RSS

Manastir Sv. Trojica u Pljevljima

25 jun

SRETEN PETKOVIĆ

MANASTIR SVETA TROJICA U PLJEVLJIMA

fragment, „Manastir sveta Trojica u Pljevljima“, Zavičajni muzej, Pljevlja, 2008. god)

PLJEVLJA U XVI VEKU

U svom postupnom, a neumoljivom, ovladavanju Balkanskim poluostrvom Turci su preoteli 1465. godine Pljevlja od hercega Stefana Vukčića Kosače i njegovih sinova. U početku promena vlasti se malo zapažala. U prvom popisu novoosvojene oblasti 1468. godine navedeno je da naselje ima 72 domaćinstva, a devet godina kasnije nabrojana je 101 kuća sa hrišćanskim življem. Očigledno, muslimani se u početku u Pljevljima nisu stalno nastanjivali. Kao tadašnji istaknuti predstavnik starosedelaca Pljevalja 1486. godine pominje se knez Vuk Božidarević. I on, ali i drugi Pljevljaci, održavaju nesmetano trgovačke veze sa Dubrovnikom u koji najčešće izvoze žito, vosak, stoku i stočne proizvode, a uvoze najčešće tkanine. Razmena dobara sa Dubrovnikom ne jenjava vremenom, ali i sama Pljevlja postaju malo trgovačko središte, jer se u njemu, tokom prve polovine XVI stoleća, ustaljuje trg – «pazar», poznat kao pijaca za kože. Turci su od početka XVI veka Pljevlja u dokumentima nazvali Tasludža, Tašlidža (u prevodu Kamenica).Pljevaljski hrišćani, međutim, čuvali i očuvali ime svoje varoši kroz četiri i po stoleća. Za razliku od drugih naselja u Polimlju, Pljevlja su jedino veće mesto u kojem Turci nisu po zauzimanju podigli utvrđenje, već je naselje ostalo otvoreno. Oni su nameravali ubrzo po njegovom osvajanju da tu zasnuju veće stanište, ali su taj naum odložili, a potom i napustili.

Vremenom značaj Pljevlja je rastao. Umesto obližnjeg Kuknja, ona su postala centar nahije, a pre 1532. godine dobijaju i svog kadiju.“Uporedo sa tim uvećava se i broj stanovnika. 1516. godine u popisu je pobrojano 150 domaćinstava, od toga 130 hrišćanskih. Tokom sledećih decenija brojčani odnos između hrišćana i muslimana se menja, dobrim delom islamizacijom srpskih starosedelaca. Prva džamija se sagradila dvadesetih godina XVI veka i uz nju obrazovale su se i muslimanske mahale. Pola veka kasnije, 1570. godine, Pljevlja se već pominje kao kasaba.

Rast Pljevlja zapažaju putnici sa Zapada, najčešće iz diplomatskih izaslanstava koji, tokom XVI veka putuju dubrovačkim karavanskim drumom na Portu. Putnici iz početnih decenija XVII stoleća, kao Mlečanin B. Ramberti 1533. i K. Zen 1550. godine samo suvo pomenu Pljevlja kao jedno od mesta predaha u pitomom kraju posle napornog putovanja preko planina, punog neizvesnosti zbog razbojničkih zaseda. Žan Šeno iz pratnje francuskog ambasadora 1547. kratko beleži da su između Foče i Prijepolja prošli kroz Pljevlja, «u kome su sve kuće sagrađene od drveta».

Dva putnika koji su u osmoj deceniji prošli kroz Pljevlja – francuski protestant Filip-Difren-Kane i mletački bailo (poslanik) u Carigradu Paolo Kontarini doživljavaju Pljevlja drugačije. Kane je zapamtio Tašlidžu, kroz koju je proputovao 1573, kao prijatnu varošicu među planinama. U njoj mu je naročito pala u oči lepa i umetnički obrađena česma kraj džamije, a han opisuje kao veliki i mračan, pokriven olovom.I Kontarini u svom brižljivo vođenom itinereru 1580. godine pominje takođe džamiju, karavansaraj i opet lepu česmu, ali daje i nove podatke.

Kao putnik, već po prirodi posla znatiželjan, on zapaža da je gradić podeljen na dva dela i da kraj reke Breznice stanuju Turci, a da u drugom većem, raštrkanom delu Pljevlja žive Srbi, hrišćani grčkog obreda. Dve godine kasnije Žan Palern Forezjen, putujući iz Sofije za Dubrovnik, pominje Tašlidžu kao varošicu sa bazarima i karavansarajem.

Zasluga za taj krupan preobražaj Pljevlja o kome svedoče putnici sa Zapada, pripada sandžakbegu hercegovačkom sa sedištem u Pljevljima Husejin-paši Boljaniću. Rodom je bio iz sela Boljanića, udaljenog od Pljevalja dvadesetak kilometara. Kako se porodica Husejin-paše orodila sa moćnim velikim vezirom Mehmed-pašom Sokolovićem, to su dva Boljanića – Sinan i posebno Husejin – dosegli visoke položaje u turskoj hijerarhiji.

Dok se Sinan-beg mnogo trudio da ulepša Čajniče, Husejin-paša Boljanić je svoju glavnu pažnju kao dobročinitelj posvetio Pljevljima, posebno dok je između marta 1567. i marta 1569. godine bio hercegovački sandžak-beg. Glavna njegova zadužbina u Pljevljima bila je džamija sagrađena 1569, a ukrašavana još 1570. i 1571. godine. Za nju će kasnije, Evlija Čelebija, poznati turski putopisac, napisati da je «kao kakva carska džamija». Osim ove bogomolje, Husejin-paša Boljanić sagradio je u Pljevljima karavan-saraj, han, imaret – javnu kuhinju, lep šedrvan kod džamije i druga zdanja za opšte potrebe i za njihovo održavanje zaveštao posebna sredstva. Njegov primer sledili su, po svemu sudeći, i drugi upravljači hercegovačkog sandžaka. Pored ostalog, u to doba sagrađen je sandžakbegov saraj – dvor, zgrade za administraciju i dr. Sve je to učinilo da Pljevlja u svom jezgru i za svoje doba, postane skladna urbana celina. Kruna uspona Pljevlja dogodiće se 1576. kada postaje središte hercegovačkog sandžaka, umesto Foče, i u tom statusu će ostati sve do 1833. godine.

Kao administrativno, ali i trgovačko središte u Pljevlja pristižu novi stanovnici i popis iz 1570. kazuje da u kasabi ima 195 kuća u tri muslimanske mahale i jedne hrišćanske. Pored preovladajućeg broja zemljoradnika i stočara, u Pljevljima su se stekli trgovci, puškari, sarači, dubrovački graditelji i obični dunđeri, a u popisima se pominje i jedan zlatar. Štaviše, u jednom trojičkom rukopisu pominje se 1537. i pop Nikola zograf pljevaljski. Trgovina cveta i Pljevljaci prodaju i dalje žito, vosak i kožu Dubrovčanima. Hrišćani u naselju su sve do početka XVII veka imali preovlađujući udeo u trgovačkim poslovima. U hrišćanskoj mahali predvodnici su i dalje knezovi, među kojima se ističu Petar Raosavić i njegov sin Kara Petar.

Napredak Pljevlja je donekle zaustavljen zbog pojave kuge 1577. i 1582,pa je 1585. zabeleženo da u kasabi ima manje stanovnika – 119 muslimanskih i 56 hrišćanskih kuća. Uprkos tome, i pri kraju XVI veka podiže se u kasabi još jedan karavansaraj, a pominju se i tri hana i mnogi dućani.

ZASNIVANJE MANASTIRA

Sudeći po arhivskim podacima, natpisima, kao i zapisima po rukopisima smatralo se da je manastir Sveta Trojica u Pljevljima zaživeo u četvrtoj deceniji XVI veka. Međutim, danas se sa izvesnošću može tvrditi da je ova monaška zajednica zasnovana dosta ranije – još pre turskih osvajanja 1465. godine. Osnovni razlog za ovakvu tvrdnju su dva turska popisa – jedan iz 1468. i drugi iz 1477-1479. godine koje je objavio A. Handžić 1974. godine. On je u svojoj studiji o rudnicima i trgovima u Bosni sasvim sažeto ukazao da su, na osnovu ova dva turska izvora, tada postojale pravoslavne crkve u nekol iko novoosvojenih naselja – Pljevljima, Goraždu, Novom Pazaru, Čajniču i Višegradu. Taj podatak je škrt, ali izuzetno važan, jer je lišen svake nepouzdanosti.

Da je pravoslavna crkva, možda manastir, postojala u Pljevljima pre turskog osvajanja 1465. godine govori još jedan razlog koji se ne može prenebegnuti. Turska inoverna vlast, sem u određenim okolnostima, nije rušila crkve, ali je nastojala da se njihov broj ne uvećava. Da bi se to postiglo donet je propis da se nove crkve ne mogu graditi, ali da se zatečene postojeće mogu obnavljati pod uslovom da se pokažu pismeni dokazi da potiču iz vremena pre dolaska Turaka, da postoje ostaci temelja nekadašnje bogomolje, ili da grupa «pravovernih» muslimana potvrdi da je neki hrišćanski hram postojao na određenom mestu. Uopšteno govoreći, bilo je jasno određeno da se mogu obnavljati samo one hrišćanske bogomolje koje su već postojale u vreme sultana Mehmeda Osvajača sredinom XV veka. Gradnja crkve oko 1535. godine na iskraju pljevaljske kasabe u kojoj, pored hrišćana žive i muslimani, ne može se zamisliti da je započeta i izvedena na ledini gde ranije nije bilo hrišćanskog hrama.

Dokaz da je crkva manastira Svete Trojice postojala još u XV veku potražen je i među turskim dokumentima iz manastirske arhive Svete Trojice. U njemu se nalazi i jedan ferman – pismena naredba sultana -povodom žalbe trojičkih monaha da Pljevljaci i seljaci iz sela Crljenice i Gornje i Donje Rudnice pasu svoju stoku na njihovom zemljištu i seku njihove šume. Prevodilac ovog fermana ugledni orijentalist Fehim Bajraktarević je kao godinu njegovog izdavanja označio april 1473, iako je istovremeno tom prilikom znakom pitanja doveo u sumnju svoje čitanje, da bi na drugom mestu napisao da je taj dokument iz 1473, «bar kako izgleda».

Njegovo ispušteno pero prihvatio je dijak Jovan iz Nikolj – Pazara i ispisao odeljke za mesece januar i februar. On je dosta radio u Svetoj Trojici, ali i za manastir Zastup tokom 1537. i 1538. godine. Nešto kasnije, 1545. godine, Jovan prepisuje za Trojičane Tipik jerusalimski, a ubrzo, sledeće godine, jedno Četvorojevanđelje.

Osim ove dvojice prepisivača bogoslužbenih knjiga, vezanih posebno za Trojicu Pljevaljsku, ističe se i pop Nikola iz Nikolj – Pazara, kao i neki drugi, anonimni pisari, koji su povremeno dolazili u ovaj manastir da bi dopunjavali zbirku rukopisnih knjiga neophodnih za bogosluženje. Tako je u jesen 1537. godine nepoznati prepisivač ispisao po svemu sudeći u Svetoj Trojici, jedno četvorojevanđelje, koje jeubrzo, 1544. godine, otkupio od trojičkog igumana protopop Stojan za četiri stotina aspri, a 1540. završeno je u manastiru prepisivanje jednog mineja čiji pogovor nije sačuvan.

KTITOR JEROMONAH VISARION

Tih godina trojičkim bratstvom upravljao je već pomenuti iguman Vasilije, očigledno sposoban i preduzimljiv predvodnik Trojičana. Takvu sliku o njemu daje jedan arhivski dokument iz 1541. godine. Tada se Vasilije uputio iz Pljevalja na dugi put do Carigrada da bi se tamo žalio sultanu što je porez od dvesta aspri za manastirski čitluk Gornja Vrhobreznica bio nezakonito uvećan. Ferman, tom prilikom izdejstvovan i u kojem sultan zabranjuje uvećanje dažbina, poslednji put pominje igumana Vasilija.

Ujesen 1544. ilinajkasnijeuleto 1545. godinekaostarešinatrojičkog monaškog bratstva navodi se jeromonah Visarion. To je zabeleženo u jednom prologu, koji se i danas čuva u manastirskoj knjižnici.

Iz dosta šturih pogovora, osim osobitog poštovanja, malo se šta može doznati o ličnosti Visarionovoj. Jedan nestali natpis, nekada na istočnom zidu priprate, srećom objavljen u izvodu pre uništenja, mnogo je rečitiji. U njemu je bilo ispisano da je manastir osnovao kao prvi ktitor Visarion sa bratom Savom i sinom arhijerejom Nikiforom, pa ga je kasnije ponovio iguman Joakim. Ako je sadržaj tačno sažet, a na takav zaključak sve upućuje, natpis pruža dragocene podatke o igumanu Visarionu, pa preko njega i o manastiru.

Očigledno je najpre da se Visarion, pošto je imao sina, pokaluđerio u poznijim godinama i onda se povukao u manastir. Ovakav postupak nije bio neuobičajen.

Podatak da je Visarion imao brata Savu sa kojim je «osnovao» Trojički manastir mnogo je važniji. Upravo ovo upućuje na zaključak da je Visarion ista ličnost sa prvim poznatim igumanom Svete Trojice Vasilijem, koji je, kako je već pomenuto, takođe imao brata «po pltmi» monaha Savu i da su po njihovom zajedničkom nalogu prepisivani mineji 1537. godine. Promena imena Vasilije u Visarion je očigledno posledica preuzimanja shimne, kada se monasi, dajući zavet, simbolično odriču ne samo dotadašnjeg načina života, već i starog imena. Takvom zaključku ide u prilog i poznati običaj da se kaluđeru pri promeni imena bira drugo koje počinje istim slovom kao i staro, što se u ovom slučaju i dogodilo. U svetlu ovih podudarnosti postaje jasno i zašto prepisivač Sava pominje jeromonaha i igumana Visariona u sva tri poznata natpisa kao «blažennlgo» -velikoshimnici uvek uživaju osobiti ugled.

Ipak, najdragoceniji od svih podataka je to što se iz izvoda uništenog natpisa vidi da je iguman Vasilije, potonji Visarion, zajedno sa bratom i sinom, bio osnivač manastira. Tačnost ovoga svedočanstva potkrepljuje i ktitorski portretVisariona najužnom zidu naosa sa natpisom  gde je naslikan kako sa modelom crkve pristupa Hristu na prestolu.

ARHITEKTURA TROJIČKOG HRAMA

NASTANAK NAJSTARIJEG DELA CRKVE I PRIPRATE

S obzirom na sve okolnosti moglo bi se zaključiti da je danas poznati manastir Svete Trojice obnovljen u početnim godinama četvrte decenije XVI veka, najkasnije 1537. godine, zalaganjem jedne imućne porodice, čiji su se članovi zamonašili, a očigledno najugledniji među njima postao je prvi iguman posle perioda zapustelosti. Visarion je tom prilikom, kako je to bilo uobičajeno i zakonski ispravno, dobio dozvolu da se na starom mestu nanovo podigne crkva ili popravi obrušena. Onovremene turske dozvole svedoče da su neki manastiri upravo iz toga kraja (Dobrilovina, Dubočica, Dovolja) bili obnovljeni i to posle izjava grupe muslimana koji su jemčili da su zaista postojale stare hrišćanske bogomolje. Pod takvim uslovima svakako da je obnovljena i Sveta Trojica kraj Pljevalja pod Visarionom. Tom prilikom ktitor je dao da se sagradi crkva – naos i oltarski prostor. Na ovo upućuje model hrama koji on drži na ktitorskom portretu, jer je tamo prikazano zdanje sa kubetom i apsidom, ali bez narteksa.

Tek približno pola veka kasnije podignuta je priprata. Sačuvani natpis na zapadnom zidu ovog dela crkve iznad ulaznih vrata vrlo određeno saopštava da su je obnovili opet članovi jedne porodice: monah Georgije sa sinom jeromonahom Ananijem i sinovcem spahijom Vojinom 1592. godine. Ktitorski portreti na zapadnom zidu potvrđuju tačnost ovog natpisa.

GRAĐENJE SPOLJAŠNJE PRIPRATE

Izgradnjom priprate nije, međutim, dovršeno podizanje Trojice Pljevaljske: Mnogo kasnije, 1876. godine, uz staru pripratu sazidana je i nova – spoljašnja. Tada su izvršene i neke krupnije prepravke ranije nastalih delova građevine. Kupola nad narteksom je visoko uzdignuta tako da dominira celim zdanjem, a zidovi naosa i unutrašnje priprate su nadzidani da bi hram XVI veka, prilično skromnih dimenzija, dobio monumentalniji izgled. Takvo, ne naročito skladno povezivanje tri dela crkve, mnogo je izmenilo prvobitni spoljni izgled crkve Trojice Pljevaljske. Ipak, osobito blagodareći gotovo neizmenjenoj unutrašnjosti hrama, mogućno je da se skoro potpuno rekonstruiše izgled Visarionove zadužbine, kao i dograđene priprate sa kraja XVI veka.

Podignuta na uskoj ravnini između dva brežuljka koji je opkoljavaju, manastirska crkva Svete Trojice je većim delom ukopana u zemlju, a istočnim krajem gotovo dotiče okomitu stenu – uzvišenje odmah iza građevine. Kako se teren postepeno uzdiže od zapada ka istoku, to je pod u oltarskom prostoru niži za oko dva metra od nivoa zemljišta spolja.

OPIS ARHITEKTURE NAOSA I OLTARA

Najstariji deo građevine, crkva u užem smislu reči – naos sa oltarskim prostorom – ima dosta neobičan plan. Ovaj deo zdanja je približno pravougaone osnove sa velikom apsidom na istočnoj strani. Sa po dva stupca sa južne i severne strane, naos je podeljen uzdužno na tri dela – na središni veoma šmrok i bočne, dosta uske prostore. Srednji deo naosa prekriva po-dužni poluobličasti svod koji se oslanja na stupce, odnosno lukove koji ih povezuju. Da bi se umanjila težina ove konstrukcije, kao građevinski ma-terijal upotrebljena je laka siga. Najzapadniji deo središnjeg prostora prekriva posebni manji svod, niži od onog nad ostalim delom centralnog prostora naosa. Dva ojačavajuća poprečna luka dele svodnu konstrukciju na tri dela. Oni se utapaju u zidnu površinu, ne oslanjajući se, kao što bi bilo normalno, na stupce između glavnog i bočnih prostora.

Između stubaca i lukova koji ih povezuju, sa jedne strane, a sa druge, podužnih spoljašnjih zidova nalaze se izduženi i uski bočni prostori naosa. Nad njima su konstruisani poluobličasti svodovi, koji se pružaju upravno na glavnu osovinu središnjeg dela hrama. Oni su znatno niži od svoda u centralnom delu naosa.

Na zapadnom zidu naosa, pod samim svodom, na mestu gde je otpao komad maltera sa fragmentom zidne slike, vidi se zanimljivi arhitektonski detalj – uzidan ćup za poboljšanje akustike, prečnika oko deset santimetra. Sledeći stare običaje i graditelji XVI veka su postavljanjem ovakvih rezonatora nastojali da poboljšaju zvučnost srednjeg dela hrama.

Oltarski prostor dele od naosa istočni par stubaca i noviji ikonostas. U njemu se ističe prostrana apsida, iznutra polukružnog oblika, a takođe i spolja u donjem delu, dok je gore, od oko jedan i po metar visine, nepravilno petostrana. Sa unutrašnje strane apsidalne krivine usečeno je u zid pet plitkih pravougaonih niša koje su odeljene jedna od druge malim pilastrima, a centralna parom koloneta. Pilastri, odnosno kolonete, povezane su međusobno prislonjenim sedlastim lukovima.

Nasuprot naglašenom centralnom oltarskom prostoru, proskomidija je označena samo jednom nišom usečenom u istočni zid. Spolja je, međutim, prostor proskomidije obeležen na taj način što je na tom mestu severni zid uvučen za jedan aršin (oko 0,54 m.). Na ovom zidu nalazi se i jedini prozor u oltaru, naknadno nadvišen. Ispod njega je prvobitna niša veličine 0,69 h 1,10 m. Da bi se uvećala vidljivost u niši proskomidije, probijen je vrlo uski otvor sa severne strane kroz koji prodire dnevna svetlost.

Djakonikon sa južne strane oltarskog prostora je znatno izmenjen kasnijom prepravkom, te je njegov južni zid pomeren spolja i čak dosta ispada iz ravni južne fasade naosa. Malom dogradnjom đakonikon je izdvojen u posebnu prostoriju nepravilnog oblika, koja je služila kao manastirska riznica. Najverovatnije je prostor đakonikona prvobitno odgovarao obliku proskomidije.

U najstarijem delu trojičke crkve obavljena je još jedna lako uočljiva prepravka u XVIII ili XIX veku. U severozapadnom uglu naosa, na severnom zidu, probijena su vrata, kako bi se monasima omogućio neposredan pristup u glavni deo crkve. Prolaz je dobio kameni okvir, jednostavno dekorisan. Vertikalne strane imaju ukras od dve trake trouglastih zubaca koji se spajaju osnovom, te obrazuju venac rombova. Na gornjem delu kamenog okvira nalazi se venac razlistale lozice, koji prati blago prelomljeni luk pri vrhu otvora.

Unutrašnjost najstarijeg delahrama dostaje slabo osvetljena. Svetlost dopire kroz dva prozora sa istočnog dela južnog, odnosno severnog zida, kao i kroz prozor na severnom zidu proskomidije; ti prozori su u novije vreme prošireni u gornjem delu. To je nedovoljno, pa su naos i oltar uvek polumračni. Vidljivost je donekle poboljšana delimičnim rušenjem zapadnog zida oko negdašnjih vrata koja su vodila u pripratu. Kako je ovaj prostor bolje osvetljen, to je probijeni prolaz uvećao vidljivost i u glavnom delu hrama.

Rušenje dela zapadnog zida 1876. godine ipak nije imalo svrhu da unese više svetlosti u naos. Osnovni razlog ovog čina bila je želja monaha da se od priprate i naosa stvori jedinstven prostor. Bez obzira na to što je delimično uništio zidnu dekoraciju i dva važna natpisa, taj prolaz je uistinu i sjedinio, bar prostorno, dve po tipu različite građevine. Dok je naos približno pravougaone osnove i bez kupole, priprata, sazidana oko pola veka kasnije, sasvim drugačije je arhitektonski zamišljena i izvedena.

OPIS ARHITEKTURE UNUTRAŠNJE PRIPRATE

Priprata je znatno manja od glavnog, starijeg zdanja – kraća je upola, a i uža je – ali je konstruktivno složenija građevina. NJena osnova je krstoobrazna, a na preseku krakova tog slabo naglašenog krsta uzdiže se kupola. Ona počiva na četiri stupca, od kojih su dva prislonjena uz zapadni, a dva uz istočni zid priprate. Par ovih pilastara sa istočne strane samo su prizidani uz već postojeći zid naosa. Prostori u uglovima priprate između krakova upisanog krsta presvođeni su malim lukom, tako da obrazuju neku vrstu jako izdužene niše. Na severnom i južnom zidu očuvan je po jedan neizmenjen prozor.

Kupola počiva na pandantifima koji cj dosta nevešto izvedeni, tako da se njihova sferičnost gotovo ne zapaža. Oni se oslanjaju na četiri luka koji ceo teret kupolne konstrukcije prenose na pilastre – nosače. Iznad pandantifa se nalazi jedna pojas sa osam prislonjenih, oštro prelomljenih lukova dekorativne namene. Ovaj venac u stvari predstavlja ceo tambur prvobitne niske kupole, a dva uska prozora na njemu sa severne i južne strane sada su zazidana. Prvobitna kupola iz oko 1590. izgubila je kalotu u prošlom veku. To se dogodilo 1876. godine kada su na crkvi Trojice Pljevaljske obavljeni već pominjani građevinski radovi.

Starihram, relativno skromnih dimenzija, udruženi monasi i građani Pljevalja pretvorili su te godine u prilično veliko zdanje za ondašnje prilike. Da bi se to postiglo tadašnji graditelji su nadzidali postojeće spoljašnje zidove naosa i priprate iz XVI veka za približno dva metra. Iako se u unutrašnjem prostoru ništa nije izmenilo, hram je spolja dobio monumentalniji izgled. Tom prilikom nad starom pripratom je izdignuta i kupola, koja je počivala na spolja vidljmvom kockastom postolju. Svaka strana na osmostranom tamburu bila je uokvirena polukružnim lukom koji se oslanjao na prislonjene kolonete. Pod svakim od ovih lukova nalazio se vrlo izdužen pravougaoni prozor. Tambur je prekrivala kalota čije je središte ispupčeno.

OPIS ARHITEKTURE SPOLJAŠNJE PRIPRATE

Ipak, najveći poduhvat prilikom prepravke hrama 1876. godine bilo je građenje nove priprate. Ova spoljašnja priprata je pravougaona građevina koja se svojom širinom izjednačila sa naosom. Kako je stari narteks bio uži, novo zdanje se povezalo sa naosom pomoću lukova koji su obuhvatili spoljašnji južni, odnosno severni, zid priprate iz XVI veka. Na zapadnoj fasadi spoljašnje priprate su vrata nad kojima je potkovičasta plitka luneta. U gornjem delu se nalazi pojas od šest plitkih, polukružno završenih niša čija je uloga razbijanje jednoličnosti zidne površine. U unutrašnjosti spoljašnje priprate nalaze se uz istočni i zapadni zid po četiri pilastra, od kojih su dva krajnja sa obe strane u uglovima prostorije. Svi su pilastri međusobno povezani lukovima, koji prihvataju poprečni poluobličasti svod kojim je prekrivena spoljašnja priprata. U tom pogledu, osim prislonjenih lukova, posebnu ulogu imaju ojačavajući lukovi koji spajaju pilastre istočnog sa onim na zapadnom zidu. Visoko u gornjem delu južnog, odnosno severnog zida, nalazi se po jedan prozor.

Cela crkva – i dograđena spoljašnja priprata i povišeni naos sa starim narteksom – danas je prekrivena olovnim krovom preko konstrukcije od greda, tako da se obrazovao dvoslivni krov sa istaknutom kupolom nad unutrašnjom pripratom. Ranije, kako se doznaje iz jednog dokumenta sa početka XVIII veka, crkva Svete Trojice je imala daščani krov od klisa.Nema sumnje da je i prvobitni krov hrama bio prepokriven klisom. Kako je izgledao na početku krovni pokrivač nad starijim delovima građevine ne može se pouzdano utvrditi. U tom pogledu ne pomažu, kako bi se inače očekivalo, ni dva ktitorska portreta u crkvi iz poslednje decenije XVI stoleća na kojima su prikazani modeli naosa sa oltarskim prostorom, odnosno priprate.

MODELI CRKVE I PRIPRATE NA KTITORSKIM KOMPOZICIJAMA

Model priprate nosi u rukama najugledniji među ktitorima iz 1592. -monah Georgije Poblaćanin. Na modelu se vidi zapadna fasada priprate sa prevelikim vratima – do krovnog pokrivača, nad njom kosi krov i na vrhu kupola sa osmostranim tamburom sa otvorima i kriškastom kalotom. Dok su fasada i krov uopšteno dati, kupola, predstavljena sa izmišljenim otvorima i sa dekorativnom detaljima, odgovara samo svojim opštim izgledom ostacima konstrukcije. Model potvrđuje jedino da je kupola imala osmostrani tambur, što se vidi, uostalom, i po ostacima konstrukcije, dok kalotu ne opisuje pouzdano, jer nije moguće da je ona izgledala kao na maketi u Georgijevoj ruci.

Model crkve, međutim, koji drži osnivač manastira jeromonah Visarion u naosu crkve, ne samo da ne pomaže da se rekonstruiše stari oblik naosa i oltara, već svojim izgledom unosi pometnju. Naime, na modelu je prikazana jednobrodna crkva sa kupolom i nižom polukružnom apsidom. Zabunu izaziva kupola jer, sudeći po očuvanom živopisu u hramu, staro crkveno zdanje nije moglo da ima kupolu, budući da je poluobličasti svod prekriven neoštećenim zidnim slikama iz XVI stoleća. Jedan detalj na modelu u Visarionovoj ruci još više pojačava sumnju da bi se pomoću ktitorskog modela mogla dobiti tačnija predstava o starom izgledu Trojice Pljevaljske. Veliki polukružno završen otvor na oltarskoj apsidi ne samo da nije nikad postojao već ne bi imao nikakvu svrhu, s obzirom na to da je crkva u to doba gotovo nalegala na visoku stenu. Osim toga, kako je oltarski prostor dobrim delom ukopan, otvor na apsidi mogao bi se, sasvim neprirodno, postaviti samo u oblinu polukalote.

Zbog čega je ipak Visarionova zadužbina tako prikazana na živopisu, može se samo nagađati. Slikar je mogao da stavi u ruku ktitora model crkve uopšte, više da pokaže pojam prinesenog dara nego maketu određenog zdanja. Ipak, jedna druga pretpostavka čini se verovatnijom. Zidna slika sa Visarionovim ktitorskim portretom nastala je, kako će se videti kasnije, 1594/1595. godine. Najstariji deo hrama – naos i oltar – sagrađeni su, međutim, po svemu sudeći, oko šest decenija ranije. Živopisac je, prema tome, mogao da prikaže na ktitorskom portretu izgled prvobitne građevine za Visarionova života. U razdoblju od pola veka – do poslednje decenije XVI stoleća – kupola je mogla da se pokaže kao konstruktivno nesigurna,pa je prilikom prepravki i uklonjena, a na mesto nje je sagrađen poluobličasti svod. Kada je potom živopis prekrmo celu gornju konstrukciju, skriveni su i tragovi prepravki. Ovakvo objašnjenje bi dobilo potporu i u već pomenutom, sada uništenom, natpisu, gde je bilo zabeleženo da je crkvu osnovao Visarion sa bratom Savom i sinom arhijerejom Nikiforom, pa da je docnije opet ponovio iguman Joakim.

ODLIKE ARHITEKTURE NAOSA

Pouzdanije objašnjenje od ovoga zaštojenamodelukojidržijeromonah Visarion naslikana kupola moglo bi jedino da pruži istraživanje sadašnje svodne konstrukcmje naosa. Ovim ispitivanjem ako se i ne bi razjasnila zagonetka oko modela u Visarionovoj ruci, možda bi se ustanovilo kako je izgledao krov krajem XVI stoleća. Pomišlja se da je on davao hramu izgled trobrodne građevine. To je lako moguće. U približno istovremenom graditeljstvu zna se za neka veća crkvena zdanja da su u njihovom krovnom prekrivaču naznačena tri broda – srednji, širi i viši, i dva bočna, uža i niža. Crkva manastira Pive, podignuta između 1573. i 1586. godine, zadužbina patrijarha Savatija, ima spolja izgled trobrodne bazilike,“ a na crkvi manastira Nikoljac, verovatno iz treće četvrtine XVI veka, isto tako je spolja naznačena trobrodna bazilika, koja ima uz to i kupolu. U oba ova spomenika unutrašnjost odgovara potpuno spoljašnjem izgledu, jer u naosu Pive, odnosno Nikoljca, uočljivo je bazilikalno rešavanje unutrašnjeg prostora.

Kada se stupi u naos Trojice Pljevaljske takođe se stiče utisak daje to bazilikalni tip građevine, jer ima tri izdužena, stupcima izdeljena prostora. Činjenica da sujužni, odnosno severni brod niži od središnjeg nagoveštava mogućnost da je upravo taj odnos u visinama ovih delova naosa i bio označen u spoljašnjem izgledu krovne konstrukcije.

Ipak, pored nekih sličnosti sa Pivom i Nikoljcem, arhitektura Trojice Pljevaljske se dosta i izdvaja od ovih crkava. U oba spomenika, donekle bliska trojičkom starom hramu, veoma je uočljiva logička konstrukcija koja je pri tom i zanatski vešto izvedena. U arhitekturi Svete Trojice to nije slučaj. Ovde je odnos širine između glavnog i bočnih brodova proporcionalno sasvim neobičan. Dok je u drugim crkvama odnos najviše dva i po prema jedan, u Svetoj Trojici je glavni brod širi od bočnih bezmalo četiri puta.

Upravo ta pojedinost, nespojiva sa uobičajenim graditeljskim postupkom toga doba, navodi na misao da je ovaj neobičan odnos delimično posledica i određenih okolnosti pod kojim se obnavljala crkva u Visarionovo vreme. Naime, ne sme se izgubiti iz vida zakon iz vremena Mehmeda II da se ne mogu podizati nove hrišćanske bogomolje, a da se negdašnje mogu obnavljati, ali samo na starim temeljima. Turska dokumenta iz arhiva naših manastira pokazuju da su vlasti budno pazile da se pri prepravci crkava ne grade veća zdanja nego što su bila ranija. Tačno se određivalo koliko aršina crkva sme biti široka, a koliko duga, pa se čak pri obnovi Dovolje 1632. godine izričito spominje da se ne sme upotrebiti više kamena, kreča i ostale građe nego što je ranije iskorišćeno. Izvesno je da je posebno isticanje ovih zakonskih odredbi značilo da su se one ponegde i kršile, ali u slučaju Svete Trojice, koja je u neposrednoj blizini turske Tašlidže – sedišta sandžakbega – to je isključeno.

Polazeći od te sasvim pouzdane činjenice mogla bi se objasniti neobičnost plana naosa i oltarskog prostora u Trojici Pljevaljskoj. Kada je jeromonah Visarion najmio neimare da obnove nekadašnju crkvu kraj Tašlidže, ovi su morali da prilagode željeni oblik crkve postojećim tragovima prethodnog hrama. Najveći problem svakako im je predstavljao veliki raspon između podužnih zidova. Možemo samo da pretpostavimo da je tada, tridesetih godina XVI stoleća, podignuto zdanje na približno pravougaonoj osnovi sa kupolom. Ako je to ikad i ostvareno, sigurno je da ta krovna kostrukcija i kupola nisu bili dugog veka. U tom slučaju neimari su se opet našli pred istim problemom – velikim međusobnim udaljenjem podužnih zidova. Rešenje je nađeno u presvođavanju prostora poluobličastim svodom. Kako je raspon bio veliki, a graditelji nedovoljno vični takvom poduhvatu, oni su pribegli podizanju parova stubaca duž južne, odnosno severne, strane zdanja. Na taj način je dobijeno, uslovno rečeno, trobrodno rešenje, pa su graditelji sva tri prostora posebno presvođavali. U želji da se dobije što veći središni deo hrama, stupci koji su po dužini delili naos bili su udaljeni od spoljašnjih zidova samo 1,25 metra, pa su takozvani bočni brodovi postali nesrazmerno uski.

Upravo ti veoma uski brodovi duž severnog i južnog zida naveli su na zaključak da se i arhitektura trojičke glavne crkve može vezati za tip takozvanih crkava sa prislonjenim lucima koje su dosta česte na tlu stare Hercegovine. Najstariji deo trojičkog hrama bi, zajedno sa manastirskim crkvama Zavale i Lomnice, pripadao razvijenom tipu ove skupine. U slučaju Trojice Pljevaljske veoma je teško da se ona uklopi u krug stilski i konstruktivno određenih spomenika. Arhitektura trojičkog naosa i oltara više je plod improvizacije do koje je došlo zbog obaveze da se poštuje stara osnova i zbog nesigurnog graditeljskog iskustva njenih neimara. Svi spomenici koji se pripisuju grupi crkava sa prislonjenim lucima, čak i Zavala, građena na nepovoljnom mestu, konstruktivno su uvek svrsishodni, bez obzira na veštinu graditelja i valjanost upotrebljenog građevinskog materijala. Najstariji deo trojičke crkve stilski je neodređen: liči na trobrodni hram, ali ipak to nije, a prostori uz severni i južni zid arhitektonski su suviše složeni da bi bili samo varijanta tipa crkava s prislonjenim lucima, koje su bile popularne uopšte na Balkanu, a posebno u Hercegovini.

Ipak, razmatranja o uzorima arhitekture naosa i oltara Svete Trojice dopuštaće razne radne pretpostavke sve dok se ne obave arheološka istraživanja. Već je zapaženo da njena osnova dosta podseća na raške hramove XIII stoleća. Sužavanje oltarskog prostora vidljivo sa severne strane trojičke crkve, verovatno prvobitno simetrično i na mestu đakonikona, u skladu je sa shvatanjima raških graditelja koji su izdvajali oltarski prostor i u planu i rasporedom masa.Osim toga, što se do sada nije pominjalo, srazmerno velika oltarska apsida, koja zahvata tri petine širine crkve ima svoje direktne paralele u srpskim spomenicima XIII veka. Ipak, sve bliskosti sa raškim spomenicima ne dopuštaju zaključak da bi osnova trojičke crkve zavisila od uzora raškog graditeljstva.Takođe nije prihvatljiva ni ideja da se «izvori arhitektonskih rešenja crkve Svete Trojice nalaze u tradicionalnoj kupolnoj arhitekturi preromanike i rane romanike na dubrovačkom području i u Zeti». U sadašnjem stanju u kakvom se nalazi pljevaljska crkva nema bliskosti ni sa jednim preromaničkim ili romaničkim hramom sagrađenom između IX i XIII stoleća u pomenutom prostoru. Crkve iz vremena prvih Nemanjića oponašale su se, u većoj ili manjoj meri, dosta u kasnijim vremenima, pa neke bliskosti u planu Trojice Pljevaljske sa raškim tradicijama, ne mogu da datuju zdanje koje je prethodilo hramu iz XVI veka.

ODLIKE ARHITEKTURE UNUTRAŠNJE PRIPRATE

Uz arhitektonski dosta zagonetni naos i oltar crkve Svete Trojice, kako je već pomenuto, dograđena je zaslugom porodice monaha Georgija, priprata koja je u svakom pogledu vrlo jasna. Natpis je gotovo tačno datuje u 1590/1591. godinu. Izuzev kupole, zdanje nije doživelo nikakve pregradnje,pa se čak i sada izmenjena kupola može rekonstruisati gotovo do detalja. Ona je imala dosta nizak tambur, tako da se kube malo izdizalo iz krovne konstrukcije.

Uostalom, cela građevina iz XVI veka pre prepravke u XIX stoleću morala je da deluje spolja dosta skromno, jer se nije isticala ni obradom fasada, pa čak ni visinom. Za svoje doba to ipak nije bila niska građevina. NJen spoljašnji izgled je donekle varao: kao i mnoge druge crkve obnovljene za vreme turske vlasti i Sveta Trojica je bila delom ukopana u zemlju, pa je na taj način uvećavala svoju visinu, a da se to spolja nije primećivalo. To je nesumnjivo bio ustupak turskim verskim osetljivostima, jer se vlasti nije ticalo unutrašnje uređenje hrišćanskih hramova, ali su nastojale da oni ne upadaju spolja suviše u oči. Iz tog razloga kupola na priprati je bila niska i neupadljiva.

Sada se ne može proveriti da li su turske vlasti uticale ne samo na visinu, već i na širinu trojičke priprate. Naime, po jednom neproverenom svedočanstvu prilikom izdavanja dozvole za obnovu priprate bio je postavljen uslov da ovaj deo hrama bude uži za jedan aršin od naosa crkve. Bez obzira na to da li dokument o tome postoji ili je postojao u trojičkom arhivu turskih dokumenata, sigurno je da je priprata Svete Trojice uža od naosa sa obe strane, ne jedan, već po dva aršina. Sužavanje priprate u odnosu na glavni deo crkve je redak slučaj u srpskoj arhitekturi u doba turske vladavine, ali se ipak takvi slučajevi sreću i to upravo u XVI i početkom XVII veka (Ozren, Lomnica, Pustinja).

Još jedna arhitektonska osobenost povezuje Trojicu Pljevaljsku sa onovremenim graditeljstvom: unutrašnji zid oltarske apside raščlanjen je sa pet plitkih niša. Taj način oživljavanja apsidalne zidne površine sreće se takođe i u crkvi manastira Papraće.

Ipak, oblik i sistem povezivanja ovih apsidalnih niša u Trojici Pljevaljskoj sasvim su osobeni. One nisu polukružne, izuzev srednje, kao u Papraći, već su plitko usečene u zid i pravougaone. Između niša se nalaze mali pilastri, dok je srednja, polukružna, odeljena od susednih sa dve slobodne, spretno klesane kolonete. Ove niše se ponajviše izdvajaju od ostalih pomenutom slepom arkadom sa oštrim «sedlastim» lukovima. Ovakvi lukovi se mogu susresti kao završeci niša u pojedinim crkvama obnovljenim pod Turcima (Ozren, Moštanica, Papraća), alm je njihovo povezivanje u oltarskoj apsidi i stvaranje osobenog dekorativnog ansambla jedinstvena pojava u nas. Način oživljavanja oltarske apside podstakao je naručioce iz 1590/1591, ili je inspirisao neimare priprate da ukrase i kupolu na sličan način.  Dekorativni po obliku «sedlasti» lukovi u tamburu, osam u nizu, ne oslanjaju se ni na pilastre, ni na kolonete, već su samo plitko uzdignuti i naležu na oblinu tambura. Nasuprot oltarskom pojasu, lukovi «na magareća leđa» u kupoli u konstruktivnom pogledu deluju neuverljivo.

Ovakvi oštro prelomljeni lukovi iz oltarske apside i tambura priprate u Trojici Pljevaljskoj koji služe u konstruktivne ili, češće, u dekorativne svrhe, bili su poznati i na Istoku i na Zapadu. S obzirom na vreme i mesto gde se oni javljaju u našem slučaju svakako su preuzeti iz onovremene islamske arhitekture. Uprkos verskim suprotnostima, tako značajnim za ono vreme, živeći na istom tlu, hrišćani i muslimani su uticali jedni na druge i u onim oblastima gde se to ne bi očekivalo. U poslednje vreme se islamski uticaj zapazio ne samo u primenjenim umetnostima i arhitekturi, već čak i u ukrašavanju hrišćanskih bogoslužbenih knjiga. Štaviše, izučavanjem arhivskih dokumenata otkrilo se da su na nekim najreprezentativnijim turskim džamijama u Carigradu radili zajedno muslimanski i hrišćanski graditelji.119 Pojava lukova tipa «na magareća leđa» na dva mesta u Trojici Pljevaljskoj najverovatnije upućuje na pretpostavku da su crkvu gradili lokalni majstori koji su se ogledali u gradnji, kako crkava, tako i džamija. Svoja graditeljska iskustva su otuda dosta lako obogaćivali sa oba izvora. Kako je tadašnja islamska arhitektura obilovala raznolikim zanimljivim rešenjima, prirodno je da su ih ti neimari iskoristili i pri gradnji hrišćanskih bogomolja, kao što ilustruje i dekoracija apside i tambura u crkvi Svete Trojice.

Prof. dr Sreten Petković

Advertisements
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jun 25, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: