske djece je zajedničko, postojala je mogućnost privatnog polaganja ispita, tjelesne kazne su bile zabranjene, učenici nijesu mogli biti članovi udruženja na vjerskoj  osnovi  ili udruženja koja smetaju vjerskoj sno- šljivosti ili su protiv državnog i narodnog jedinstva, učenici su mogli učestvovati samo u školskim svečanostima i svečanostima javnog državnog karaktera, školska zgrada se nije mogla podizati dok ljekar i higijeničar ili opšti ljekar nije pregledao određeno mjesto; organi škole su mjesni školski odbor i direktor; nadzorni organi su bili sreski školski nadzornik i banski školski nadzornik.

Uvedena je i obaveza narodnog prosvjećivanja na analfabetskim večernjim tečajevima za nepismena lica do 25 godina života a po želji i preko 25 godina, prema privremenom nastavnom planu i programu sa 14 časova nedjeljno (narodni jezik šest, račun tri, zemljopis sa istorijom tri i higijena dva časa nedjeljno).

Škole u pljevaljskom kraju dugo vremena osjećale su posledice ratnih strahota i poslijeratne nemaštine i oskudice. Prema izvještaju od 11. marta 1921. g. ratna šteta učinjena od strane neprijatelja u pljevaljskom okrugu iznosila je 270.000 din, prema komisijskoj procjeni i cijenama prije rata. U izvještaju načelnika okruga pljevaljskog od 13. juna 1921. Ministarstvu unutrašnjih poslova kaže se: „… Što se tiče samih aktivnih školskih zgrada, sa higijenskog gledišta, može se reći, vrlo žalosno okrug stoji, jer ne samo po selima već i u samoj varoši nema ni jedne školske zgrade ispravne i dostojne toj namjeni. Po selima, školske zgrade su tako mizerne i nezdrave da bi ih trebalo što prije zatvoriti u interesu samih đaka. Na drugim mjestima, opet po selima, škole su u zajedničkoj zgradi sa opštinskom sudnicom ili žandarmerijskom stanicom ili i jedno i drugo zbog nemanja pogodnih zgrada.”

Najčešća tema u prepisci između mjesnih škol- skih odbora, školskih nadzornika i Ministarstva prosvjete jeste molba za dodjelu finansijskih sredstava za podizanje i opremanje školskih zgrada. Navodimo osnovne podatke iz sačuvanih zahtjeva mjesnih školskih odbora:

1. Odlukom Ministarstva prosvjete br. 71797 od 13. avgusta 1926. g. za podizanje školskih zgrada u srezu pljevaljskom odobreno je 500.000 dinara.

2. Osnovna škola u Otilovićima 1926. g. tražila je za podizanje škole 30.000 dinara; 1927. g. traženo je 45.000 din. i 1928. 30.000. Ukupno je dodijeljeno 105.000 din.

3. Osnovna škola u Kovaču 1927. g. tražila je pomoć za podizanje zgrade u iznosu od 40.000 din. Ranije (1926) dodijeljena joj je pomoć u iznosu od 30.000 din.

4. Osnovna škola u Bobovu 1927. god. molila je za pomoć u iznosu 20.000 din. da se školska zgrada dovrši i snabdje potrebnom opremom i učilima.

5. Osnovna škola u Crljenicama 1927. g. tražila je pomoć od 100.000 din. za podizanje zgrade. Pomoć je data, ali ne raspolažemo sa podatkom u kom iznosu. U 1928. g. ponovo je tražena pomoć.

6. Plan za podizanje nove zgrade osnovne škole u Pljevljima sa 14 učionica (koliko je imalo odjeljenja u gradu) izrađen je u Građevinskoj direkciji u Kruševcu i 31. maja 1927. g. upućen Ministarstvu prosvjete na reviziju. Predmer predračuna i ostala tehnička dokumentacija u iznosu 1.600.000 dinara uradila je Građevinska sekcija u Pljevljima. Zabilježeno je da je ranije školi dato 370.000 i tada još 80.000 din. Škola je imala 393.000 din. svojih sredstava.

7. Osnovna škola u Gotovuši 1928. g. tražila je za zidanje nove školske zgrade, koja je započeta 1926. g. 30.000 din. Data je pomoć od 20.000 din. Sledeće godine tražila je 40.000 din. Pomoć je data. Nemamo podatak koliko.

8. Osnovna škola Brvenica 1928. g. molila je za pomoć od 60.000 din. za završne radove na zgradi. Data je pomoć od 30.000 dinara.

9. Osnovna škola u Matarugama 1931. g. dobila je za školsku zgradu 10.000 din, a 1938. g. još 5.000 dinara.

10. Osnovna škola u Adrovićima 1934. g. tražila je pomoć da bi dovršila školske zgrade. Odobreno je 50.000 dinara.

11. Osnovnoj školi u Kosanici na ime pomoći za podizanje zgrade 1935. g. odobreno je 30.000 dinara.

12. Osnovnoj školi u Kozici 1936. g. odobreno je 8.000 dinara a 1938. g. 5.000 pa potom još 10.000 dinara.

13. Osnovna škola u Premćanima tražila je pomoć za završetak zgrade u Vaškovu 30.000, godine

1938. je odobreno 10.000 dinara.

U Pljevljima su postojale i srednje stručne škole: Ženska zanatlijska škola, Zanatsko-trgovačka škola i Muška zanatska škola ili popularno nazvana Šegrtska škola. Učiteljica ženske zanatske škole, pjesnik, Desanka Desa Bajić ostavila je dragocjen zapis o ovoj školi iz koje navodimo karakteristične dijelove: „… Ženska zanatska škola u Pljevljima bila je smještena na brdu Stražici. Prilično prostrana prizemna zgrada pravougaonog oblika. U njoj je smještena i Domaćička škola. Takve škole su imale pet razreda, a pohađale su je djevojčice po završenoj osnovnoj školi (koja je onda imala četiri razreda). U ovoj školi postojalo je odjeljenje za tkanje ćilima i platna. Osnivači ovih škola su bila ženska društva… Ženske škole su prešle pod upravu Zetske banovine, koja je izdržavala školu i vodila stručni nadzod nad njom (1929, prim. M.P.). Jedino je poslužitelja škole plaćala opština… U školi su radile četiri stručne nastavnice, od kojih su dvije predavale opšte predmete a dvije tkanje platna, odnosno tkanje ćilima (prim. M. P.)… Škola je imala sedam odjeljenja. Radilo se po cio dan, prije podne stručna nastava a po podne nastava opšte naobrazbe. Nastavu su popodne izvodili honorarno učitelji iz osnovnih škola… Učenice su mahom bile iz Pljevalja, vrlo malo iz okoline, najviše muslimanske vjeroispo vijesti… Na kraju školske godine pripremali bismo izložbu ručnih radova, gdje je bio zastupljen raznovrstan vez, šivenje rublja i haljina, a i serdžade i ćilimi, kao i odjevne stvari od platna, peškiri, ukrasni jastuci, čaršavi itd. Mnogi radovi su prodavani, koji su bili izrađeni od školskog materijala. Od toga učenice su dobijale zasluženu novčanu naknadu… Škola je organizovala izlete… često i sa Domaćinskom školom. Kada su bile školske predstave (zabave) o Svetom Savi, Vidovdanu i ondašnjim državnim praznicima i Ženska zanatska škola bi učestvovala sa svojim programom… Školske 1940/41. marta mjeseca Komanda 48 pješa dijskog puka koji se okupljao u Pljevljima oduzela nam je zgradu škole na Stražici za njihove potrebe. Mi smo se onda preselili na Varoši i tu nekako životarili sve do kraja oktobra 1943. Inventar škole i ove prostorije predate su partizanima koji su tu smjestili radionicu…“

Državna potpuna realna gimanzija u Pljevljima

Poslije Prvog svjetskog rata Niža gimnazija obnovila je rad u novim društveno-političkim prilikama. Međutim, zbog posledica trogodišnje austro- ugarske okupacije dugo vremena je bila u materijalnoj i kadrovskoj oskudici. Školski namještaj, oprema, učila, biblioteke i zbirke su uništene. Ratna šteta je iznosila 56.000 ondašnjih dinara.

Zbog ratom ometenih generacija 1912-1918. u istim razredima gimnazije bilo je učenika različitog uzrasta, od 15 do 20 i preko 20 godina. Učenici su bili iz Pljevalja i okoline, posebno sa područja Durmitora i drugih susjednih krajeva. Broj učenika povećavao se iz godine u godinu (203. u 1918/1919. do 703 u školskoj 1940/41. godini).

U početku, gimnazija je koristila zgradu koja je namjenski izgrađena za potrebe ove škole 1906/7. godine. Kasnije je polovina učionica bila smještena u zgradi osnovne škole, koja je bila u vlasništvu manastira sv. Trojice i nalazila se u neposrednoj blizini. Međutim, i pored dvije zgrade prostora nije bilo dovoljno. Zbog toga, i naročito zbog nedovoljnog broja nastavnika i profesora, odjeljenja su često brojala 40, 50 pa i više učenika. Školskih udžbenika, nasta- vnih sredstava i literature, posebno u prvim poslijeratnim godinama, nije bilo dovoljno. U upotrebi su bili udžbenici i geografske karte štampane prije Prvog svjetskog rata. Školska knjižnica kompletirana je u školskoj 1922/23. godini sa ukupno 482 knjige i podijeljena na nastavničku i đačku. Zbirke i kabineti za stručne predmete su postepeno obnavljani sa dosta teškoća. Navedeni nedostaci nadoknađivani su živom riječju nastavnika i izradom priručnih nastavnih sredstava.

Najveći problem u radu Gimnazije, u međuratnom periodu, bio je nedostatak nastavnika. Posebno je bilo teško obezbijediti nastavnike za gimnastiku, pjevanje, crtanje, krasnopis i strane jezike. Ovi predmeti su često ostajali nezastupljeni. Postojeći, većinom mlađi kadar, stalno je bio preopterećen većim brojem časova od propisane norme. Fond časova nastavnika često se kretao 26 do 30 časova nedjeljno. Direktor Gimnazije je, pored upravljačkih obaveza i posla sekretara škole, gotovo redovno održavao određeni broj časova, ponekad pun fond od 18 časova. Zbog nedostatka nastavnika i profesora honorarno su angažovani učitelji osnovnih škola, maturanti, šefovi okružne (sreske) finansijske uprave i okružne (sreske) građevinske sekcije, oficiri

48. pješadijskog puka i ljekari Doma narodnog zdravlja. Međutim, i pored svega navedenog, opet su neki predmeti morali biti redukovani sa manjim brojem časova od propisane norme, a neki su ostajali nezastupljeni.

Želje i ambicije Pljevljaka bile su da se postepeno otvaraju viši razredi Gimnazije do potpune realne gimnazije. Razvojni put gimnazije bio je postepen: u školskoj 1918/19. obnovljen je rad prva četiri razreda,

1920/21.g. otvoren je V razred, 1922/23. VI, 1923/24. VII i na kraju 1924/25. godine VIII razred. Školske svečanosti organiziovane su povodom istorijskih događaja i vjerskih praznika: Dan ujedinjenja (1. decembar), na rođendan kralja Aleksndra 13. decembar, Božić, Savindan, Vaskrs, Vidovdan, dan Ćirila i Metodija, Štrosmajerov dan itd. Direktor škole ili neko od profesora  držali su povremeno javna predavanja za građanstvo iz nacionalne i opšte istorije i aktuelne problematike. Predavanja su držana pod vedrim nebom u dvorištu škole, u prostorijama škole, u sali Srpskog pjevačkog   društva   „Bratstvo”   i   drugdje.   Pojedini

profesori učestvovali su u kulturno-prosvjetnim aktivnostima i manifestacijama mjesnih društava i udruženja, objavljivali priloge u listu „Sandžak” i drugim listovima i časopisima.

Značajan momenat u radu gimnazije bio je kada je iz Doma narodnog zdravlja u Pljevljima (1928.) djelimično uvedeno električno osvjetljenje u zgradu Gimnazije. Potpuno osvjetljenje uvedeno je nakon izgradnje gradske električne centrale u Ševarima (1936.). Neki učenici nijesu imali valjano osvjetljenje i grijanje u stanovima gdje su stanovali, pa su bili prinuđeni da noću uče ispod uličnog fenjerskog osvjetljenja. Zbog toga je uprava Gimnazije više puta molila Ministarstvo prosvjete da odobri jednokratnu nastavu u školi (samo prije podne ili po podne).

Pri Gimnaziji su radila brojna đačka udruženja i društva ili su učenici bili članovi mjesnih podru- žnica, društava i udruženja iz Beograda i drugih centara u zemlji. Učenici su mogli obrazovati udruženja u cilju intelektualnog, moralnog, estetskog i zdravstvenog usavršavanja i zaštite. Osim ovih udruženja učenici su mogli biti i članovi Crvenog krsta, Sokola i Ferijalnog saveza. Izvan škole mogli su biti samo članovi vjerskih udruženja svoje konfesije. U Pljevaljskoj gimnaziji postojala su sledeća učenička udruženja i društva: 1. Kolo saveza trezvene mladeži Breznik (osnovano 1911/12, obnovljeno 1920/21.); Lite- rarno udruženje Polet (1924/25.); Podmladak društva Crvenog krsta (1932/33.); Podružnica ferijalnog saveza (1932/33.); Sokolsko društvo Pljevlja (učenici gimnazije su članovi od 1926/27.); Sekcija podmladka Jadranske straže (1932/33.); Podmladak aero-kluba Naša krila i Prosvjetno udruženje (1924/25.) Broj članova društava i udruženja kretao se od nekoliko desetina do nekoliko stotina.

U Pljevaljskoj gimnaziji je u toku 1931. i 1932. g. izlazio zanimljiv i popularan časopis Naša iskra. Bio je to prvi časopis izdavan u Pljevljima. Vlasnik i odgovorni urednik, profesor gimnazije Đorđe Kiselinović časopis je izdavao u mjestima svog službovanja još od 1927.  g.  Članovi  Uređivačkog  odbora  bili  su  Jovan Dragutinović, Pavić Radović i Redžo Bučan učenici VIII razreda gimnazije. Izdati brojevi časopisa u Pljevljima, ukupno osam, smatraju se za njegove najbolje brojeve. Zadatak časopisa bio je podizanje nivoa kulture učenika putem samorada pod geslom: „koji čita-taj zna; koji više čita-više zna; a koji pak i piše-mnogo više i solidnije zna.” Naša iskra bila je mladalački poletan i kritički časopis koji je objavljivao priloge o nedo- stacima u nastavnim programima pojedinih predmeta, slabostima u radu nastavnika, zanimljive rebuse, zagonetke, prepisku sa saradnicima i dr. U časopisu su sarađivali brojni saradnici od kojih će neki kasnije postati poznata imena kulturnog i javnog života: Radovan Zogović, Janko Đonović, Tanasije Mladenović, Božidar Žugić i dr. Časopis je objavio i tridesetak svojih posebnih izdanja, među kojima i Almanah. VIII razreda gimnazije. Izdati brojevi časopisa u Pljevljima, ukupno osam, smatraju se za njegove najbolje brojeve. Zadatak časopisa bio je podizanje nivoa kulture učenika putem samorada pod geslom: „koji čita-taj zna; koji više čita-više zna; a koji pak i piše-mnogo više i solidnije zna.” Naša iskra bila je mladalački poletan i kritički časopis koji je objavljivao priloge o nedo- stacima u nastavnim programima pojedinih predmeta, slabostima u radu nastavnika, zanimljive rebuse, zagonetke, prepisku sa saradnicima i dr. U časopisu su sarađivali brojni saradnici od kojih će neki kasnije postati poznata imena kulturnog i javnog života: Radovan Zogović, Janko Đonović, Tanasije Mladenović, Božidar Žugić i dr. Časopis je objavio i tridesetak svojih posebnih izdanja, među kojima i Almanah.

U Gimnaziji su postojali i učenički fondovi i drugi oblici rada: Fond siromašnih učenika (1930/31) Fond školskih potreba (1929/30), Zajednica doma i škole (1933) i Đačka trpeza koja je radila kada je imala sredstava (1919/20, 1926/27, i od 1932 do 1941. g.). Disciplina u Gimnaziji bila je vrlo stroga. Po tome i spremnosti učenika pljevaljska Gimnazija bila je poznata kao stara i dobra škola, čiji su đaci sa uspjehom nastavljali dalje školovanje. Međutim, stroga disciplina nije bila prepreka da se učenici bune protiv nepravdi, ponekad i da nekritički prihvataju novine i nove ideje, bilo pojedinačno bilo kolektivno. Godine 1928. zahtijevali da se zamijene neki profesori, ili pak 1939. kada je zbog lošeg stanja u Gimanziji i društvu štrajkovala skoro polovina učenika. Gimnazija je bila prozor u svijet svojim učeni- cima i u određenoj mjeri i stanovništvu u Pljevljima. Direktor Gimnazije Vladislav Nešković u svom pismu Ministarstvu prosvjete od 23. januara 1928. isticao je da je „Gimnazija u ovom mestu (kao u većini mesta južne Srbije i Crne Gore) jedini znatniji kulturni i prosvjetni rasadnik. Ona nadoknađuje pozorišnu umetnost, filmsku, kao i sve ostale značajne ustanove kojima kulturni centri raspolažu…”

Direktori Gimnazije bili su istaknuti državni činovnici, prosvjetni radnici, pisci udžbenika, stva- raoci pisane riječi: Nikola Minić, Đura Vrbavac, Đorđe Konstantinović, Dragomir Šišković, Vladislav Nešković, Jovan Spasić, Bruno Marčić i Dobrosav Miletić.

Podizanje Doma narodnog zdravlja i poboljšanje zdravstveno-higijenskih prilika

Poslije Prvog svjetskog rata u zgradi bivše austrougarske bolnice na Dolovima počela je da radi prva bolnica u Pljevljima. Prvi upravnik bio je dr Jakov Zarubica. LJekari su bili: dr Milan Marić, dr Petar Branković i Svetozar Milatović. Specijali- stičke službe nijesu postojale. Najhitnije hirurške intervencije vršili su ljekari Svetozar Milatović i Vladimir Veksler, ruski emigrant, koji se bavio i privatnom praksom. Teži slučajevi su slati u Beograd, Sarajevo. Privatnu praksu obavljali su i drugi doktori koji su službovali u bolnici u Pljevljima i na Boljanićima: Uroš Ružičić, Milan Štava i Josip Belinknez.

Na Dolovima je postojala i vojna bolnica 48. pješadijskog puka u kojoj su radili ljekari: Jovan Bulajić, potom Bivasović i Salih Muftić. I vojni ljekari povremeno su obavljali privatnu praksu.

Pionir veterinarske službe u Pljevljima bio je emigrant iz Rusije Ivan Vanjik koji je službovao dо 1925. kada ga je naslijedio Zekić, ovoga Kundić, pa Vasilije Muzalevski. Dugo poslije rata u Pljevljima nije bilo zubara – stomatologa. Prvi zubar bio je izvjesni Minar iz Slovenije, pa Hugo Druker iz Sarajeva, koji je otvorio prvu privatnu ordinaciju.

Veliki datum u istoriji zdravstva u Pljevljima, i zapadnom dijelu Raške oblasti i sjevernoj Crnoj Gori je otvaranje Doma narodnog zdravlja u Pljevljima 7. Oktobra 1928. g. Povodom ovog značajnog događaja Andrija Štampar, načelnik u Ministarstvu narodnog zdravlja dao je intervju novinaru Politike u kome, između ostalog, ističe „Blagodareći znatnoj pomoći Rokfelerove fondacije Ministarstvo narodnog zdravlja, preko Higijenskog zavoda u Sarajevu još prošle godine počelo je rad na osnivanju i podizanju Doma narodnog zdravlja u Pljevlju… u Novom Pazaru pre dve godine osnovan je i kompletno uređen Dom narodnog zdravlja… Drugi deo Sandžaka sa Pljevljima… nije imao nikakvih higijenskih ustanova osim posve primitivnih bolnica u Prijepolju, Bijelom Polju i nešto bolje bolnice u Pljevlju. No narodu u ovom kraju potrebna je pomoć u svim pravcima: u kulturnom, privrednom i zdravstvenom… Radi toga je Ministarstvo zdravlja nastojalo da obezbedi pravilnu zdravstvenu službu u tom delu Sandžaka, uz pomoć Rokfelerove fondacije, podiglo Dom narodnog zdravlja… Delokrug Doma nardonog zdravlja u Pljevlju proteže se na srez pljevaljski, prijepoljski i bjelopoljski… pored svoje velike uloge narodno-zdravstvene, biće i pionir kulturnog podizanja ovog kraja.”

Andrija Štampar isticao je i značaj narodnog kupatila u Domu zdravlja i njegovih odjeljenja i laboratorija na liječenju zaraznih i veneričnih bolesti u Pljevljima i drugim susjednim varošima, potrebu stalnog rada u seoskim domovima kako bi se iskori- jenile velike predrasude. Rokfelerova fondacija obećala je da preko Ministarstva zdravlja pomogne i u podizanju poljoprivrede, na taj način što će u Domu narodnog zdravlja biti postavljen jedan agronom i jedan veterinar da rade u ovom važnom kraju, što je kasnije i realizovano. Kraljica Marija je iz svojih sredstava izdvojila sredstva za rad Domaćičke škole u Pljevljima.

Dom je svečano otvoren 7. oktobra 1928. g. u prisustvu ministarke zdravlja dr Andrije Štampara. Dom je imao odjeljenja: za zaštitu zdravlja školske djece, dispanzer za tuberkulozu, ambulantu za venerične bolesti, zubnu stanicu, bakteriološku laboratoriju, opštu ambulantu, apoteku, narodna kupatila sa kapaci- tetom od 100 osoba dnevno i stalnu higijensku izložbu. Ova ustanova bila je i rasadnik zdravstvene zaštite i kulture. Dom je imao sopstveni agregat iz koga je električno osvjetljenje uvedeno i u Gimnaziju. U planu je bila eliktrifikacija grada, popravka gradskog vodovoda, otvaranje Domaćičke škole, ponovno otvaranje Đačke trpeze za siromašne učenike Gimanzije, otvaranje sanatorijuma na Metaljci. U planu je bilo niz dobrih djela. Svi su vjerovali da dolazi novo vrijeme koje treba da nastavi i proširi upravnik Doma dr Đorđe  Guelmino.  Opštinski  odbor  je  na  svečanoj sjednici izrazio zahvalnost inicijatoru ove zdravstveno- higijenske akcije dr Andriji Štamparu davši trgu na raskrsnici kod crkve njegovo ime. Pomoć i podrška srpskog patrijarha Varnave bila je od ogromnog značaja. Upravnik Doma bio je dr Đorđe Guelmino iz Niša, koji je bio jedini ljekar. U Domu su radile i tri medicinske sestre: LJubica Crnojević, Zdenka Klarić i Branka Mirosavljević. U laboratoriji je radio Aleksandar Černjak, ruski emigrant a u bakteriološkom odjeljenju Milivoje Šćepanović. Za obilazak terena i odlaske u ambulante u Prijepolju, Priboju, Novoj Varoši i Foči, čije su ambulante bile u sastavu Doma narodnog zdravlja, obezbijeđena su kola „fiat”, kasnije „ševrolet”.

Sledeće, 1929 g, medicinska ekipa od 40 lekara, profesora Medicinskog fakulteta i ostalog medi- cinskog osoblja iz Beograda pod rukovodstvom prof. dr Đorđa Đorđevića boravila je u Pljevljima i Bijelom Polju. Pored obuke osoblja Doma narodnog zdravlja, pregleda i liječenja, hirurških intervencija, propi- sivanja i davanja lijekova ekipa je održala veliki broj predavanja za narod i škole, vršila i antropo- metrijska mjerenja i sakupljala druge podatke potrebne za naučno istraživanje zdravstvenih prilika u pljevaljskom kraju. Rad ove medicinske ekipe bio je besplatan, iz humanosti da se pomogne ovom zabačenom i zapostavljenom kraju. Bio je to melem na ranu. Poseban značaj imala su javna predavanja iz raznih oblasti medicine u trajanju od 6-7 časova svakog dana. Predavanja su bila uvijek dobro posjećena. Držana su: o zdravlju u našem narodu; o prirodnim uslovima zdravstvenog napredovanja; o zdravstvenoj zaštiti djece; o tuberkulozi; o potrebi sveobuhvatnog obavještavanja s obzirom na opasnost od veneričnih oboljenja; o higijeni djece; o postanku i suzbijanju zaraznih bolesti. Slušaocima su dijeljene brošure popularnih izdanja o medicinskoj zaštiti i liječenju. Naročita briga vođena je o njezi i odgoju djeteta na taj način što je držan poseban kurs sa praktičnim vježbama na ovu temu mladim majkama, zasebno pravoslavnim a zasebno muslimanskim majkama.

LJekarska ekipa pregledala je preko tri hiljade bolesnika iz Pljevalja i okoline. Pacijenti su stizali pješke, na konjima, na nosilima, na saonicama. LJekari su radili u odjeljenjima: prijemno i antropometrijsko; dermatovenerološko; interno, hirurško i ušno; dječije, laboratorija za pregled krvi i mokraće i drugih nalaza, očno odjeljenje i apoteka. Svako odjeljenje imalo je svoje ljekare i medicinsko osoblje, a apoteka magistra farmacije. Od svakog je uzimana krv na analizu i vršeno antropometrijsko mjerenje – težine, visine i širine grudi i glave i utvrđena boja očiju i kose. Tako su ljekari prikupili obiman i dragocjen materijal o antropološkim osobinama i rasnom tipu naroda u ovom kraju. Urađeno je preko 50 hitnih operacija. Oboljenja je bilo raznovrsnih: brojne dječije bolesti, rahitis, tuberkuloza, pantljičara i pojedinačni slučajevi sifilisa.

Započeti posao predat je Domu narodnog zdravlja u Pljevljima da ga završi. Dom je po ocjeni medicinske ekipe iz Beograda bio odlično organizovan i pripremljen. Rezultati misije pored ostalog bili su slijedeći: otvaranje Doma narodnog zdravlja u Prijepolju kao filijale pljevaljskog Doma, pokretanje radova na podizanju Doma zdravlja u Bijelom Polju i zdravstvene stanice u Priboju. Pored toga Raška oblast dobila je pokretnu Domaćičku školu koja je poslije petomjesečnog kursa u Pljevljima premještena u selo Peselj kod Prijepolja. Preko Doma narodnog zdravlja organizovano je podizanje česama i bunara u bezvodnim mjestima pljevaljskog, pribojskog, prijepoljskog i bjelopoljskog kraja.

Prikupljeni naučni podaci o stanju zdravlja u ovim krajevima pobudili su interesovanje ljekara, kako u zemlji tako i u inostranstvu. Zetski glasnik u broju 44 od 21. juna 1933. g. donio je vijest „…ovih dana doputovao je iz Praga i boravio u Pljevljima dr Valšik Jandrih, ljekar za dječije bolesti. Dr Jandrih je pregledao djecu osnovne škole i gimnazije radi ispi- tivanja rasnih osobina dinarskog tipa. Po završenom ispitivanju u Pljevljima, ovaj je uvaženi naučnik otputovao za Žabljak.”

Zanimljivo je navesti nekoliko konstatacija o radu ljekarske ekipe u Pljevljima, posebno liječenja ženske muslimanske populacije. Muslimanke su ispočetka pregledali ženski ljekari, kasnije na njihov zahtjev i muškarci. Prvi put su muslimanke skinule zar i feredžu pred stranim čovjekom. Ispod feredže, zabilježeno je da su nosile hercegovačke, odnosno crno- gorske kapice narodne nošnje što im je kažu ostalo od Kosova. Blijeda boja kože i lica su posledica neizla- ganja suncu. LJekari su zabilježili da je ”… beogradska ljekarska misija ostavila dubok utisak, ne samo na zdravlje nego i na dušu ovdašnje muslimanke. Ovo je veliki, možda najveći događaj u njenom životu, u kome su spoljni događaji tako retki. Treba naročito naglasiti da su muslimanke doborovoljno pristale da se otkriju pred lekarima… mlada muslimanka učinila je to videlo se često sa osmehom, stara muslimanka sa ustezanjem, hrabrena od drugih mlađih… muslimanke dolaze u većim grupama. To svedoči da je odluka donijeta posle uzajamnog konferisanja muslimana u varoši… može se naslutiti da je novo vreme za muslimanku i u ovim nepristupačnim krševima blizu.” Tradicija je očigledno uzmicala ispred savremene civilizacije.

Zaostalost je, navodi se u izvještaju medicinske ekipe, bila najizraženija kod seoskog stanovništva „… neznanje najosnovnijih pojmova o zdravlju na selu je strahovito. Porodilja često radi do poslednjeg momenta, čučne bilo gdje i rodi. Onda uzme dete u ruke, pa dograbi sekiru i na prvom drvetu preseče pupčanu vrpcu. Naravno da se tako događaju infekcije koje pokose i majku i dete. Pozvati kakvu iskusnu ženu da pomogne, smatralo se za stid.” Žene su se porađale u kolibama,  štalama i na drugim neprikladnim mjestima; po pravilu bez vatre, tople vode i druge njege. Međutim, konstatuju dalje ljekari „…moral ovde kod ženskog sveta stoji na visini… Smatraju se uvređene kad ih lekar pita da li su kad pobacile. Narod ovde smatra pobačaj za greh. Nerotkinja se ovde smatra za nesreću i šalju je lekarima… Velika žudnja  za  mnogo dece  u ovim siromašnim i krševitim krajevima imala je za posledicu naseljavanje Srbije i drugih naših krajeva… Narod najčešće boluje od bolesti koje dolaze od nehigijenske ishrane, naročito od suva nekuvana mesa i od nečistoće… poznato je da je u ovim krajevima, narod lepo razvijen, ali pada u oči kod većine bledilo i žutilo kože, naročito zbog obolenja od pantljičare… Veliku ulogu u formiranju našeg naroda odigrala je ova rasna svežina i zdrav instinkt naroda u Sandžaku i drugih naših krajeva nastanjenih dinarcima… Siromašni krajevi u kojima je ljubav za decu toliko velika da nisu mogli da ishrane stanovništvo koje tako brzo raste. Iz toga se narod odavde, naročito u godinama suše i drugih prirodnih i nacionalnih nevolja kretao u masama sa rodne grude, spuštajući se u Šumadiju, Slavoniju, Bosnu, Liku i Primorje…”

Troškovi desetodnevnog boravka i rada ljekarske misije iznosili su 45.000 dinara. Kralj Aleksandar za početak je iz svog fonda dao sumu od 15.000 dinara. Užička oblast u koju su spadala Pljevlja dala je 15.000 dinara a kasnije još 5.000 dinara. Ministarstvo zdravlja cijeneći korisnost akcije izdvojilo je takođe 15.000. Ministarstvo saobraćaja odobrilo je besplatan prevoz ekipe, opreme i materijala željeznicom. Vojni ministar stavio je na raspolaganje ekipi za sve vrijeme boravka i rada tri vojna kamiona sa osobljem i mate- rijalom za cijelo vrijeme boravka i rada. Ministar prosvjete odredio je za rad i stanovanje ljekarske ekipe obje zgrade Gimnazije i zgradu osnovne škole, i uputio nastavno osoblje da pomogne ekipu u radu i da se školskoj djeci pruži medicinska zaštita.

Za istoriju zdravstvene službe u Pljevljima 1929. godina značajna je po još jednom događaju. Uz pomoć Ministarstva narodnog zdravlja i socijalne politike te godine u preuređenim bivšim kasarnama otvoreno je državno oporavilište na Metaljci. Usred guste četinarske šume na više od 1.000 metara nadmorske visine podignut je sanatorijum za oporavak zdravstveno slabunjavih đaka osnovnih i srednjih škola. Kada je bilo mjesta primani su i odrasli.

Oporavilište je bilo pod neposrednom upravom Higijenskog zavoda u Sarajevu. U troškove plaćanja ulazio je stan, hrana od čak pet obroka dnevno, pranje rublja, upotreba kupatila, tuševa, igrališta i biblioteke.

Oporavilište je imalo upravno, stručno i podvorno osoblje: ljekar, sestra, nudilje, nadzornice djece, kuvarica, baštovan, ekonom, pomoćno kancelarijsko osoblje i majstori za zvanje i vještine. Oporavilište je imalo svoje imanje: bašte, park, cvjećarnik, živinarnik i stoku. Za svako lice – pacijenta vođen je prijemni list u koji su bilježeni osnovni i zdravstveni podaci o svakom od njih. U oporavilište nisu primana lica oboljela od tuberkuloze, sifilisa i drugih hroničnih i akutnih bolesti, djeca sa većim tjelesnim manama, djeca koja nijesu imala kontrolu mokrenja i ona koja nijesu vakcinisana protiv velikih boginja.

Inače higijenske prilike u Pljevljima bile su znatno povoljnije od drugih mjesta u tadašnjoj Zetskoj banovini. Grad je posjedovao dobar vodovod sa izvora Jugoštice, stari vodovod sa vrela Breznice i gradsku kanalizaciju.

U toku 1929. i 1930. od kredita iz Fonda kralja Aleksandra Karađorđevića u bezvodnim selima na teritoriji pljevaljske, pribojske, prijepoljske i bjelopoljske opštine izgrađeno je devet higijenskih bunara, devet česama i dovršen vodovod sa česmom u selu Ilino Brdo kod Pljevalja. U pljevaljskom kraju bunari su podignuti u: Ograđenici, Meljaku, Bijedićima, Hoćevini, Bobovu, Adrovićima i Boljanićima. Izgrađeni bunari i česme bili su prava blagodet za bezvodna sela, posebno u sušnim periodima godine.

Prema podacima objavljenim u Ilustrovanom zvaničnom šematizmu Zetske banovine iz 1931. zdravstvena higijenska služba u srezu pljevaljskom sastojala se od slijedećih ustanova:

1. Bolnica u Pljevljima sa dva ljekara, jedan administartivni činovnik, 10 bolničara, 60 namještenih kreveta, 427 liječenih pacijenata (188 građanskih i 91 vojno lice i 148 osiguranih lica), 859 bolesničkih dana  (prosječan  broj  pacijenata  dnevno  iznosio  je 23,50), broj izvršenih operacija 63, broj umrlih lica u bolnici je 10 i 820 ambulantnih pregleda.

2. Zdravstvena stanica, odnosno Dom narodnog zdravlja Pljevlja sa 5.096 stanovnika sa veneričnom ambulantom, školskom poliklinikom, đačkom trpezom, školskim kupatilom, dva rentgena, zubnim odjeljenjem i higijenskom izložbom.

3. Uslužne zdravstvene stanice za više opština: pljevaljska u Pljevljima za grad Pljevlja sa 5.096 stanovnika; boljanićka u Boljanićima za 11.976 stanovnika i ilinobrdska u Odžacima za 13.474 stanovnika.

4. Domaćička škola.

5. Javni objekt za snabdijevanje naroda vodom sa dv vodovoda, 33 bunara i 33 zahvatna vrela.

Sa podizanjem Doma narodnog zdravlja, oporavilišta na Metaljci, higijenskih bunara i česama i vodovoda zdravstveno-higijenska zaštita u Pljevljima podignuta je na zavidan nivo.

48. Pješadijski puk u Pljevljima

Bio je stacioniran poslije Prvog svjetskog rata u kasarnama na Dolovima. Ovaj puk nazivan je i „Gvozdeni puk“, po Gvozdenom puku srpske vojske iz Prvog svjetskog rata, sa područja Toplice, čije je tradicije nastavljao i njegovao. Arhivska građa ove jedinice nije sačuvana. Međutim, sačuvana je Naredba  vrhovnog komandanta, regenta Aleksandra, O. Br. 48.350 od 23. februara 1920. g. u kojoj se kaže da se na predlog ministra vojnog i mornarice naređuje da se formiraju 46, 47. i 48. pešadijski puk, što se smatra za dan osnivanja ovih vojnih jedinica.

U izvještaju 48. pješadijskog puka u Pljevljima Komandi Zetske divizijske oblasti od 6. aprila 1935. g. naveden je sastav i brojno stanje ove jedinice koji je sa manjim izmjenama ostao do 1941, a koji glasi: oficira je ukupno bilo 24 (1 pukovnik, 2 majora, 1 kapetan, 4 kapetana druge klase, 7 poručnika i 9 potporučnika); podoficira 54, od kojih 52 glavna i 2 pomoćnih struka; kaplara 49 i redova 388 (ukupno 514 lica); tegleće stoke, konja, mazgi i volova 56 grla.

U Puku je, kao i u svim drugim jedinicama tadašnje jugoslovenske vojske, vladala stroga disciplina, o čemu svjedoči naredba Đeneralštaba od 28. Oktobra  1936. g. nadležnim starješinama da podoficiri svoje slobodno poslijepodnevno vrijeme, pored odmora, mogu upotrijebiti isključivo za lično usavršavanje, i spremi za ispite i za sport. Radi toga se naređuje da im se stave na raspolaganje potrebne prostorije i čitao- nice i da im se omogući bavljenje lakom atletikom, tenisom, horskim pjevanjem, muzikom i drugim pože- ljnim aktivnostima.Posebno je vođena briga da se spriječi širenje komunističkih ideja i organizovanje u vojsci, naročito od 1929. godine. U vojsci je analiziran rad KPJ poslije njenog kongresa iz 1935. faze i oblici rada ovog pokreta u Jugoslaviji, o ulaženju i djelovanju komunista i njihove ideologije u seljačka, radnička, omladinska i sportska udruženja, društva i klubove. Komanda zetske divizijske oblasti prikupila je od upravnih vlasti podatke o nacionalno-političkim, partijskim, viteškim, strateškim, humanim i dobrotvornim društvima i udruženjima u banovini, među kojima su i podaci za srez pljevaljski, za koje je u izveštaju navedeno da se u radu pridržavaju svojih pravila.

Za 48. pješadijski puk vezuje se razvoj sportskih aktivnosti u Pljevljima i ubrzani razvoj kulturno- prosvjetne djelatnosti. Puk je imao orkestar sa školovanim muzičarima koji je odigrao značajnu ulogu u razvoju i njegovanju muzike. Priredbe su organizovane u uređenom i opremljenom oficirskom domu i na otvorenim prostorima: na konjičkim trkama, aero mitinzima, fudbalskim utakmicama i drugim priredbama. Po potrebi oficiri 48. pješadijskog puka honorarno su držali časove iz gimnastike, muzike i drugih predmeta u Gimnaziji.

U vezi sa radom 48. pješadijskog puka je i formiranje streljačkih družina u nekim pljevaljskim selima: u Matarugama 1933. sa 22. člana; u Hoćevini 1932. sa 23. člana; u Brvenici 1934. sa 34. člana; u Zabrđu 1932. sa 21. članom; i u Glibaćima 1933. Cilj streljačkih dru- žina bio je da se vježba rukovanje i gađanje oružjem radi odbrane zemlje. Članovi družina bili su: učitelji, zemljoradnici, državni činovnici, trgovci, zanatlije mlađeg uzrasta.

Uoči rata vojni obveznici 48 pp, 30. marta 1941. mobilisani su i pravcem: Pljevlja – Đurđevića Tara – Gornja Bukovica -Mokro – Nikšić – Orlja Luka – Rijeka Crnojevića upućeni prema granici sa Albanijom. Prvi djelovi puka stigli su do Skadra dok su zadnji djelovi bili locirani kod Danilovgrada i Podgorice gdje ih je zatekla kapitulacija jugoslovenske vojske. Odatle do kuća u Pljevljima vraćali su se pojedinačno i kasnije stupili u jedan ili drugi pokret otpora.

Srpska pravoslavna crkva

Poslije stvaranja Kraljevstva SHS, ujedinjenja srpskih crkvenih oblasti i obnove Srpske patrijaršije, Pljevlja i pljevaljski kraj, odnosno protoprezvi- terat pljevaljski od 1918-1941. godine i kasnije, pripadao je pećkoj eparhiji do 1932. godine, potom budimljansko- polimskoj eparhiji do 1956, dabrobosanskoj eparhiji 1956-1992. i mileševskoj eparhiji od 1992. do danas. Pljevaljski protoprezviterat od 1918. do 1941. godine imao je devet do 12 parohija: pljevaljska, crljenička, dubočićka, otilovićka, ilinobrdska, kosanička, premćanska, bobovska i boljanićka, postojale su za sve vrijeme. Jedno vrijeme kao posebne parohije postojale su i: strečanska, hoćevinska i bučevska. Pri vojnom logoru dejstvovao je vojni sveštenik.

Austrougarska vojska i vlast za vrijeme okupacije nanijela je veliku štetu crkvi i njenoj imovini. Ratna šteta pričinjena manastiru sv. Trojica iznosila je 764.000 dinara (odnijeto žito, sijeno, slame, otjerana radna stoka, porušene zgrade i odveden u zarobljeništvo nastojatelj manastira); manastiru Dovolja pričinjena je šteta u ukupnoj sumi 242.000 dinara (posječena šuma, odnijeto sijeno a starješina manstira Dionisije Rabrenović je sedam mjeseci bio interniran u logorima u Mađarskoj).

Poslije Prvog svjetskog rata crkvena i mana- stirska imovina je došla pod udar mjera agrane reforme. U zaštitu su ustali: mitropolit Crne Gore Mitrofan Ban, iguman manastira sv. Trojice Serafim DŽarić, starješina manastira Dovolja i Aranđelovo jeromonah Dionisije Rabrenović i prota Savo Vukojičić, odbornik u Pljevljima i molili su ministra vjera da se crkvena dobra izuzmu od agrarne reforme. Sačinili i dostavili podatke o prihodima, pokretnim i nepokretnim dobrima svih manastira i crkava. Veću imovinu imao je samo manastir sv. Trojica: 8 kuća, 18 dućana, 6 mehana, 3 hana, 2 vodenice, 34 čitluka i veliki broj dužnika. Bez obzira na urgencije crkve i manastiri nijesu izuzeti od agrarne reforme koja je najviše pogodila upravo njihovu imovinu.

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije ulagali su se napori za obnovu crkava i manastira u pljevaljskom kraju. Ono što je posebno važno činjeno je to sa sopstvenim sredstvima.

Sve do 1927. g. grad Pljevlja nije imao crkvu, pa su bogosluženja obavljana u manastiru sv. Trojica, koji je udaljen oko 2 km od gradskog naselja, što je, pogotovu u zimskom periodu, pričinjavalo poteškoće. Poslije oslobođenja i ujedinjenja narod je smatrao da će se to pitanje riješiti na najbolji mogući način. Krajem 1923. formiran je Pravoslavni crkveni odbor, na čelu sa okružnim protojerejem Savom T. Vukojičićem, koji je pokrenuo inicijativu kod Eparhijske konzistorije u Peći da se ustupi manastirsko zemljište na Stražici za „podizanje kapele dok ne bude u mogućnosti da na istom podigne crkvu za varoš Pljevlja, utoliko prije što je uprava manastira dala svoj pristanak”. Mini- starstvo vjera odobrilo je ovaj zahtjev 3. decembra 1923. i obećalo finansijsku pomoć iz budžeta. Međutim, sredstva iz budžeta nijesu dodijeljena. Crkveni odbor u Pljevljima je za izvjesno vrijeme odustao od podizanja crkve i njene lokacije na Stražici. Kasnije, po dobijanju saglasnosti manastira Sv. Trojice za lokaciju kod Raskrsnice, ubrzana je aktivnost na prikupljanju priloga i podizanju gradskog hrama. Izgradnja je povjerena graditelju Maksimu Backoviću. Hram je podignut od dobrovoljnih priloga pravoslavnog stanovništva iz Pljevalja i susjednih mjesta – Prijepolja, Čajniča, Nove Varoši, Pljevljaka iz Sarajeva, Beograda i Srba iz Amerike. Istaknutu ulogu u svemu tome imao je svakako i mitropolit skopski Varnava.

S obzirom da su Pljevlja u svojoj istoriji dva puta oslobađana od okupatora na dan Sv. Petke, 27. Oktobra 1912. od Turske i 27 oktobra 1918, od Austro-Ugraske, Srbi u Pljevljima su odlučili da u znak zahvalnosti činu oslobođenja crkvi daju ime ove svetiteljke koja se slavi na taj dan. Svečano osvećenje obavio je episkop pećki Jerotej 27. oktobra 1927. godine u prisustvu izaslanika ministra vjera Aleksandra Stanimirovića. Sveta Petka je bila slava i 48. pješadijskog puka u Pljevljima u Kraljevini Jugoslaviji.

Iguman Serafim DŽarić činio je napore da obnovi i proširi konake manastira Sv. Trojice. Ministarstvu vjera 1924. dostavio je projekat za zidanje novog konaka. Nadležno Ministarstvo građevina pregledalo je projekat i vratilo ga na doradu. Nakon toga, 2. maja iste godine, odgovoreno je da uprava manastira u sopstvenoj režiji može izvršiti opravku glavne zgrade konaka u iznosu od 23.552,50 din. i pod nadzorom Građevinske sekcije u Pljevljima, sa obavezom da po isplati doku- mentaciju dostavi na pregled i odobrenje Ministarstvu građevina. Ovim je Ministarstvo vjera dalo do znanja da u državnom budžetu nema sredstava za podizanje novog manastirskog konaka u Pljevljima. U nedostatku finan- sijskih sredstava, ova aktivnost je bila odložena za bolja vremena.

Članovi Crkvenog odbora u Srečanju na čelu sa sveštenikom Stevanom Petrovićem, 18. juna 1924. g. preko okružnog protojereja Sava Vukojičića i Konzisto- rije u Peći obratili su se Ministarstvu vjera sa molbom da se pomogne završetak obnove srednjovjekovne crkve, jedine u Srezu boljanićkom. Crkveni odbor do tada je bio prikupio 30.000 dinara. Za završetak radova bilo je potrebno još 20-30.000 dinara. Tek 9. juna 1927. g. Ministarstvo vjera obavještava Konzistoriju da je izdat nalog za isplatu svega 10.000 dinara za obnovu crkve u Srečanju na račun Okružne finansijske uprave u Pljevljima. Tako je crkva obnovljena 1924. g. trudom naroda iz okolnih sela i inicijativom sveštenika S. Petrovića, uz saradnju mjesnih tutora. Po antimisu i blagoslovu nj. sv. patrijarha srpskog Dimitrija služila do 1931. kada je svečano osvećenje crkve obavio episkop pećki Jerotej na Ilindan (2. avgust 1931.), uz prisustvo izaslanika kralja Aleksandra i uglednih zvanica iz susjednih mjesta.

Nakon pokretanja obnove crkve u Srečanju, Crkveni odbor u Boljanićima pokrenuo je akciju za podizanje crkve u Boljanićima – središtu sreza. Sveštenik Stevan Petrović, predsjednik Crkvenog odbora i ovog mjesta, obratio se Savu Vukojičiću, okružnom protojereju u Pljevljima, a on je molbu proslijedio Konzistoriji u Peći, odnosno Ministarstvu vjera u Beogradu, sa zahtjevom za dodjelu pomoći iz državne kase za podizanje crkve. U odgovoru Ministarstva od 27. decembra 1927.g. istaknuto je da se molbi ne može izaći u susret „pošto je kredit predviđen za ove svrhe u budžetu za 1927/28. potpuno iscrpljen, a za 1928/29. god. Ministarstvo vjera neće uopšte raspolagati kreditom za pomoć crkvi.” Na kraju je i ova crkva podignuta od dobrovoljnih priloga građana. Osvećenje crkve sv. apostola Petra i Pavla na Petrovdan 1928. obavio je episkop pećki Jerotej.

U toku velikih pregnuća Pljevljaka na podizanju božijih hramova oglasili su se i Bobovci i Meljačani na čelu sa parohom Andrijom Šiljkom. Crkveni odbori u ovim mjestima, na sjednicama od 13. i 25. Novembra 1927. odlučili su da od dobrovoljnih priloga mještana i Srba sa strane, podignu crkve. Predsjednik oba odbora, paroh Andrija Šiljak 6. marta 1928. obratio se mitropolitu skopskom Varnavi da molbu za dodjelu državne pomoći podrži i proslijedi nadležnim institucijama, i da se odobri sječa građe iz državne šume za izgradnju crkvi. Molbu crkvenih odbora u Bobovu i Meljaku, razmotrio je i Sveti arhijerejski sinod 9. Marta i umolio ministra vjera da se molbi izađe u susret. Ministar vjera M. Simonović prihvatio je gledište Svetog arhijerejskog sinoda i predložio ministru šuma i rudnika da odobri sječu građe za gradnju crkava. Međutim, sredstva iz budžeta nije dodijelio. Nakon ovog odgovora mitropolit skopski Varnava i Sv. arhijerejski sinod ponovo su molili ministra vjera da se razmotri zahtjev za podizanje crkava. U nedostatku potrebnih sredstava odustalo se od daljeg rada.   Prioritet je dat podizanju školske zgrade u Bobovu. Bilo je pokušaja i obnove manastira Dovolja.

Islamska vjerska zajednica

U jugoslovensku državu 1918. muslimani su ušli sa tri odvojene vjerske zajednice: u Srbiji, na čelu sa vrhovnim muftijom, čije je sjedište premješteno iz Niša u Beograd; u Crnoj Gori, na čelu sa muftijom u  Baru i treća zajednica za područje Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Slavonije, Dalmacije i Slovenije sa reis-ul- ulemom u Sarajevu. Sve vjerske zajednice bile su pod nadzorom resornog ministarstva: do 1929. Ministarstva vjera, a od tada do 1941. Ministarstva pravde.

Radi ujednačavanja državnog upravljanja i nadzora nad imovinom i prosvjetom ove vjerske zajednice, 12. septembra 1919. donijeta je Privremena uredba o upravi vakufa u Kraljevini SHS,132  koja je 28. februara 1922. zamijenjena Zakonom o upravi vakufa u KSHS.  Musli mani u Srbiji i Crnoj Gori od tada činili su jednu vjersku zajednicu pod upravom vrhovnog muftije u Beogradu. Muslimani u ostalom dijelu jugoslovenske države i dalje su živjeli u posebnoj IVZ pod upravom reis-ul-uleme u Sarajevu i vrhovnim nadzorom Ministarstva vjera. Prema navedenoj Uredbi i Zakonu o upravi vakufa, nadzor nad vakufima i upravu Centralnog vakufskog fonda za teritoriju Srbije i Crne Gore vodilo je Ministrastvo vjera, dok je uprava vakufa u Bosni i Hrecegovini i drugim zapadnim krajevima i dalje  ostavljena  u  nadležnost  vakufsko-mearifskih organa koji su tamo prije postojali.

Uredba i Zakon o upravi vakufa predviđali su da u svim okružnim i sreskim mjestima, među kojima i u Pljevljima, gdje ima muslimana i vakufskih dobara postoje sreski vakufski medžlisi koje su sačinjavali: muftija u svojstvu predsjednika i četiri muslimana kao članovi. Dužnost ovih medžlisa bila je da drže u evidenciji sva sreska vakufska imanja, nadziru džamije, zgrade i službenike i da izdaju u zakup zemlju i zgrade. Okružna, kasnije sreska načelstva u Pljevljima, kao nadležni državni organi, imali su po navedenim propisima pravo nadzora nad djelovanjem sreskih vakufskih medžlisa, ali bez miješanja u njihovo unutrašnje poslovanje.

U skladu sa ustavnim načelom Vidovdanskog ustava iz 1921. o „slobodi vjere i ravnopravnosti“ islam je uvršten u red usvojenih i ravnopravnih vjera.

Jedinstvo IVZ u Kraljevini Jugoslaviji ustanovljeno je Zakonom o Islamskoj vjerskoj zajednici od 30. januara 1930. godine, prema kome su „svi muslimani u Kraljevini Jugoslaviji sačinjavali samostalnu IVZ pod reis-ul-ulemom kao vrhovnim vjerskim starješinom“ sa sjedištem u Beogradu. U skladu sa ovim zakonom, na predlog nadležnog ministra pravde i uz saglasnost Ministarskog savjeta, kralj je ukazom postavljao: reis- ul-ulemu, članove Ulema- medžlisa i sve muftije. IVZ i pojedine njene ustanove, prema zakonu, bile su pravna lica i samostalno su upravljale i raspolagale imovinom i vakufima, uz finansijski nadzor državnih organa.

Prema navedom zakonu, organi IVZ bili su: 1) DŽematski medžlis (vjersko upravno tijelo u opštini); 2) Sresko vakufsko-mearifsko povejereništvo sa šeri- jatskim sudijom; 3) Muftijstvo na čelu sa muftijom (islamski vrhovni sveštenik i sudija); 4) Ulema- medžlis u Sarajevu i Ulema-medžlis u Skoplju (uleme poznavaoci zakona i sveštenici); 5) Vakufsko- mearifsko vijeće u Sarajevu i Vakufsko-mearifsko vijeće u Skoplju; 6) Vrhovno vjersko starješinstvo u Beogradu sa reis-ul-ulemom na čelu (vrhovni vjerski starješina).

Prvi ustav IVZ donijet je 9. jula 1930. Prema ovom ustavu, organizacija IVZ zasnovana je na vjersko- prosvejetnom i vakufsko-mearifskom uređenju. IVZ upravljala se po propisima šerijata, zakonu i ustavu IVZ. Organi IVZ ostali su i dalje isti.

Zakonom o pravnom položaju vjerskih zajednica od 28. februara 1936. ukinuta su muftijstva i sjedište reis-ul-uleme prenijeto iz Beograda u Sarajevo. Ubrzo nakon ove promjene, 24. oktobra donijet je novi ustav IVZ koji je donio i određene promjene. Organi IVZ bili su: 1) DŽematski medžlis; 2) Sresko-vakufsko-mearifsko povjereništvo; 3) Ulema- medžlis u Sarajevu i Ulema- medžlis u Skoplju; 4) Vakufsko-mearifski sabor u Srajevu i Vakufsko-mearifski sabor u Skoplju sa saborskim odborima i saborskim direkcijama; 5) Reis- ul-ulema u Srajevu sa Užim savjetom i Širim savjetom.

Prema Uredbi i Zakonu o upravi vakufa iz 1919, odnosno iz 1922. u Pljevljima je postojao Sreski- vakufsko-mearifski medžlis (od 1930 povjereništvo) koji su činili sreski muftija i 4 muslimana. Kada su Ustavom IVZ iz 1930. obrazovana muftijstva, jedno od njih je bilo u Pljevljima sa sedam vakufsko-mearifskih povjereništava (u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Rožaju, Podgorici i Starom Baru), 60 džematskih medžlisa i sreskim šerijatskim sudom. Starješina muftijstva u Pljevljima bio je muftija Derviš Šećerkadić, potom Ajnija Barjaktarević. Kada je Zakon o IVZ iz 1936. ukinuto muftijstvo u Pljevljima, neke njegove poslove preuzeo je Ulema-medžlis u Skoplju.

DŽemat (islamsku vjersku opštinu) činili su svi muslimani jednog ili više naseljenih mjesta u kojima je bilo najmanje 300 muslimanskih kuća. Članovi džemata koji su navršili 21. godinu života sačinjavali su DŽematski zbor, koji je birao DŽematski medžlis (upravu) sa džematskim imamom. DŽematski medžlis imao je zadatak da vodi brigu i nadzire vjerske, prosvjetne i vakufske ustanove i objekte i da izvršava odluke starijih organa. Ulema-medžlis postavljao je za svaku džamiju imama i imama-matičara za svaki džemat koji je pored vjerskih poslova vodio matične knjige stanovništva. U Pljevljima je bilo osam džemata: Husein-pašin džemat, Hadži Hasan džemat, Hadži Zekerija džemat (svi u gradu), DŽemat Odžak, Goranski džemat, Boljanićki džemat, DŽemat planjski i DŽemat Podgora.

Ministarstvo prosvjete Kraljevine Jugoslavije bilo je nadležno za državne škole (osnovne, srednje, više i visoke). U državnim školama islamska vjeronauka, kao i druge vjeronauke, bila je zastupljena sa dva časa nedjeljno. U nadležnosti IVZ bile su islamske vjerske škole: 1) sibijan mektebi-dvogodišnje početne škole (u Pljevljima ih je bilo nekoliko); 2) medrese- islamske vjerske škole u rangu srednje škole (Viša islamska srednja teološka škola u Sarajevu, Gazi Husrev begova medresa u Sarajevu i Gazi Isa medresa u Skoplju). Medresa kralja Aleksandra u Skoplju, osnovana 1924, imala je rang više škole.

U školskoj 1933. godini na pljevaskom području bilo je 27 osnovnih škola sa 2267 đaka, od koji 597 muslimanske vjeroispovijesti. U Pljevaljskoj gimnaziji od 1918-1941. školovalo se svega 61. učenik islamske vjeroispovijesti, što govori da su se muslimanska djeca još uvijek u znatnoj mjeri opredjeljivala za vjerske, posebno srednje škole.136 Otuda je više đaka iz Pljevalja završilo Medresu kralja Aleksandra u Skoplju, nego Pljevaljsku gimnaziju koja je radila u njihovom mjestu rođenja. Učenice islamske vjeroispovesti opredjeljivale su se za Žensku zanatsku školu u Pljevljima.

Osnovna karakteristika islamskog vjerskog školstva, ne samo u Pljevljima nego u Kraljevini Jugoslaviji, bila je uskostručnost i ograničenost na vjersku nastavu i spremanje kadra za vjerski rad u IVZ (za imame, mualime, mujezine). Državne škole-osnovne, srednje i visoke obrazovale su učenike u svetovnom smislu i omogućavale zapošljavanje u državnoj službi. Muslimani su tada još uvijek bili razapeti između duhovnog i svjetovnog.

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije u Pljevljima je bilo 10 vakufa (zadužbina) za dobrotvorne svrhe sa vjersko-prosvjetnim, socijalnim i privrednim namjenama. Najveći je bio vakuf Husein-paše Boljanjića, koji je obuhvatao džamiju, šedrvan, opštinu, sedam magaza, pet berbernica, dva hana, milet baštu, dva placa, dve kuće, dve bašte, pet njiva i osam čitluka. Ostali vakufi bili su znatno skromniji. Sa protekom vremena vakufi nijesu mogli da opstanu. Kirije za zgrade konstantno su opadale. Proizvodnje nije bilo. Vrijeme ih je postepeno potisnulo na marginu društvenih zbivanja.

Društva, udruženja, klubovi, knjižare i čitaonice

Kulturno-prosvjetna aktivnost u pljevaljskom kraju ima dugu i značajnu tradiciju. Srpsko pjevačko društvo Bratstvo osnovano je daleke 1889, Kolo saveza trezvene mladeži Breznik u Gimnaziji (1904, obnovilo rad 1911/1912) i Srpski odbor Crvenog krsta (1912). Sva ostala društva i udruženja u Srezu pljevaljskom osnovana su u doba Kraljevine SHS i Kraljevine Jugoslavije, što govori o dinamičnom periodu razvoja ovog područja. Prema spisku komande Zetske divizijske oblasti od 29. januara 1935. ukupno je bilo 39 nacionalno-političkih, partijskih, viteških, strateških, humanitarnih i dobrotvornih društava i udruženja na teritoriji Sreza pljevaljskog. Sva  društva  i  udruženja  u  svom  radu pridržavala su se svojih pravila. Članovi su bili pripadnici različitih profesija, interesovanja, stručne spreme, zanimanja i uzrasta. Broj članova bio je različit, od dvadesetak, kod seoskih streljačkih družina, preko nekoliko stotina do 4.000 kod Srpskog odbora jugoslovenske nacionalne straže. Prema vrsti djelatnosti, društva i udruženja su pripadala različitim grupacijama: nacionalna (9); proizvodna zanimanja (8); sportska (8); kulturno-prosvjetna (7); humana (6) i strukovna udruženja (4).

Srpsko pevačko društvo „Bratstvo” Pljevlja, najstarije društvo na teritoriji Pljevalja, osnovano1889. g. obnovilo je svoj rad 1918. godine i radilo neprekidno do 1941. g. U početku cilj društva bio je da gaji i razvija crkveno pjevanje, kasnije je djelatnost proširilo skoro na sve kulturno-prosvjetne aktivnosti. Za cio period svog postojanja, Društvo je bilo glavni nosilac kulturnih zbivanja u Pljevljima i okolini. Radi se o društvu sa velikim brojem članova (1935. Čak 246), koje je imalo svoj orkestar, hor (muški, ženski i mješoviti), sekcije: literarna, recitatorska, folklorna, muzička, dobrotvorna, diletantska (dramska), seljačka i dr. Društvo je podiglo svoj veliki i lijepi dom koji se nalazio preko puta današnje zgrade gimnazije. Zgrada je imala dvije velike sale – svečanu  i pozorišnu u kojima su se održavale zabave, priredbe, koncerti i druge svečanosti Društva, Gimnazije, osnovne škole, Sokolskog društva, Kola srpskih sestara, Zanatskog esnafa i drugih društava i udruženja u Pljevljima.

Društvo Bratstvo je organizovalo brojne priredbe i manifestacije kulturnog, zabavnog i svečanog karaktera u Pljevljima i susjednim mjestima, od kojih je znatan dio prihoda išao u humanitarne svrhe, za pomoć siromašnim učenicima i građanima. Najčešće je to bivalo povodom proslava dana Svetog Save, Božića, Vaskrsa, Dana ujedinjenja (1.12.1918.) i drugih praznika.

U Kraljevini Jugoslaviji Pljevlja su imala relativno bogat muzički, i uopšte, kulturni život. O ovom segmentu kulturne aktivnosti muzički pedagog Mićun Šiljak piše: „…Nakon Prvog svjetskog rata, Srpsko društvo Bratstvo nastavlja još intenzivniji umjetnički život i rad. U njemu djeluju sve sekcije, na visokom stupnju muzičkog i dramskog amaterizma. To je vrijeme svilenog i osjećajnog romantizma, kada su bili popularni pozorišni komadi sa pjevanjem srpskih realista, u kojima je predstava započinjala muzikom, a i u daljem razvojnom toku drame, ubacivane su pojedine muzičke numere. Omasovljenju „Bratstva“ mnogo je doprinijelo i „Kolo srpskih sestara” aktivnim učešćem u brojnim sekcijama i izvođačkim programima. Mješovitim horom diriguju: protojerej Savo Vukojičić, Miodrag Popović  i  bugarski  emigrant  Čolanov.  Tada  se  u Pljevljima formira i muslimansko društvo „Gajret”, u kojem se uz tamburice i sevdalinku, njeguje lokalni folklor. Ova dva društva se međusobno prožimaju bez obzira na razlike u vjerskim konfesijama. Pored toga, muziciralo se po kućama, kafanama, brijačnicama, na izletima i teferičima, u serenadama… Sirotinja je, vele, jela sira i hljeba, ali je bila srca vesela. Nastaju i nova muzička tijela: Pljevaljsko dobrovoljno vatro- gasno društvo, formira bleh-orkestar, sa kapelnikom Dragišom Pelcom, vojna muzika 48. pješadijskog (gvozdenog) puka, priređuje večernje promenadne koncerte, raznovrsnog programa, širom Pljevalja. Tim velikim duvačkim orkestrom diriguje profesor Jovan Milošević, kasnije muzički pedagog, kompozitor i melograf, jedan od tada rijetkih visokoškolskih Crnogoraca muzičara, školovanih u Pragu. Karakterističan je i kamerni gudački kvartet Pljevaljske gimnazije iz 1926.g, sastavljen od učenika te škole. Djelovanje tog kvarteta, takođe je upotpunjavalo kulturni trenutak tadašnjih Pljevalja, popularišući ozbiljnu muziku. Naravno, repertoar ovog kamernog tijela, zavisno od njegovih izvođačkih mogućnosti, bio je siromašan i svodio se na pojedine minijature velikih majstora muzičke lite- rature…”

Srpsko pjevačko društvo Bratstvo odlučno je istupalo u zaštitu srpskog nacionalnog interesa. Nije bilo spremno da svoj program i djelovanje podredi integralnom jugoslovenstvu koje je sa državnog vrha projektovano u Kraljevini Jugoslaviji. Uprava Društva se žalila ministru prosvjete na mjesne učitelje da zapostavljaju srpsku nacionalnu tradiciju. U zago netnom požaru 1. decembra 1941. u toku bitke u Pljevljima izgorela je zgrada i arhiva Društva. Poslije Drugog svjetskog rata, u radikalno promijenjenim društevno-političkim okolnostima Srpsko pjevačko društvo Bratstvo, sve do poslednje decenije 20. vijeka, nije bilo u mogućnosti da obnovi svoj rad.

Učiteljsko udruženje, osnovano 1920. g. imalo je zadatak da radi na stručnom usavršavanju svojih članova (54 učitelja i učiteljice, kasnije je bilo preko 80 članova). Udruženje je imalo i svoju zadrugu. U Pljevljima je 1938. održana učiteljska konferencija Zetske banovine.

Udruženje trgovaca i industrijalaca, osnovano 1920. od strane industrijalaca i trgovaca sa 105. članova, imalo je za cilj „industrijsko potpomaganje i čuvanje interesa trgovaca”. Zanatlijsko udruženje, osnovano je 1925. sa ciljem da unapređuje zanatstvo. Imalo je 108 članova. Zadruge (Ovčarska u Maoču, osnovana 1934. sa 26 članova; Zemljoradničko-kreditna u Otilovićima, osnovana 1930, sa 56 članova i Zemljoradnička u Zabrđu, osnovana 1924. sa 54 člana) imale su zadatak da izdaju kredite svojim članovima, da pomognu u nabavci poljoprivrednog alata i poboljšanju stočnih rasa itd. Državni i samoupravni službenici od 1932. imali su svoju kreditnu zadrugu sa 246 članova, koliko je vjerovatno službenika bilo tada u Pljevljima.

Mjesni odbor Gajret (revnost) u Pljevljima prvo je imao povjerenika (1921), a potom i Pododbor (1922), koji je neprekidno radio, osim 1933.g. kada je umjesto pod- odbora ponovo postojao povjerenik (Tefik Tahirbegović). Broj članova bio je: 1936.-105, 1941.-340. Sredinom tridesetih godina ovo društvo imalo je čak 24 povjerenika u pljevaljskim selima. U radu Gajreta učestvovali su i srpski intelektualci toga vremena, pa je s pravom nazivano srpsko-muslimanskim društvom. Glavni cilj društva bio je kulturno-prosvjetno podizanje muslimanskog stanovništva. Tu prije svega spada školovanje omladine, osnivanje čitaonica, organizovanje popularnih predavanja, zabava, priredbi i sedeljki, analfabetskih tečajeva, domaćičkih kurseva itd.

Gajret u Pljevljima organizovao je prvi javni ženski mevlud (muslimanska vjerska oda Muhamedovom rođenju, koja se praktikovala i kao kućna svečanost) koji je bio dobro posjećen, uprkos otporu lokalnih imama. Mjesni pododbor je zajedno sa Gajretovim internatom 1931. priredio ramazan – bajramsku zabavu, koja je po prvi put u Raškoj oblasti organizovana i za žene. Zabavi je prisustvovalo oko 80 žena, od kojih je bilo 50-60 muslimanki. Ova akcija izvođenja muslimanskih žena u javnost izazvala je otpor kod neprosvijećenog muslimanskog stanovništva u Pljevljima.

Gajret nije imao svoj dom, već je prostorije za rad uzimao pod zakup.. Početkom školske 1928/29. godine u prostorijama bivše vakufske medrese u Pljevljima je otvoren Gajretov konkvit (internat) za učenike. Prve godine bilo je 23 pitomca, a sledećih u prosjeku oko 30 godišnje. Konkvit je imao vjerskog vaspitača, knjižnicu i literarnu družinu – Gajretov podmladak, osnovan 1922.g. Na sastanku družine pitomci konkvita držali su predavanja i čitali svoje radove. Pitomci su organizovali i javne zabave koje su donosile znatne prihode. Inače prihodi Gajretovi konkvita bili su zamašni. Od njegovog osnivanja 1928/29 do 1938/39. iznosili su ukupno 802.939,63 dinara, što je za ono vrijeme bila velika suma. Pododbor Gajreta u Pljevljima sa Mjesnim odborom Kola srpskih sestara osnovao je Ćilimarsku školu.

Društvo Gajret bilo je jedina snaga u širenju jugoslovenske ideologije među muslimanskim stanovništvom u Pljevljima. Dvadeset šestog decembra 1933. u Pljevljima je osnovano muslimansko društvo Šefket sa 184 člana, pretežno stariji činovnici i trgovci muslimanske vjeroispovijesti. Cilj društva bio je suzbijanje prosjačenja kod muslimana.

Odbor Kola srpskih sestara u Pljevljima osnovan je 15. juna 1930. godine, zalaganjem g-đe Sevastije Jovanović, supruge predsjednika Suda u Pljevljima, učiteljice Stane Jovanović Bajić i drugih aktivistkinja. Cilj Odbora bio je da pomaže i učestvuje u radu svih kulturno-prosvjetnih društava, bilo moralno, bilo materijalno,   da   učestvuje   u   svim   nacionalnim   i patriotskim manifestacijama, da radi na unapređenju ženskih radova i da pomaže sirotinju. Članice, njih oko 100, bile su mahom žene činovnika, trgovaca i zanatlija.

Odbor je imao svoje dobrotvore (5) i utemeljivače (4) i svoju zgradu na Stražici, u kojoj je radila Ćilimarska i Platnarska škola, prihode od članarine, zabava, čajanki i dobrotvornih priloga građana. Polovina prihoda od prodatih ćilima, veza i platna i drugih proizvoda platnarske i ćilimarske škole pripadala je Odboru kola srpskih sestara. Organizovane su povremene akcije za izradu raznih vrsta ručnih radova od kojih je prikupljen dio prihoda, prodavan Đurđevski cvetak i drugi proizvodi. Poznati su čuveni kostim-balovi koji su bili dobro organizovani i posjećeni radi propagande za narodnu nošnju i bili važan događaj za ondašnja Pljevlja. Prostorije svoje Tkačko-ćilimarske škole Odbor je ustupao Sokolskom društvu u Pljevljima. Pljevaljska opština izdavala je platu jednoj nastavnici i jednoj služiteljici u školi.

Od prikupljenih sredstava pomagane su siromašne  porodice  i  učenici  sa  odjećom,  obućom  i knjigama, Đačka trpeza pri Domu narodnog zdravlja, smještana siročad i podupirane zdravstvene ustanove. U okviru kulturno-prosvjetne aktivnosti priređivane su dobrotvorne zabave, poznati kostim-balovi, matinei, pozorišne predstave, sijela, distribuiran kalendar Vardar i drugo, sve u korist siromašne djece, invalida i porodica. Odbor je brižljivo i predano radio na zaštiti srpskog nacionalnog interesa.

Od 1919.g. u Pljevljima je postojalo Žensko društvo Pljevlja sa 123 člana (žene većinom trgovaca i činovnika). Cilj ovog udruženja bio je da radi na prosvjećivanju žena, da se stara o Ženskoj zanatlijskoj školi i da pomaže nevoljne i bolesne.

Značajan je rad Društva trezvenosti „Breznik”, koje je osnovano 1920. sa zadatkom da širi trezvenost kod školske omladine. Broj članova bio je 143.

Poseban značaj imala su nacionalna udruženja i društva: Udruženje rezervnih oficira i ratnika, osnovano 1927. sa 70 članova dalo je sebi u zadatak da se bori u suzbijanju svih elemenata koji su protiv države; Oblasni odbor Narodne odbrane, osnovan 1931. g. sa 150 članova, imao je za cilj prikupljanje i organizovanje nacionalno svjesnih lica radi ujedinjavanja naroda; Jadranska straža, osnovana 1930.g. sa 80 članova, širila je svijest o nacionalnom značaju Jadranskog mora; Četničko udruženje, osnovano 1931. sa 50 članova, nastavilo je tradiciju četovanja i četničkog pokreta za nacionalna prava Srba u Staroj Srbiji s početka 20 vijeka i Sreski odbor Jugoslovenske nacionalne stranke, od 1931. sa čak 4.000 članova, bio je u stvari jedino udruženje koje je imalo za cilj političko organizovanje. Sreski odbor Crvenog krsta imao je svoje odbore i društva u selima: Premćani, Kovačevići, Hoćevina, Meljak, Zabrđe i Otilovići. Crveni krst se kao i svuda bavio pomaganjem sirotinje i širenjem milosrđa kod naroda.

Udruženje studenata Pljevljaka. Među registrovanim studentskim društvima i udruženjima na Uni- verzitetu u Beogradu između dva svjetska rata (ukupno 97) pod brojem 49, evidentirano je Udruženje studenata Pljevljaka. Ovo udruženje svrstano je u drugu grupu- kulturna i nacionalna udruženja.

Prema zabilješkama Batrića Hadžića, kandidata filozofije, inače prvog predsjednika, Udruženje stude- nata Pljevljaka osnovano je na Nikoljdan, 19. Decembra 1931. godine, a ne 1932. kako se do sada tvrdilo. Udruženje studenata Pljevljaka je prvo i jedino udruženje studenata u Raškoj oblasti između dva svjetska rata.

Zadatak društva bio je: 1. da radi na prosvjetnom i kulturnom podizanju Pljevalja i okoline; 2. da materijalno pomaže svoje siromašne članove. Na osnovu zadataka, rukovodstvo je definisalo mali i veliki cilj udruženja. Mali plan obuhvatao je rešavanje tri pitanja: osnivanje gradske knjižnice i narodnog univerziteta u Pljevljima i dvanaest seoskih biblioteka u svim seoskim opštinama Sreza pljevaljskog. Putem knjiga i raznih prigodnih predavanja da se pruži prilika za svestrano podizanje ovog kraja. „Veliki” cilj udruženja bio je borba protiv predrasuda, ličnih sujeta, autori- teta bez vrijednosti, tradicije koju ne treba zaboraviti, ali ona ne treba biti kočnica za izvođenje modernih poduhvata i dostignuća u cijeloj Raškoj oblasti, odnosno Sandžaku, kako se ovo područje tada pogrešno nazivalo. U skladu sa tim, na Skupštini udruženja, održanoj 23. jula 1933. g. predloženo je „da udruženje uzme inicijativu oko sazivanja kongresa studenata sandžaklija, na kome bi se pored pitanja koja interesuju specijalno studente, diskutovalo i o potrebama i prilikama Sandžaka uopšte”. U relevantnim arhivskim fondovima i periodici nijesmo pronašli podatke o realizaciji ovih nastojanja.

Znajući da stanovništvo, posebno seosko, nije u prilici za intelektualno uzdizanje, studenti iz Pljevalja smatrali su da kulturno podizanje Pljevalja i Raške oblasti jedino može doći od omladine. Čovjeku ovih zaostalih krajeva, smatrali su da treba stvoriti uslove da razvije smisao za velika djela koja su sama po sebi vrijednost. Ondašnje vlasti Kraljevine Jugoslavije nerado su gledale da se studentska društva i udruženja bave opšte-društvenim problemima, posebno pitanjima demokratizacije društva. Zbog toga je nakon podnijetog zahtjeva za odobrenje Pravila za rad udruženja studenata Pljevljaka, Rektorat Univerziteta u Beogradu, aktom br. 2914 od 4. avgusta 1932. odgovorio Ministarstvu prosvjete da su od potpisnika Pravila Udruženja studenata Pljevljaka samo 24 navedena lica redovni studenti u ljetnjem semestru ove školske godine: sedam na Filozofskom, osam na Pravnom, pet na Tehničkom, tri na Poljoprivrednom i jedan na Medicinskom fakultetu.

Rad Udruženja studenata Pljevljaka bio je značajan za ondašnja Pljevlja, udaljena od kulturno-prosvjetnih centara u zemlji. Bio je to važan prozor u svijet za pljevaljsku sredinu.

Sport u Pljevljima u pravom smislu razvio se tek poslije Prvog svjetskog rata. Glavni nosioci sportskih aktivnosti bili su: Pljevaljska gimnazija, 48. pješadijski puk i Sokolsko društvo. Prvi fudbaleri u Pljevima bili su studenti, đaci, vojnici i oficiri 48.  pješadijskog puka. Smatra se da je prvu fudbalsku loptu u Pljevlja donio student u Parizu Filip Đurašković, negdje oko 1908. Đurašković, kasnije poznati pljevaljski trgovac i preduzetnik u više privrednih i društvenih aktivnosti, nije uspio da značajnije zainteresuje Pljevljake za fudbalsku igru. Fudbal je postao popularan tek poslije Prvog svjetskog rata. U početku su fudbalske družine organizovane po gradskim kvartovima koje su se međusobno takmičile sve dok od najboljih fudbalera nije na Vidovdan 28. Juna 1920. godine formiran Fudbalski klub Breznik, koji je poslije tri godine preimenovan u FK „Sandžak“. U to vrijeme i 48. pješadijski puk imao je svoj fudbalski tim. Povremeno su ova dva kluba igrali međusobno utakmice. Kasnije je FK Sandžak igrao prijateljske utakmice sa klubovima iz susjednih mjesta, a vremenom i sa timovima iz drugih gradova, sve do 1933. g. kada je prestao sa radom. Godine 1929. formiran je F.K. Jedinstvo, koje 1933. mijenja naziv u FK Breznik (1934. okupljao je 54. člana). Jedno vrijeme postojao je i FK Pobjeda. Sudije na utakmicama bili su pripadnici 48. pješadijskog puka.

Istovremeno, u Pljevljima su se postepeno razvijali i drugi sportovi: hazena-veliki rukomet, posebno u Gimnaziji, plivanje i skokovi u vodu na Ćotini i Breznici, atletika u školama i u okviru Sokolskog društva (skokovi u vis i dalj, troskok, trčanje na 100, 200 i 1.500 metara, bacanje kamena s ramena i drugo), rvanje koje je upražnjavano više spontano i neorganizovano, skijanje, kuglanje u krugu vojne kasarne, konjske trke u selima, prilikom vjerskih praznika i vašara i drugi sportovi kojima su se bavili samo pojedinci: biciklizam, kajakaštvo…

S  desne  strane  Ćotine  vojne  vlasti  su  između 1930-1935. nekoliko puta organizovale aeromitinge koji su bili dobro posjećeni i prava atrakcija za stanovništvo. Figure u vazduhu izvodilo je 2-3 aviona školskog tipa. U ovim avionima uz nadoknadu su se mogli voziti i građani. U Pljevljima je tada postojao i Aero klub Naša krila, čiji je predsjednik bio Vlatko Samardžić, profesor u Gimanziji i prvi pilot iz Pljevalja.

Sokolsko društvo Pljevlja osnovano je 1924. godine. Cilj društva bio je da vaspitava i razvija moralni i fizički duh kod mladih i da širi sokolski pokret. Članovi su bili pripadnici svih tadašnjih profesija u Pljevljima: oficiri, podoficiri i vojnici, činovnici, profesori, učitelji i nastavnici, zanatlije, trgovci, učenici, sveštenici, zemljoradnici, medicinsko osoblje i drugi. U početku je bilo 186 članova. Kasnije se taj broj znatno povećao (1936. g. 366). Teritorijalno, društvo je pripadalo Užičkoj sokolskoj župi. Ovaj sportski pokret sa jugoslovenskim i sveslovenskim patriotskim opredjeljenjem svoju aktivnost izražavao je kroz sletove: župski sletovi-Užice 1929, Prijepolje 1931, Prijepolje 1934, Užice 1934,; pokra- jinski sletovi-LJubljana 1933, Sarajevo 1934, Zagreb 1934;  jugoslovenski  sletovi-Beograd  1930,  LJubljana 1932; sveslovenski sletovi-Prag 1932, Sofija 1935.

Sokolsko društvo u Pljevljima imalo je svoju salu u Osnovnoj školi na Stražici, gdje je nekad bila turska kasarna. Lijevo krilo je bilo srušeno, pa je samo djelimično obnovljeno i imalo je samo prizemlje. Desno krilo je bilo u obliku skova „G“ i imalo je prizemlje i sprat. Dužinom cijele zgrade bio je hodnik, iz koga se ulazilo u učionice. Svaki sprat je imao deset učionica. U parteru su bočne učionice adaptirane u salu, koja je bila dugačka i koja je imala pozornicu – binu i svlačionicu. Sala je bila opremljena svim sportskim spravama: švedska greda, švedske metve, konj, odskočna daska, vratilo, razboj, cijevi za penjanje u visinu, kao i razni rekviziti za vežbanje čunjeva, kolutovi, lopte i drugo. Na počasnom mjestu u sali, u staklenoj vitrini, stajala je sokolska zastava. Na samom terenu prema pašinoj kući, bile su karike i pješačka staza za skokove u dalj i troskok i dr.

U Pljevljima su sokolske aktivnosti (trčanje na 100, 200 i 400 m, skok u vis i u dalj, priskoci, troskoci, bacanje kugle, tjelesne vježbe, vježbe na gimnastičkim spravama i dr.) demonstrirane na priredbama i sletovima povodom duhovnih i državnih praznika u Sokolani, u sali Srpskog pjevačkog društva Bratstvo ili na otvorenom prostoru u gradu.

Sokoli su povremeno održavali desetodnevne sokolske tečajeve u Pljevljima za učitelje i pripadnike drugih struka. Cilj je bio da se što veći broj ljudi upozna i širi sokolstvo, da se na selu osnivaju sokolske čete, i razvoj sokolskog podmlatka među učenicima. Starješina sokola do 1931. bio je prota Savo Vukojičić, potom 1931. godine pukovnik Života Kocić, od 1933. potpukovnik Krunoslav Perc i drugi.147 Sa sokolašima su radili nastavnici, odnosno „prednjaci“, kako su ih nazivali: oficiri 48. pješadijskog puka, potom Hristivoje Milošević – učitelj vještina u Gimnaziji, Josip Žic – elektroinstalater i drugi.

U upravi društva reflektovala se politička klima u Pljevljima. Direktor gimnazije Vladislav Nešković 1931. i 1932.g. zabranjivao je učenicima da budu članovi sokolskog društva (zbog sumnje da je uprava u rukama druge, (demokratske) političke opcije u mjestu, a od uprave Društva zahtijevao je da odvojeno vježbaju učenici Gimnazije od učenika zanatskih škola i drugih članova sokola. Ovo je bio jedan od razloga njegovog premještanja iz Pljevalja.148 Sokolske čete, kao djelovi Sokolskog društva, postojale su i u nekim pljevaljskim selima: Zabrđu od 1931. sa 67 članova, u Otilovićima od 1933. sa 25 članova, u Maoču od 1933. sa 45 članova i u Kosanici takođe od 1933. sa neutvrđenim brojem članova.

Lovačko udruženje, osnovano 1920.g. imalo je 120 članova raznih profesija i zanimanja (oficiri, trgovci i činovnici preko 25 godina starosti).

Dobrovoljna vatrogasna četa sa 73 člana, osnovana je 1934.g. Članovi su bili zanatlije i radnici do 35 godina. Zadatak je bio da obučava članstvo, da štiti građanstvo i imovinu od požara.

Knjižare i čitaonice.

Ostalo je zabilježenjno da su prve knjige u Pljevljima u devetnaestom i početkom dvadestog vijeka donosili i u svojim radnjama mješo- vite robe prodavali pojedini pljevaljski trgovci. Prvu knjižaru u Pljevljima otvorio izvjesni Kićo Petrović 1913, koja je kratko radila i 1918. konačno zatvorena. Između dva svjetska rata radile su četiri knjižare i papirnice: Ignjata Gomilanovića od 1919, Aleksandra Leka Jovaševića od 1920, Voja Obradovića i četvrta najveća i najmodernija braće Kavaja. U kući Relje Dragaševića, u Pljevljima je 1934.g. otvorena knjižara „Kavaja“, vlasništvo Ilije i Đura Kavaje iz Nikšića. U ovoj knjižari, koju je vodio Gojko Popović, bilo je sastajalište ljevičara iz Pljevalja. U sastavu knjižare bila je štamparija i čitaonica. Glavni majstor bio je grafički radnik Milija Vuković, a pomoćnici Pero Popović i Dobrilo Dragašević. Pored obrazaca i brošura, u štampariji su štampane i knjige: Bura nad starim svjetlom, Simeona Žugića, lirska poezija Sava Dimitrijevića, list Ilije Kavaje Slobodna misao iz Nikšića, medicinske knjige i drugo. Štamparija je radila do decembra 1943. godine, kada su partizanske jedinice opremu ponijele sa sobom do rijeke Tare, gdje su je zbog nemogućnosti transporta uništile. Knjižara Mijata Gomilanovića snabdijevala je sa knjigama i školskim priborom Gimnaziju u Pljevljima.  Za prosvjećivanje narodnih masa narodne knjižnice i čitaonice otvorene su i u nekim selima: u Meljaku 1933. g. sa 65 članova, u Zabrđu 1934.g. sa 40 članova itd.

Istorijske i istaknute ličnosti

Na teritoriji današnje opštine Pljevlja rođene su, živjele i djelovale brojne istaknute ličnosti, čiji je rad i stvaralaštvo od opšteg značaja. Za period 1913-1941. svakako su najznačajniji srpski patrijarh Varnava i svestrani stvaralac u oblasti umjetnosti i književnosti Bogomir Aćimović Dalma.

Srpski  patrijarh  Varnava,  po  rođenju  Petar Rosić (Pljevlja 1880-Beograd 1937) ostavio je dubok trag u istoriji Srpske pravoslavne crkve i srpskog naroda, od Pljevljaka najdublji.

Obnovljena  Srpska  patrijaršija  17.  Novembra 1920. g. postavila je episkopa Varnavu za mitropolita skopskog (1920-1930.). NJegov kulturno-prosvjetni, duhovni i nacionalni rad u Staroj Srbiji i kasniji rad na organizaciji i ustrojstvu obnovljene Srpske patrijaršije kandidovao ga je za patrijarha srpskog. Izbor je izvršen 12. aprila 1930. U istoriji SPC bio je najmlađi i 43. po redu patrijarh. Umro je pod još uvijek nerazjašnjenim okolnostima 1937. U njegovo vrijeme podignuta je zgrada i prenijeto sjedište Srpske patrijaršije iz Sremskih Karlovaca u Beograd (1935), podignut veliki broj hramova u Beogradu i u unutrašnjosti zemlje i urađen temelj za podizanje hrama Svetog Save na Vračaru u Beogradu. Period patrijarha Varnave s pravom se naziva velikim periodom ustrojstva i neimarstva u istoriji SPC-e. Kao mitropolit, zamjenik predsjednika i član Svetog sinoda (1920-1922) i predsjednik Velikog duhovnog suda radio je na sprovođenju Zaključaka I Središnjeg sabora iz 1919, obnovi Srpske patrijaršije, uvođenju u život razdvojenih srpskih crkvenih oblasti i eparhija, učestvovao u izradi i sprovođenju Ustava i Zakona o SPC, ustrojstvu Patrijaršijske biblioteke, konzervaciji i restauraciji crkava i manastira, razvoju crkvenog pjevanja, forsiranje naučnog rada sveštenika i dr. Kao poglavar crkve vršio je arhijerejske dužnosti u Beogradsko- karlovačkoj eparhiji, predsjedničke u Svetom arhijerejskom sinodu, Svetom arhijerejskom saboru, Patrijaršijskom upravnom odboru, Patrijaršijskom savetu, patronske u mnogobrojnim ustanovama u zemlji, upravu u misijskim područjima SPC van granica Jugoslavije, razne posre- dničke uloge i reprezentacije u zemlji i inostranstvu, primanja i priredbe, kanonske vizitacije i drugo, što sve kada se analizira dobija se slika o sveukupnom radu i doprinosu srpskog patrijarha Varnave.

Posebno je značajna njegova borba za očuvanje jedinstva SPC, jugoslovenske države i naroda. Kao mitropolit skopski, Svetom arhijerejskom sinodu skrenuo je pažnju na štetan uticaj i opasnost po SPC i srpski narod učenje adventista i metodista u Makedoniji i molio da se ovo pitanje prouči i učini potreban korak kod ministra vjera da se donesu odgovarajući propisi radi suzbijanja sekta koje su formirali narodni i državni neprijatelji u cilju razbijanja naroda, crkve i države.  Od ministra vjera je zahtijevao finansijska sredstva da se kanonskim putem suzbije propovijedanje metodista i adventista.

Sa poslanikom dr Josifom Hohnjecom polemisao je o tzv. papskom ediktu iz 1870. g. sa stavom „da je nepo- griješivost pape jedna obična budalaština”, kakvog su mišljenja bili i veliki broj episkopa Vatikanskog sabora iz 1870.g. što je molbama, pretnjama i ucjenama pape izmijenjeno.

Pitanje odnosa države i katoličke crkve u Crnoj Gori i Srbiji bilo je uređeno konkordatom iz 1886, odnosno 1914.g. Razgovori oko konkordata Kraljevine SHS sa Vatikanom počeli su 1923. nastavljeni 1933. i završeni 1935.g. Dolaskom dr Milana Stojadinovića za predsjednika vlade 1935. g. „pripremljen je” teren i konkordat potpisan u Rimu 25. jula 1935. g. Međutim, kako vlada nije imala većinu u Skupštini i u Senatu, nije ga bilo moguće ratifikovati. Jugoslovenska, posebno srpska, javnost nije se mogla uključiti u raspravu o konkordatu, jer je tzv. Konkordatsko pitanje rješavano tajno i u povremenim neformalnim raspravama u Skupštini i Senatu. Predsjednik vlade Milan Stojadinović, na sjednici Ministarskog savjeta 24. novembra 1936.g. izvijestio je ministre da je konkordat uputio Narodnoj skupštini na razmatranje i ratifi- kaciju. Ubrzo je uslijedila reakcija SPC i predstavka Svetog arhijerejskog sinoda predsjedniku vlade dr Milanu Stojadinoviću od 3. decembra 1936. U zaključku predstavke između ostalog stoji: „Sveti arhijerejski sinod stekao je ubeđenje da taj ugovor bitno i nepovoljno menja položaj Srpske pravoslavne crkve u državi i da je štetan po državne interese… novi projekat konkordata potire i ukida ustavno načelo ravnopravnosti i daje rimskoj katoličkoj crkvi položaj vladajuće domi- nantne državne crkve. Projekat konkordata je protivno ustavu uspostavio napuštanje načela državnog suvereniteta. To načelo ne dopušta da država stavlja iznad sebe volju kakve druge organizacije… Veliki nedostatak konkordata, sa gledišta državnih i narodnih interesa je u tome što nalaže suviše velike materijalne obaveze za državu u korist jedne verske organizacije koja je bogata  sama  po  sebi  i  čiji  je  centar  van  državne granice… Zbog toga predstavnici SPC izjavljuju da ako projekat konkordata ovakav kakav je, postane zakon, oni ga ne mogu i neće priznati…”

Potom  je  i  Sveti  arhijerejski  sabor  održao sjednicu i izdao saopštenje za javnost u kome se kaže „…SPC kao crkva većine u Jugoslaviji ne bi mogla ravnodušno gledati da se nekoj drugoj verskoj organizaciji daju prava, koja SPC nije imala ni kada je bila državna crkva.” Međutim, Milan Stojadinović, predsjednik Vlade, ostao je nepopustljiv, ne iznoseći njegovu sadržinu u javnost. Zbog toga je SPC objavila kritičko izdanje konkordata krajem 1936.g. Javnost je napokon saznala sadržinu konkordata, što je izazvalo pravu lavinu i osudu. Nastala je žestoka konkordatska borba. Predsjednik Vlade služio se cenzurom da spriječi negativne kritike protiv konkordata. SPC je objavila projekte konkordata iz 1923, 1925, 1931. i 1935. iz kojih se vidi da je država Jugoslavija/SHS stalno popuštala, čineći usluge Vatikanu po pitanju Konkordata. Za novu 1937.g. patrijarh Varnava je preko Radio Beograda održao govor o konkordatu i tom prilikom, između ostalog, ukazao na opasnost od dvije internacionale. „…Naši vlastodršci izgubili su pamet i poštenje i prave pakt sa crnom internacionalom… gone crvenu a grle crnu internacionalu i toj političkoj organizaciji danas naši vlastodršci otvaraju širom kapije… i to u vremenima… u naponu naše državne snage… ja se ne bojim ovoga što sada govorim no se bojim da nisam odocnio…”  Patrijarh Varnava je potom izdao proglas za sve srpske arhijereje o njihovim ovlašćenjima dobijenim od Svetog sinoda da na vrijeme i na odgovarajući način obavijeste narodne poslanike, senatore i javnost o štetnosti konkordata i stavu SPC.

Sva opozicija je kritikovala Konkordat, ne ulazeći u njegovu suštinu. Ovaj vid političke borbe uočio je patrijarh Varnava i zato je dao da se izda posebna deklaracija. Protiv Konkordata su se izjasnili mnogi ugledni pojedinci, narodni poslanici, društva, udruženja, crkvene opštine, građani Pljevalja, Nikšića, i mnogih drugih mjesta. U jeku konkordatske borbe iznenada se razbolio patrijarh Varnava, što je u javnosti protumačeno da je preko ličnog ljekara i poslužitelja otrovan. Istog dana kada je planirana rasprava o konkordatu u Narodnoj skupštini (8. Juli 1937.), Sveti arhijerejski sinod je zakazao molitvu za zdravlje nj. sv. patrijarha Varnave. Međutim, uprava grada Beograda zabranila je sve skupove i povorke do 1. avgusta 1937.g. Iako odloženo molebstvije-litija je ipak održana 19. jula 1937. g. Policija je intervenisala, pa je tako litija pretvorena u obračun naroda, sveštenika i monaha sa žandarmerijom. I pored svega, vlada nije odustajala od konkordata. Dvadeset trećeg jula diskusija o Konkordatu je bila završena, nakon čega se pristupilo glasanju. Od 294 poslanika, za Konkordat je u cijelini glasalo 166, a protiv je bilo 128, dok je po članovima 167 bilo za i 127 protiv. Nakon toga, predsjednik Narodne skupštine je objavio da je Konkordat usvojen i da se upućuje Senatu na razmatranje. SPC se nakon ovakvog ishoda poslužila anatemom. Odlukom Svetog arhijerejskog sinoda isključeni su iz crkve svi pravoslavni ministri i poslanici koji su u Skupštini glasali za usvajanje konkordata. Konkordat je potom povučen iz procedure. O povlačenju konkordata, zvaničnu izjavu morali su da daju predsjednik vlade i ministar unutrašnjih poslova sa potvrdom da se da materijalna nadoknada povrijeđenim sveštenicima, da se ukinu sve kazne i druge optužbe koje su tim povodom izrečene i dr. U jeku konkordatske borbe 23. jula u ponoć 1937. g. umro je srpski patrijarh Varnava. Sahranjen je uz najviše počasti i prisustvo kraljice Marije i kralja Petra II Karađorđevića i drugih uglednih ličnosti Beograda i Jugoslavije 29. jula u maloj crkvi Svetog Save na Vračaru. Sahrani je prisustvovala i delegacija iz Pljevalja. Knez Pavle, regent Jugoslavije zbog nastalih nemira i neraspoloženja u narodu nije prisustvovao sahrani. Prethodnog dana je položio vijenac na odar blaženopočivšeg patrijarha. Nakon toga, od „iste bolesti” naprasno su, u roku od nepun mjesec dana,  umrla i dva patrijarhova brata, Aleksa i Uroš Rosić. Porodica je zavijena u crno. Braća jedan drugom nijesu mogli doći na sahranu.

Bogomir Aćimović Dalma, (1899-1963), vajar, slikar, pjesnik i publicista, izdanak pljevaljske škole svestranih. Osnovnu školu i nižu gimnaziju učio je u Pljevljima. Sa srpskim đacima 1916. g.prešao je Albaniju i dospio je u Francusku, gdje je nastavio školovanje i studije u Marseju, Monpeljeu i Parizu. Završio je Visoku školu likovnih umjetnosti. Slikarski zanat izučio je kod čuvenog impresioniste Kloda Monea. Francusku je zavolio kao svoju drugu otadžbinu i u njoj ostao da živi. Svestrano obrazovan i obdaren za umjetnost i književnost postao je poznat skulptor, slikar, knji- ževnik, pjesnik i publicista u pariskim intele- ktualnim krugovima. Od 1924/25. je počeo da upotrebljava svoje umjetničko ime Dalma. Pisao je na francuskom i srpskom jeziku. Izlagao je slike i skulpture od 1924. godine do Drugog svjetskog rata u čuvenim pariskim salonima i galerijama (40 bista i 75 platna, mahom pejsaža). Sa svojim djelima osvojio je i brojne nagrade. Bogomir Aćimović ogledao se i u poeziji. Poznata mu je zbirka pjesama: Oči vječnosti, objavljena 1945.g. u Londonu. Izbor pjesama iz ove zbirke objavljen je 1952. na francuskom jeziku. Proglašen je za viteza od N.E.A. Bio je član Nacionalne akademije lijepih umjetnosti u Parizu. Za knjigu ilustrovanih reportaža (u prozi i stihu) o francuskoj provinciji Provansi pod nazivom: „Jug, zemlja ljepote” 1933.g. dobio je nagradu francuske akademije.

Bogomir Aćimović Dalma pisao je o francuskim muzejima i izložbama u Parizu za oko tridesetak francuskih i jugoslovenskih novina. Francuskoj umjetničkoj i široj javnosti približio je regenta, kneza Pavla Karađorđevića i Nacionalni muzej u Beogradu pod njegovim imenom. U beogradskim „Nedeljnim ilustracijama” objavio je više tekstova: Izložba Antoana Bordela u Parizu; Prva izložba remek djela iz muzeja provincije – francuska škola XVII i XVIII vijeka; Veliki pariski salon (dva teksta); Jugosloveni u Pariskom salonu; Skulptura u Pariskom salonu; Međunarodna izložba vizantijske umjetnosti u Parizu; Klod Mone, slikar svjetlosti; Nikola Marković – naš umjetnik u Parizu; Veliki pariski salon; Jugosloveni u Pariskom salonu; Izložba jugoslovenskih umjetnika u Parizu.

O umjetničkim djelima B. Aćimovića pisali su francuski i jugoslovenski novinari i likovni kritičari. Uzvišeni su izvodi iz francuske štampe, prikazi njegove knjige „Jug, zemlja ljepote”.  Topao i nadahnut je tekst novinara beogradske „Pravde” Mihaila Svetovskog iz 1931. g. u kome se, između ostalog, kaže: „U našoj javnosti spomenulo se češće ime Bogomira Dalme, prilikom osnivanja francuskog odjeljenja u Muzeju kneza Pavla. On je bio jedan od aktivnih saradnika na otvaranju francuske umjetničke reprezentacije u tom muzeju savremenog Beograda… po dolasku sa juga Francuske ustalio je svoj život i atelje u Parizu. Izložbe koje je priređivao, veze stvorene sa notabilitetima književnog i umetničkog Pariza… U krugovima kosmopolitskih kafanica, Dalmi se otrzala misao, puna čežnje o zavičaju, o njegovom Plevlju, zabačenom za gudurama Sandžaka, gde noć pada na grad pun belih turbana, jablanova, minareta i šedrvana, još čim kokoške poležu… Dalma je sa punom nostalgijom govorio o svom zavičaju gde čkilje u beskrajnom rastojanju srednjovjekovni fenjeri, kao iskre života u dubokoj obamrlosti našeg istoka… Imao sam osjećaj razgovarajući sa tim mladim čovjekom jedva tridesetih godina, koji odaje više filologa nego skulptora, više čovjeka nagnutog nad tekst, nego u borbi sa četkama i kamenjem… Uspjeh je dolazio i od njegovih ličnih veza i nežnog prijateljstva…” NJegovo ime se između dva svjetska rata češće pojavljivalo na izložbama jugoslovenskih umjetnika u Parizu, u kome je stvorio ime. Nažalost, za srpsku i jugoslovensku javnost, on je neopravdano još uvijek nedovoljno poznat vajar, slikar, pjesnik i književnik.

Kao skulptor najviše je radio biste. Pozirale su mu poznate ličnosti Pariza iz kulture i umjetnosti. Od brojnih njegovih djela rasutih u pariskim i londonskim muzejima i privatnim zbirkama postoji 12 fotografija njegovih skulptura, od kojih se 6 u gipsu ili bronzi nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu. Široj javnosti u Crnoj Gori i Srbiji nepoznato je da je Dalma prilikom otvaranja Muzeja savremene umjetnosti u Beogradu, u Konaku knjeginje LJubice, 1929.g. poklonio nekoliko svojih djela: portret Divne Veković, bista u bronzi; bistu belgijskog pjesnika Emila Verharena; bistu tragičara Karla Litena; sliku švajcarskog umjetnika Darela i crtež francuskog slikara J. Fantijera. Dvije slike drugih autora, kako navodi Dalma, vrijedile su tada 10 odnosno 15 hiljada franaka. U kasnijim vremenima kada je od umjetnosti sve teže živio, Dalma je molio kneza Pavla Karađorđevića, za finansijsku pomoć od 1.000 franaka za najnužnije potrebe.

U toku Drugog svjetskog rata izbjegao je iz Francuske i preko Španije i Portugalije dospio je do Londona, gdje je nastavio svoj umjetnički i književni rad. Komunistička vlast u Jugoslaviji „zaboravila” je Dalmu kao i mnoge druge stvaraoce iz ranijeg vremena, koji nisu podržavali „novo” vrijeme. Povremenu i neredovnu pomoć Dalma je dobijao od pojedinaca u inostranstvu. Kada je i toga nestalo, prihvatio se da radi i najniže plaćene poslove kako bi se prehranio i preživio. Na kraju je dospio do rimokatoličkog staračkog doma, gdje su ga do smrti pazile dvije časne sestre. Umro je i sahranjen u Londonu.

Prema najnovijim istraživanjima, iza Bogomira Aćimovića Dalme ostala je izvjesna pisana i druga zaostavština. Obaveza njegovog zavičaja je da pokuša da dođe do ove zaostavštine ukoliko je ona sačuvana i da se izuči njegovo djelo nastalo u Parizu i Londonu.

Istaknute ličnosti

Predsjednici opštine, narodni poslanici, senatori, sudije, ljekari, školski nadzornici, imućni trgovci, koje smo spomenuli u okviru odgovarajućih poglavlja ovog rada. Među značajne ličnosti u ovom periodu spadaju i: Sveštenici: Serafim DŽarić, iguman manastira sv. Trojice, okružni protojereji Savo Vukojičić i Simo Lisičić, paroh otilovićski i pljevaljski; paroh crljenički  Miloš  Vukojičić;  protojerej  Slobodan Šiljak, paroh ilinobrdski; Andrija Šiljak, paroh bobovski; Savo Šiljak, paroh strečanski i boljanićki; Dragoljub Šiljak, paroh otilovićki i pljevaljski; protojerej stavros Budimir Šiljak, pisar Velikog crkvenog suda SPC, pridvorni đakon srpskog patrijarha Germana, parohijski đakon Saborne crkve u Beogradu; Stevan Petrović, paroh boljanićki i strečanjski; Božidar Ćosović, paroh kosanički; Milorad Milan Krezović, paroh dubočički; Radovan Novović, paroh premćanski; Dušan Prijović, paroh bučevski i Pavle DŽaković, paroh ilinobrdski, hoćevinski i pljevaljski.

Diplomatski službenici: Nićifor Lisičić (Pljevlja 1888-Novi Pazar 1945), sin prote Sima Lisičića, završio je Bogoslovsko-učiteljsku školu u Prizrenu 1910. Od 1920-1945. radio u Ministarstvu inostranih poslova, kao pomoćnik knjigovođe, knjigovođa, sekretar blagajničkog odjeljenja, viši sekretar i načelnik Odsjeka računovodstva i ekonomata. U toku Drugog svjetskog rata radio je pri jugoslovensnkoj izbjegličkoj vladi u Londonu. Likvidarala ga je komunistička vlast aprila  1945. Presuda o njegovom ubistvu donijeta je nakon ubistva: „Osuđuje se na kaznu smrti strijeljanjem koja kazna je već izvršena… jer ne budući javno u itali- janskim institucijama mogao je odigrati odlučujuću ulogu u jačanju izdajničkih četničkih redova”. Vukašin L. Šećerović (Pljevlja 1898 – Begrad 1971)) poslije završene osnovne škole i niže gimnazije u rodnom mjestu, u Parizu je završio Školu visokih trgovačkih nauka i Pravni fakultet 1921. Kao službenik Ministar- stva inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije slu- žbovao je u poslanstvima u Atini, Tirani, Budimpešti, Sofiji, Rimu, gdje je bio sekretar poslanstva. Jovan Dragutinović  (Bobovo 1912  – Pljevlja 1941)  kraljev pitomac, doktor pravnih nauka, diplomata, politički, kulturni i javni radik, novinar i publicista. Pred Drugi svjetski rat radio u Ministarstvu inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije. Znao je francuski i služio se engleskim i njemačkim jezikom. Objavljivao članke u „Našoj Iskri“, „Pravdi“, „Idejama“ i drugim časopisima i novinama. Strijeljan od okupatora 1941. u Pljevljima.

Stvaraoci pisane riječi: Marko S. Popović Rodoljub (Pljevlja 1869- Mostar 1936). Osnovnu školu završio je u Pljevljima, bogosloviju u Reljevu kod Sarajeva (1887). Bio narodni učitelj u Stocu (1887-1889) i Foči (1889-1894), svještenik u Nevesinju, Konjicu i Mostaru (1894-1936). Aktivni je sudionik svih kulturnih i prosvjetnih aktivnosti u mjestima službovanja, povjerenik društva „Privrednik“, član Narodne odbrane, borac za srpsku crkveno-školsku autonomiju poslije aneksije Bosne i Hercegovine. Od 1914. do 1918. bio zatočenik u Banja Luci, gdje mu je, sa još 152 druga, suđeno na veleizdajničkom procesu 1915. godine. Popović je pisao pjesme, pjesme za djecu, pripovijetke, drame, putopise, istorijske članke, sakupljao narodne umotvorine, proučavao stare zapise i druge istorijske starine. On je prvi savremeni pljevaljski književnik i sakupljač narodnih umotvorina, pisac moralno-poučnih sastava  i  veliki  zagovornik  vjerske  snošljivosti „naroda sve tri vjere“. Svom imenu dodao je nadimak Rodoljub, kako se najčešće i potpisivao ispod brojnih priloga u različitim listovima, časopisima i kalendarima. Jovan M. Ćirković (1871-1928), učitelj i nacionalni borac u Makedoniji; profesor književnosti Milka Bajić Poderegin (Pljevlja 1904 – London 1971) autor romana Svitanje, koji je objavljen na engleskom, francuskom i srpskom jeziku. Ovo je prvi roman sa motivima iz pljevaljskog kraja. Dušan M. Grbović (Pljevlja 1908-Jasenovac 1945), učitelj, pjesnik, esejist, sakupljač narodnih pjesama, partizanski borac, stradao u Jasenovcu 1945. godine. Mostovi, Pljevlja su mu izdala zbirku Nemiri. Mihailo Đ. Kujundžić (Pljevlja 188o-), osnovnu školu završio u Pljevljima, gimnaziju u Beogradu, učiteljsku u Aleksincu. Učitelj u Skoplju. Bavio se novinarstvom: uređivao dva politička lista u Skoplju, sarađivao sa „Skopskim privrednim glasnikom“ i na Etnografskom zborniku Srpske kra- ljevske akademije. Narodni poslanik za vrijeme Kraljevine Jugoslavije na listi Demokratske stranke. Dušan Baranin (Žabljak 1903- Beograd 1978), đak Pljevaljske gimanzije, učitelj, prosvjetar, novinar, publicista i književnik. Pisao je pjesme, pripovijetke i istorijske romane: Hajdučica u haremu, Zeko buljubaša, Karađorđe, Đavo u manastiru, Golaći, Mehmed-paša Sokolović, Smail-aga,  Veliki  gospodar,  Hajduk  Veljko.

Hamza Puzić, pjesnik, pisao na orijentalnim jezicima. Obrad Leovac (Pljevlja – 1944). Savo Dimitrijević (Ruma 1901- Pljevlja 1973), školski ljekar i profesor higijene u Pljevljaskoj gimnaziji, partizanski ljekar, jedini ljekar u Pljevljima od 1943-1945. Narodni ljekar i humanista, pisao je stručne radove iz medicine i pjesme. LJubomir Durković Jakšić (Vrela, Žabljak 1907- Beograd 1997), đak Pljevaljske gimanzije i Bogoslovije na Cetinju, student Bogoslovskog fakulteta u Beogradu i Varšavi, gdje je završio i istoriju i pravo i dokto- rirao sa temom o NJegošu. Predavao na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu u Varšavi i Beogradu. Radio u kabinetu srpskog patrijarha i u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu. Autor brojnih naučnih, stručnih i publicističkih radova, među kojima i rukopisa Istorija Pljevalja u tri knjige (u pripremi za štampu), Kulturno-prosvjetna uloga manastira Sv. Trojica kod Pljevalja dr. Đorđe Kiselinović (Skoplje 1882- Skoplje 1941) profesor književnosti u Pljevaljskoj gimnaziji 1931-1932, organizator i urednik omladinsko-đačkog lista „Naša iskra” i više posebnih izdanja ovog lista. Danka Mitranović (Pljevlja 1889-) profesor biologije, hemije i matematike. Bila je prva žena iz Pljevalja koja je završila fakultet. Napisala je knjigu Pančićev život i članke Nekoliko podataka o flori okoline Pljevalja, Bibliografija gubara u Srbiji 1865-1945. Prevodila je sa francuskog, njemačkog i češkog jezika. Mitar Obradović (Pljevlja 1881 – Pljevlja 1941), teolog, učesnik Prvog balkanskog rata i Prvog svjetskog rata u crnogorskoj vojsci, internirac u austrougarskim logorima,  poslanik Podgoričke skupštine (1918), profesor više predmeta u Pljevaljskoj gimanziji pred prvi i između dva svjetska rata. Prevodio je dokumenta manastira Sv. Trojice sa ruskog i staroslovenskog jezika. Gavro Pejatović (Otilovići, Pljevlja 1882- Solun 1941), profesor Pljevaljske gimanzije 1901-1911. i 1919, finan- sijski stručnjak u Makedoniji. Gojko Ružičić (Pljevlja 1894 – NJujork 1977), istaknuti lingvista, naučnik i akademik. Studirao i predavao u Beogradu, Pragu, Briselu i SAD. Proučavao je, predavao i pisao o srpskohrvatskom narodnom govoru, istoriji srpsko- hrvatskog jezika, jeziku starih pisaca, slovensku filologiju i lingvistiku i istoriju Srba. Uroš Ružičić (Pljevlja 1891- Beograd 1966), ljekar pedijatar, specijalizirao u SAD, radio u Boljanićima, Dječjoj klinici i Domu materinskog udruženja u Beogradu. Prošao put od asistenta do redovnog profesora Medicinskog fakulteta u Beogradu i redovnog člana SANU. Vlatko Samardžić (Pljevlja 1892- Pljevlja 1952), član Đačke čete 1300 kaplara, vazduhoplovni kapetan I klase, prvi pilot iz Pljevalja, profesor Pljevaljske gimanzije 1919-1952; učesnik oslobodilačkih ratova 1912-1918. Mitar DŽaković (Brajkovača 1911- Beograd 1991), đak Pljevaljske gimnazije, doktor pravnih nauka. Radio u Predse- dništvu vlade i Senatu Kraljevine Jugoslavije 1937-1941. Kao predstavnik SPC, prilikom posete patrijarhu Gavrilu Dožiću bio uhapšen od strane Nijemaca. Od 1944-1945 bio sekretar patrijarha Gavrila Dožića u logoru Dahau. Poslije oslobođenja bio advokat u Parizu. Priredio i objavio Memoare patrijarha Dožića I i II. Simo Šiljak (Pljevlja – Dahau 1942), sveštenik, jedan od prvih profesora Pljevaljske gimnazije, komita, nacionalni  radnik,  učesnik oslobodilačkih  ratova  1912- 1918, kapetan Pljevaljske oblasti, sudija Vojnog suda crnogorske vojske za Rašku oblast, sreski načelnik u Đakovici, okružni agrarni povjerenik i advokat u Pljevljima između dva svjetska rata. U toku Drugog svjetskog rata zarobljen i zatvoren u logor Aušvic gdje je 1942. umoren. Dobrila Šiljak Mezić (Pljevlja 1909- Beograd 1953), đak Pljevaljske gimanazije, ljekar, borac u španskom građanskom ratu 1937/38. u kome je bila rukovodilac Dječijeg doma bolnice u Denšiju i organizator kurseva za medicinsko osoblje. Jedina je žena španski borac iz Crne Gore i Srbije. Poslije propasti Republike, bila u logoru u Francuskoj odakle je uspjela da pobjegne. Učestvovala u francuskom pokretu otpora u kome je pokazala hrabrost i sposobnost i dobila čin majora francuske vojske. Po povratku u Jugoslaviju 1944 radila u Beogradu. Hamza Puzić, pjesnik kasida, hrograma i klasične poezije na ori- jentalnim jezicima. Fadil Kurtagić, pjesnik. Mehmed Zekerijah Ćinara, muftija i kadija u Nišu do 1914, potom vrhovni muftija i vrhovni šerijatski sudija u Skoplju 1929-1946. Mehmed Coković (1877-1978), imam, hatib, mualim, vjeroučitelj, predsjednik Udruženja ilmije za Južnu Srbiju, službeni tumač i prevodilac sa turskog, arapskog i persijskog jezika, pisac knjiga iz islamske vjeronauke.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jun 25, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , , , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: