RSS

Prof.dr Slavenko Terzić: Pljevlja na putu u novo doba 1804-1913

24 Jun

ADMINISTRATIVNO-UPRAVNA ORGANIZACIJA

Pljevlja su tokom XIX i početkom XX veka često menjala administrativno-upravnu pripadnost. To je bilo posledica brzih i dramatičnih političkih promena u Osmanskom carstvu tokom ovog perioda, kada se cela Jugoistočna Evropa našla, s jedne strane, u vrtlogu interesa velikih sila, a s druge, u neredu koji uvek prati propadanje velikih država. Pljevlja su sve do 1833. godine bila sedište hercegovačkog sandžaka i deo ovoga sandžaka, kasnije ajaleta ostala su sve do 1865. godine do kada je ajalet i postojao. Sedište dvora bosanskog valije bilo je u Travniku, dok je bosanski sandžak-beg stolovao u Sarajevu. Na čelu sandžaka nalazio se, kao i ranijih vekova, sandžak-beg koga je postavljala Porta, sultanovim fermanom, obnavljanim svake godine. Sandžak-begovi su u bosanskom vilajetu ostajali kratko, od jedne do četiri godine. Praksa koja je postojala u ranijim vekovima da se dužnost sandžak-bega prenosi sa oca na sina, što je bio slučaj sa Čengićima, zadržala se tu i tamo i u prvim decenijama XIX veka. Početkom XIX veka, pored podele na sandžake bosanski pašaluk se delio i na kadiluke kao sudsko-administrativne oblasti i kapetanije kao manje vojne oblasti. Pljevlja, odnosno „Taslidža“, kako je glasio turski naziv, bila su jedan od ukupno četrdeset sedam kadiluka bosanskog pašaluka. Broj kadiluka se menjao: godine 1826. pominju se 32 kadiluka. Na čelu kadiluka nalazio se kadija, koji je u udaljenijim mestima mogao imati svoga zastupnika koji se zvao naib. Pašaluk se takođe delio na kapetanije, kao manje vojne oblasti, na čijem čelu su bili kapetani, kojima je komandovao neposredno bosanski valija. Kapetani su bili zapovednici stajaće vojske koja je dobijala platu, a platu su, iz Carigrada, dobijali i kapetani, mada su mogli imati i sopstvene posede. Posle bune Husein-bega Gradaščevića (1831 – 1832), kapetana gradačačkog, koji je pokušao da spreči sultanove reforme u bosanskom vilajetu, usledilo je ukidanje kapetanija. Umesto kapetana postavljani su muteselimi.

Početkom XIX veka bilo je ukupno 37 kapetanija čije se teritorije nisu morale poklapati sa granicama sandžaka. Najveći deo teritorije današnje pljevaljske opštine pripadao je džisritarskoj kapetaniji. Istoričar Hamdija Kreševljaković piše da se ne zna tačno kada je osnovana ova kapetanija, ali svakako je to bilo u drugoj  polovini XVIII  veka. „Kapetan i vojnici ove kapetanije čuvali su most (džisr) na rijeci Tari“. Godine 1810. pominje se Selim-kapetan kao beg i kapetan Tare, a 1829. Selman-kapetan.  Kapetani nisu imali nadležnost nad spahijama, jer je bosanski vilajet i u ovo vreme počivao na timarskom sistemu i „spahijama kao osnovnom vojnom potencijalu Turske“. Njima je komandovao i okupljao ih u vojne pohode alajbeg, kao njihov starešina, ili sandžak-beg na poziv valije. Nahije su kao i u prethodnim vekovima bile tradicionalne upravne jedinice i teritorijalno su se uglavnom naslanjale na srednjevekovne župe.

Politička zbivanja oko bune Husein-bega Gradaščevića i jak otpor centralnoj vlasti uticali su na buduću administrativno-teritorijalnu podelu. Godine 1833. hercegovački sandžak dobio je status posebnog pašaluka, pa je, kako ističe Hazim Šabanović, „nekadašnji bosanski pašaluk bio razbijen u dva posebna ajaleta, bosanski i hercegovački“.   Sedište sandžaka preneto je iz Pljevalja u Mostar. Istoričar Galib Šljivo, međutim, smatra da je Ali-aga Rizvanbegović za zasluge u borbi protiv Gradaščevića proizveden u pašu sa dva tuga, dobivši na samostalnu upravu hercegovački sandžak, ali da je hercegovački sandžak ostao u sastavu bosanskog ejaleta. Hamdija Kapidžić piše da je Ali-paša za svoj rad dobio „Hercegovinu kao posebnu administrativnu oblast, potpuno odvojenu od Bosne,  i  vezirski  čin,  14.  januara  1833.  godine“. Hercegovina je bila podeljena na 19 kadiluka, među kojima je bio i pljevaljski („Taslidža“) kome su pripadali i Drobnjak sa Šarancima. Dve godine kasnije, 1835. godine, ukinute su kapetanije, vojvodaluci i serdarstva a oba pašaluka podeljena na muselimluke, „koji su se uglavnom podudarali sa kadilucima, tako da je svaki kadiluk predstavljao jedan muselimluk ili srez“.

Najkrupnije izmene u administrativno-upravnoj podeli bosanskog vilajeta uneo je Omer-paša Latas (1850-1852). Promene su usledile nakon jednog žestokog političkog obračuna centralne vlasti sa bosanskim i hercegovačkim begovatom koji je serijom buna iskazivao otpor reformama Porte. Sedište bosanskog vilajeta preneto je 1851. iz Travnika u Sarajevo. I ranije je sedište vilajeta na kratko bilo u Sarajevu, između 1833. i 1839/40. godine. Omer-paša je ukinuo dotadašnje klasične osmanske upravne jedinice sandžak i kadiluk i uveo novu administrativno-upravnu podelu na kajmakamluke (okruge) i mudirluke (srezove). Bosanski vilajet delio se na šest kajmakamluka (sarajevski, travnički, banjalučki, bihaćki, zvornički, novopazarski) a hercegovački na tri – mostarski, trebinjski i pljevaljski. U okviru tri hercegovačka kajmakamluka bilo je 16 mudirluka. Hercegovina je izgubila poseban status koji je imala za vreme Ali-paše Rizvanbegovića – Stočevića.  Pljevaljski kajmakamluk bio je podeljen na tri mudirluka: Pljevlja, Kolašin i Prijepolje. Na čelo upravnih jedinica Omer-paša Latas je umesto domaćih ljudi postavio uglavnom Osmanlije iz Carigrada i drugih delova Turske.

Omer-pašina administrativno-teritorijalna podela ostala je na snazi sve do jula 1865. godine kada je uredbom o bosanskom vilajetu obnovljen bosanski vilajet kao jedna jedinstvena provincija. Vilajet se delio na sedam sandžaka: sarajevski, travnički, bihaćki, banjalučki, zvornički, novopazarski i hercegovački. Pljevlja su tada prvi put u svojoj istoriji pripala novopazarskom sandžaku sa sedištem u Sjenici, gde je bilo sedište ranijeg novopazarskog kajmakamluka. Na čelu sandžaka, koji se delio na kaze nalazio se i dalje kajmakam, a na čelu kaze mudir. Novopazarski sandžak je sada obuhvatao teritoriju daleko veću nego što je ikada ranije obuhvatao i bio je podeljen na 10 kaza: Novi Pazar, Sjenica, Pljevlja (Taslidža), Nova Varoš, Prijepolje, Bijelo Polje sa Bihorom, Mitrovica, Berane (Vasojevići), Kolašin i Trgovište. Kaza Gusinje koja se pominje 1865. godine bila je u sastavu novopazarskog sandžaka samo do 1868. godine. „Od te godine Gusinje se više ne spominje ni kao kaza ni kao nahija u sastavu vilajeta Bosna, odnosno sandžaka Novi Pazar“. U gusinjskoj kazi nalazila se nahija Plav, u novovaroškoj nahija Priboj, a u novopazarskoj nahija Banjska. Jula 1872. godine novopazarski sandžak je na kratko izdvojen iz bosanskog vilajeta i zajedno sa niškim sandžakom, koji je izdvojen iz rumelijskog vilajeta, formiran je novopazarski vilajet. Vrlo brzo je povraćeno pređašnje stanje. Niko tako dobro i precizno nije definisao istorijsku genezu novopazarskog sandžaka kao Karl Saks, austrijski oficir, vicekonzul, a od 1873. konzul u Sarajevu. On piše o „uskom zemljišnom pojasu“ kojim je Bosna i Hercegovina povezana sa ostalim turskim provincijama. Taj uski pojas, odnosno „okrug Novi Pazar ni u kom slučaju nije istorijski okvir zemlje nego je to onaj okrug koji je nekada pripadao srpskoj oblasti Raškoj i Starom Vlahu i tek je kao turski pašaluk Novi Pazar ujedinjen sa ejaletom Bosna“. Godine 1876., prema Hajrudinu Ćuriću, ponovo je odvojen hercegovački vilajet, koji je dobio i svoju štampariju „u prizemlju nakadašnjih saraja Ali-paše Rizvanbegovića na Suhodolini u Mostaru“. Službeni list je bio „Neretva“ na srpskom i turskom jeziku (ćirilskim i arapskim slovima). Izlazio je jednom nedeljno u 300 primeraka. Prvi broj je izašao 2. marta 1876. a poslednji 16. decembra iste godine. Početkom 1877. hercegovački vilajet je ukinut i pretvoren u sandžak. Početkom februara 1877. godine novopazarski sandžak je konačno izdvojen iz bosanskog vilajeta i pripojen novoformiranom kosovskom vilajetu.  Međutim, u proleće 1880, posle austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine i krupnih političkih promena na Balkanu, osnovan je pljevaljski sandžak sa sedištem u Pljevljima. Njega su činili pljevaljska i prijepoljska kaza i pribojski mudirluk. Takvo stanje ostalo je sve do oslobođenja 1912. godine. Novopazarski sandžak je nastavio da postoji do 1901. godine, prvo sa sedištem u Sjenici (1877-1882), a potom u Novom Pazaru. Godine 1901. osnovan je novi sjenički sandžak sa četiri kaze (sjenička, bjelopoljska, novovaroška i kolašinska odnosno donjo-kolašinska), sa sedištem u Sjenici.  Beranska i trgoviška kaza pripojene su pećkom sandžaku a novopazarska prištinskom sandžaku.

Na evropskim geografskim i etnografskim kartama Pljevlja se sve negde do sredine XIX veka ubrajaju u Hercegovinu, a od tog vremena pa do oslobođenja 1912. pripadaju istorijsko-geografskoj oblasti Raška ili Stara Srbija. Već na poznatoj karti evropske Turske vodećeg nemačkog i evropskog kartografa Hajnriha Kiperta, objavljenoj u Berlinu 1853., prostor od Ljubišnje do Ribarića označen je imenom „Raška“ (Rascien).  Smatra se da je ova karta (koja je objavljena i 1855, 1870. i 1877), nazvana i „čuvena Kipertova karta evropske Turske“, bila „najviši domet u prikazivanjima BiH na sitnorazmjernim kartama evropske Turske“.  Teodor Ipen, jedno vreme austrougarski „civilni komesar“ u Pljevljima, na karti Raška u prilogu knjige Novi Pazar i Kosovo (Stara Raška) pljevaljski kraj ubraja u Rašku. Isto stanovište ima i Hajnrih Rener na karti Kartografski pregled Bosne i Hercegovine objavljenoj u knjizi Kroz Bosnu i Hercegovinu u Berlinu 1896. godine.  Na početku obimnog vojnoobaveštajnog elaborata o Pljevljima i kosovskom vilajetu, objavljenom u Beču 1899, ističe se da je zemljouzina između Srbije i Crne Gore poznata kao Raška. „Na severu Raška se prostire do granice Bosne“. Englez Alfred Sted koristi naziv Stara Srbija. Pored domaćih istraživača, koriste ga i strani istraživači kao što su Aleksandar Fjodorovič Giljferding, Gaston Gravje i mnogi drugi.

POČECI SRPSKOG NACIONALNOG PREPORODA

Između „bosanske džade“ i neostvarenog Karađorđevog susreta s Hercegovcima na Tari kod Pljevalja

Od početka XIX veka Pljevlja su kao i celo Osmansko carstvo ulazila u epohu oslobodilačkih pokreta, političkih  lomova  i  potresa,  međusobnih  obračuna lokalnih bosanskih i hercegovačkih feudalaca, velikih društvenih, socijalnih i kulturnih promena. Cela Evropska Turska postala je tokom XIX i početkom XX veka poprište sukobljenih interesa velikih sila. Pljevlja više nisu živela relativno mirnim životom prestonice Hercegovine iz prethodnih vekova. Jači ili slabiji evropski istorijski ritmovi prelamali su se i u razvitku pljevaljskog društva, koje se posle više vekova stabilnosti, u XIX i početkom XX veka menjalo ubrzano, kako u načinu privređivanja, naročito u trgovini, tako i u prosveti, kulturi, duhovnom životu, arhitekturi, uključujući i svakodnevni život u čaršiji. Menjali su se i mentalitet i navike stanovnika varoši. Slika Pljevalja ovog „najdužeg veka Imperije“, kako ga je nazvao turski istoričar Ilber Ortajli, bila je ogledalo šarolikosti i protivrečnosti društva Carstva u poslednjoj fazi njegovog dugotrajnog slabljenja i raspadanja.

Pljevlja su početkom XIX veka bila i dalje u sastavu hercegovačkog sandžaka, odnosno u okvirima bosanskog vilajeta. I dalje su bila sedište hercegovačkog sandžak-bega, odnosno prestonica Hercegovine. Hercegovački sandžak je u administrativno-upravnom pogledu bio podeljen na 12 kadiluka: prijepoljski, kolašinski, taslidžanski (pljevaljski), čajnički, fočanski, nevesinjski, mostarski, blagajski, stolački, ljubinjski, nikšićki i gatački. Politički i društveni život početkom XIX veka bio je sav u znaku velikih promena koje je donela Srpska revolucija 1804. godine sa svim svojim pokretima i posledicama u zemljama u kojima je živeo srpski narod.

Na socijalnom planu kriza osmanskog feudalizma, sa svim zloupotrebama domaćih feudalaca, pogađala je na prvom mestu srpsko pravoslavno stanovništvo. Tok istorijskih događaja, s jedne strane – postepeno slabljenje i povlačenje Osmanskog carstva iz Evrope i, s druge strane, jačanje i političko organizovanje srpskog oslobodilačkog pokreta, odražavali su se direktno na prilike u Pljevljima i pljevaljskom kraju. Austro-turski i rusko-turski ratovi tokom XVIII veka otvorili su pitanje daljeg opstanka Osmanskog carstva u Evropi. Pojavili su se mnogi planovi i projekti političkog preuređenja Jugoistočne Evrope, od princa Eugena Savojskog do „grčkog projekta“ ruske carice Katarine. Za sudbinu Srba i pravoslavnih hrišćana uopšte, vrlo važnu ulogu imao je Kučuk Kajnardžijski mirovni ugovor između Rusije i Turske 1774. godine, nakon šestogodišnjeg rata (1768-1774). pod pokroviteljstvom Rusije. Autonomija Vlaške i Moldavije, a potom i stvaranje Republike sedam sjedinjenih ostrva (Jonska ostrva) 1800. godine ubrzala je među Srbima organizovanje oslobodilačkog pokreta koji bi vodio oslobođenju i ujedinjenju Srba.

Ozbiljna politička, ekonomska, socijalna i idejna kriza Osmanskog carstva, koja se produbljivala iz decenije u deceniju, pogodovala je izbijanju revolucionarnog nacionalnog i socijalnog pokreta. Tome je najviše doprineo proces čitlučenja, pojava, kako piše Nedim Filipović, da se „nagomilavanje čifluka u jednoj ruci vrši na taj način što se uz i dalje postojanje timarskog sistema i sistema hasova, uvlači između spahije, odnosno emina, i raje, treće lice, koje te čifluke posjeduje, i na račun seljakova rada zajedno sa spahijom pobire rentu“. Nije redak slučaj u Bosni i Hercegovini krajem XVIII i u XIX veku, ističe Filipović, da jedna porodica „na svom sopstvenom odžakluk-timaru ili tuđem odžakluk-timaru (uz uslov feudalne uzajamnosti u ovom drugom slučaju) otima zemlju od raje a da to pravno zamaskira fiktivnom kupnjom.“ Ceo problem oslobodilačkih pokreta početkom XIX veka ima i svoju vrlo važnu socijalnu stranu pitanja. Uočljivo je bilo stalno povećanje filurije kao osnovnog poreza zemljoradničkog hrišćanskog stanovništva. Stanovništvo je gubilo ranije povlastice i silom prilika uvlačeno u proces čitlučenja. Ovakav proces ilustruje jedan dokument iz 1804/5. godine, zapravo popis prihoda od filurije u kadilucima Pljevlja i Prijepolje na čitlucima hadži Smail-bega koji je imao rang paše. „On je skupljene prihode od filurije, – piše Nedim Filipović, koju plaćaju njegove čifčije predao sakupljaču filurije Bihaća Ahmed-agi. Vidi se da se filurija plaća kao ekvivalent za desetinu. Ona je utrostručena, a na svaku filuriju je izvršeno još i povećanje od dvije pare na ime troška za sakupljača.“ Čitlučenje je lišavalo seljaka zemlje. Takvo stanje stvaralo je široko nezadovoljstvo među rajom, a bilo je slučajeva i da nezadovoljni muslimanski seljaci otkazuju davanje desetine spahijama i čitluk sahibijima.

Početak Srpske revolucije 1804. godine uneo je veliki preokret u životu stanovništva Pljevalja i pljevaljskog kraja. Stanje je u celoj pokrajini postalo neredovno, vršene su mobilizacije, sakupljana hrana i organizovani pohodi protiv Karađorđeve Srbije. Kroz ovaj deo Stare Hercegovine vodio je put koji je spajao Bosnu i Hercegovinu sa Carigradom. U ovom kraju i okolnim oblastima bosanski i hercegovački feudalci imali su znatne posede koji su bili ugroženi akcijom srpskih ustanika. Za srpski oslobodilački pokret ova oblast je bila važna zato što je bila vekovna spona između Šumadije i okolnih oblasti, s jedne strane, sa Hercegovinom, Crnom Gorom, Brdima, Zetom i Primorjem, na drugoj strani. Veze su decenijama i stotinama godina održavane velikim delom iz pravca Užica preko manastira Svete Trojice i dalje preko manastira Dovolje i Morače do Ostroga, ili preko prelaza u Tepcima na Tari, manastira Podmalinska, Bijele i Župe Nikšićke do Ostroga.

Pljevlja su za Osmanlije bila važna ne samo kao sedište hercegovačkog sandžaka već i kao važno središte na glavnom putu koji je vezivao bosanski vilajet sa glavninom Osmanskog carstva. Zato se tokom celog trajanja Prvog srpskog ustanka, a na izvestan način i decenijama kasnije, strahovalo od povezivanja i susreta Srba iz Šumadije i Stare Srbije sa Srbima u Hercegovini i Crnoj Gori, što bi dovelo do presecanja „bosanske džade kao puta od prvorazredne strateške važnosti“. Na pravcu od Travnika do Novog Pazara već krajem 1804. godine radilo se na utvrđivanju i proširenju puteva, popravljanju mostova, pripremanju konaka i hrane za vojsku. Pljevaljski muteselim Sinan-paša pisao je, zajedno sa kadijom, sarajevskom Hadži Ahmed-begu (Palošu) da mu u pomoć pošalje nekoliko stotina ljudi. Sarajevski muteselim krenuo je u Pljevlja sa 55 vojničkih konjanika.

Bosanski valija je još 1806. godine procenjivao da je „Taslidža ozbiljno ugrožena“ kako zbog akcija iz pravca beogradskog pašaluka tako i zbog lokalnih ustaničkih i hajdučkih akcija. Valija Husrev Mehmed- paša izdaje 1807. bujuruldiju u kojoj između ostalog kaže da „srpski nevjernici i crnogorski odmetnici dogovor učinivši navališe na putu bosanskog ajaleta na neke gradove i to Novu Varoš, Taslidžu, Prijepolje i njihove okoline sa namjerom da zatvore bosanski put i zbog toga da se poveća tamo vojska i potreba prispješemi molbe i imami“. Nalaže se muteselimu pljevaljskom Smail-begu i Hašim-begu, muteselimu prijepoljskom, da odmah krenu u pomoć. Sam valija je krenuo iz Travnika za Novi Pazar, prošavši kroz Pljevlja, Prijepolje i Sjenicu.

Pored vojničkog, bosanski put je imao i izuzetan trgovački značaj, kako za Tursku tako posle 1806. i za Francusku kao novog turskog saveznika. Otvaranje francuskog konzulata u Travniku 1807. godine svedočilo je o novom pregrupisavanju snaga i saveznika (konzulat je radio do 1814. godine). Po Napoleonovoj zamisli kroz bosanski vilajet je trebalo da prolazi kopneni put koji bi vezivao Francusku sa Levantom jer su morski putevi bili ugroženi od strane Engleza.

Godine 1807. bosanski valija Husrev Mehmed-paša smenjen je i postavljen za solunskog valiju, a na njegovo mesto došao je raniji veliki vezir Ibrahim Hilmi- paša, dotadašnji solunski valija. Stigavši u Novi Pazar na putu za Travnik valija je izdao zapovest u kojoj se između ostalog kaže: „….Ej, vi efendije, muteselimi i ostali gore navedeni, prigledajte puteve te ih popravite, ćuprije, kaldrme i ostala opasna mjesta kud ću doći i proći i to da se što prije popravi sa znanjem šeriatskih sudaca i pod nadzorom tatarskog mi odabaše Alije. Zato vam ovu bujruldiju pišem sa bosanskog divana i šaljem; kad vam prispije pomoću Boga gledajte da se ravnate i radite po sadržaju iste, a od protivnosti klonite se i čuvajte“.

Srpski oslobodilački pokret imao je velikog odjeka u pljevaljskom kraju kako među seoskim tako i među varoškim srpskim stanovništvom i pre nego što je Karađorđe započeo prodor u pravcu Stare Hercegovine i Vasojevića 1809. godine. Mnogi podaci govore o pokretima raje i o njenom bežanju sa zemlje, prvenstveno radi velikih redovnih i vanrednih nameta, ali i zbog solidarnosti sa ustaničkim pokretom. Krajem 1805. godine upućena je bujuruldija kadiji Pljevalja i begovima, agama i ostaloj vlasteli u kojoj se traži da se zbog pobune raje u kadiluku Stari Vlah, prema Novoj Varoši iz Pljevalja uputi dve stotine ljudi. U jednoj drugoj bujuruldiji od 31. marta 1806. godine govori se o pokretima raje i solidarnosti sa ustanicima u selima Starohnići, Zakućje i Ponikve. Muslimanski feudalci Pljevalja se 2. juna 1806. godine žale da raja napušta zemlju u njihovom kadiluku, moleći da bosanski divan udovolji željama raje kako bi se ona vratila na svoje zemlje. Agama i begovima nije bilo u interesu da zemlja godinama stoji neobrađena. Ustanički pokret zahvatio je i pljevaljsko gradsko stanovništvo koje je napuštalo Pljevlja i povezivalo se sa ustanicima. Turska vlast je u takvim slučajevima, bilo da je reč o seoskom ili varoškom stanovništvu, pribegavala konfiskaciji imovine, naročito zemlje, svima onima koji su prilazili ustanicima. Konfiskovana imovina je pripadala uglavnom krupnim feudalcima. U jednoj bujuruldiji od 30. juna 1807. naređuje se da se zapleni sva pokretna i nepokretna imovina „jednog popa i nekog Alekse i Jevte, stanovnika Plevlja, koji su prvo bili prebjegli srpskim pobunjenicima ali su se vratili i bilo im je oprošteno, no oni su iznenada ponovo prebjegli ustanicima i gornja mjera bila je odmazda jer se pokazalo da su se ta lica bila povratila zbog prikupljanja podataka potrebnih ustanicima“. Nešto kasnije, 1810. godine nalazimo sličan primer konfiskacije zemlje petorice hrišćanskih seljaka iz sela  Kučin  u  kadiluku  Prijepolje,  jer  su  zajedno  sa „srpskim izdajnicima udarili na kadiluk Prijepolje, prišavši ustanicima u napadu na prijepoljsku varoš. Presuđeno je da se njihova zemlja dodeli Hadži-Smail begu, sinu Mehmed paše, muteselimu Taslidže koji se borio „za vjeru i državu“.  Kao što često biva u nemirnim vremenima bilo je aktivnosti koje nisu proisticale iz stroge verske podeljenosti, nad kojom su, katkad, preovladavali materijalni motivi. Jedna isprava od 20. juna 1806. godine svedoči da su tri pravoslavna seljaka iz sela Milovića u pljevaljskom kadiluku zajedno sa Hajdar-begovim sinom Salihom opljačkali na putu izvesnog Iliju iz Sarajeva i njegovu ženu. Iste godine jedan spahija „ provalio je u kuću jedne muslimanke i pokrao joj nakit i druge stvari“.

Srpski oslobodilački pokret u Staroj Hercegovini na početku XIX veka našao se između dva srpska gravitaciona centra, dva državna središta u nastajanju –  Crne  Gore  i  Šumadije.  Ona  se,  stoga,  od  početka ustanka u Šumadiji počela kolebati, između saveta ruskih izaslanika i vladike crnogorskog u krajevima koji su bili bliže Crnoj Gori, i odlučnijeg istupanja oblasti Istočne Hercegovine – na prostoru od Morače, Uskoka, Drobnjaka i Pive do Lima. Rusija je, naime, sve do 1806. godine imala saveznički ugovor sa Turskom, dajući   prioritet   suzbijanju   francuskog   uticaja   u istočnom Sredozemlju i na Balkanu. Zato Karađorđev poziv  Hercegovcima  1804.  godine,  u  kome  je  pored ostalog stajalo da je došlo „sada vreme i slučaj, da se i vi oslobodite i s nama sjedinite“, nije naišao na jači odziv zbog protivljenja ruskog izaslanika grofa Marka Ivelića i, pod njegovim uticajem, mitropolita Petra I i  arhimandrita  pivskog  Arsenija  Gagovića.   Ipak, Drobnjaci, Nikšićani i Pivljani su molili Petra I, sredinom 1804, da se digne na ustanak: „Ustani, gospodine, Boga radi jer nam je bolje u slobodi živjeti jedan dan, nego ovoliku muku i napast trpljeti. Ja sada, ja nikada !!!“ Ruski car Aleksandar I poslao je 1805. u Crnu Goru i Hercegovinu u svojstvu „specijalnog predstavnika“ Stepana Andreeviča Sankovskog sa zadatkom da prouči tamošnje prilike, ojača ruski uticaj, utvrdi brojno stanje Srba i Turaka i pripremi vojne snage koje bi se mogle upotrebiti u slučaju Napoleonovog iskrcavanja na jadransku obalu.35 Sankovski je 5. novembra 1805. podneo vrlo opširan i detaljan izveštaj ministru inostranih poslova Rusije knezu Adamu Čartorijskom. Naveo je, pored ostalog, da u Hercegovini ima 8.800 hrišćanskih domova, od čega 880 u pljevaljskom kadiluku. Procenjivo je da hercegovački Srbi mogu dati oko 20.000 ljudi pod oružjem, a da Turci imaju pod oružjem 6.850 vojnika, koncentrisanih većinom u gradskim utvrđenjima, i to najviše u Mostaru (1500), Trebinju (1000), Stocu (1000), Nikšiću (900), Kolašinu (800), Klobuku (500) i nešto manje u drugim utvrđenjima. Predstavnici Srba pljevaljskog i nikšićkog kadiluka posetili su Sankovskog s molbom „da ih Rusija neizostavno uzme pod svoje pokroviteljstvo“. Sankovski je svima savetovao da sa strpljenjem i ćutanjem očekuju srećni dan njihovog oslobođenja, o čemu brine ruski Car i da radi toga bez saglasnosti Cara nište ne preduzimaju protiv Turaka.

Uprkos navedenim instrukcijama, 33 Drobnjaka na čelu sa Gavrilom i Jovanom Šibalijom, otišli su 1805. Karađorđu u Šumadiju. Ima vesti da su srpski ustanici i hajdučke grupe marta 1806. ugrožavali Stari Vlah, Pljevlja, Priboj, Rudo, Višegrad. Slične vesti se ponavljaju i u proleće 1807. godine, kada su ostaci Priboja i Višegrada ponovo spaljeni. Novembra te godine Turci su strahovali od usklađenih dejstava na Novu Varoš, Prijepolje i Pljevlja iz pravaca beogradskog pašaluka i iz pravca hercegovačkih i brdskih plemena. Zaista, već oko 1. februara 1807. Karađorđe je imao planove da se sa Crnogorcima i Hercegovcima sretne u Drobnjacima ili kod Pljevalja.

Godina 1809. označava prelomnu godinu u Karađorđevom pokušaju da prodorom prema Raškoj, Herce- govini i Bosni ostvari svoj cilj oslobođenja i ujedinjenja dela srpskog naroda. Bilo mu je vrlo važno da preseče tzv. „bosansku džadu“ i uspostavi direktnu vezu sa Hercegovinom, Vasojevićima, Brdima i Crnom Gorom. Planirao je da se sa Hercegovcima sretne na Tari kod Pljevalja, a sa Crnogorcima na Tari kod Kolašina. Karađorđe je iz Beograda uputio pismo drobačkom vojvodi Gavrilu Šibaliji, 12. aprila 1809. godine u kome ga podseća na boravak u Topoli kada su se „za svašto razgovarali kako ćemo Turke pobeđivati“. Piše da je Rusija sada zaratila s Turskom i njena vojska je „veće Dunavo prešla i na Turke udarila, i nama su zapovedili da i mi što pre na Turke udarimo, a mi smo veće pre toga gotovi bili i sa svim predelima kud je narod srpski jesmo u dogovoru bili i tajno smo ji džebanom podpunili i pročim potrebami“. Kada mi započnemo prvi boj, piše Karađorđe, „onda će sav narod serbski oružje dignuti i udariti protiv Turaka, i razdelili smo vojske sve kude će koja udariti: jednu smo vojsku naredili upravo preko Ercegovine kako će preći na Taru. Zato preporučujem vama i vitezovima tvojim da pokažete junačestvo staro i podignete oružje vaše i vozbudite narod otuda od Tare vode i potrudite se da se na Tari sastanemo i da se sojedinimo i Turke da izteramo, da očistimo svoje otečestvo kako što je i u prvo vreme bilo“.

Nastupajući prema Staroj Raškoj Karađorđe je planirao da, za početak, uzme dva važna gradska utvrđenja – u Novoj Varoši i Sjenici, a zatim tvrđavu u Novom Pazaru. Želeo je da na ovaj način upostavi kontrolu nad, za Bosnu izuzetno važnim, delom puta od Lima do planine Rogozne. Pošto je krajem aprila 1809. oslobodio Novu Varoš, sa glavninom vojske uputio se prema Sjenici, a deo snaga poslao je prema Prijepolju. U pismu vojvodi Antoniju Pljakiću, iz Sjenice, 4. maja 1809, kome je dao zadatak da postepeno opseda Novi Pazar, Karađorđe kaže da je Hadži Prodana i Mutapa poslao Arseniju Lomi u Novu Varoš „i Prepolju da se okrenu“, a on sam će pošto svrši opsadu tvrđave u Sjenici, pola vojske okrenuti Pazaru i na njega udariti, „a pola bi vojske okrenuo amo Taslidži i Prepolju“.

Raspoloživi istorijski podaci ukazuju da se iguman manastira Sv. Trojice kod Pljevalja Avakum nalazio u ustaničkom štabu u Novoj Varoši i verovatno Sjenici. Prota Milutin u pismu vojvodi Antoniju Pljakiću govori o odzivu Hercegovaca i pominje igumana Avakuma: „Ercegovci svi redom za nami hoće i s nama zajedno sve na dušmana stupaju i srcem i dušom i dobro će biti ako Bog da“ – piše prota Milutin. Na kraju pisma, pisanog u Novoj Varoši, kaže: „Iguman Avakum iz Troice ot Plevalja ljubezno vas pozdravljaet“.  Igumana Avakuma pominje i Karađorđe u pismu vojvodi Antoniju, posle osvajanja Sjenice 10. maja 1809. u kome pored ostalog kaže – „šaljemo vama ovo pismo što e vam poslao iguman Avakum“. I bratstvo manastira Dovolja bilo je jedno od središta ustaničkog pokreta. Zabeležena tradicija svedoči da se njegov iguman Jovan (Rondović) priključio Karađorđevom pokretu još krajem 1806. godine. Jedan zapis svedoči o stradanju manastira Dovolja 1809. godine, njegovom prvom velikom pustošenju. Sva manastirska imovina je bila razneta i mnoge crkvene sasude i dragocenosti. Kaluđeri su s mukom spasili ćivot s moštima Sv. Arsenija. Tradicija takođe govori da se dosta pljevaljskih Srba i sa seoskog područja priključilo Karađorđevoj vojsci oko Nove Varoši.

Tri dana posle pada Sjenice, Sulejman-paša Skopljak dobio je naredbu da s bosanskom vojskom krene u pomoć Pljevljima i Prijepolju. Bosanski valija je pisao da su „srpski odmetnici“ navalili na Novu Varoš, Prijepolje i Sjenicu i da Sarajlije i Fočaci pod komandom mutesarifa kliškog sandžaka Sulejman- paše „lete Taslidži i Prijepolju“.  „Sve je strepilo pred katastrofom, a niko se nije brinuo, kako da se prepriječi“ – piše Safvet-beg Bašagić-Redžepašić. Pljevlja su bila, u svakom pogledu, na velikom udaru zbog vojničkih operacija. Na putu od Travnika do Pljevalja i Prijepolja 1809. kadije su brinule za ishranu ljudi i stoke. Veliki teret iziskivala je i mobilizacija i opremanje vojske za pohode na Srbiju. Godine 1812. bosanski valija određuje Pljevljake da zajedno sa Čajničanima i Rogatičanima čuvaju Višegrad.

Posle blistavih Karađorđevih pobeda nad Sulejman- pašom Skopljakom u Sjenici i nad pećkim Numan- pašom na Suvodolu, za vreme odmora u Sjenici, dok se spremao da krene prema Novom Pazaru, sredinom juna 1809. stiglo je oko 350 Vasojevića, Brđana, Drobnjaka i Moračana na čelu sa Jovanom Šibalijom. Francuski generalni konzul u Travniku, Pjer David, poreklom Jevrejin, pisao je sredinom juna generalnom providuru Dalmacije Dandolu o „preneraženju“ koje su u Bosni izazvale pobede Srba nad Turcima i o „nezadovoljstvu Turaka prema njihovim vođama, koje optužuju da su se predali Srbima“. Veze Bosne sa ostalim delovima Osmanskog carstva bile su prekinute sve do jula meseca. Moralo se putovati preko Dubrovnika. Tokom avgusta, međutim Francuzi su opet putovali kroz Pljevlja, Prijepolje i Sjenicu. Posle Karađorđevih pobeda na Sjenici, mitropolit Petar je počeo razmišljati o akciji. U pismu guvernaduru Vuku Radonjiću od 29. juna1809. Mitropolit ističe: „I tako mi glavari rovački i morački pišu, ako sad ne pođemo da poslijed nemamo rašta hoditi zašto će Serbli skoro do granice naše i preko Pljevaljah doći kako su došli preko Bihora u Vasojeviće“.  Međutim, razočaran porazom kod Niša, kao i držanjem ruske vojske i izostankom direktne ruske vojne pomoći, Karađorđe je krajem juna doneo odluku da povuče svoje snage sa isturenih delova fronta prema Limu i Drini na Javor i Ponikve.

Nove nade za jaču oslobodilačku akciju u Hercegovini, pa i pljevaljskom kraju, pojavile su se 1812. godine. Ta nada je proisticala iz tzv. ruskog plana admirala Čičagova. Tokom dugih rusko-turskih pregovora o prestanku ratnih dejstava (koji su okončani mirom u Bukureštu, 28. maja 1812), Rusi su radi usporavanja Napoleonovog prodora prema Moskvi nastojali, preko arhimandrita Arsenija Gagovića, da izazovu široke ustaničke akcije u Hercegovini i ceo pokret usmere prema Dalmaciji gde je trebao izazvati ustanak protiv Francuza. Među grupom uglednih Hercegovaca koji su 1812. stigli u Topolu bila su i dva Pljevljaka – Milisav Paro i Milić N. Prikupili su se u Užicu, odakle su zajedno s Gagovićem putovali za Topolu. Pored pomenutih Pljevljaka u delegaciji su bili i Gavrilo Šibalija iz Drobnjaka, Ilija Đedović iz Morače, Antonije Kotlica od Kolašina, Matija Jušković iz Nikšića, Nikola N. iz Mostara, Sava Kulić iz Pive, Jakša Gačanin iz Gacka i Stevan Popović iz Nevesinja.  Šibalija je, uz Karađorđevu saglasnost otuputovao u Bukurešt u štab ruske Dunavske armije. Međutim, brz Napoleonov prodor u Rusiju primorao je Ruse da povuku svoje snage iz Srbije i sa Balkana. Admiral Čičagov, koji je zamenio Kutuzova na čelu Dunavske armije, poslao je grofa Marka Ivelića u Topolu da Karađorđu i Hercegovcima saopšti promenu političkih prilika. Ivelić je obavestio Hercegovce o odustajanju od jadranske ekspedicije i savetovao im da se vrate u zavičaj.

POKUŠAJI TURSKIH REFORMI I LOKALNI OTPORI

Pogubljenja u Pljevljima i Travniku: popa Milutina Cerovića, Bećir-paše i Mehmed-paše Selmanovića.Pljevaljski zaim pod Ostrogom. Pohara Svete Trojice

Posle ugušenja Srpske revolucije Porta je odlučila da dovede u red stanje u bosanskom vilajetu i da suzbije samovolju i osionost bosansko-hercegovačkih ajana i kapetana. Bosanski valija, sa sedištem u Travniku (koji se često nazivao i vezirom) po tradiciji je bio paša sa tri tuga. „Porta je svake godine – piše istoričar Šljivo – na treći dan ramazanskog bajrama obnavljala ukaz o potvrđivanju ili o postavljanju novog valije“. Valije su se u Travniku zadržavale u proseku između jedne i tri godine. Održavale su redovan divan, u pašinom konaku (saraju), kome su prisustvovali pored bosansko-hercegovačkih sandžak-begova i ajani, i drugi najugledniji ljudi prema pašinom pozivu, a kada se radilo o vojnim pitanjima i unutrašnjem redu sazivani su svi kapetani iz pašaluka. Vilajet je i u prvoj polovini XIX veka počivao na timarskom uređenju i spahijama kao osnovnom vojnom potencijalu koje je okupljao alajbeg, dok su kapetani bili zapovednici stajaće vojske. Sukobi bosanskih i hercegovačkih velikaša poprimali su ponekad obeležje pravog građanskog rata. Početkom XIX veka janičari su, kao poseban rod vojske znatno ojačali i postali snaga koja je ometala modernizaciju Turske, budući često nosilac nereda i pobuna. U drugoj deceniji XIX veka janičara je u bosanskom vilajetu bilo ukupno između 70-120.000 u devetnaest gradova. Celokupnim korpusom janičara komandovao je sarajevski zabit, jer ih je u Sarajevu bilo daleko najviše, otkuda je i dolazila najveća neposlušnost bosanskom valiji.

Broj i struktura stanovništva bosanskog vilajeta u prvoj polovini XIX veka zasniva se uglavnom na procenama stranih konzula i obaveštajaca. Prema podacima austrijskog konzula Mitesera iz 1811. godine u bosanskom vilajetu je bilo 620 hiljada muških glava, od kojih 255 hiljada pravoslavnih, 200 hiljada muslimana, 135 hiljada rimokatolika, 25 hiljada Jevreja i 5 hiljada Cigana. Ne raspolažemo podacima o verskoj strukturi stanovništva peljevaljskog kadiluka početkom XIX veka. Međutim, austrijski konzul u Travniku, baron Simbšen je 1818. godine sačinio izveštaj o vojnim snagama bosanskog vilajeta, zapravo broju ljudi sposobnih za oružje, po kadilucima i tvrđavama. Prema ovim podacima Pljevlja („Taslidža“) su pod komandom ajana imala ukupno 8.000 vojnika, i to 3 hiljade muslimana i 5 hiljada hrišćana.

Od gušenja Prvog srpskog ustanka pa do gušenja bune Husein-bega Gradaščevića i ustoličenja Ali-paše Rizvanbegovića za hercegovačkog vezira, traje gotovo neprekidna borba centralne vlasti da sprovede reforme u bosanskom vilajetu i otpori bosansko-hercegovačkog begovata da onemogući te reforme. Radilo se o reorganizaciji vojnog ustrojstva – pripremama za ukidanje janičara i uvođenje nizami-džedida, redovne vojske. U proleće 1813. u Travnik je stigao novi valija Ali-paša Derendelija,  surov  i  nemilosrdan  čovek,  pre  toga zapovednik 12.000 krdžalija. Na primeru mostarske porodice Dadića 1814. na čelu sa Alijagom Dadićem videlo se da će iskoristiti sva sredstva u zavođenju reda. Kuće su im bile sravnjene sa zemljom, imanja razgra- bljena, a porodice gotovo istrebljene. Vrlo teško je izlazio na kraj sa pobunjenim Sarajlijama koji su sprečavali doturanje municije u Bosnu. Početkom 1815. presreli su kod Pljevalja karavan sa 400 tovara municije za valiju, poslate iz Carigrada i smestili je u sarajevsku tvrđavu. Opozicija Portinim reformama, na čijem čelu su stajali spahije, kapetani, ulema, stalno je jačala što je samo uvećavalo anarhično stanje. Ovo svojevrsno opoziciono javno mnjenje stvaralo se u kafanama i džamijama. I valije su doprinosile takvom stanju, jer su, da bi popunili svoje kase, povećavali namete, čemu su se suprotstavljali pojedini velikaši. Valije su, sa retkim izuzecima, bili Osmanlije koji su svoj položaj koristili i da se što više obogate.

Stanovništvo bosanskog vilajeta bilo je i dalje opterećeno raznim dažbinama. Džiziju (glavarinu) plaćali su hrišćani koji nisu bili u vojnoj službi. Godine 1809. džizija je iznosila 3,2 pjastera po glavi, a 1819. godine 4,5 pjastera. Prema popisu haračkih glava iz 1819. godine u svim kadilucima bosanskog vilajeta bilo je 98.001 glava, od kojih u pljevaljskom kadiluku 651 glava. „Bosanski defterdar je prepustio sakupljanje harača zakupcima – piše Galib Šljivo – koji su imali velike dobiti od toga. Tako je pomenute 1819. godine cjelokupan prihod od harača koji je iznosio 292.000 pjastera bio ustupljen zakupcima za 420.750, s tim da oni imaju pravo da uberu glavarinu od prinudno povećanog broja stanovnika, u svakom slučaju do 138.000 glava“. Zavisni seljaci (kmetovi) davali su desetinu (zemljarinu), zatim kućarinu i razne druge dažbine. Stanovništvo bosanskog vilajeta pratile su i druge nevolje. Godine 1813. pojavila se kuga, širila se tokom 1814. i 1815, pa i 1816. godine. Zahvatila je praktično celu Hercegovinu i širila se naročito u letnjim mesecima. Kuge je bilo i u Pljevljima na drumu prema Carigradu, Čajniču, Goraždu. Pojavila se ponovo u Hercegovini početkom 1823. godine. Ima podataka da je „kasaba Taslidža“ 1836. postradala i od kolere od koje su umrle četrdeset dve osobe. Pljevlja je 1818. godine zadesila velika barutna eksplozija, kojom prilikom je poginulo mnogo ljudi i izgorela „sva čaršija“.

Dvadesete i tridesete godine XIX veka, poslednje decenije Pljevalja kao prestonice Hercegovine, ispu- njene su nemirima, obračunima i neredima. Posle Sulejman-paše Skopljaka (1816-1818), Morali Abubekir-paše, Derviš Mustafa-paše i Seid Mehmed Ruždi- paše, u Travnik je na dužnost bosanskog valije 29. Marta 1820, u pratnji više od 1000 konjanika, stigao Seid Ali Dželal-paša, u narodu poznat kao Dželaludin-paša. Stigao je preko Prištine, Novog Pazara, Pljevalja i Foče. Ostao je na tom mestu do kraja 1822. godine, ali je njegova uprava ostala izrazito zabeležena u svesti naroda. Ocenjivan je kao strog, pravedan i nagao. Imao je moć koju do tada nije imao nijedan bosanski valija, i zaveo red i mir koji do tada nisu viđeni u ovim pokrajinama. Austrijski izvori su ga smatrali pravednim prema svima „bez razlike na vjeru“, a čuveni nemački isto- ričar Leopold Ranke je zapisao: „Vršio je pravdu neumoljivu, nepotkupljivu i toga radi je veoma bio povoljan raji, koja ništa drugo nije ni tražila nego tako zaštitu zakona, ali je to toliko manje bilo po volji begovima  bosanskim“. Ostale su zabeležene njegove reči okupljenim velikašima na početku vladavine: „Nedjela koja ste počinili izazvala su najveće Portino negodovanje. Vi ste ili sami razbojnici i zločinci, ili takve ljude uzimate u zaštitu. S kojim pravom možete sebe nazivati kapetanima ili zapovjednicima? Kakav to narod predstavljate?“  U žestokom zavođenju reda Dželal-paša je pogubio i neke pljevaljske prvake. Safvet-beg Bašagić navodi među onima koji su bili „osobito na glasu“ Bećir-pašu, muselima pljevaljskog, Drndu alajbega,  Ibrahim-bega Prijepoljca i druge. Neki  drugi  izvori  pominju  i  pljevaljskog  muselima Ibrahim-bega Selmanovića

Raspoloživi izvori svedoče da je Dželal-paša ubio pljevaljskog muselima Bećir-pašu Selmanovića i brata mu Mehmed-pašu, verovatno 1820. godine.  Neki drugi izvori ukazuju da je Bećir-paša ubijen 1823. Ubistvu Mehmed-paše Selmanovića prethodilo je Mehmed-pašino ubistvo u Pljevljima sveštenika iz Drobnjaka Milutina Cerovića, oca Novice Cerovića. Ne postoji saglasnost u tačnom utvrđivanju godine pogubljenja prote Cerovića, svakako između 1813. i 1820. godine. Prema nekim pisanim izvorima i narodnoj tradiciji Selmanovići nisu bili dovoljno čvrsti u upravljanju Drobnjacima (koji su bili posed Selmanovića i deo pljevaljskog kadiluka) što je primoravalo travničkog vezira da često preduzima pohode i zavodi red. Ubistvo Milutina Cerovića trebalo je, navodno, da posluži kao dokaz odlučnosti Selmanovića da vladaju Drobnjacima. Prema usmenoj tradiciji Mehmed-paša je na prevaru domamio Cerovića u Pljevlja, da bi mu dao vojvodstvo, a zatim je naredio da se poseče na sred čaršije. Posle pogubljenja paša Selmanovića, oni više nisu izlazili u Drobnjake da kupe harač. Umesto Selmanovića muselimstvo nad Drobnjacima dobio je Smail-aga Čengić, koji je od Selmanovića otkupio pravo kupljenja harača u Drobnjacima. Smatra se da je to bilo 1820. godine. Imao je čardake u Junča Dolu i rado izlazio u lov po Durmitoru, a njegov sin Ded-aga je čardake preneo u Žabljak.

Stanje anarhije i bezakonja u bosanskom vilajetu i hercegovskom sandžaku bilo je u izvesnoj meri i posledica krupnih potresa koji su ugrožavali Osmansko carstvo u prvoj polovini XIX veka. Bosansko-hercegovačka vlastela je bila vrlo tvrdokorna u suprotstavljanju reformama sultana Mahmuda II (1808 – 1839). Sultan je 1826. godine ukinuo janičare. To je izazvalo snažnu janičarsku pobunu u Carigradu koja je ugušena uz stravično krvoproliće. Dolazak fermana o ukidanju janičara izazvao je njihovu pobunu, naročito u Sarajevu. Razaslali su pisma u sve bosansko-hercegovačke kadi- luke pozivajući na pobunu. U samom Sarajevu bilo je oko 12000 janičara. Pobunom su zahvaćeni kadiluci Sarajevo, Travnik, Pljevlja, Mostar i Foča u kojima je bilo janičara, ali je bilo pobune i u kadilucima gde nije bilo janičara. Početkom 1827. buljukbaša kolašinski Hajdar Micanović sa 100 svojih pristalica boravio je u Pljevljima očekujući Sarajlije. Kolašinci su poharali manastir Sv. Trojicu a kaluđeri su se od njihovog zuluma razbežali po okolnim selima. Krajem 1826. Porta je za bosanskog valiju postavila beogradskog muhafiza Abdurahim-pašu. Početkom februara 1827. ugušena je janičarska pobuna u Sarajevu čime je prestao otpor i u celom vilajetu. Janičari su kamenovali uglednog sarajevskog prvaka Fadil-ef. Šerifovića jer nije pristao uz njihovu pobunu. Valija je naredio da se poseku Ibrahim-aga Bakarević, Mustafa-aga i Sulejman-aga Tahmidžija, Fejzil-aga Surnelić, Abdi-aga Milošević, Ibrahim Pinjo i janičarski zabit Alijaga. Njihove odrubljene glave poslao je u Carigrad gde su izložene pred vratima sultanovog saraja. Prikupivši dodatne vojne snage iz Skoplja i drugih krajeva Bosne, Abdurahim paša je sa oko 10.000 vojnika pod oružjem nastavio krvav obračun sa bosanskim janičarima. Zavladao je strah i masovno bežanje iz vilajeta. Prema jednom pismu cetinjskog mitropolita Petra I iz aprila 1827. pljevaljski zaim utekao je u manastir Ostrog. Nekoliko nedelja kasnije mitropolit beleži da su ljudi Abdurahim-paše „idući za Carigrad, prolazili kroz Pljevlja sa natovarenim odsječenim glavama na nekoliko konja“. Godine 1828. u Pljevljima je opet došlo do nekakve pobune kojoj su se priključili Kolašinci. Opštem stanju anarhije u Carstvu pogodovali su i krupni unutrašnji potresi kao što je bio grčki ustanak započet 1821. godine i naročito veliki rat Rusije i Turske 1828-1829. godine završen Jedranskim mirovnim ugovorom. U bosanskom vilajetu je teško išlo sa kupljenjem vojske i hrane za ovaj rat.

Za i protiv sultana: Pljevlja između Husein-kapetana Gradaščevića i Ali-age Rizvanbegovića

Posle okončanog grčkog ustanaka, stvaranjem nezavisne Grčke, i rusko-turskog rata, Porta je 1831. imala vremena da krene sa odlučnijim sprovođenjem reformi u Bosni i Hercegovini. U septembru 1828. za bosanskog valiju došao je nedovoljno odlučan i blagi Ali Namik-paša, koji se, međutim, bio istakao u ratu protiv Grka. Početkom 1831. godine stigao je iz Carigrada naročiti komesar da pomogne bosanskom valiji uvođenje reformi. Veliki vezir Mehmed Rešid-paša nalazio se u Makedoniji sa novom, modernijom vojskom. Zabrinut za svoje privilegije i svoj status nakon sprovođenja reformi, najveći broj bosanskih kapetana (osim braće Sulejmanpašića) okupljenih oko mladog ali vrlo bogatog gradačačkog kapetana Husein- bega Gradaščevića (mogao je tada imati 29 godina), doneo je na svome zboru u Tuzli (25. januara / 5. Februara 1831) odluku da se svim silama odupre: uvođenju nove vojske, novih poreza i ustupanju Srbiji podrinskih nahija. Odlučeno je da se traži nezavisnost Bosne. Doneta je odluka da se stvori savez sa Mustafa-pašom skadarskim i dogovor o zajedničkoj akciji. Protiv Gradaščevićevog pokreta izjasnili su se svi hercegovački muselimi: Ali-aga Rizvanbegović, Smail-aga Čengić, Hasan-beg Resulbegović, Lutfi-beg Redžepašić, nikšićki kapetani Osman Mušović i ranije pomenuti bosanski Sulejmanpašići – Ibrahim, Muhamed i Osman. Centar sultanovih pristalica bio je Stolac gde je maja 1831. stigao i valija Ali Namik-paša. Gradaščević je uspeo da osvoji Travnik, ali je veliki vezir Mehmed Rešid-paša uspeo da vojskom porazi njegovog saveznika Mustafa-pašu skadarskog koji je kapitulirao  u  Skadru.  Hrabri  i  energični  Husein-kapetan uspeo je sa 25.000 vojnika da dopre do Kosova (18. juna 1831) i da na Kosovu polju potpuno porazi nizamsku vojsku velikog vezira. „Kad je trebao preći iz stava pobednika u državnički, piše H. Kapidžić, Husein- kapetan ili nije umio ili nije mogao da to učini /…/ Više ratnik nego državnik i političar, Husein- kapetan nije mogao da pravi jače poteze“. Gradaščević je na početku pobune tražio od velikog vezira da ih „ne primorava na novu vjeru i pravila kojih dosad nije bilo, koja ne mogu da se slože s našim starim pravilima i starom muslimanskom vjerom“, kao i „da se nijednom našem zemljoposedniku ne oduzima njegovo imanje, već da ga svak uživa kako je to i dosad činio“.  Njegov političko-socijalni program bio je konzervativan, suprotstavljen svemu novom što je Porta nameravala da uvede, čak i novim uniformama. Iako je za kratko postao vezir u Travniku, Gradaščević („Zmaj od Bosne“ – kako ga je narod zvao) nije imao snage da se suprotstavi sultanovoj vojsci od 30.000 ljudi koju je predvodio Mahmud Hamdi- paša. Ređali su se njegovi porazi kod Banjske (na Kosovu), kod Prijepolja, Goražda, na Palama i kod Viteza, čime je bio otvoren put prema Sarajevu i Travniku. Poražen, prebegao je u Slavoniju i interniran u Osijek. U poznu jesen 1832. preko Zemuna i Beograda stigao je u Carigrad gde je ubrzo umro.

Dostupni izvori ne pružaju mogućnost da se potpunije rekonstruiše slika Pljevalja i pljevaljskog kraja u ovom burnom vremenu. Krajem maja 1831. Gradaščevićeva vojska ovladavši Donjim Polimljem uspela je da uspostavi teritorijalni kontinuitet sa skadarskim pašom, od Prijepolja preko Bijelog Polja do Gusinja i Rožaja. U septembru je, međutim, veliki vezir zarobio Mustafa-pašu skadarskog. „Od Pljevalja pa prema jugozapadu – do Stoca, Trebinja i Nikšića u oblastima istočne Hercegovine, kontrolu već nisu imali ljudi Husein kapetana Gradaščevića već prista- lice svrgnutog vezira, odnosno pristalice sultanove“.

Kao i obično u prevratnim vremenima bilo je kolebanja i vaganja koja će strana pobediti. Već od leta 1830. oko reke Tare trajali su neprekidni obračuni između pristalica i protivnika reformi, ali i između kola- šinskih plemena i Turaka. Na Gradaščevićevoj strani je bilo bratstvo Micanovića (Rapovići, Memići, Boškovići i dr.), a ima vesti da se njihov buljuk-baša Hajdar Mican sa 100 ljudi još uvek nalazio u Pljevljima. Tokom septembra 1831. godine travnički vezir Namik-paša se teškom mukom probijao od Stoca, preko Tare, Pljevalja i Lima do granice beogradskog pašaluka. Vezir je imao oko 300 svojih pratilaca, a još oko 3-4.000  ljudi  pratnje  predvodio  je  Smail-aga Čengić. U pratnji je bilo i oko 300 Drobnjaka (sto konjanika i dvesta pešaka) na čelu sa Šujom Karadžićem, Amzom (Šćepanom) Tomićem, Đokom Malovićem i Novicom Cerovićem. Na Bobovu ih je dočekala vojska Husein-kapetana, sastavljena od Fočaka, Pljevljaka, Prijepoljaca i Kolašinaca, ali su Smail-agine snage razbile protivnika.  Jedan drugi izvor navodi da je Namik Ali-pašu u probijanju do beogradskog pašaluka pratio i Zulfikar-paša „iz Taslidže“ koji je preko Kruševca, Niša i Leskovca išao u Skoplje da velikom veziru prenese poruku hercegovačkih strešina. Ima mišljenja da je crnogorski vladika Petar II Petrović Njegoš podržavao Gradaščevića, „koji je poslao pljevaljskog Hafiz-agu na pregovore Crnogorcima, a on je njemu igumana“. Iguman Mojsije Zečević, iz Vasojevića, pregovarao je u Pljevljima sa Hafiz-agom. Njegoš je 25. novembra 1831. godine uputio pismo Hafiz-agi prihva- tajući njegov predlog da iguman Mojsije dođe u Pljevlja radi dogovora o „zajedničkoj borbi protiv osmanske vlasti“. U jesen 1831. ima vesti da su nekakvi Rusi, koji su stigli u Crnu Goru s ciljem da se prostor do Tare pripoji Crnoj Gori, imali pod Ostrogom susret sa popom Vidom iz Šarana sa kojim su došli Ibrahim-aga Pidžarić, Ahmet-aga i Hafiz-aga iz Taslidže u pratnji igumana trojičkog Gerasima i pljevaljskog kneza Mojsija Radovića.

Safvet-beg Bašagić smatra da je Husein-kapetan posle pobede na Kosovu postao osion, nepristojan „čak i prema svojim drugovima“ što je dovelo do osipanja njegove vojske već u Prištini. „Videći Husejin kapetan, da će se sve razići, digne se i on, pa preko Prijepolja i Taslidže, gdje se pokaza u pravoj slici, kad posiječe nekolika člana iz moćne porodice Selmanovića, da pokaže ostalim bezima svoju moć i silu“. Vojničkom slomu Gradaščevićevog pokreta ogroman doprinos dali su Arbanasi koji su se posle poraza skadarskog paše okrenuli sultanu, i čak predvodili sultanovu vojsku u pohodu na Bosnu. Od ukupno 30.000 vojnika 18.000 su bili Arbanasi, a 12.000 regularne jedinice. Kaluđer manastira Sv. Trojice pljevaljske Prokopije obavestio je užičkog serdara Jovana Mićića, poreklom iz Gornje Morače, o kolonama ranjenika Gradaščevićeve vojske, koja se vraća iz Vučitina, vodeći mnogo praznih konja. Prizrenac Mahmud paša je najzaslužniji za pobedu nad prijepoljskim muteselimom Hadži Mujagom, početkom maja 1832. godine. Ne uspevši da zadrži sultanovu vojsku preko Lima muteselim je živ pao u ruke neprijatelja, a celo Prijepolje je opljačkano. Tragičnu sudbinu Gradaščevićevog pokreta možda najbolje ilustruje upravo sudbina Hadži Mujage, bivšeg novopazarskog zabita: „Da bi mu se narugali i ponizili ga, uzjahali su ga na magarca licem okrnutim prema repu i tako ga proveli kroz Prijepolje. On je uzvikivao „Zar nigdje nema Turčina da me ubije i da me ove bruke oprosti?“, na šta mu je odgovoreno: nema ovdje Turaka; samo ste vi Bošnjaci pravi Turci“.

Pljevlja u senci „Stambola u Mostaru“. Pohodi na Donji Kolašin. Neuspeh reformi: lični interes ispred državnog

Izgledalo je da je pravi pobednik krvavih sukoba 1831-1832. godine bio Ali-paša Rizvanbegović. Suvereno je kao „mali car“ vladao Hercegovinom od 1833. do 1851. godine. Poticao je iz Stoca, iz koga je poticala cela poznata begovska porodica Rizvanbegovića. Kao nagradu za svoju borbu na strani sultana, piše H. Kapidžić, Rizvanbegović je „dobio Hercegovinu kao posebnu administrativnu oblast, potpuno odvojenu od Bosne, i vezirski čin, 14. januara 1833. godine“. Sultan ga je proizveo u pašu sa dva tuga. Sedište Hercegovine preneto je iz Pljevalja u Mostar i Pljevlja od tog vremena više neće biti tako važno pokrajinsko administrativno- upravno središte. Proglasivši u Mostaru sultanov ferman o svom postavljenju za hercegovačkog pašu, Ali- paša je okupljenim prvacima i narodu navodno rekao: „Nikome od danas nije potrebno da ide caru, ni u Stambol: evo vam Stambola u Mostaru, a evo vam i cara u Mostaru“. Pljevaljski kadiluk, zajedno sa Kolašinom, Šarancima i Drobnjacima bio je jedan od 15 kadiluka Hercegovine za vreme Ali-pašine uprave. Ali-paša je Kolašin odvojio od prijepoljskog i pripojio pljevaljskom kadiluku. Iako se Ali-paša Rizvanbegović borio na strani pristalica sultanovih reformi, celo njegovo vladanje je pokazalo da nije bio pristalica tih reformi. Vešt, lukav i politički vrlo spretan umeo je godinama da prikriva svoje pravo uverenje. Samo pet godina pošto je postao neprikosnoveni gospodar Herce- govine, počelo se govoriti da su njegovom vladavinom nezadovoljni i hrišćani i muslimani u svim kadi- lucima. Uveo je nove poreze i namete. Kao što je poznato svi hrišćani od 7 – 80 godina života tradicionalno su plaćali harač (džiziju), zatim vergiju ili porez na zemlju (što je bilo veće opterećenje za seljaka), čibuk, porez na sitnu stoku (ovce i koze) koji se od stočnog desetka vremenom zloupotrebljavao i uzimao kao petina, i desetak – „ušur“ od prihoda sa zemlje – sir, vuna, loj, voće, zeleniš, živina, jaja i dr.  Ali-paša je povećao harač, postao je znatno veći nego u drugim vilajetima (na svaku haračku glavu povećao je za jedan cvancik), zatim plaćanje đumruka (na svakog vola je tražio po tri cvancika), a desetinu od prihoda na zemlju je ubirao tako strogo „da niko nije smio obrati nijednu voćku dok se ne preda desetina“. Protiv njega su počeli da govore i njegovi dotadašnji prijatelji Smail-aga Čengić i Hasan-beg Resulbegović.

Ali-paša Rizvanbegović se već prvih godina svoje vladavine suočio sa neredima i pobunama u graničnim oblastima svojeg pašaluka – u Donjem i Gornjem Kolašinu. Staro istorijsko-geografsko ime Donji Kolašin za oblast između Tare i Lima je danas gotovo nestalo; severna granica ove oblasti išla je od Lever Tare, preko Glibaća, Dubočice i Mataruga do Brodareva.

Donjem Kolašinu su pored ostalog pripadala sela Vranštica, Vraneš, Kovren, Lisa, Komaran, Gorice, Stožer, Vrulja, Maoče, Mojkovac, Lepenac, Krupice, Prenćani, Potpeće, Barice i druga. U dobrom delu ove oblasti, pored pravoslavnih Srba, živela su i jaka stara srpska bratstva koja su ne tako davno prešla na islam, kao što su bili Kaljići, Micanovići, Mekići, Mušovići, Usovići i drugi. I kad nije bio bilo kakva zasebna oblast, Kolašin je po starom plemenskom običaju imao oblasnog plemenskog starešinu. Najčešće su bili iz kuće Mušovića ali je i svako bratstvo imalo svog starešinu. Poznata porodica Petronijevića u Beogradu starinom je iz ove oblasti. Nisu mnogo marili za centralnu vlast, pa je otuda nastala i ona uzrečica: „Tara ne zna za cara“. Arhimandrit Nićifor Dučić je 1888. godine u „Bratstvu“, organu Društva sv. Save, objavio nadahnut prilog Kolašin, prijedjel i pleme u Hercegovini. Kolašinci muslimani, „junaci na krajini“, prednjačili su u turskoj vojsci kad bi kretala na Drobnjake, Moraču, na Vasojeviće ili na Crnu Goru, „a često su se i sami zavađali i po srpskim plemenskim navikama krvili“ – piše Dučić.79 Plemenske i bratstveničke veze među stanovništvom Kolašina bile su jake, bez obzira na versku podeljenost, iako je tradicija o poreklu kod muslimanskog življa postepeno potiskivana. Nićifor Dučić navodi zanimljiv primer iz sredine XIX veka, boja na Baricama, oko moštiju sv. Arsenija iz manastira Dovolje, između lokalnih pravoslavnih Srba i kolašinskih muslimana, s jedne strane, i Moračana, Rovčana, Pipera i Bjelopavlića, s druge strane.

Da bi uveo red u Kolašinu Ali-paša je 1834. godine poslao Smail-agu Čengića sa 5.000 vojnika. U pohodu protiv Kolašinaca učestvali su i Drobnjaci, Pivljani i neka druga hercegovačka plemena pod zapovedništvom Smail-aginog sina Rustem-bega Čengića. Smail-aga je oko 3 meseca boravio u Pavinom Polju, pokupio harač koji Donji i Gornji Kolašin nisu plaćali sedam godina, postavio nove glavare i navodno posekao „mnogo ljudi“ naročito u Vranešu. Četiri godine kasnije, 1838, Smail-aga Čengić je po naredbi Ali-paše Rizvangegovića opet krenuo na Kolašin, ali sa 15.000 vojnika. Krajem 1838. godine Smail-aga je iz Gackog stigao u Pljevlja, vodeći sa sobom Drobnjake, Pivljane i Gačane i počeo je da kupi „sve Srbe i Turke“ radi pohoda na Kolašin. Veliku vojsku predvodili su pored Smail- age i Zulfikar-aga fočanski i Ismail-beg, prijepoljski muselim, koji se kretao prema Vranešu. Prema kazivanju jednog Pljevljaka koji je bio očevidac događaja (u izvorima se navodi i kao „Lazar Vuković“ i „Lazar Đurović“) hercegovačka vojska pokorila je Kolašin i popalila ga. Izvori beleže da su poginula dva Srbina i četiri Turčina. Kolašinci su morali da plate porez i harač, kao i da daju iz svake kolibe „po dva čoveka, tj. 109 ljudi u taoce kao garantiju da će održati ugovoreni mir“. Kolašinci, prema tom dogovoru, nisu više smeli ići u „lopovluk“ već su morali Ali-paši dati šest kesa novaca, predati lopove između sebe, plaćati porez i harač i pomagati raji, odnosno Srbima. Užički serdar Jovan Mićić je preko svojih poverljivih ljudi iz Pljevalja i kaluđera manastira Sv. Trojice vrlo pažljivo pratio sve što se zbivalo u istočnoj Hercegovini. Sredinom 1839. godine Ali-paša Rizvanbegović je pisao Petru II Petroviću Njegošu (a dobio je pismo i od Smail-age Čengića) o tome „da su Cincirević i Pušelje iz  Morače  ubili  neke ljude  oko  Pljevalja i  mal  im ponijeli“. Njegoš je odgovorio Smail-agi Čengiću da mu je „to jako žao, zato ću odmah i narediti da se vrati mal koji su uzeli i da se oni pedepšu ako se uhvate“.

U procesu reformisanja turske uprave i postepenog uvođenja nekih evropskih društvenih načela, Hatišerif od Gilhane, iz 1839. godine, trebalo je do označi važnu prekretnicu. Preminulog sultana reformatora Mahmuda II nasledio je njegov najstariji sin Abdul Medžid (1839 – 1861) koji je svoje stupanje na presto proklamovao „korisnim reformama“ (tanzimat-i hayrye). Novi zakoni će se zasnivati, stajalo je u uvodu Hatišerifa od  Gilhane,  na  načelima  zaštite  časti,  života  i imetka, regulisanja poreskog sistema i ubiranja obaveza, regulisanja vojne obaveze i ravnopravnosti svih poda- nika bez razlike na veru i stalež. Celokupno stano- vništvo se naziva jednim imenom podanici, predviđeno je jednako poresko opterećenje svih podanika, zavisno od materijalog stanja, javno suđenje i druga načela. U svim vilajetima, sandžacima i kazama formirana su upravna veća (medžlisi). U medžlisima sandžaka i kaza bilo je i nemuslimana.

Kao i ranije, a i decenijama kasnije, reforme su u Bosni i Hercegovini ali i u drugim pokrajinama sprovođene sporo i teško i često su ostajale mrtvo slovo na papiru. Nije se uvek radilo samo o političkim opstrukcijama nego i o mentalitetu i društvenoj svesti. Austrijski lekar Rigler, koji je dugo vremena proveo u Carigradu na uvođenju sanitarnih mera, napisao je 1859. studiju Prilog poznavanju sadašnjih Turaka. Samo neki primeri uverljivo ilustruju mentalitet, navike i naravi toga sveta, ne samo muslimanskog, nego i hrišćanskog. Turski činovnici, piše Rigler, su skloni prevarama i podmitljivosti i najpre brinu za sebe pa tek onda za državni interes. „Državna riznica, kaže Osmanlija, jednako je naiscrpna kao što je neiscrpno more, ko stoji na njemu i sebe samog zaboravlja, taj sebe ne voli“. Isporuke sukna, platna, kože, životnih namirnica, lekova „potajno se ustupaju onom ko najviše nudi, pri čemu mito dijeli ministar rata sa svojim adlatusom.“ Zaista, svako u Turskoj gleda samo svoje interese, dok su državni interesi nevažni.  Turci  prihvataju  evropske  forme, ali ne i evropsko mišljenje. Svi poslovi obavljaju se usporeno, „jer brzina je djelo đavola“. Turci ne cene vreme, beleži Rigler. Činovnici u kancelarijama „razbijaju“ vreme pušenjem i razgovorima o dnevnim događajima. „Na svim vijećanjima neprestano se puši i pije kafa, često se započne nova rasprava a da se nije donio nikakav zaključak o prethodnoj raspravi. Često se izgube naredbe i izveštaji, pa ako se neka odluka ne sprovode odmah već poslije nekoliko dana se zaboravi na nju kao da nikad nije ni donesena. Kad se to događalo u Carigradu onda se može samo nagađati kako je u provincijama i lokalnoj upravi“. Može se, naravno, pretpostaviti kako je moglo biti u Pljevljima i u hercegovačkom pašaluku. Jedan od pesimističnih zaključaka dr Riglera glasio je: „Uvjeren sam da ako i uprava zemlje padne ili djelimično dođe u hrišćanske ruke, da ni oni državnu politiku neće bolje voditi od Turaka samih, pošto su karakterne crte kao što su ljubomora, intrigiranje, moralna pokvarenost koje obilježavaju osmansku administraciju isto tako kara- kteristične za hrišćane“. Možda su ovakva gledišta jednog Nemca i preterana, praćena pojednostavljivanjem, ali nesumnjivo dosta verno ilustruju duh epohe bez koga je teško razumeti istorijske činjenice. Reč je o pojavi dugog trajanja.

Ova opšta slika osmanskog društva kada je reč o državnoj upravi, bila je još uverljivija na mikro planu. Ali-paša Rizvanbegović je bio apsolutni gospodar Hercegovine, na patrijarhalan način, koristeći svaku priliku za ogromno lično bogaćenje i bogaćenje njegovih sinova i rodbine. Odgovarao mu je položaj skoro polunezavine Hercegovine sa slabom odgovornošću prema Porti. Jedan njegov sin se pominje kao muselim u Pljevljima 1842. godine, verovatno Rustem-beg koji je tada imao čin miralaja (pukovnika). Za drugog sina, Hafiz-pašu, vezano je vešanje osam Šljivančana, kod Pljevalja, 1848. godine. Prema jednom dopisu iz Pljevalja koji je objavio Glas Crnogorca, Hafiz-paša je došao u Pljevlja i dozvao osam Šljivančana i još četiri Srbina iz Tepaca. Pored osam Šljivančana, Hafiz paša je obesio i jednog Srbina iz Bobova i dva iz Donjeg Kolašina. Držao ih je na vešalima sedam dana i nije dao da se ukopaju, beleži anonimni hroničar iz Pljevalja. „A pošto prođu sedam dana odu mu pljevaljski trgovci i odnesu tovar kafe i tovar šećera i on im tada dopusti da ih zakopaju u jednu grobnicu“. Veliko bogatstvo omogućilo mu je da novcem svršava poslove u Carigradu. Skoro sve bosanske valije u XIX veku stizale su iz Carigrada, tako da je imenovanje Ali-paše za hercegovačkog vezira bilo odstupanje od pravila i tradicije. Vremenom je Ali-paša stekao dva jaka protivnika – Smail-agu Čengića i Hasan-bega Resulbegovića iz Trebinja. Smail-aga je, kao što je poznato, ubijen u Drobnjacima u jesen – 5. oktobra 1840. godine, na Mljetičku, prilikom kupljenja harača. Nepun mesec dana kasnije, 2. novembra, usledila je osveta pod komandom Hasan-bega Resulbegovića u kojoj su sa svojom vojskom učestvovali i pljevaljski Selmanovići. Istoričar Hamdija Kapidžić smatra da nema mnogo osnova za narodno predanje u Gacku, koje pominje Safvet-beg Bešagić „da je Ali paša u sporazumu s vladikom Petrom Njegušem  priredio   Smail-agi   ovaj   krvavi  pir“.

Trebinjskog zapovednika Hasan-bega Resulbegovića Ali paša je 1846. smenio i postavio za muselima u Pljevljima. Hasan-beg, međutim, nije prihvatio da ide u Pljevlja i povukao se na svoje imanje kraj Trebinja, a Ali-paša „nije imao ni snage ni smjelosti da ga natjera na poslušnost“. Krajem 1847. godine stižu vesti o nemirima hrišćana u istočnoj Hercegovini, pored ostalog i u Pljevljima i Kolašinu. Dva trgovca iz Pljevalja, Srbina, opljačkana su te godine. Sve je ukazivalo na pojačana nasilja nad rajom i sve veća opterećenja raznim nametima.

Nesređeni agrarni odnosi, sve veća anarhija i stalni otpor reformisanju pokrajina naterali su Portu da konačno slomi višedecenijski otpor bosansko- hercegovačkog begovata modernizaciji i uvede Tanzimat u ovim pokrajinama. Ta misija poverena je carskom generalu Omer-paši Latasu (od 1846. godine postao je mušir odnosno maršal) koji se već istakao u energičnom ugušivanju ustanka Druza, Kurda i Arbanasa. U njegovoj vojsci bilo je i poljskih i mađarskih emigranata, oficira, koji su prešli na islam. Ušao je u Sarajevo 4. avgusta 1850. godine. Čekajući dolazak Omer-paše u Bosnu, a da bi ga odobrovoljio, Ali-paša Rizvanbegović je naredio pljevaljskom muselimu, bimbaši Ahmetu Puziću Stočaninu da pripremi hranu i konake za vojsku. Krajem 1850. godine, u svom dvorcu na Buni, gde se bio povukao nakon susreta u Sarajevu sa Omer-pašom i nakon bune u Mostaru, Ali-paša je prilikom susreta sa novim valijom Hajredin-pašom okupio sve hercegovačke prvake i ulemu, među njima i pljevaljskog muselima Ahmeta Puzića. Omer-paša je, međutim bio uveren u podzemnu neprijateljsku akciju Ali-paše Rizvanbegovića, tako da su svi pokušaji dodvoravanja i lukavstva bili osuđeni na propast. Još prilikom boravka u Sarajevu na tajnom sastanku u konacima Mustafa-paše Babića dogovoreno je „da se treba oružjem oduprijeti Latasu i novim mjerama“, a glavnu reč je vodio Rizvanbegović.

Kada je Muhamed Skender-beg (poljski grof Ilinski) sa redovnim nizamskim trupama i Arbanasima ušao u Mostar, Ali-paša je 15. februara 1851. morao doći sa Bune, „svečano dočekan u svojoj rezidenciji od nizama sa svim počastima“. Topovi su mu pucali, beleži hroničar Jukić, Skender-beg je izašao pred njega i skut mu poljubio, da bi u dva sata po ponoći isti Skender-beg ušao u njegove odaje i saopštio mu naredbu, da se kao buntovnik lišava svake časti i dostojanstva. Vojnici su ga zajedno sa sinom Hafiz-pašom odveli u tamnicu. Nastalo je hapšenje njegove porodice i pljačkanje imovine. Omer-paša Latas je ubrzo iz Mostara uputio pismo austrijskom generalnom konzulu Atanaskoviću: „Odmah, po mom dolasku u Mostar, dao sam da se uklone znaci dosadašnje neograničene vlasti: krvave koce sa prednjih zidova Ali-pašina saraja. Tim je stanovništvo osjetilo da milost tanzimata neće dopustiti da ovi znaci sramote postoje. Juče sam bio na Buni i osvjedočio sam se da su pomenuti koci iskorišćavani nedavno i našao sam da na nekim više a na nekim manje stoje osušene glave sa kožom i kosom, na Ali-pašinu sramotu. Odmah sam naredio da se glave sahrane pod ćoškom Ali-pašine kule, a da se koci polome“. Omer- pašine snage su u pohodu na pobunjenu Bosansku Krajinu povele sa sobom i zatočenog hercegovačkog vezira. Ubijen je, navodno nehotično, na putu od Jajca prema Banja Luci. Pobednik se nije ustezao od najgorih poniženja tek da još jednom potvrdi da su slava i vlast krhki i prolazni: „Na staroj mostarskoj ćupriji Ali- paša je postavljen na gubavu mazgu, okrenut sapima i s repom u ruci „hercegovački car“ je posljednji put projahao kroz svoj Mostar. Gubavu mazgu vodio je pašić, Hafiz-paša“.

Omer-paša je 1850-1851. godine ugušio pokrete bosanskih i hercegovačkih begova koji su se oružjem odupirali uvođenju reformi. Mnogi od njih su prognati iz Bosne. Oni nikako nisu mogli da prihvate izjednačavanje u pravima sa hrišćanskim stanovništvom. Bosanska i hercegovačka raja je intimno podržavala Omer-pašine mere, ali ona od toga nije imala koristi. Omer-paša je početkom 1852. naredio prikupljanje oružja od raje, sumnjajući u njenu lojalnost. U Pljevljima, Prijepolju, Foči i Čajniču oružje je oduzimao Jahja-beg. Pljevlja su, takođe, bila jedno od mesta u kojima je uskladišteno prikupljeno oružje. Muslimanski zemljoposednici su i dalje nosili oružje. Inače, najviše je prikupljeno pištolja, noževa od srebra i pušaka sa dugim cevima.

Omer-paša Latas je otišao iz Bosne 1852. godine. Pre toga je, kao što je ranije izneto, uveo sasvim novu organizaciju pokrajina: Bosna je podeljena na šest, a Hercegovina na tri kajmakluka, a ovi su se dalje delili na mudirluke. Početkom šezdesetih godina Derviš-paša Čengić se pominje kao jedan od prvih ljudi Hercegovine. Takva podela ostala je na snazi do 1865. godine, do uredbe o uređenju bosanskog vilajeta koje je, kako piše H. Šabanović, objavljena 1864. a u Bosni je sprovedena 1865. godine. Pljevlja su prema Omer-pašinoj podeli bila sedište jednog od tri hercegovačka kajmakmuka kome su pored Pljevalja pripadali Prijepolje i Kolašin. Sarajevo je umesto Travnika postalo središte vilajeta. Omer-paša je stvorio uslove za nesmetano obavljanje trgovine, porušio je „pandurnice“ i ukinuo pandure koji su brinuli o sigurnosti puteva, započeo je gradnju puta od Sarajeva do Travnika. Od 1865. kao što je već izneto, Pljevlja su jedna od 11 kaza novopozarskog sandžaka. Prema turskom zvaničnom popisu godine 1865. u pljevaljskom kajmakamluku („Taslidža“) je bilo: pravoslavnih – kuća ili familija 1.073, i muških glava 6.713; muhamedanskih kuća ili familija 792, i muških glava 2.935. Austrougarski generalštabni major Johan Roskijevič je 1868. objavio u Lajpcigu i Beču rezultate svojih istraživanja. On daje sumarne brojke stanovništva po pokrajinama bosanskog  vilajeta:  Bosna,  Hercegovina  i  Raška  („Rascien, Kreis Novibazar, mit dem Amtssitze zu Sjenica“). U novopazarskom sandžaku, prema Roskijeviču živelo je 100.000 pravoslavnih, 23.000 muslimana, 200 Jevreja i 1.800 Cigana.

Agrarno pitanje u Bosni i Hercegovini, pa i u pljevaljskom kraju, bilo je u osnovi mnogih društvenih potresa, buna pa i nacionalnih pokreta. Timarski sistem u Osmanskom carstvu ukinut je 1839. godine, odnosno „pravno lišavanje spahija svake uloge i značaja u društvenoj i vojnoj organizaciji Carstva“, iako je taj proces postepeno započet 1834. godine. U Bosni i Hercegovini, kao i obično, reforme su kasnile ili su sprovođene polovično. Bosanske spahije, nakon ukidanja timarskog sistema i lenske konjice, nisu pristajale da budu prevedeni u žandarmerijske snage, pa su na kraju prevedeni u poseban korpus nazvan suvari redifa (konjička rezerva). Praktično je ukidanje timarskog sistema okončano 1851. reformom Omer-paše Latasa.

PLJEVLJA U AGRARNIM I NACIONALNO-REVOLUCIONARNIM POKRETIMA (1852-1875)

Od sredine XIX veka pa do kraja Velike istočne krize (1875-1878), Pljevlja i pljevaljski kraj dele sudbinu okolnih oblasti i pokrajina pod turskom vlašću. S jedne strane, agrarni pokreti srpskog seljaštva, a delom i siromašnih muslimanskih seljaka, proisticali su iz duboke ekonomske i društvene krize Osmanskog carstva, koje nije uspeo da stabilizuje ni široki program unutrašnjih reformi najavljen Hatihumajunom iz 1856. godine. Najavljena modernizacija Carstva obuhvatala je politička prava i građansku jednakost svih podanika, bez obzira na versku i etničku pripadnost, zatim reformu administracije i naročito velike promene u ekonomskom životu (izradnja puteva i kanala, organi- zacija banaka, reforma novčanog i finansijskog sistema). Još u doba Krimskog rata (1853-1856) Turska je upala u državne dugove koji su vremenom donosili nove i različite forme ekonomske i političke zavisnosti od bogatih zapadnih sila. Od 1854, kada je Porta zaključila prvi inostrani zajam kod pariskih i londonskih banaka (radi pokrića vojnih rashoda – kupovine naoružanja u zemljama kreditorima) do svog prvog bankrotstva 1875, Turska je zaključila ukupno 16 inostranih zajmova u iznosu od 5,3 milijardi franaka. Dobar deo tog novca rasipan je na luksuzne gozbe, zabave, svadbe, ali i za pokriće ogromnih budžetskih deficita i drugih dvorskih izdataka. Samo za svadbu ćerke sultana Abdula Medžida (1839-1861), Fatme, sa sinom velikog vezira, potrošeno je više od 40 miliona franaka.

Širokim ekonomskim programom koji je najavljen Hatihumajnom, nisu bile predviđene nikakve radikalne reforme u agraru, kao ključnoj oblasti turske ekonomije. Istina, 1858. donet je Zakon o zemlji iz koga je kasnije proistekao niz agrarnih pravnih uredbi, ali to nije bitnije uticalo na poboljšanje ekonomskog i socijalnog položaja hrišćanske raje. I pored toga što je dobrim delom ostao samo na papiru, program reformi je objektivno pružao pretpostavke za dalje jačanje nacionalnih pokreta hrišćanskih naroda, u prvom redu njihovog kulturnog razvitka i duhovne emancipacije, u krilu crkveno-školskih opština. Međutim, za razliku od sultana Abdula Medžida, koji je bio pristalica evropskih normi života i širenja evropske kulture, umetnosti i nauke u Turskoj, sultan Abdul Azis (1861-1876) bio je podozriv prema svim promenama koje su dovodile u pitanje tradicionalne islamske vrednosti i ustanove.

Socijalna osnova srpskog ustaničkog pokreta

Nespremnost osmanske vlasti da reši pitanje vlasništva  nad zemljom stajala je u osnovi srpskih agrarnih pokreta – brojnih seljačkih buna i ustanaka u Bosni i Hercegovini tokom 50-tih, 60-tih i 70-tih godina XIX veka. Kao što je poznato, velika većina hrišćanskog stanovništva u Bosni i Hercegovini imala je status zavisnih seljaka, kmetova, dok je takav status imao sasvim neznatan procenat domaćih muslimana. Otuda neprestano i teško prožimanje socijalnih i nacionalnih ciljeva, što je navelo istoričara Milorada Ekmečića da zaključi „da je agrarni pokret nacionalna revolucija i da neka druga, bez njega, i ne postoji“. Pre Ekmečića, Sreten Vukosavljević je takođe zaključio da su česte bune tokom XIX i početkom XX veka „sve bile i agrarne, koliko i nacionalne“. Finansijskim opterećenjima seljaka i njihovoj opštoj imovinskoj i socijalnoj nesigurnosti, naročito je doprineo proces čitlučenja tokom XVIII i XIX veka. Usled sveopšte anarhije koja je iz decenije u deceniju zahvatala Carstvo, iscrpeno čestim velikim ratovima i bunama, seljak, pored spahije, dobija uglavnom nasiljem još jednog gospodara – čitluk-sahibiju. Zavisni seljak se zvao čifčija (u narodu čipčija) ili jednostavno kmet. Nova gospodarska prava, piše Sreten Vukosavljević, „nisu bila iz onog agrarnog sistema koji je turska država bila uspostavila u osvojenim našim oblastima. Agaluci su bili novi oblici raznih davanja – većih i težih nego davanja spahijama; razni oblici obaveza, počev od davanja jednog dela svih prihoda sa zemljišta, pa, u nekim krajevima sve do davanja ženske posluge agi kad iziđe na čardak ili na kulu na selu, ili do korišćenja prve noći. Ni jednog od tih novih gospodar- skih prava na početku nije bilo ni u zakonima, ni u pravnim običajima turskim, ni u praksi. Postala su iz nasilja sva.“   Spahijska prava je uspostavila država osvajanjem, a aginska prava su „stvarali pojedinci mimo države, nasiljem, a tek docnije, kad su se stabilizovala aginska prava, su i prodavana/…/ Teret na čiflicima aga je povećavao postepeno. Kada se utvrdi devetina, prešao bi na osminu, pa na sedminu, pa do trećine ili polovine.“ Aga se, piše Vukosavljević, „umetnuo sa svojim  gospodarskim pravima između seljaka i prvog agrarnog gospodara, spahije“. Velikim islamizovanjem, ili imigriranjem muslimana iz oblasti koje je Carstvo gubilo od kraja XVII i tokom XVIII i XIX veka, stvara se mnogobrojno povlašćeno stanovništvo iz koga dolaze novi agrarni gospodari koji opterećuju seljake, pored starih i novim agrarnim obavezama. Doseljavanjem većeg broja povlašćenih muslimana u hrišćanska (rajinska) srpska  sela,  agina  zaštita  postaje  sve  potrebnija.

„Pomaže ga i vlast, iako ga zadugo ne priznaje za legalnog.“ Vuk Karadžić piše da su srpska hrišćanska sela „najviše Turci na silu i u različnijem nevoljama počitlučili“, ali i da su čitluk-sahibije „svoje čifčije čuvale i koliko je koji mogao branile od ostalijeh Turaka“. Položaj čifčija, vrlo lepo je opisao Tanasije Pejatović u poznatoj studiji Srednje Polimlje i Potarje. Dužnosti čipčije, piše Pejatović, prema agi ili čitluk-sahibiji su „sem davanja trećine ili četvrtine žita ili trećine sena, da mu drži na kesimu ovce ili krave a na izoru goveda, jeftinije nego ostalima; da mu nadgleda i radi pod jeftiniji najam zemlju koju aga ispred sebe seje; da mu dolazi na mobu kad je saziva pri kopanju, oranju, kosidbi, žetvi, okopavanju kukuruza ili sečenju „građe (japije)“. Naravno da postoji i niz drugih obaveza.

Tokom XIX veka, sa reformama koje su unosile više reda, age su na izvestan način stabilizovale i prećutno legalizovale svoja gospodarska prava nad čifčijama. Oni su postali „i jezgro i glavna snaga građanstva u turskoj državi“, žive u varošima i gradovima, pa i kad se bave trgovinom ili zanatstvom ipak glavne prihode dobijaju sa svojih poseda. Dešavalo se da su čitava sela u pojedinim krajevima Hercegovine prelazila u ruke lokalnih aga, tako da su pojedine muslimanske porodice imale na raznim stranama ogromna zemljišna bogatstva. Tako su, na primer, Čengići sredinom XIX veka imali velika imanja u Pljevljima, Boljanićima, Potpeću, Odžaku, ali i u mnogim drugim krajevima oko Foče, Višegrada, Gacka, Miljevine i drugih mesta. Zna se da su, pored Sarajeva, imali svoje odžake i kule u dvadeset mesta Bosne i Hercegovine.

Neuspeh reformi u Bosni i Hercegovini i sve brojnije zloupotrebe od strane aga i begova i lokalnih vlasti, prouzrokovali su seriju ustanaka i buna u periodu 1852-1862. Desetina je bila osnovni državni porez, ali ona nije bila uvek tačno utvrđena. Da bi došla do novca, naročito zbog ogromnih izdataka u vreme ratova, država je davala desetinu u zakup. Posle odlaska Omer-paše Latasa, piše Galib Šljivo, „zakupnici su bili uzrok nezadovoljstva kmetova. Desetina je oduzeta od spahija; u stvari, spahije je nisu više naplaćivale za sebe, nego je ona morala biti predata zakupnicima.“  Među zakupcima se pojavljuju i hrišćanski trgovci. Zabeležene su mnoge zloupotrebe prilikom sakupljanja desetine, zakupnici su često u tajnim vezama sa najvišim predstavnicima vlasti, tako da brojne žalbe kmetova nisu rešavane, a često su i kažnjavani što su se usudili da ih podnesu. To je slika jednog korumpiranog društva, gotovo tipična za balkanske prilike, sve do naših dana. Ubiranje poreza bilo je naročito rigorozno krajem 1852. i tokom 1853. godine. Ustanci su u manjoj ili većoj meri imali odjeka i u pljevaljskom kraju. Od 1851/52. godine nezadovoljstvo seljaštva i njegovo sve veće finansijsko opterećenje, izazivalo je upravo izdavanje desetine u zakup, i naročito stalni porast toga zakupa. Ustanci, praćeni porastom hajdučije, izbijaju u Drobnjacima, Grahovu, Banjanima, Nikšićkoj Župi, Pivi, Zubcima i okolnim oblastima.

Već  početkom  januara  1851.  krenula  je  pobuna seljaka pljevaljskog kadiluka, zbog zahteva vlasti da se „daju nove količine hrane za carsku vojsku“, ali i zbog visokih poreskih opterećenja. Bes je bio uperen protiv naselja lokalnih aga i ljudi Ali-paše Rizvanbegovića, a naročito protiv Mule Alije Micana. Turske vlasti su strahovale da i deo pljevaljskih muslimana, pre svega zbog nametanja novih poreza, može poći za ustanicima. Neki  izvori  ukazuju  da  muslimansko  stanovništvo, zajedno sa pravoslavnim Srbima, izgoni „iz svojih sela poreske činovnike, naročito one koje je neposredno slao Ali-paša“. Vlast je pojačala mrežu doušnika u Pljevljima, kao i u drugim varošima, a ima vesti da je u proleće 1851. u Pljevlja poslato jedno poverljivo lice da pojača špijunski rad, kako bi se što bolje saznalo raspoloženje  stanovništva  i  njegove  namere. Tokom 1852. vlast je pristupila opravci puteva od Mostara prema Foči i Pljevljima, radi lakšeg kretanja nizama i redife, čiji je broj novembra te godine iznosio oko 8.000 ljudi – na prostoru između Pljevalja, Nikšića, Gackog i Mostara. Novi hercegovački mutesarif Isak-paša, rodom iz Antepa, ukinuo je 1857. harač koji je raja plaćala i zamenio ga askerijom, kojom se pravoslavni otkupljuju od vojničke službe. Pljevaljski kadiluk (Pljevlja sa Drobnjakom) plaćao je ranije harač u iznosu od 85.050 pjastera, a sada askeriju u iznosu od 101.060 pjastera. I narednih godina trajalo je neprekidno ustaničko vrenje, tako da na primer u leto 1858, kao i tokom 1859. stižu vesti da ustaničke čete kontrolišu ceo prostor između Kolašina i Pljevalja. Između 1854. i 1858. godine, Joksim Knežević sa Šarancima, često je upadao na područje Donjeg Kolašina, sukobljavajući se sa lokalnim muslimanskim vođama na Tari, na Baricama, Premćanima,  u Tari Đurđevića,  na   Bistrici   Mušovića.  Pominje  se   i „spaljivanje Tare Đurđevića“. Vlast je odgovorila pojačavanjem vojne posade u Pljevljima strahujući da bi se mogla ponoviti situacija iz 1809. godine, i da bi u slučaju napada Srbije i Crne Gore mogao biti ugrožen glavni put koji preko Pljevalja, Sjenice i Novog Pazara vodi prema unutrašnjosti Carstva, Turci su 1860. pristupili kopanju šančeva oko Pljevalja i Sjenice.

Epoha nacionalnog optimizma: organizacije i ustanci

Tokom 1861. godine, na prostoru pljevaljskog kraja, oseća se jača aktivnost Crne Gore, naročito Maša Vrbice, izaslanika i poverljivog saradnika vojvode Mirka Petrovića. Vojvoda Mirko je, suprotno stavovima Rusije i Srbije, da posle jedne velike krize kao što je bio Krimski rat, još nije vreme za nove zaplete na Balkanu, već od kraja 1860. radio na sistematskim ratnim pripremama, ubeđen da će Crna Gora biti u stanju da podigne ustanak u okolnim oblastima koji bi se mogao pretvoriti „u jedan sveopšti ustanak protiv Turske“. Mirko Petrović je, verovatno, bio ponet velikom crnogorskom pobedom nad Turcima na Grahovu, maja 1858. Turski poraz je zaista bio strahovit. Sredinom 1861. on je pripremao teren da se u pogodnom trenutku ustaničke akcije prenesu i na prostore Potarja i Polimlja, pa i šire. Mašo Vrbica je sredinom te godine upućen „u okolinu Kolašina i Pljevalja“, s ciljem da organizuje jedan jači odred ustaničkih snaga „koji je na dati znak i u pogodnom momentu“ trebalo da počne sa akcijama u pomenutim oblastima i dalje prema Kneževini Srbiji. Vrbica je, navodno, početkom juna

1861, „stupio u dodir sa srpskim stanovništvom pljevaljskog mudirluka“ čiji su ga „glasnici“ obavestili „da u okolini Pljevalja ima 3.000 ljudi spremnih za oružanu borbu, a od toga dvije trećine je bilo naoružano i gotovo da odmah otpočne sa oružanim akcijama, čim bi Vrbičin korpus prešao na njihovu teritoriju“.

Po naredbi kneza Nikole, u Vrbičin korpus trebalo je da uđe i 600 Šaranaca, Drobnjaka i Pivljana, „s tim da niko od njih ne smije nositi crnogorske vojničke oznake“. Teško je, bez dodatnih izvora, utvrditi stvarnu jačinu ustaničkih snaga u pljevaljskom kraju, kao i osnovanost napisa u novosadskom Srbskom dnevniku, da ustaničke čete sredinom 1861. napadaju pljevaljsku varoš iz više pravaca, „pale je i pustoše u nekoliko navrata“.

Veliki poraz Crne Gore u ratu protiv Turske 1862. godine svedoči o tome koliko su krupni ratni planovi bili u nesrazmeri sa stvarnom vojnom i ekonomskom snagom Crne Gore. Izuzetak predstavlja pobeda ustaničkih snaga u boju na Šarancima, avgusta 1862, nad snagama pljevaljskog kajmakama Ibrahim-bega Alajbegovića. Naime, prema ratnim planovima vojvode Mirka, Novica Cerović dobio je komandu nad Pivljanima, Drobnjacima, Uskocima i Šarancima, sa zadatkom da nastupa u pravcu Gacka, Pljevalja i Kolašina. Kada je došlo do prodora turskih snaga kroz lješansku i riječku nahiju, Cerović je sa Joksimom Kneževićem i Žarkom Lješevićem veći deo svojih snaga priključio glavnini crnogorske vojske, što je navelo Ibrahim-bega Alajbegovića da iz Pljevalja krene u pohod na Šarance, Jezera i Drobnjake. Verovatno je to učinio da bi privukao ustaničke snage na sebe, da ne krenu u pomoć Crnoj Gori, iako se u Pljevljima govorilo da je krenuo u pohod da bi sprečio upad šaranskih ustanika na teritoriju pljevaljskog mudirluka. Alajbegović je pod svojom komandom imao oko 1000 bašibozuka, nekoliko četa regularne vojske i „nešto mobilisanih hrišćana“ koji su, kako navodi Žarko Šćepanović, bili komordžije, dok je protiv sebe imao jezero-šaranski odred od oko 400 ljudi.

U sastavu ustaničkih snaga nalazili su se istaknuti hajdučki harambaša Mićo Glušćević (iz Kamene Gore) sa izvesnim brojem hajduka sa prostora između Tare i Lima. Ne pretpostavljajući, uopšte, da se ustaničke snage nalaze na ovome terenu, posle odlaska Novice Cerovića, pljevaljski kajmakam je zalogorio u selu Rudanca, našavši se u potpunom okruženju ustanika. Poraz je bio katastrofalan. Ne samo da je glavu izgubio Ibrahim-beg, kao komandant, nego i veliki deo njegovog odreda (prema izveštaju koji su stigli do ruskog konzula u Dubrovniku „jedva ako se spasila polovina čitavog Ibrahim-begovog odreda“). Istoričar Branko Pavićević smatra da u svim izvorima „broj turskih gubitaka u boju na Rudancima očevidno je pretjeran“. Ustanici su imali 60 mrtvih, a među njima je bio i hrabri harambaša Mićo Gluščević. Zaplenjen je veliki ratni materijal, a jedan zaplenjeni jahaći konj upućen je na poklon crnogorskom knezu Nikoli. Posle pogibije Ibrahim-bega, Omer-paša Latas naredio je da ćehaja sarajevskog valije, Mustafa-paša, sa 500 vojnika iz Glasinca, privremeno preuzme položaj pljevaljskog kajmakama i komandanta pljevaljskog garnizona.

Pokušaji administrativnih i društvenih reformi: prvi turski popisi stanovništva

Istorija Pljevalja ne može se dovoljno objasniti i razumeti bez poznavanja širih prilika koje se uvek prelamaju kroz pljevaljsku istoriju. Naročito od druge polovine XIX veka, kada dolazi do snažnog političkog, privrednog i kulturnog prodora zapadnih sila na Balkan i u Osmansko carstvo u celini. Posle Krimskog rata i Pariskog mira (1856), kojim je dotadašnji ruski protektorat nad pravoslavnim hrišćanima u Osmanskom carstvu zamenjen kolektivnim protektoratom zapadnih sila, međunarodno prisustvo u Turskoj, u svim vidovima, jačalo je iz dana u dan. Skoro sve velike sile otvaraju svoje konzulate i konzularne agencije u Bosni i Hercegovini, a u nekima od njih, kao na primer austrij- skom, sede uglavnom oficiri. Austrija je otvorila generalni konzulat u Travniku (1850), koji je ubrzo sa premeštanjem sedišta vilajeta prenet u Sarajevo. Zatim vicekonzulat u Mostaru (1851) i konzularne agencije u Banja  Luci (1852), Livnu  (1853), a kasnije i u Tuzli. Francuska je otvorila konzulat u Sarajevu 1853. godine.

Već tokom 1853. Austrija je uputila i posebne emisare – oficire, očigledno sa osnovnim zadatkom da prouče Bosnu i Hercegovinu vojno-strategijski i obaveštajno. Bili su to kapetan Milošević, pukovnik Đorđe Stratimirović, potpukovnik Vagner, i general-major Majerhofer. Ubrzo se otvaraju i konzulati Rusije u Sarajevu (1856), a kasnije i Mostaru (1858), Engleske (1856), Pruske (1861), Italije (1863). Konzuli i konzularni činovnici, naročito oficiri, putuju i opisuju ove pokrajine, a povećava se i broj stranih putnika i putopisaca koji objavljuju svoje beleške o ovim zemljama. U tim delima nalaze se i korisne beleške o Pljevljima i okolini, o političkim, socijalnim i kulturnim prilikama.

Od sredine XIX veka imamo prve pouzdanije podatke o stanovništvu Pljevalja i okoline. Prvi službeni popis izvršen je 1851. godine, za vreme Omer- paše Latasa, i njime je obuhvaćen samo broj kuća i muških glava. Đorđe Pejanović je u knjizi Stanovni– štvo Bosne i Hercegovine izvršio detaljnu analizu ovog popisa, upoređujući ga sa proračunima drugih istraživača, u prvom redu čuvenog nemačkog kartografa Hajnriha Kiperta i ruskog konzula u Sarajevu Aleksandra Giljferdinga. Na osnovu svih tih podataka Pejanović je došao do zaključka da je oko 1851. godine, u celoj tadašnjoj Bosni i Hercegovini (kojoj je pripadao i pljevaljski kraj), bilo oko 1.077.956 duša (ukupno stanovnika) i to: pravoslavnih 485.800 (45%), musli- mana oko 402.500 (37,50%), katolika oko 178.200 (16,50%), Cigana 9.286 (0,8%) i Jevreja 2.170 (0,20%).111 Jeromonah Nićifor Dučić objavio je u Sankt Peterburgu 1859. godine, u zborniku Bosna, Hercegovina i Stara Srbije (na ruskom), koji je sastavio A.F. Giljferding, statističke podatke iz turskog popisa 1851 o trebinjskom, prijepoljskom, pljevaljskom i nevesinjskom kadiluku.

Podaci o teritoriji današnje pljevaljske opštine nisu potpuni, jer su Pljevlja zajedno sa Kolašinom i Drobnjacima činila jedan kadiluk, a Dučić je doneo podatke o selima iz bliže okoline Pljevalja i nije dao podatke za sela koja su pripadala Donjem Kolašinu. Pored toga, neka današnja pljevaljska sela pripadala su prijepoljskom kadiluku. Prema ovim podacima, u pljevaljskom kadiluku (bez Kolašina) bio je ukupno 781 dom sa 2.845 muških glava muslimanskih, i 967 domova i 3.760 hrišćanskih muških glava. U celom Kolašinu (čiji je jedan manji deo činio pljevaljski deo Donjeg Kolašina) bilo je 1.039 domova i 2.570 glava musli- manskih, i 546 domova i 1.688 glava hrišćanskih. Kako se brzo menjala verska struktura stanovništva između Tare i Lima, vrlo uverljivo svedoči Tanasije Pejatović u svojoj pomenutoj studiji, ističući da „stari ljudi vele da pre 200 godina u Kolašinu i Kričku nije bilo ni tri kuće muhamedanske“. Od nasilja koja su vremenom postajala sve veća, pravoslavni Srbi su se spasavali islamizacijom, jer „češće je trebalo ili se turčiti, ili napuštati ognjište i bežati daleko od njega“.

Dževdet-pašina misija u Pljevljima (1864)

Radi uvođenja reda u udaljenim provincijama i suzbijanja plime korupcije i zloupotreba, sultan Abdul Azis započeo je slanje posebnih izaslanika u pojedine provincije, da bi se videlo kako se u njima sprovode reforme. U Bosnu i Hercegovinu je 1863. stigao Dževdet- efendija, zapravo Ahmed Dževdet-paša (1823-1895), turski državnik i istoričar. Njegov sekretar bio je Pasko Vasa-efendija, poreklom Arbanas, koji je ostavio zanimljive podatke o misiji Dževdet-efendije.

Deo zapisa odnosi se i na prilike u Pljevljima. U Hercegovini, beleži Vaso-efendija, samo su muslimani vlasnici imanja, dok hrišćani ne poseduju zemlju. Age i begovi, kao vlasnici zemlje, nastavili su „pod izgovorom starih privilegija“ da drže „svoj nezakoniti položaj“, preopterećujući kmetove „celokupnim porezom koji pada na zemlje koje oni obrađuju, a oni sami od toga su plaćali samo vrlo neznatan deo na vrednost dobara koja su posedovali u gradovima svog sedišta“. Pravoslavni i katolici dobili su pravo da grade nove crkve i popravljaju stare. Dževdet-efendija obišao je skoro sve krajeve Bosne i Hercegovine, i sve varoši i gradove, a naredio je generalu Mahmud-paši da povrati Kolašin u turske ruke, čime se muslimansko stanovništvo vratilo u svoje kuće i na svoja imanja. Njegova misija trajala je ukupno 18 meseci.

Dževdet-efendija je sa pratnjom boravio u Pljevljima mesec dana, i to sredinom 1864. godine. Iz Sarajeva je krenuo na put 26. maja, radi pregleda sandžaka Pljevlje „čija je rđava uprava izazvala mnogo žalbi od strane naroda“, jer su računi Pljevalja nađeni „okaljani krađom i rasipništvom“. U Pljevljima je, piše Vaso- efendija, „državna uprava bila zaista u žalosnom stanju“, što je jasno iz sledećih zapisa sekretara misije: „Kajmakam i svi ostali činovnici primali su mito, činili pronevere i istovremeno nemilice trošili državni novac. Narod je trpeo mnoga zlostavljanja od strane činovnika. Mudir iz Kolašina je unapred uzeo dvostruki porez. Malmudin (finansijski upravnik) ukrao je vladi svotu od 200.000 pjastera, ne računajući namirnice i municiju koja je iščezla za vreme rata sa Crnom Gorom. Najzad, u upravi ovog sandžaka našao se deficit od gotovo milion pjastera“. Stanovništvo je potraživalo dosta velike svote „za neplaćeni prenos“ i žalilo se na druge nepravde zbog podmitljivosti državnih činovnika. Vaso-efendija beleži da su kajmakam Pljevalja, dva mudira i kadija iz Kolašina smenjeni i optuženi, a njihova imanja prodata na javnoj licitaciji radi naplate njihovih dugova. Više domaćih begova koji su počinili zloupotrebe i utvrđeno je da su krivi, „bili su zatvoreni i morali su vratiti nepravedno stečen novac“. Da li je sve ovako bilo, moglo bi se znati tek nakon uvida u sve papire Dževdet- efendije.

Pljevlja u srpskim nacionalnim planovima

Nasuprot težnjama tanzimatskih turskih vođa, da se postepenim reformama i izjednačavanjem podanika svih vera, jačaju osećaji pripadnosti osmanskoj državnoj ideji, kod hrišćanskih naroda jača nacionalna svest, dobrim delom i pod uticajem evropskih nacionalnih pokreta, naročito nemačkog i italijanskog. Pljevaljsko građanstvo, naročito pljevaljski trgovci, sveštenstvo i monaštvo, ali i seljaštvo kao najbrojniji sloj, učestvuju u srpskom nacionalnom pokretu, prihvatajući ideju oslobođenja i ujedinjenja u jedinstvenu srpsku nacionalnu državu. Glavni oslonac nacionalnog rada nalazio se u Srbiji i Beogradu kao glavnom centru, a tek od kraja XIX veka Crna Gora pokušava na organizovaniji način da ostvari uticaj u pograničnim selima na desnoj obali Tare – od Vaškova do Ograđenice. U Beogradu se 1847. osniva rodoljubivo i borbeno omladinsko književno društvo Družina mladeži srpske, koje je bilo preteča Ujedinjene omladine srpske (1866). Družina je održavala veze sa đačkim družinama u svim razvijenijim srpskim sredinama. Novosadski list Srbski dnevnik, koji je 1852. pokrenuo Danilo Medaković, veoma živo je pratio prilike u Hercegovini, Bosni, Crnoj Gori i Staroj Srbiji. U njemu ima dosta vesti i o Pljevljima. Poznati nacionalni ideolog Svetozar Miletić objavio je u ovom listu, početkom 1861, članak o srpskim težnjama, šaljući na kraju mudre poruke: „Srbi, budimo sebi verni; protiv sile i vremena nikud nikamo; zato budimo strpljivi (…) ali svakako budimo uvereni da će doći i naše vreme. Bog naš, koji je Crnu Goru sačuvao, koji je Srbiju posle četiri stotine godina vaskrsao, koji je srca Zmaj-Despota Vuka, kneza Pavla Jakšića, braće Bakića, Manastirlije i stotine iljada srpski junaka okrepio – on je još živ, on će i nas sačuvati“.   U Sarajevu se 1866. osniva Društvo srbske omladine, „po svoj prilici tajno“ – kaže Skerlić, a Vasa Pelagić osniva na Cetinju 1872. bogoslovsku družinu Crnogorski borac. U Novom Sadu se 1866. stvara Ujedinjena omladina srpska, koju je tadašnji cetinjski arhimandrit Nićifor Dučić blagoslovio kao „uzvišeno preduzeće omladine“. Na skupštini omladine u Vršcu, avgusta 1871, za predsednika je izabran crnogorski vojvoda Mašo Vrbica.

Pošto je mađarska vlada zabranila rad Omladine, jer je smatrala da u njoj mogu delovati samo Srbi iz Austro-Ugarske, omladinski rad je prenet u Crnu Goru. Arhimandrit Vasa Pelagić organizuje tokom 1871. omladinske odbore „i preko pouzdanih ljudi obilno rastura omladinske knjige i patriotske proglase“, po Skadru, Podgorici, u Beranama, Gusinju, Pljevljima, Bijelom Polju, Peći i Foči.

Tokom 1871. godine Cetinje je postalo središte organizovanja srpskog omladinskog patriotskog delovanja. Na Cetinju su 1871. boravili Laza Kostić i Miša Dimitrijević, predsednik i sekretar Godišnjeg omladinskog odbora, zvanično radi krštenja crnogorskog prestolonaslednika. Tom prilikom su, zajedno sa Mašom Vrbicom, „skrojili plan kako da se izvede revolucionarno delo oslobođenja i ujedinjenja srpstva“.

Pored Kostića, Dimitrijevića i Pelagića, na Cetinje su stigli i Milan Kujundžić, Đoka Vlajković i Kosta Ugrinić iz Vojne granice. U crnogorskoj prestonici je tada, 1871, osnovana Družina za ujedinjenje i oslobođenje srpsko, i izrađen njen statut. Na početku statuta se kaže da „Srbi iz sviju krajeva, oduševljeni za oslobođenje i ujedinjenje srpskih zemalja, sastavljaju družinu kojoj je zadatak da upotrebi sva moguća sredstva, te da se što skorije svi srpski krajevi oslobode od tuđeg gospodstva, i ujedine u jednu državu“. Pored pomenutih ličnosti, i Maša Vrbice kao domaćina, u Družinu su ušli i Jovan Sundečić, knez Dedo Janković (Ilija grof Janković), konte Đorđe Vojnović, prof. Luka Zore, Krsto Kulišić, Jovo Erceg Skobla i Simo Popović. Učesnicima skupa na Cetinju knez Nikola je rekao „da deli njihove poglede na budućnost, ali ako žele da s njim sačuvaju dobre odnose, neka ga ostave da u politici sam slobodno deluje i neka napuste socijalna i druga pitanja“. Pelagić je na Cetinju objavio knjižicu U amanet Srbinu i Srpkinji. Već tokom šezdesetih godina na srpskoj nacionalnoj i političkoj sceni pojavljuju se znaci dinastičkog rivalstva, što će se tokom narednih decenija prelamati i kroz zbivanja na prostoru Pljevalja. Sav javni i kulturni život Srba, naročito među mlađim svetom, u znaku je nacionalne istorije, kosovskih tema i uopšte istorijskih motiva u poeziji i književnosti. Ustanak Luke Vukalovića u Hercegovini 1862. snažno je odjeknuo po svim srpskim pokrajinama. Kod mladih ljudi, tokom 60-tih godina, naročito je bio izražen romantičarski kult Crne Gore. Bila je to isuviše idealizovana, romantičarska i nekritička slika Crne Gore, koja je u očima mladih Srba, naročito u Vojvodini, bila poetska, kršna, uvek pod oružjem i uvek u bojevima, „srpska Sparta“.

Sva ova književna i nacionalna društva i udruženja širom srpskih zemalja delovala su u relativno uskom krugu ljudi, ali su nesumnjivo doprinela negovanju i jačanju misli o oslobođenju i ujedinjenju srpskog naroda. Posebnu ulogu imale su tajne nacionalne organizacije, koje su od sredine XIX veka stvorene uz pomoć vlade Srbije. Domet ovih organizacija nije bio naročito snažan, niti su uvek bile dovoljno organizovane, ali su svakako zaslužne za jačanje ideje, naročito u širim slojevima naroda, o potrebi opšteg srpskog ustanka koji bi doveo, pre svega, do oslobođenja Srba u pokrajinama Osmanskog carstva. Vodeći čovek ovog tajnog nacionalnog pokreta bio je Ilija Garašanin, koji je još od 1845. održavao veze sa uglednijim ljudima iz svih okolnih pokrajina, obaveštavao se o tamošnjim prilikama i davao uputstva šta bi trebalo raditi. U Hercegovini je naročito održavao veze sa mostarskim trgovcima, a svakako i sa trgovcima drugih hercegovačkih gradova. Njegovi glavni saradnici na ovome poslu bili su Jovan Marinović, Tomo Kovačević i Matija Ban. Svi zajedno su održavali žive veze sa dubrovačkim protom Đorđem Nikolajevićem (1807-1896), koji je imao vrlo razgranate veze sa ljudima iz cele Hercegovine. Dobru saradnju imali su i sa hercegovačkim arhimandritom Joanikijem Pamučinom, koji je od 1835. živeo stalno u Mostaru, u krugu vladike Josifa. Ruski konzul Giljferding zabeležio je o njemu da ga sva Hercegovina zna i poštuje, i naziva ga „narodni čovjek“.

Početak planskog rada iz Beograda označio je Ustav političke propagande imajući se voditi u zemljama Slaveno-turskim, po kome se počelo raditi od 1. juna 1849. Plan su sačinili Marinović, Kovačević i Ban, svakako „po sporazumu, uputstvima i pristanku Ilije Garašanina“, koji je tada bio ministar unutrašnjih dela Srbije. Zanimljivo je da su i Tomo Kovačević i Matija Ban bili katolici, i da je Kovačević obrazovan za fratra na Peštanskom univerzitetu. Cilj ovoga pokreta bio je pripremanje i organizovanje „svestranog i jednovremenog ustanka na oružje“ srpskog naroda za oslobođenje od turske vlasti, a sačinjena je istovremeno i prilično čvrsta struktura organizacije po pokrajinama. U celom poslu veoma se računalo na blisku saradnju sa crnogor- skim vladikom Petrom II. Garašanin je planom za 1848. preporučivao svojim agentima da utiču na „hristijane i Turke“ (domaće muslimane), da se između sebe što bolje slože, protiv Osmanlija, a „Turke naročito treba uveravati da će im vera i njihovi familijarni običaji biti poštovani od Srba, kao što to njini najstariji običaji i zaslužuju“. Srpska vlada i srpske nacionalne organizacije shvatali su potrebu saradnje sa muslimanskim stanovništvom Bosne i Hercegovine, čija je podrška bila važna posebno u trenutku oslobo- đenja ovih oblasti. Naročito je Garašanin shvatao važnost  izmirenja hrišćana i muslimana i iskreno preporučivao Miću Ljubibratiću da radi na tome u Hercegovini. Ljubibratić je 1874. bio ostvario neku vrstu sporazuma preko Muhamed-bega Sandžaktarbegovića iz Stoca, i Amzi-bega Rizvanbegovića i njegovog sina (koji je živeo u Sarajevu), ali u Beogradu, posle pada Garaša- ninovog (1867) i smrti kneza Mihaila (1868), više nisu pokazivali mnogo interesa za ovu vrstu rada.

 Nema dovoljno izvora koji bi posvedočili ko su bili glavni saradnici Garašaninove organizacije u Pljevljima, sredinom XIX veka. Izvesni Adži Jevto iz Pljevalja bio je 1844. godine „jedan od istaknutijih zaverenika u Hercegovini“.  Moguće je da je to Jevto Radović, predak Radovića. Krajem 1852. iz Pljevalja se pismom Tomi Kovačeviću javlja sveštenik Nikola Popović. Krajem 60-tih i početkom 70-tih godina XIX veka stanje u pljevaljskom kraju bilo je haotično, sa puno hajdučije i nasilja. Prema jednom vojnoobaveštajnom izveštaju iz 1865. naslovljenim Tursko vojničko stanje u Bosni, Hercegovini, Bugarskoj i Srbiji 1865. g. Turci su u Pljevljima (Hercegovina) imali skoro najmanje vojnika od svih hercegovačkih gradova: „Taslidža – nizama i infanterije 632, topdžija 28, svega vojnika 660, topova – 4 poljska topa, sanduka džebane – za topove 102, za puške 293, raznih đuleta 2.119, trnokopa, lopata i sekira – 563“. U Kolašinu je, na primer, bilo 2005 vojnika,  u  Mostaru  1.149,  u  Gacku  863,  u  Nikšiću  s kulama 859. U Pljevljima nije bilo bašibozuka, dok je u Trebinju bilo 1.200 vojnika. Sa srpske strane, prave se planovi i organizuju tajne čete za dizanje opšteg ustanka protiv Turaka. Tako je to trajalo iz godine u godinu, sve do izbijanja ustanka u Hercegovini 1875. godine. Ratne planove u Beogradu, u kojima se uvek računa na podršku ustaničkih i hajdučkih vođa u okolnim srpskim pokrajinama, pravili su uglavnom Niko Jokanović, zvani Okan, bivši austrijski oficir Antonije Orešković i Hercegovac Mićo Ljubibratić. Okan je bio bivši sarajevski trgovac koji je izbegao u Srbiju 1859. Govorilo se da je istovremeno bio i austrijski agent, uz prećutnu saglasnost srpskih vlasti. U opširnom planu o organizovanju i podizanju ustanka u Bosni i Hercegovini Okan je predviđao da se u pitanjima Hercegovine mora ostvariti tesna saradnja sa knezom Nikolom. U tački 11. svoga plana iz 1868. godine iznet je deo operacija koji se ticao pljevaljskog kraja. Planom je bilo predviđeno da iz Srbije, kod Mokre Gore, granicu pređe „jaka četa od 600 momaka“, od koje polovina da pređe Drinu ispod Višegrada, pa glavnim drumom da prodire put Rogatice i Mokrog ka Sarajevu, usput dižući narod; druga polovina obišavši Višegrad, takođe, trebalo bi da pređe Lim, uzbuni pljevaljsku i čajničku nahiju, i, ako uzmogne, što pre pređe Drinu kod Goražda, zauzme ovu varošicu i sjedinivši se u Ranjenu s Hercegovcima nastupa dalje ka Sarajevu. „Uz ove čete da se pridodadu vrlo poznati junak Marinko Leovac i vrlo valjani pop Josif.“

U izmenjenom planu koji je Okan dostavio Ristiću avgusta 1870. predvideo je da se deo odreda, koji će operisati u pravcu Goražda, poveća na oko 1000 vojnika lake pešadije. U Užicu se već od ranije nalazila grupa hercegovačkih vođa i harambaša, koji su preko načelnika užičkog okruga Stanoja  Simića primali novac za izdržavanje, upućen od strane Ministarstva inostranih dela. Pomoć su primali u dukatima. Na spiskovima se nalaze Marinko Leovac, Jovan Gluščević, Vuk Jovović, Okica Vidaković, Ivan Krćanin, Milovan Gluščević, Đuro Gluščević, Pero Vasović i Jovan Vasović. Među glavnim ljudima nacionalnog rada u Bosni i Hercegovini, koji su održavali veze sa Namesništvom u Beogradu, pre svega sa Jovanom Ristićem, bili su Teofil (Bogoljub) Petranović, Vaso Pelagić, Sava Kosanović i još nekoliko njihovih saradnika. Petranović je bio rodom iz Drniša, a za učitelja u srpskoj školi u Sarajevu došao je 1862, gde je bio i upravitelj 1865-1869. Ovi ljudi su održavali veze sa mnogim uglednim seljacima i seljačkim prvacima u Bosni i Hercegovini. Petranović je septembra 1869. proteran iz Sarajeva, a pri odlasku iz Bosne predao je arhimandritu Savi Kosanoviću „tajnu bukvicu“ kojom se služio u prepisci sa Oreškovićem i Nikom Jokanovićem. Kosanović je 1871. objavio vrlo lep i koristan rad Srpske starine u Bosni, koji je očigledno proistekao iz njegovog nacionalnog rada, što se uostalom nazire i iz njegovih reči na početku članka: „Pre nekog vremena, o raspustu školskom, putovao sam iz Sarajeva do u Vraneš okružja kolašinskog, najviše radi promjene vazduha, kojom prilikom svraćao sam u neke crkve i manastire od kojih su mnoge porušene i zapuštene, te uzgredno u tom putovanju pribilježio sam neke starine i zapise, a nešto sam i docnije na mjestu prikupio“. Krajem 1869. Bogoljub Petranović je u Beogradu podneo namesniku Jovanu Ristiću detaljan izveštaj o političkom radu u Bosni i spisak „ustalaca narodnih“, preko kojih su spremljene narodne čete. Pored ostalih, na spisku se nalaze proto Vule Gospić iz Pljevalja, Aćim Veseličić iz Prijepolja i pop Risto iz manastira Mileševe. Petranović piše da je Sava Kosanović bio glavni za održavanje odnosa sa seljacima, a da su on i Kosanović podneli, preko ruskog konzulata u Sarajevu, predlog da se otvori 20 novih škola u Bosni (na svaku po 50 dukata godišnje). Taj predlog je navodno bio prihvaćen od strane Petrogradskog dobrotvornog komiteta. Na čelu ovog komiteta nalazio se jedno vreme A.F.Giljferding, a među uglednim članovima bio je i pisac Fjodor M. Dostojevski.

Anarhija i nasilje. Pljevaljske ustaničke vođe i hajdučke harambaše

U Srbiji su pažljivo prikupljana obaveštenja o turskim vojnim snagama u susednim pokrajinama. To je bio deo opštih priprema za dizanje ustanka. Oktobra 1870, užički okružni načelnik Stanoje Simić, izvestio je Ministarstvo inostranih dela da u Pljevljima, Prijepolju i Bijelom Polju ima po dva buljuka turskih vojnika, dakle po dve stotine ljudi.  Radi što boljih priprema opšteg ustanka u okolnim pokrajinama, srpska vlada je, kao što je već izneto, finansirala više uglednih narodnih vođa i hajdučkih harambaša iz Bosne i Hercegovine, koji su negde od 1866. pa do 1875, a neki i posle 1878, živeli u više gradova Srbije. Prvaci iz istočne Hercegovine bili su koncentrisani u Užicu. Iz pljevaljskog kraja i okoline u Užicu se nalaze Marinko Leovac, Jovan Gluščević, Vuk Jolović, Ninko Koldžija, Ivan Krćanin, Milovan Glušćević, Đuro Gluščević, zatim Pivljani Žarko Lješević i Jovan Kulić, a tu si i Okica Vidaković i Jovan i Pero Vasović. Marinko Leovac je rođen u Krćama 1821, iako je poreklom iz porodice Mijatovića iz Podgore, odakle su usled turskog nasilja došli u Krće. Četovao je dugo sa Mićom i Jovanom Gluščevićem, da bi posle Mićove pogibije prešao sa Jovanom u Užice, 1866. Vuk Jolović je bio rodom iz Crljenica. Jovan Gluščević (brat Mićov) rođen je u Kamenoj Gori 1821. Poznati hajdučki harambaša u Potarju i Polimlju bio je Ristan Šarac, rodom iz Mataruga, jedan od uglednih vođa bio je i pop Josif Popović iz Babina. Svi su oni sa hajdučkim četama pravili zasede i napadali lokalne nasilnike na drumovima i po selima. Zbog opasnosti od progona iz Pljevalja je u Užice prebegao i trgovac Sredoje Marković Ćuzo. Sve pomenute izbeglice i četovođe održavaju u Srbiji vezu sa Mihailom Mićom Ljubibratićem i arhimandritom Nićiforom Dučićem.

Krajem avgusta 1872. godine u Beogradu je održan skup Hercegovaca. Pored Ljubibratića i Dučića tu su bili i vojvoda Žarko Lješević, kapetan Okica Kaljević, narednik Stevan Zimonjić, Marinko Leovac, Jovan Gluščević i Zelen Kulić. Položili su zakletvu da će podići ustanak u Hercegovini 1873. godine obavezujući se da će složno i hrabro da „počnu na oslobođenju i ujedinjenju srpskog naroda, te da ih nikakva sebična sila i korist neće od toga odvratiti“. Isto- vremeno pitaju srpsku vladu – hoće li 1873. zaratiti sa Turskom. Ovakvih i sličnih planova bilo je dosta tih godina: često su nerealni, precenjuju sopstvenu i potcenjuju snagu protivnika, a u velikoj meri su inspirisani od ruskih slovenofilskih komiteta čak i mimo zvanične ruske politike. Vlada Srbije je sa oprezom prihvatala ovakve inicijative, zazirući od rizika ili moguće tajne upletenosti neke od velikih sila, u prvom redu Austro-Ugarske. Jovan Ristić je 1875. bio za široku samoupravu Srba u Bosni i Hercegovini i Staroj Srbiji. Polazna osnova toga predloga u 24 tačke (za koji je tvrdio da ga knez Milan nije odobrio) bila je– da narod u ovim pokrajinama želi da se ujedini sa Srbijom, a odustaće od svoje namere ukoliko mu se obezbedi opštinska, nahijska i crveno-školska samouprava koju će garantovati pet velikih evropskih sila potpisnica Pariskog mira (1856).

Krajem 60-tih i početkom 70-tih godina XIX veka, vesti iz pljevaljskog kraja izgledaju kao uzbudljiva kriminalna hronika. Srpsko seosko ali i varoško stanovništvo Pljevalja i okoline izloženo je raznim vrstama nasilja muslimanskih odmetnika, a ponekad i predstavnika vlasti. Novine Crnogorac, a potom Glas Crnogorca, pune su vesti o raznim vrstama nasilja i terora, što svedoči o opštoj anarhiji, nesigurnosti i nesposobnosti ili nespremnosti vlasti da se suoči sa sveopštom anarhijom. Ima verovatno u tim dopisima ponekad i preterivanja u ocenama, ali su činjenice nesumnjivo uverljive i tačne. Inače, rubrika sa dopisima uvek nosi naslov Iz Hercegovine. U raznim vrstama nasilja prednjače Avdi Boko sa Usovićima, Ćor Gano Micanović i Mehmed Korjenić, zvani Đerđelez. Početkom juna 1871. Avdi Boko sa svojom hajdučkom družinom napao je na torove nekog Čabarkape, čije se ime ne pominje, ali se kaže da je „Srbin iz sela Krupice, iz kadiluka pljevaljskog, čovjek dosta imovit“. On je ležao među stokom kada su Turci napali torove i uspeo je „malom puškom“ da ubije sinovca Avdi Boke i da mu odseče glavu. Zaptije su iste noći uhapsile Čabarkapu i odvele u Pljevlja, a potom u Sjenicu, u tamošnju tamnicu, dok „njegovo sve Turci opljačkaju i pokupe po kući, i stoku oćeraju, a jadna familija Čabarkapa ostane bez ništa“. U porodičnoj tradiciji se kaže da je reč o Nikoli. Tokom juna 1871. stižu vesti o napadu „Turaka“ iz Lever Tare, na Vasa Robovića iz Pljevalja, u Kraljevoj Gori, baš pod karaulom, kojom prilikom je teško ranjen. Tih dana je, takođe u Kraljevoj Gori, ubijen kiridžija Nikola Abazović, a u Pljevljima je ubijen Milovan Cupara i prebijen Mile Šećer kome je oteto 50 dukata. Turske vlasti, kaže se, obećavaju istragu, ali sve ostaje na rečima jer kajmakam Sali-beg ne obraća pažnju na to. Juna 1871. Muhamed Selmanović, sin Sulejman- bega Selmanovića, napao je popa crkve na Ilinom Brdu, Rista Milaka: prvo je pokušao da uđe s konjem u crkvu, a onda je pokušao kocem da ubije popa. Dosta žalbi odnosi se na „Turke Kolašince“, koji „danas javno biju, kradu, otimaju, prijete“. Krajem juna iste godine ubili su Antonija Janjuša u vodenici, a početkom jula, u selu Maoču, unuk Feta Micanovića ubio je u vodenici Rista Čančulu. Oktobra te godine Kolašinci su ubili Bogdana Bujaka iz Maoča, takođe u vodenici, a u Matarugama je ubijen Nikola Veseličić, rođak Aćima Veseličića iz Prijepolja.  Krajem te godine dopisnik javlja da je u Pljevlja („ima 120 kuća srpskijeh, a 650 turskijeh“) stigao tabor nizama i da je „pao“ u kuće hrišćanske. Pokušali su da opljačkaju manastir Svetu Trojicu.

U proleće 1873. godine Avdi Boko, sa 20 Usovića („biju i sijeku Srbe, pljačkaju konje, volove, krave“) ubio je dva Boškovića („pred kućnijem pragom posijeku“). Oni sebe nazivaju, kaže se u dopisu, „gazije Muhamedova Kurana“.  U Vranešu, krajem novembra iste godine, Kaljići su ubili Petra Vlahovića, „a ženu mu uzmu i na silu poturče“; Kaljići su na silu odveli kćer popa Lazara Ciparovića, Jelenu, „dijete od 13 godina“. Na sve žalbe, beleži dopisnik Crnogorca, „kajmakam i medžlisi“ govore: „Javaš rajo, javaš, sve će biti inšala“. Dopisnik na kraju zaključuje: „Samo je jedan Sulejman-beg Selmanović, medžlis, koji pravdu ljubi. Kuća Selmanovića vazda se dobro odlikovala od drugijeh. Da su svi Turci kao Selmanovići ne bi zbog nepravde hrišćani trpili, kao što trpe“. Ima takođe dosta vesti i o globama koje nad narodom čini vladika hercegovački (grčki Fanariot), ali i domaći sveštenici. Za popa Laza Šiljka iz Poblaća kaže se da uzima „za podušje domaćina vola, a domaćice kravu, a ko nema, tome neće groba opojati. Koliko je tako nekrštene djece umrlo, jer ima sirotinje koja ne može dati kravu ili june“.

PLJEVLJA U SRPSKOM OSLOBODILAČKOM POKRETU 1875 – 1878.

Anarhično stanje, nasilja, izrazito nepovoljni agrarni i društveni položaj seljaka hrišćana, njihova vezanost feudalnim odnosom i potpuna zavisnost od zemljoposednika, nasilje zakupaca desetine i njeno stalno povećavanje – određivali su ukupan socijalni i društveni položaj seljaka u osmanskom društvu. Ustanci u Bosni i Hercegovini, pokrenuti sredinom 1875., odjeknuli su snažno i u Pljevljima i pljevaljskom kraju. Vođe i organizatori ustaničkog pokreta bili su arhimandrit Sv. Trojice Pahomije, Mitar Robović, trgovac, Petar Marić iz Vijenca, pop Novak Starčević iz Ograđenice, Filip Vojinović iz Višnjice, sveštenici Josif Popović i Stevan Janjušević iz Babina, hajdučke vođe Ninko Koldžija iz Krnjače i Mile Komarica iz Bučja. Okolnosti koje su dovele do ustanaka u ovim pokrajinama gotovo ni u čemu se nisu razlikovale od stanja u pljevaljskom kraju. U nauci nije do kraja osvetljena uloga spoljnog faktora, na prvom mestu Austro- Ugarske, u tajnom inspirisanju ustanaka radi otvaranja veće krize koja bi se završila davanjem mandata Monarhiji da „zavede red“ u ovim pokrajinama. Ljudi na terenu, izloženi svakodnevnim nevoljama, verovatno nisu mnogo razmišljali o takvim međunarodnim posledicama događaja.

Ustanci su po svemu sudeći više zatekli vladu u Beogradu nego crnogorskog kneza Nikolu. Međutim, pljevaljske hajdučke i nacionalne vođe koje su radile na ustanku bile su u Srbiji, uglavnom u Užicu. Knez Nikola je još u martu 1875, nekoliko meseci pre izbijanja ustanaka, zaključio da događaje treba pažljivo pratiti „i u pogodnom trenutku stvar ustanka uzeti u svoje ruke“. Već je pripremao svoje izaslanike sa zadatkom da se približe Tari i organizuju „četice“ koje bi napadale muslimanska sela i tursku vojsku.  U Dobrilovinu je krajem juna poslao Vukašina Baša Božovića, a u Jezera serdara Jola Piletića, koga je ubrzo zamenio Bajom Boškovićem. Serdaru Piletiću je dat nalog „da s Joksimom Kneževićem, Živkom Šibalijom i Lazarom Boškovićem dignu bunu na desnoj obali Tare koliko dublje uzmognu“. Stalnim sukobima sa jakim muslimanskim bratstvima u Gornjem Potarju – Kaljićima, Mušovićima i Mekićima, i Micanovićima i Đurđevićima u pljevaljskom kraju otvoren je dugi i iscrpljujući front oko Tare (ustanici iz Prenćana su se sa porodicama i pokretnom imovinom prebacili u Jezera i Šarance). Ustanička aktivnost podstaknuta sa Cetinja zahvatila je uglavnom sela desne obale Tare – Prošćenje, Barice, Vaškovo, Prenćane, Ograđenicu, Bobovo i Slatinu. Tokom avgusta 1875. ustanici iz Jezera i Šaranaca napadali su na Ograđenicu, Meštrevac, Slatinu i Bobovo. Sa njima su bili i lokalni ustanici kao Marko Tanjević i drugi. Na ovom prostoru nalazile su se turske karaule na Prijekom Dolu i iznad Donje Stubice, na Meštrevcu su bila „3 čardaka puna nizama“ (redovne vojske) dok je na prostoru Bobova logorovalo nekoliko tabora nizama. Na početku ustaničkog pokreta uočava se međusobna surevnjivost dva srpska državotvorna centa – Cetinja i Beograda, naročito izražena kod crnogorskog kneza Nikole. Već 1. avgusta sa Cetinja se zahteva da se Šaranci i Jezerci pridruže ustanicima i opkole Pljevlja, dok je 11. avgusta Jolu Piletiću i Novici Ceroviću dat nalog „da odmah uzmu Pljevlja“. Smatrajući da bi neuspeh u napadu na Pljevlja izazvao demoralizaciju, preporučivala se opreznost u planiranju. Međutim, ukoliko bi se doznalo da je vojvoda Žarko Lješević iz pravca Užica prešao na tursku teritoriju, „napad na Pljevlja trebalo je odmah izvesti, makar i po cijenu većih žrtava i produžiti osvajanje sve do Lima“.

Tokom avgusta 1875 ustanički pokret zahvatio je ceo pljevaljski, prijepoljski, pribojski i novovaroški kraj koji su održavali veze sa ustaničkim vođama u Užicu. Na Ilindan 1875. u manastiru Banji kod Priboja arhimandrit Prokopije Bujišić, koji je bio u stalnoj vezi sa Gluščevićem, Lješevićem, Leovcem i drugima u Užicu, organizuje dogovor narodnih prvaka i sveštenika da se sa ustankom krene na Veliku Gospojinu. Prokopije Bujišić je rođen u Vrulji, 18. oktobra 1839. godine. Svetovno ime mu je bilo Jovan. Kao mladić je otišao u Sv. Trojicu pljevaljsku, tu je naučio da čita i piše, zatim je postao iskušenik, a 1866. godine rukopo- ložen je za jerođakona a potom jeromonaha. Godine 1870. proizveden je za igumana i arhimandrita manastira Banja. Na skupu u Banji  je usvojen Proglas, koji je napisao prota Milan Đurić iz Užica u kome se uočava i političko-diplomatska strana cele akcije, jer se ističe borba protiv „Osmanlija – Turaka“ i insistira na  narodu  „sve  tri  vjere“  i  na  slobodi  i  pravima „čitavog naroda“. U Proglasu se između ostalog kaže: „Svaka vjera, svačije pravo, obraz i imanje biće nam svetinja. Ko bude neprijatelj ovome ratu za slobodu, krstio se ili klanjao, glavom će kao izdajica svoga roda platiti. Zato ustajmo složno – na oružje sinovi Bosne, Hercegovine i Stare Srbije“. I sa crnogorske strane je bilo ideja o pridobijanju dela muslimanskog življa za ustanak. Ideja o saradnji sa domaćim muslimanima u borbi protiv Turaka nije bila nova, na njoj je još 1848. radio Ilija Garašanin, zatim knez Mihailo, Mićo Ljubibratić, Niko Okan. Događaji su, međutim, pokazali da „ta politika prema begovima nije bila lišena političke naivnosti“. Ipak, kada je reč o Pljevljima, u kasnijem periodu, primer Omer-bega Bajrovića pokazuje da ona nije bila sasvim bez odjeka.

Ustanak je bio planiran za Veliku Gospojinu jer su toga dana trebale da upadnu čete Jovana Gluščevića, Žarka Lješevića, Marinka Leovca i drugih. Vlada Srbije se držala obazrivo, upozorenja su stizala sa više strana. Knez Milan je 13. avgusta obavestio vladu da mu je ruski poslanik u Beču Novikov kazao „kako bi trebalo odma prestati sa daljim šiljanjem dobrovoljaca k ustancima“.  Međutim, ustanički val je do te mere zahvatio prostor između Pljevalja i Priboja da se nije dočekala ni Velika Gospojina, već su pod vođstvom prote Jevta Popovića i odmetnutih Babinaca uz pomoć okolnih sela – Zvjezda, Junčevića, Seljana, Jabuke, Kamene gore i Obardi napadnuti turska karaula i han na Jabuci, 12. avgusta 1875. Prekinut je turski telegraf Prijepolje-Pljevlja. Turske snage iz Pljevalja i Prijepolja krenule su u pomoć, ali su ustanici odbili napad. Ohrabreni prvim uspesima napali su i spalili han na Trlici, presekli telegraf i krenuli dublje u pljevaljski kraj sa namerom da uhvate vezu sa ustanicima preko Tare. Ceo ovaj pokret poznat je kao Babinska buna. Mitar Robović je predvodio jednu četu koja se kretala prema planini Kovaču, napao turske posade u Gotovuši i Boljanićima, a zatim se uputio prema Glibaćima u kojima  je  zapalio  tursku  žandarmerijsku  stanicu.

Ustanički pokret je zahvatio veliki broj sela pljevaljskog kraja. Krajem avgusta 1875. godine usledila je turska protivofanziva, naročito u pravcu Bobova i Ograđenice gde su bile koncentrisane jake ustaničke snage. Neki istraživači s pravom govore o Bobovskoj buni. Dve čete turske vojske koje su krenule u ovom pravcu predvodili su major Mahmud Bajrović i Mehmed-beg Selmanović. Posle njihovog neuspeha početkom septembra, na Bobovo, Ograđenicu i Meljak su krenule jače turske snage. U jednom klancu u Kakmužima  ustanici  pod vođstvom Milovana Stankovića, Mitra Robovića, Filipa Vojinovića i Živka Kušljevića napali su četu nizama pod komandom kapetana Hasan-bega koja je nosila trodnevno sledovanje za jedinice u Bobovu. Četa je potpuno razbijena a ustanici su zaplenili svu hranu i municiju. Veliki uspeh ustanika zabrinuo je tursku vlast i vojne komandante. Novopazarski mutesarif je javljao bosanskom valiji sredinom septembra 1875. da su ustanici „osnovali čete od 50 i 100 ljudi“, da u Prenćanima i Đurđevića Tari ima puno odmetnika, da je zbog ustanika u Kakmužima vojska u Bobovu u velikoj opasnosti i da u pljevaljskom kadiluku „samo pet-šest sela hrišćanskih nije se pobunilo“.  Nemiri su zahvatili i Krupice. Pred nasiljem domaćih muslimana Andrija Peruničić je ubio Muja Felaovića, a osveta je sa druge strane stigla starog Bogdana Peruničića. Mutesarif je upozoravao valiju na teško stanje u pljevaljskom kraju, tražeći da se hitno upute pojačanja u Pljevlja od najmanje dva bataljona vojske i 50 000 groša za hranu: „U okolini Pljevalja ustanici idu nesmetano i četiri došle čete sa pukovnikom Ahmed-begom jedva su dovoljne da osiguraju varoš Pljevlje. Kad se uzme u obzir da su ustanici uzeli važna mesta i da su borbeni, a kako su se pobunili svi hrišćani pa su njihove snage veće nego snage vojske i nedovoljno je vojske da ih razbije, iz dana u dan ustanici dobijaju veću snagu pa predstavljaju veliku opasnost“. Na čelu žilavog ustaničkog otpora Ograđenice, Bobova, Meljaka i okolnih sela stajale su četovođe Spasoje Jović, pop Novak Starčević, Milovan Stanković, Mitar Robović i Filip Jelovac.

Krajem septembra i početkom oktobra 1875. godine bolje organizovana i ojačana turska vojska krenula je u žestok obračun u dva pravca – prema Babinama i prema Tari. Turske trupe kretale su prema Babinama iz pravca Pljevalja i Vraneša. Žestoke borbe vodile su se oko Jabuke i Pobjenika. Zapaljena su sva sela od Trlice i Jabuke do Pobjenika, a buljuci stoke oterani su u Prijepolje i Pljevlja. Isti takav obračun vodio se i sa druge, hrišćanske strane. Babinska buna ugušena je na najsuroviji način. „Pobuna se završila na štetu pobunjenika – piše Tanasije Pejatović – i onda je nastalo pljačkanje i paljenje sela; narod se jatomice iseljavao u Srbiju i napuštao svoja ognjišta. Visoravan između Pljevaljskog polja i doline limske bila je gotovo pusta, a kuće popaljene i sa zemljom sravnjene“.  Sa druge strane, iz pravca Užica, na tursku teritoriju su krajem avgusta 1875. upale dobrovoljačke ustaničke čete predvođene Žarkom Lješevićem, Marinkom Leovcem, Jovanom Gluščevićem, Vukom Jolovićem i Ristom Mihailovićem. Početkom septembra, tačnije 3. septembra, zauzet je Priboj u kome su ustanici popalili kuće i džamije. Deo tih četa, u poteri za manjim turskim odeljenjima, zauzeo je mnoga sela do Pljevalja i Prijepolja. U žestokoj turskoj protivofanzivi krajem septembra Turci su palili sva sela od Sjenice i Nove Varoši do Priboja pa i manastir Banju. Ubijali su sve odrasle „a protina sina u Novoj Varoši živa oderaše“. Turske snage predvodili su brigadni general Mehmed Ali-paša i prištinski Osman-paša (ukupno oko 8 000 vojnika). S leve strane Lima, pored ostalih jedinica, napadala je i jedna četa nizama pod komandom kapetana prve klase Osman-efendije iz Pljevalja. Među ustaničkim četovođama u Užicu planiran je prodor prema Pljevljima, naročito nakon vesti tokom septembra i oktobra o borbama u pljevaljskom kraju. General Ranko Alimpić koji je 1875. radio na organizovanju dobrovoljačkih četa, a kasnije komandovao Drinskim korpusom 1876-1878.  godine, beleži da mu je Žarko Lješević govorio da bi valjalo udariti na Novu Varoš i ići dalje na Pljevlja. U izveštaju vladi o stanju prema Bosni i Hercegovini sredinom oktobra 1875. Alimpić ističe:„Ercegovci biju se oko Pljevalja i naša odevud pomoć bila bi vrlo značajna“.165 Većina četovođa je, piše Alimpić, da se pomogne braći koja biju boj s Turcima oko Pljevalja. On je posebno uočio Vuka Jolovića dajući slikovit portret njegove ličnosti: “Jedan između njih, koga svi smatraju kao najosudnijeg i najmudrijeg – Vuk Jolović, Treće čete starešina – Ercegovac iz Crljenica kod Pljevalja, a doseljenik u Užicu, oko 45 godina star, smeđ, ogrubeo od krasta, vidi se vrlo častan čovek i junak, valjan četovođa i meni se najviše dopada za četovanje. Malo govori, ali neizmerno vidi se odvažan. On se najviše držao u Turskoj i vidi se najviše žali što se nepuštaju u pomoć ostaloj braći Ercegovcima. On je i sam išao te Turke uhodio, pa mislim da bi se velika uspeha imalo kada bi se odovuda sad upalo i Pljevlju pošlo“.

Na drugoj strani fronta, prema Tari, turske snage (redovna vojska sastavljena od nizama i redife) predvodio je brigadni general Fuad-paša i pukovnik (miralaj) Salih-beg. Turske snage u Pljevljima ojačane su snagama iz Nove Varoši, Prijepolja i svih sela oko Prijepolja i Pljevalja. Na čelu bašibozuka nalazio se muftija  Vehbija  Šemsikadić.  Glavnina  na  čelu  sa generalom Fuad-pašom kretala se prema Prenćanima i Lever Tari, a desno krilo preko Kruševa ka Meljaku, Bobovu i Ograđenici. Potiskujući ustanike u ovim selima ovo krilo se postepeno povijalo prema Lever Tari. Na levoj strani, vojsci Fuad-paše sadejstvovali su kolašinski Turci i bašibozučki odredi Donjeg Kolašina. Oktobra 1875. godine na čelu ustaničkih četa na prostoru od Prošćenja do Krupica i Prenćana nalaze se Filip Galović iz Prošćenja, Savo Radojčić iz Dobrilovine, zatim Tanasije Bošković, Jakov i Vukosav Marković, Spasoje Vojinović, Perko Čabarkapa, pop Pero Peruničić, Božo Šestović i drugi. Sa lokalnim ustanicima se nalazilo i odeljenje ustanika iz Jezera i Šaranaca. Najžešća borba vođena je 24. i 25. oktobra na Prenćanima gde je bilo koncentrisano oko 800 ustanika. Ustanički otpor je skršen 25. oktobra kada je štiteći most na Tari poginuo i vojvoda Tripko Džaković, jedan od istaknutih vođa u Potarju. Ubrzo su potisnute i ustaničke snage u Vaškovu pod komandom Joksima Kneževića čime su praktično sve ustaničkesnage bile potisnute preko Tare. Turci su popalili Prenćane, Krupice, Barice i okolna sela a stanovništvo je pobeglo preko Tare u zbegove.  Prebegli su Peruničići, Čabarkape, Markovići, Vukovići, Rondovići, Kneževići i druge porodice. Popa Pera Peruničića Turci su ubili kasnije, 1890. godine.

Na drugoj strani, vodile su se takođe žestoke borbe između turske vojske i ustanika u selima oko Kraljeve gore i Ljubišnje. Najviše ustanika izginulo je na Prijekom Dolu, njih sedam, glave su svima odsečene, a još tri su poginula u Mekom dolu. Poginulo je i osam uskoka. Tada su poginuli i Mijailo i Milan Golubovići iz Bobova. Naročito žestok sukob desio se sa ustaničkom četom u Višnjici koju su predvodili Filip Vojinović i Milovan Stanković. U snažnom turskom jurišu poginulo je 16 ustanika na čelu sa Vojinovićem i Stankovićem. Mileta Vojinović beleži da je cela četa (preko 60) zanoćila kod Vojinovića na slavu, uoči Lučindana,  a napad se desio na sami Lučindan, 30. oktobra. U Pljevlja je odneto ukupno 18 posečenih glava. Turci su razorili selo Višnjicu i porodicu Vojinovića, a preostali članovi bratstva preselili su se u Prenćane. Preživelo stanovništvo ovih sela prebeglo je na levu obalu Tare, izloženo nesnosnim nevoljama zbog zime i velikih snegova. Time je bio slomljen veliki ustanički pokret 1875. u pljevaljskom kraju. Neki od ustanika i četovođa nastavili su kasnije borbe 1876. i 1877.

Prvih meseci 1876. godine Srbija i Crna Gora su se pripremale za rat protiv Turske. Početkom juna te godine u Veneciji je potpisan ugovor o savezu između dve države a zatim i vojna konvencija. Pored drugih odredaba članom 6 vojne konvencije postignut je dogovor o podeli sfera ratnih operacija. Ta linija je išla preko teritorije pljevaljskog kraja pravcem od Bijelog Polja na Stožer, zatim na planinu Ljubišnju do sastave Tare i Pive i dalje Drinom, s tim što je teritorija severno od ove linije pripadala sferi uticaja Srbije.

Juna 1876. godine u Užicu je obrazovan Dobrovaljački kor pod komandom arhimandrita Nićifora Dučića koji je imao zadatak da dejstvuje u pravcu zapadnog dela Stare Srbije, u okviru Javorske vojske. U koru se nalazilo više Pljevljaka, kao komandanata, komandira ili ustanika. Vuk Jolović je bio polubataljonski komandant u Prvom bataljonu. Arhimandrit Prokopije Bujišić bio je počasni komandant Trećeg bataljona dok je Marinko Leovac bio komandant polubataljona u Trećem bataljonu. Sredoje Marković Ćuzo iz Pljevalja bio je komandir jedne od dobrovoljačkih četa kao i Ninko Koldžić (Koldžija) iz Krnjače. Prvi bataljon Dobrovoljačkog kora sačinjavali su ustanici iz prijepoljskog, pribojskog i pljevaljskog kraja. U bici na Radoini jula 1876. poginuo je brat Marinka Leovca, Novica Leovac, a ranjen je Sredoje Marković Ćuzo trgovac iz Pljevalja, komadir čete. Sredinom 1876. veći broj dobrovoljaca odlikovan je od strane srpskog kneza Milana Obrenovića: srebrnom medaljom za hrabrost odlikovani su Marinko Leovac, Vuk Jolović i Prokopije Bujišić.

Na  početku  Drugog  srpsko-turskog  rata  krajem 1877. godine ponovo je formiran Ustanički kor pod komandom Nićifora Dučića. Arhimandrit Prokopije Bujišić postavljen je za komesara kora. Marinko Leovac i Vuk Jolović su postavljeni za komandante polubataljona dok je Sredoje Marković Ćuzo postao komandir druge čete. Početkom januara 1878. nalazili su se na položajima na Uvcu. Po završetku Drugog srpko-turskog rata vlada je Takovskim krstom odlikovala arhimandrita Prokopija Bujišića, Marinka Leovca, Vuka Jolovića i Sredoja Markovića Ćuza. Leovac i Jolović su kasnije dugo živeli u Užicu, jer se i juna 1887. nalaze na Spisku mesečnih izdataka iz vanrednih troškova Ministarsva inostranih dela.

S druge strane glavnina crnogorskih ratnih akcija bila je usmerena prema Hercegovini tako da su snage prema Potarju bile u odbrambenoj poziciji. Krajem marta 1876. vođene su borbe u selu Višnjici. Ustanike je predvodio Mitar Robović. Početkom juna 1877. godine bilo je sukoba u Vranešu i na Stožeru. Napad na Stožer izvelo je jedno veće odeljenje iz sastava poljsko-kolašinskog i jezero-šaranskog bataljona sa snagama lokalnih ustanika, koje su predvodili Ristan Šarac i Spasoje Vojinović. Napadnuti su donjostožerski katuni („đe i sam Asan-beg glavom plati“), zaplenjeno je oko 3 000 sitne i 1 000 grla krupne stoke, a uništena je i turska karaula u Gornjem Stožeru. U povratku na mestu zvanom Đatlo ustanici su upali u zasedu pripremljenu od strane Fejza Kaljića i hodže Gušmira iz Bijelog polja gde su doživeli veliki poraz. Prema nekim podacima poginula su 24 ustanika a pominje se i podatak od 50 poginulih.

SUSRET AUSTROUGARSKOG BALKANA I ORIJENTA U PLJEVLJIMA (1879-1908) 

Od 1878. Pljevlja su u svakom pogledu snažno ušla u orbitu „austrougarskog Balkana“, sa svim pozitivnim i destruktivnim značenjima ovoga političko-kulturnog pojma. Austro-Ugarska je na Berlinskom kongresu (13.jun-13.jul 1878), kao što je poznato, pored dobijanja mandata da okupira Bosnu i Hercegovinu dobila i pravo da zaposedne deo tadašnjeg novopazarskog sandžaka u skladu sa čl. XXV Berlinskog ugovora i na osnovu prethodnog sporazuma sa Turskom. Pre toga, već tokom Velike istočne krize, ona je odlučno stavila do znanja Srbiji i Crnoj Gori, ali i Rusiji, da je protiv bilo kakvog teritorijalnog širenja dveju srpskih država u tom pravcu. Istina, Rusija je u San Stefanu, 3. marta 1878, za razliku od Srbije, bila vrlo darežljiva prema Crnoj Gori dajući joj granicu od Drine, Limom do Prijepolja i zatim do Rožaja, ostavljajući Bihor i Rožaje Crnoj Gori. Evropa je poništila odredbe Sanstefanskog ugovora.

Duh Berlinskog kongresa i opšti politički pravac prilika na Balkanu koji je njime označen stavili su Pljevlja u sasvim nov politički ambijent, daleko složeniji od prethodnih decenija. Glavni politički cilj Austro-Ugarske bio je sprečavanje stvaranja bilo kakve veće srpske ili slovenske države, potiskivanje ruskog uticaja sa Balkana, osiguranje kopnene terito- rijalne veze iz Bosne i Hercegovine preko Stare Raške ka vardarskoj dolini i albanskim plemenima, i na kraju – prodor prema Solunu, Istočnom Mediteranu i Bliskom istoku. Grof Đula Andraši, ministar spoljnih poslova Monarhije je često isticao da novopazarska oblast   predstavlja „vrata Istoka“ i „najkraći kopneni put koji se geografski nastavlja na vardarsku dolinu“. Zaposedanjem makar i dela te oblasti sprečava se moguća zajednička granica Srbije i Crne Gore. Pošto je okupacija Bosne i Hercegovine „stala na glavu zmiji slovenskoj“, novo političko stanje treba obezbediti uvođenjem trupa u novopazarski sandžak radi kontrole „vojničkih i trgovinskih puteva na celom prostranstvu“. Vojna pozicija  u ovoj oblasti, govorio je Andraši, „izgleda mi kao odbrambeni bedem za utvrđenja Bosne i Hercegovine. Novopazarski sandžak je za Bosnu isto što i posjedovanje Bosfora za Crno More“. Pored političkih i strategijskih, važni su bili i ekonomski motivi zaposedanja, odnosno obezbeđenje puta za jednu dalekosežniju misiju – otvaranja „Bliskog Istoka za austrougarsku privredu“.

Vojne i civilne vlasti u Bosni i Hercegovini su bile nestrpljive da se što pre zaposedne limska doline i uspostavi čvrsta i prirodna granica na Limu. Najzad je 21. aprila 1879. godine zaključena Konvencija između Austro-Ugarske i Turske o uvođenju austrougarskih trupa u Priboj, Prijepolje i Bijelo Polje. Kasnije su umesto Bijelog Polja trupe ušle u Pljevlja, kao mesto muftije Šemsikadića i centar antiaustrougarske agitacije. Ukupan broj austrougarskih trupa nije trebalo da pređe 4-5 000 vojnika, koliko je u tim mestima mogla držati i turska strana. Predviđeno je da se u slučaju potrebe, u sporazumu sa Turskom, zaposedanje može proširiti i na ostale delove novopazarskog sandžaka. „Sultanov suverenitet je osiguran i muslimanima je ostavljeno pravo da u svojim javnim molitvama spominju njegovo ime i na munarama ističu vjersku zastavu gdje je to i do sada činjeno“. Potpisivanje Konvencije izazvalo je nezadovoljstvo i muslimanskog i pravoslavnog srpskog stanovništva. Uostalom, Smail-beg Selmanović-Taslidžak iz Pljevalja komandovao je vojskom koja se u Bosni suprotstavila ulasku austrougarskih trupa. U toj vojsci su bili i muslimani i pravoslavni. Kada su iz Pljevalja krenuli za Bosnu muslimani su nosili svoje barjake (Hajdar Tahiragić, Mujo Kuloglija i drugi), a pravoslavni Srbi su nosili krstaš-barjake (Jakšić, Đenisijević, Ćirković, Radović, Samardžić).

Austro-Ugarska je najviše zazirala od političke aktivnosti pljevaljskog muftije Mehmeda Nurudina Vehbi Šemsikadića (1827-1887), organizatora i idejnog vođe otpora austrougarskoj okupaciji Bosne i Hercegovine, a zatim uvođenja trupa u Pljevlja, Priboj i Prijepolje. Na tom poslu je u Pljevljima sarađivao sa Todom Radovićem, Perom Hadžijakšićem, Gavrom Samardžićem, Jokom Đenisijevićem i Gavrom Ćirkovićem. Šemsikadić je pokušavao da stvori širok front otpora, povezujući se i sa Srbima i sa Albancima. Austrougarska diplomatija i tajne službe su procenjivale da iza pokušaja tkvog organizovanja stoji Rusija. Sa istom pažnjom kao i muftija Šemsikadić, praćena je aktivnost Mića Ljubibratića. Išlo se čak dotle da se smatralo da je u novopazarskom sandžaku osnovan komitet kao ogranak petrogradskog Slovenskog komiteta. Međutim, kao glavni vođa otpora ulasku austrougarskih trupa označen je Šemsikadić. On je obilazio Novi Pazar, Novu Varoš, Pljevlja, Prijepolje, Berane, Bijelo Polje… Austrougarski poslanik u Carigradu grof Ziči je, prateći u stopu muftijinu aktivnost, došao do zaključka da je on „jedan izvanredno darovit, okretan i radin čovjek čije je temeljito znanje povezano sa izvanrednom energijom i sposobnošću.  Ali  ono  što  njegovom  uplivu  sasvim posebno doprinosi jeste njegovo neobično govorništvo, neodoljiva snaga koja njegov auditorij ispunjava entuziazmom i oduševljava na najodvažnija djela. On je pravi narodni tribun, naravno u islamskom smislu.“

Šemsikadić, međutim, nije dobio pomoć od Albanaca koju je očekivao, jer ga je austrougarska akcija među njima neutralisala. Bio je deprimiran njihovim držanjem. Poslanik sa Cetinja Temel je uveravao Andrašija da je držanje Crne Gore prema okupaciji Bosne i Hercegovine i novopazarskog sandžaka “korektno, prijateljsko i korisno“. Na kraju, da bi zatvorila krug oko muftije i potpuno ga izolovala, Austro-Ugarska je nastojala da, preko grofa Zičija, kod Porte i Sultana diskredituje Šemsikadića, da mu se uskrati pomoć i svaka aktivnost, i da ga „na svaki način ukloni iz Sandžaka, pa čak i iz Carigrada, i neka ga pošanje negdje daleko u internaciju“. Sultan je pod pritiskom Zičija pozvao Šemsikadića na svoj dvor, držeći ga pod nadzorom, ali kad se u akciju uključio engleski poslanik Lajard, sultan je Šemsikadića zaista poslao u internaciju: Dvor i Porta uskraćuju mu svaku pomoć i sultan mu daje Čekmedže čiflik na obalama Mramornog mora.Muftija Šemsikadić, međutim, nije prestao sa svojom aktivnošću. Izveštavajući o turskoj agitaciji protiv okupacije Bosne i Hercegovine, poslanik Srbije u Carigradu Stojan Novaković piše da središte aktuelne radnje protiv austrijske okupacije u Bosni jeste „nekakav muftija iz Taslidže na kojega ovdašnja znatna lica dosta polažu“.

Ulazak trupa mogao je da počne. U Sarajevu je 26. juna 1879. između austrougarskih i turskih oficira završen sporazum o konačnom i detaljnom zaposedanju dela novopazarskog sandžaka. U ime Austro-Ugarske pregovore je vodio vojvoda od Virtemberga. Problem su predstavljali slabi putevi. Pripreme su bile temeljne. Obrazovane su bile dve kolone – severna i južna, s tim da su glavne snage nastupala prema Pljevljima. Južna kolona, čiji je komandant bio general Kilič, koncentri- sala se kod Čajniča i Goražda. U obe kolone nastupalo je ukupno 7 000 vojnika, sa komorom od 1 000 konja i još 1 200 grla druge zaprežne stoke. Vojvoda Virtemberg sa pukovnikom Alboriem rukovodio je celom operacijom iz Čajniča. General Kilič je već 9. septembra bio pred Pljevljima, a 10. septembra 1879. grad je opkoljen kolonama sa tri strane i sve okolne kote zaposednute. Trupe su, međutim, mirno ušle u grad u kome su sporazumno ostale i turske trupe. Trupe su ušle u Priboj 8. septembra a u Prijepolje 14. septembra. Odmah je uspostavljena veza između zaposednutih mesta. Zbog hladnoće vojska nije mogla ostati pod šatorima pa su trupe privremeno smeštene u kućama lokalnog stanovništva.

Posle vojničkog zaposedanja Pljevalja, Priboja i Prijepolja usledila je i nova administrativno-terito- rijalna podela. Pljevlja su, nepunih pola veka nakon premeštanja sedišta hercegovačkog sandžaka u Mostar, postala sedište pljevaljskog sandžaka (1880), u koji su ulazile pljevaljska i prijepoljska kaza i pribojski mudirluk. Ova teritorija je izdvojena iz dotadašnjeg novopazarskog sandžaka. Austrougarska uprava je pre ulaska trupa, a i posle, zazirala od mogućih ustaničkih akcija. Andraši je imao „puno povjerenje u takt, umjerenost i diplomatsku vještinu vojvode od Virtemberga kome je bio povjeren zadatak da zaposjedne dolinu Lima“. Ipak, pojavila se hajdučija, naročito u istočnoj Hercegovini, na čelu sa Stojanom Kovačevićem. Otpor protiv novog poreskog sistema i vojnog zakona (4. novembra 1881) prerastao je početkom 1882. u Hercego- vački ustanak, napadima na žandarmerijske stanice i pandurske karaule. Kao vođe ustanka označeni su Pero Tunguz, Omer Šačić, Pero Radović, Salko Forta, Vaso Buha, Ibraga Tanović, Tripko Vukalović, Lazar Sočica i drugi. U njihovim četama su bili zajedno i pravoslavni Srbi i muslimani.Gacko je u početku bilo u najtežoj situaciji ali strahovalo se i od napada na austrougarske garnizone u Foči i Čajniču. U Gornjem Podrinju su bilo naročito aktivni Pero Tunguz, Stojan Kovačević i Salko Forta, a od domaćih ljudi Huso Vreva. Iz pljevaljskog sandžaka je upućen jedan bataljon vojnika u Foču i Čajniče. Foča je napadnuta početkom februara 1882. godine sa oko 600 ustanika pod komandom Stojana Kovačevića. Snagama ka Zagorju i prema Trnovu komandovao je Ibrahim-beg Čengić Kutalija. Među ustanicima je bilo ideja da se formira ustanička vlada i objavi deklaracija o izmirenju Srba i muslimana pod geslom: „Za krst časni i vjeru Muhamedovu“.

Austrougarske snage iz Foče i Goražda održavale su vezu sa snagama u Pljevljima i okolini. Već u aprilu i maju 1882. uspostavljen je i pojačan kordon na desnoj obali Drine, prema Tari i turskoj granici. Ustanici su likvidirali žandarmerijsku kasarnu u Čelebićima, a 28. marta je napadnuto Čajniče. Među ustaničkim vođama na desnoj obali Drine ističu se Petar Tošić od Pljevalja, Ibrahim-beg Čengić Kutalija i Hodžić iz Grdijevića. Austrougarska vojska sa četiri kolone pod komandom generala Obadića iz Foče u sadejstvu sa trupama iz Pljevalja pod komandom generala Kukulja krenula je u poteru za ustaničkim snagama. Austrougarske snage iz pljevaljskog sandžaka dejstvovale su u sporazumu sa turskim vlastima. Trupe iz Pljevalja kretale su se u dve manje kolone, sa kojima je išla po jedna turska četa sa glavnim zadatkom da spreče prolaz ustanicima kod Vitine i Podgore.191 Austrougarska vojska je gonila ustanike prema Tari i turskoj granici, zauzela Čelebiće i krstarila kroz Meštrevac, dok su se oni sklonili u Bobovo i Ograđenicu. Austro-Ugarska je počela da formira kordon prema turskoj granici.

Zvanični predstavnici turske vlasti su, ipak, održavali tajne veze sa odmetnicima. Jedan od njih bio je Riza-beg, turski poslanik na Cetinju, a jedna delegacija je posetila Derviš-pašu u Skoplju. Postojao je i jedan pokušaj prodora hercegovačkih i crnogorskih dobrovoljaca iz Bugarske pod vođstvom ruskog kapetana Steva Ivanovića, rodom iz Crne Gore, sa Cetinja, svakako u organizaciji slovenofilskih komiteta. Ivanović je početkom juna 1882. sa oko 20 dobrovoljaca stigao u Bobovo i Ograđenicu, nastojeći da ojača četu i probije se u oblast gornje Drine. Austrougarske trupe su upale u Bobovo i Ograđenicu. Crna Gora je jako zazirala od mogućeg prelaska Ivanovića sa dobrovoljcima u Crnu Goru, pa je Mašo Vrbica obavestio kapetana Živka Šibaliju u Jezera da ima obaveštenja da će dobrovoljci preći Taru na Prenćanima, da bi išli dalje u Hercegovinu, i da stoga obezbedi sva mesta na Tari gde bi se moglo preći i ne dopusti da pređu u Crnu Goru. Šibalija je trebalo da ih uputi ustaničkom vođi Tanjeviću da ih ovaj prevede preko Drine ili kod Kutalije („tako neka budu tamo upućeni, ali i to da niko ne zna da su od vas upućeni“). Kapetan Mitar Knežević iz Šaranaca javio je 7. juna 1882. da su dobrovoljci iz Srbije (navodno četa od 30 ljudi) prešli tajno preko Lima „pored straža austrinski i turski, ali pomoću Srba u Turskoj. Uz pomoć Srba prešli su preko Korijena iznad Pljevalja. I odmah su potražili i našli Spasoja Vojinovića sa „društvom svojevoljaca“. Ivanović je uspeo da sakupi četu od 80 ljudi i da se 9. juna sukobi sa austrougarskim trupama kod Čelebića. Sa Ivanovićem su bili i lokalni ustanici okupljeni oko Petra Tošića, Marka Tanjevića, Draga Ćosovića i Jovana Karovića jačine oko 190 ljudi.194  Oružje su nabavljali od turskih trgovaca. Da bi sprečile stvaranje većeg ustaničkog jezgra austrougarske trupe su sredinom jula preduzele koncentričnu ofanzivu na Ograđenicu i Bobovo iz pravca Bosne i Pljevalja. Prema Ivanovićevim obaveštenjima napad je krenuo iz Pljevaljaa 16. jula sa oko  1  600  austrougarskih i 100 turskih vojnika. Na Čelebiće je stiglo 2 000 austrougarskih vojnika iz Bosne. Pred daleko jačim snagama dobrovoljaci su se iz uporišta Ograđenice povukli niz tarske litice, gonjeni i u kanjonu od manjih austrougarskih poternih odelenja. Gonjenih 20 dobrovoljaca je moralo da zapliva „u   bezbrođe“.   Kapetan   Ivanović   je   interniran   u Podgoricu, a zatim je morao da napusti Crnu Goru.

Pljevaljski sandžak je bio najmanji od sandžaka u kosovskom vilajetu. Na čelu sandžaka stajao je mutesarif Sulejman  Ismail  Haki  ferik  birindži-paša  (rođen 1841) poreklom Arbanas, koji je istovremeno bio i vojni komandant. Ostao je u Pljevljima od 1879. do 1908. godine. U pljevaljskoj čaršiji se smatralo da je bio „vrlo ozbiljan, elegantan, dostojanstvenih i prefinjenih manira, razborit, rječit. Ali kažu i plemenite duše, nije se mogao. a vjerovatno ni htio. uklopiti u sredinu“.

U Pljevljima je bila smeštena 70-ta anadolska regimenta, čiji je komandant od 1879. godine bio Sulejman Haki- paša. Kao pripadnik islamskog derviškog reda bektašija, pokazivao je izvestan stepen tolerancije prema hrišćanima. Pored manjeg broja turskih čino- vnika, lokalnu svitu Sulejman-paše činili su najugle- dniji predstavnici familija domaćih muslimana – Bajrovića (poreklom iz Nikšića), Korjenića (poreklom iz Korjenića, istočno od Trebinja), starih pljevaljskih porodica Selmanovića, Drndi i drugih. Najveći uticaj imao je Mehmed-paša Bajrović. Kazama su upravljali kajmakami, a nahijama mudiri, s tim što pljevaljska kaza nije imala kajmakama već je njome upravljao direktno mutesarif. U trenutku ulaska austrougarskih trupa, u turskom garnizonu je bio svega jedan bataljon vojnika, koji je povučen septembra 1880. godine tako da je Turska ukupno u pljevaljskom sandžaku u to vreme imalo 600 vojnika. U austrougarskom garnizonu na Dolovima, u Pljevljima, nalazila se komanda Prve (kasnije Devete) brdske brigade. Austro-Ugarska je tokom osamdesetih godina uspela da izgradi veliki i za ono vreme vrlo moderan vojnički logor, varoš za sebe u pljevaljskoj varoši. Logor je imao dve celine – istočnu i zapadnu. U istočnom delu pored više manjih zgrada postojala je i jedna veća pešadijska kasarna, garnizonski zatvor, magacini hrane i barake za razne vojne potrebe. Zapadni logor, ispresecan parkovima i vrtovima imao je tri dela: prvi, komanda 9. brdske brigade, generalov stan, oficirska kasina i rimokatolička garnizonska kapela (osvećena tek 1907); drugi deo, sa obe strane ceste simetrično poređane i širokim drvoredima rastavljene barake za pešadiju, konjicu i artiljeriju, kao i glavna straža; i treći, bolnica. Kasnije, početkom XX veka, izgrađene su i dve kasarne na Malom Bogiševcu.

Austrougarske vojno-političke i versko-kulturne studije pljevaljskog kraja

Plan detaljnih istraživanja zaposednutih oblasti Srednjeg Polimlja i Potarja i širih prostora Stare Srbije i Albanije, izrađen je nakon okupacije Bosne i Hercegovine i uvođenja autrougarskih vojnih posada u Pljevlja, Priboj i Prijepolje.  Briljantno vešti okupacioni upravnik Bosne Benjamin Kalaj, član Mađarske akademije nauka, bio je zajedno sa Lajošom Talocijem idejni tvorac i duša celog programa. Jedan mali primer iz 1891. svedoči o dubini zamisli i ideja B. Kalaja: tražio je da se deo moštiju kneza Lazara iz Ravanice u Vrdniku prenese u Žitomislić, da Hercegovci ne bi išli u Ostrog i Sv. Petru na Cetinje. Karlovački patrijarh se nije složio.  Godine 1885. u Sarajevu je osnovano Muzejsko društvo za Bosnu i Hercegovinu (predsednik  je bio dr Kosta Herman, potpredsednik Mehmed-beg Kapetanović, tajnik dr Julije Makanec), a 1888. godine otvoren je Zemaljski muzej koji je počeo sa izdavanjem svoga časopisa Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini. Od 1893. godine u Beču su na nemačkom jeziku izlazili odabrani radovi iz Glasnika, po Kalajevoj zamisli, pod naslovom Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Hercegovina. Do 1914. godine izašlo je ukupno 12 velikih svezaka. Dr Karlo Pač je 1904. godine osnovao Institut za istraživanje   Balkana   sa   vrlo   dobrom   koncepcijom i ambicioznim i sveobuhvatnim istraživanjima: I Putovanja i zapažanja (prirodnjačka, geografska i etnografska istraživanja) II Izvori i istraživanja (filološko-istorijska istraživanja) III Inventari i bibliografije. Istoričar Hamdija Kapidžić napisao je vrlo dobru studiju o radu ovoga Instituta. Posle aneksije Bosne i Hercegovne Institut sve više deluje u funkciji austrougarske balkanske politike. Karlo Pač kao prvi čovek ove ustanove je insistirao, naročito 1913. godine, da Sarajevo treba da bude središte austrougarskih balkanskih istraživanja: general Oskar Poćorek je, podržavajući Pača, piše H. Kapidžić, podvukao da je „Monarhija posjedom Bosne i Hercegovine postala najveća balkanska država i ne bi trebalo ni pod kojim uslovima dozvoliti da Sarajevo ne postane središte istraživanja Balkana, što bi bilo od naročitog značaja za buduće zaposjedanje Albanije“.

Sva istraživanja Srednjeg Polimlja i Potarja bila su ili direktno organizovana i koordinirana iz komande okupacionih trupa u Pljevljima, ili zajedno sa komandom trupa u Sarajevu i pre svega sa Zemaljskim muzejem u Sarajevu. Komanda u Pljevljima redovno je slala izveštaj komandi 15. korpusa u Sarajevu, a ova vladi u Beču. Posebno važnu ulogu pri trupama u Pljevljima imao je „civilni komesar“ ili „politički referent“, mada se često naziva i vicekonzul i konzul. U početku je to bio generalštabni oficir, a postavljalo ga je vojno ministarstvo u saglasnosti sa šefom generalštaba i ministra spoljnih poslova. Prvi civilni komesar bio je generalštabni kapetan Oskar Melcer, od septembra 1879. do 1. februara 1884. godine. Njega je nasledio Alfred Mair, dotadašnji vicekonzul austro- ugarskog konzulata u Sarajevu koji je pored francuskog i turskog znao i srpski jezik.  Glavni pečat ovim istraživanjima tokom 80-tih i 90-tih godina XIX veka, a svakako i kasnije davao je Teodor Ipen (1861-1935) jedan od vodećih austrougarskih albanologa i austro- ugarskih balkanskih diplomata. Pri komandi okupa- cionih trupa u Pljevljima Teodor Ipen je od 1888. do 1891. godine vršio dužnost „civilnog komesara i političkog referenta“. Teodor Anton Ipen je rođen u Češkoj, u jevrejskoj familiji koja je primila katoličanstvo, završio je Orijentalnu akademiju (Akademiju za orijentalne studije) u Beču. Pored češkog i ruskog vladao je dobro i engleskim i francuskim jezikom, a imao je i dodatna ekonomska i vojna znanja i specijalnosti. Pre dolaska u Pljevlja bio je konzul u Skadru 1884-1887. godine. Nakon odlaska iz Pljevalja 1891. godine našao se u austrougarskom konzulatu u Carigradu, a 1893. godine u Jerusalimu. Iz Jerusalima se vratio u Skadar, u kome je ostao duži niz godina, da bi zatim imao važne diplomatske dužnosti u Amsterdamu, Atini i Londonu. Bio je član austrougarske delegacije na konferenciji ambasadora u Londonu 1912/13. godine.

Za vreme boravka u Pljevljima Teodor Ipen je očigledno vrlo detaljno i brižljivo istražio oblast ne samo pljevaljskog i novopazarskog sandžaka nego i celog kosovskog vilajeta. Objavio je dve veće studije koje se pored ostalog bave i Potarjem i Polimljem. Prvo je u Glasniku Zemaljskog muzeja za 1891. (januar-mart) objavio kratku studiju pod nazivom Raška, koju je zatim na nemačkom jeziku objavio u Beču 1894. godine u Wis- senschaftliche Mitteilungen. Zatim je već sledeće godine objavio, anonimno, poznatu studiju Novibazar und Kosovo (das Alte Rascien).  Rasprava o Raškoj bavi se pre svega imenom oblasti, njenim kratkim geografskim opisom i istorijskim razvitkom i na prvom mestu savremenim političkim i verskim prilikama. Ona je po svojoj suštini bila deo napora Benjamina Kalaja da inauguriše „bosansku naciju“ i da tu naciju proširi i na prostor pljevaljskog i novopazarskog sandžaka, što se naročito vidi iz recenzije ove knjige koju je dao Lajoš Taloci. Taloci između ostalog ističe da je Ipen svojom knjigom demantovao niz „velikosrpskih“ istorijsko- političkih laži da su Novi Pazar i Kosovo oduvek bili srpski i da sledstveno tome moraju ostati srpski.

Naime, bošnjaštvo je za Kalaja samo most do bosanske nacije. On je smatrao da bosanska nacija predstavlja zajednicu sve tri konfesije, koje međusobno objedinjuje zajednička prošlost u okviru posebnog razvoja Bosne. Ipen insistira na imenu Raška umesto imena Stara Srbija, koje smatra srpskim „političkim nazivom“ kao i tursko političko ime „Kosovo“. On izričito kaže da „istinsku staru Srbiju“ treba „označiti njezinim legitimnim imenom Raška“, ime „koje se doduše vazda poznavalo, ali je polako ispalo iz običaja“. Raška, po Ipenu, „obuhvata političke srezove (kaze): Pljevlje (Taslidža), Prijepolje, Kolašin, Bjelopolje (Akova), Sjenica, Nova Varoš, Berane, Rožaj, Novi Pazar, Mitrovica, Drenica, Vučitrn, Priština, Gilan i djelomice Preševo“. Opisujući etnografske, političke i verske prilike, Ipen se, pored ostalog, dosta detaljno bavi  i  Donjim  Kolašinom.  Ističe  da  su  od  svih „Bosanaca“ Kolašinci „ostali najdivlje pleme“. Evo šta Ipen kaže: „Kolašinci su fanatični muhamedovci, no izleda da njihova pobožnost nema dubljeg temelja; mnogi u mlađim godinama rado piju rakiju, suviše domaću šljivu piju preko mjere. Često biva da se kolašinski muhamedovac oženi hrišćankom i ne tražeći od nje da se poturči. Tako je i nastala ona riječ: „Otac mi klanja, majka mi se krsti a ja se kamenim“. Ako ponekad neki od njih i izgleda da je pošten i vjeran, u opšte im čovjek ne može mnogo vjerovati jer ih grabežljivost često navodi na podmuklost i vjerolomstvo“. U najpoznatije kolašinske rodove Ipen ubraja Micanoviće, Đurđeviće, Hrapoviće, Štroke, Kaljiće (Kraljići), Mušoviće, Martinoviće, Mekiće, Kufre, Tutiće, Ljuce i druge. Ali Ipen, gledajući stvari iz ugla interesa monarhije koju predstavlja izvanredno, uočava da „vjerozakonske razlike igraju na Balkanskom poluostrvu, izuzevši u Arbanasa, veću ulogu nego li narodnosne; tako je i razdioba stanovništva Raške po vjeroispovesti važan momenat za situaciju ove provincije“.  Ipen  takođe  uočava  da  Arbanasi  imaju „veoma jaku ekspanzivnu snagu u sebi, te su tako plemena istočne Albanije prekoračila granice svojega područja prema Raškoj na istoku i sjeveru“. Zanimljivo je da on uopšte ne pominje Hercegovinu, čije je sedište Pljevlje bilo od 1576-1833. Ideolozi austrougarske balkanske politike pokazivali su zavidnu političku veštinu i lukavstvo, koristeći i produbljujući etničke ili regionalne razlike i osobenosti. Godine 1898. pokrenut je prorežimski list „Srpski Balkan“, s ciljem da u početku piše povoljno o Srbiji i Crnoj Gori, kako bi zadobio poverenje Srba, „a docnije, daće se lako okrenuti“. Dokle je sve išla „briga“ austrougarskog režima svedoči činjenica da je zemaljska vlada 23. avgusta 1915. zabranila rasturanje knjige pesama Avda Karabegovića, objavljene u Beogradu 1905. godine, jer su pesme navodno „politički i religiozno agresivne“.

Teodor Ipen u pomenutoj studiji, pored ostalog, uočava značajnu ulogu duhovnih spomenika Raške. Za manastir   Svetu   Trojicu   u   Pljevljima   kaže   da   je „tvorevina Nemanjića; u njemu se čuva kao sveta relikvija vladičanska patarica sv. Save. Kad su Turci tijelo ovoga sveca odnijeli iz Miloševa u Biograd, jedan se pobožan čovjek pomoću mita dočepao palice, koja je uz tijelo bila, da barem to sačuva zemlji“. Među Nemanjića zadužbine Ipen beleži i crkvu Svetog Arhanđela Mihaila u Poblaću, manastir Banju kod Priboja, Mileševu, Đurđeve Stupove, Gračanicu… „Dalje su razoreni manastiri Arhanđel, Dorolj (Dovolja), Bliškova i Sokolac u Kolašinu“.

Studija Novibazar und Kosovo je šira i temeljnija verzija prethodne kratke rasprave o Raškoj. Ona je daleko sistematičnija i čini je trinaest poglavlja. Pored geografskog, etnografskog, istorijskog, političko- administrativnog i kulturnog pregleda, Ipen je prilično iscrpno opisao i sve važnije gradove ovoga područja i njihove oblasti. Potarje i Polimlje su opisani u trima glavama koje se tiču Pljevalja, Kolašina i Lima sa Bijelim Poljem, Pribojem i Beranima. Ipen je očigledno dobro upoznao ove oblasti, od istorije do savremenih prilika. Opisuje važnije planine, puteve, varoške kvartove, značajne familije, demografsku i versku strukturu stanovništva pa čak i floru i faunu. Što se Pljevalja tiče jedan deo današnje pljevaljske opštine opisan je u delu o Pljevljima, a drugi deo u delu o Kolašinu. Ipen daje granicu između Donjeg Kolašina i Pljevalja i kaže da severna granica Kolašina ide od sela Nefertare preko Glibaća, Dubočice, Mataruga do Brodareva, i tako čini liniju od Tare do Lima. Prilično detaljno opisuje kričku nahiju, krička bratstva, Prenćane, zatim Vraneš, Ravnu Rijeku… Pominje sve značajnije crkve i manastire, pored Dovolje, na primer, i ostatke starih gradova i manastira kao što je Zastup i drugi. Ipenova studija i druge, kasnije, studije proisticale su iz jasnih instrukcija koje je dobijao „civilni komesar“ ili „politički referent“. Njegovi osnovni zadaci bili su: „1) iznalaženje političke podele i to ne samo sandžaka Novog Pazara, nego i celoga vilajeta Kosova do detalja; 2) što je moguće tačnije ustanoviti broj stanovništva; 3) pronalaženje kako se broj stanovnika deli po verama; 4) iznalaženje broja stanovnika po narodnosti; 5) ustrojstvo uprave i sudstva; 6) proučavanje saobraćaja, železnica, pošta, telegrafa i cesta; 7) ispitivanje kako stoji s narodnim obrazovanjem“  Izveštaji donose detaljne podatke o iseljavanju stanovništva iz Crne Gore i Stare Raške u Srbiju, naročito 1889-1894. Stanovnici Drobnjaka, Pive i Nikšića iseljavali su se pravcem Lever Tara- Pljevlja-Nova Varoš. U toku oktobra i novembra 1889. iseljeno je iz Crne Gore u Srbiju oko 7.500 glava. Oko 5.400 prošlo je preko Pljevalja, u tri grupe, i to iz Grahova, Banjana, Rudina, Nikšića, Pive, Drobnjaka, Jezera i Šaranaca. Prelazak turske granice iz pravca Crne Gore bio je dozvoljen samo kod Ograđenice, Lever Tare i Prenćana. Prelaz kod Ograđenice čuvale su zaptije, a kod druga dva mesta granične trupe. Tokom 1888-1890 uočava se i jače iseljavanje srpskog stanovništva u Srbiju iz Novog Pazara, Sjenice, Nove Varoši i Prijepolja.

Najpotpuniji prikaz Stare Raške, odnosno tadašnjeg kosovskog vilajeta dat je u vrlo iscrpnoj vojnoobaveštajnoj studiji austrougarskog Generalštaba objavljenoj 1899. godine u Beču pod naslovom Detailbeschreibung des Sandzaks Plevlje und des Vilajets Kosovo. Nastala je kao rezultat temeljnih dvadesetogodišnjih istraživanja civilnih komesara i komande austrougarskih posadnih trupa. Studija ima 306 strana, vrlo sitnog sloga, i tematski je struktuirana na sledeći način: Geografija, po oblastima (jedna oblast nosi, na primer, naslov „planine između Drine, Tare i Ibra“); Vode (reke, izvori, jezera); Klima; Saobraćaj (ceste, stari putevi, transportna sredstva, železnica, pošta, telegraf i telefon i dr.); Državna organizacija (politička organizacija, crkvene prilike, finansije, bezbednost); Stanovništvo; Naseljena mesta (gradovi, pijace, sela i veza među njima); Sanitarne prilike; Resursi (u celini i posebno u svakom mestu). Posebno su opisane saobraćajne komunikacije u svim pravcima i njihova  moguća  upotreba  za  vojne  potrebe,  sa  svim detaljima, kao što su nadmorska visina, tipovi mostova, izvori pitke vode, temperatura leti i zimi, pogodni gazovi i dr. Studiju prati niz vrlo detaljnih karata različite namene. Zanimljivo je da kada se govori o slovenskom  stanovništvu  uvek  se  govori  o  Srbima „grkoistočne i mohamedanske vere“ (Serben – gr.-orient; moh). U nekim izvorima pominje se austrougarski konzulat u Pljevljima, ali može biti da je tako nazivan „civilni komesarijat“. Krajem 1898. austrougarski vice-konzul Gotlib Para unapređen je u konzula i poverena mu je uprava konzulata u Skoplju.

Civilni komeserijat u Pljevljima je imao vrlo razvijenu mrežu svojih saradnika, konfidenata i među pravoslavnim Srbima i muslimanima. Koristio ih je za različite svrhe. Jedno temeljno rekognosciranje terena između Pljevalja i Peći, u leto 1903. godine izvršio je izvesni Jovo Popović, koji je sa porodicom živeo u Pljevljima, kao konfident komeserijata, koji ga je za učinjene usluge redovno isplaćivao u zlatnim napoleonima. Maja, juna i jula 1903. godine dobio je zadatak da prođe i opiše sledeće maršrute: „Pljevlje-Bijelo Polje-Berane-Peć; Peć-Andrijevica; Andijevica-Berane- Bukovica-Suhidol (preko Peštera)–Sjenica; Sjenica- Suhidol-Bukovica-Rožaj-Peć“. Njegov izveštaj ima niz zanimljivih detalja. Na primer, žali se da iz Berana, pri nailasku iz pravca Pljevalja nije mogao da pođe za Andrijevicu „pošto sa svih strana navališe razne uhode i špijuni, srpski, turski i crnogorski, raspi- tujući ko sam ja? I kuda ću dalje? Zato ostadoh do povratka iz Peći nevešt čineći se svemu“. A evo kako opisuje položaj Srba u Peći: „Pećanci Srbi, bili su namjerni, još prošle godine poraditi na tome da iz svih varoši St. Srbije, po dva čoveka izaberu i sastave jednu deputaciju, koja bi na sve evropske dvorove došla, sa molbom da ih iz ropstva izbave i spasu. Pa toga su mišljenja i sad, ako se stanje stvari sad uvođenjem reforama ne popravi“. Pošto je bio od strane srpskih patriota otkriven u Pljevljima i prijavljen turskim vlastima, „ogorčeni“ Popović se 1903. preselio u Peć, radeći i dalje za komeserijat u Pljevljima od koga je i dobijao novac – obično 15 do 30 zlatnih napoleona za 2-3 meseca preko austrougarskog konzulata u Prizrenu i Mitrovici. Potpisivao se na priznanici „Jova Popović – Šnajder“ ili „Jova Popović – Zenica“.

Godine 1903. civilni komesar u Pljevljima bio je izvesni Percher. Među istraživačima Pljevalja, pljevaljskog kraja i Srednjeg Polimlja i Potarja koji su se bavili i arheološkim nasleđem i savremenim političko-kulturnim prilikama ističe se dr Karlo Pač, saradnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, a od 1904. godine i rukovodilac Instituta za istraživanje Balkana. Arheološka istraživanja dr Karla Pača saopštena su u studiji „Sandžak novopazarski u rimsko doba“ koja se u dobroj meri nadovezuju na prethodna istraživanja Harnesa saopštena u ediciji Archeologisch-epigraphis- che Mitteilungen. Pač je boravio na ovom prostoru u leto 1894. godine po nalogu Muzeja, u pratnji svoga kolege iz Muzeja Vejsila Ćurčića, i uz svesrdnu pomoć austro-ugarskih oficira u Pljevljima, Prijepolju i Priboju. On  sam kaže  da  je Pljevlja i okolinu „svud  unakrst obišao“ i to tri puta. Prvi put je išao do Lever Tare, tragom napisa koji je pre njega objavio Teodor Ipen; drugi put je išao preko Dubočice i Ljutića u Gornje i Donje Mataruge, a treći put do vrela Bušnje severozapadno od Pljevalja. Nakon toga obišao je Polimlje, pre svega manastir Mileševo, Hisardžik i selo Drenovu, a potom niz Lim, Bistricu, Banju pribojsku i Uvac. Njegova studija ima niz vrlo zanimljivih podataka koji mogu biti dragocena osnova za potpunija istraživanja. Za današnje Komine, odnosno grad Municipium S, Pač beleži: „Narod to mjesto zove Staro Pljevlje, ili po turski Eski-Kasaba… Oranice i livade posute su na daleko razvalinama. Poslije kratkog orijentiranja nije teško raspoznati dispozicije ukupne osnove. Razabire se velik zaravanak, koji je okružen visokim brežuljcima od ruševine, koje za cijelo potječu od javnih zgrada, ali opet i prostora između sebe ostavljaju za ulice, koje se ondje stječu i koje se poput kanala raspoznaju među šikarom obraslim gromilama. Pojedine su od tih gromila i hrpa prerovane, tražili su ovuda građu, a možda i blaga. Za gradnju crkve na Ilijinu brdu eno seljaci  baš  sada  dobavljaju  kamenje,  razumije  se,  iz „kamenoloma“ u Starom Pljevlju“. Pač beleži sve lokacije na kojima je našao zanimljive spomenike ovoga nestalog grada, pre svega u familiji Selmanovića – Derviš-bega, Mustaj-bega, Sali-bega, Mehmed-bega, zatim Hadži-age Papovića, kod kuće Jestrovića na Radosavcu, u štali Neša Pavlovića, oko Husein-pašine džamije, na Česmi u Čaršiji i na drugim mestima.

Studija dr Karla Pača Iz Pljevaljskog Sandžaka, ovjavljena 1909. godine takođe u Glasniku Zemaljskog muzeja bavi se više savremenim, onovremenim političkim, verskim i kulturnim prilikama između Tare i Lima, ali ima dosta i arheološkog materijala. Boravio je na ovom prostoru u jesen 1907. godine. Obimna studija sadrži detaljne opise putovanja od Goražda i Čajniča do Pljevalja, uključujući i zanimljive etnografske i geografske detalje, kao što je detaljan opis Boljanića, zatim „poput tvrđave opasani čardak“ Mehmed-paše Bajrovića na Gotovuši u blizini tamošnje autrougarske kasarne. Pač je posebno opisao varoš Pljevlja, ali i najdetaljnije austrougarski logor u Pljevljima, koji je u suštini predstavljao varoš za sebe, sa tri dela. Donosi čak i fotografiju garnizonske rimokatoličke kapele i zanimljive podatke o radu „Austro-ugarske narodne škole“ u vojnom logoru (Osterreichisch-ungarische Volkss- chule). Pač se u ovom radu dotiče i pitanja tzv. „bosančice“ kao posebne ćirilice. U fočanskom kraju, u plemenu Čengića, piše Pač, ovo pismo se zove „Stara Srbija“. Osim plemstva, kaže Pač, „pišu u Foči ovim pismom također i familije u koje su se udale žene Čengića, nadalje pojedini muslimanski svečenici i trgovci, među ovim također i pravoslavni“. U Pljevljima se ovo pismo zove „Stara jazija“ ili „Tembelska jazija“ i njime se služe familije Bajrović (poreklom iz Nikšića) i Korjenić (iz Korjenića, istočno od Trebinja) i nekoliko muslimanskih sveštenika. Pač je opet, kao i 1894. godine detaljno opisao ruševine „starih Pljevalja“ i austrougarska iskopavanja 1899. i 1906. godine. Pored kapetana Franja Ivanovića, natporučnika Vilima Fatina, Pač naročito ističe ulogu generala Rudolfa Langera. Veći deo spomenika prenet je u logor na Dolovima radi uređenja logora i generalovog vrta, a deo su general Langer, major Norbert Mikolašek i vojni lekar Pospišil poklonili bosanskohercegovačkom Zemaljskom muzeju. Poslednji austrougarski komandant u Pljevljima bio je generalmajor Adolf baron pl. Remen od Barensfelda (kako mu je glasila zvanična puna titula) a vicekonzul L. grof Drašković.

Među pljevaljskim Srbima, naročito obrazovanijima, nije bilo nikakve dileme u pogledu stvarnih namera Austro-Ugarske. Austrougarske i vojne i političke aktivnosti u Pljevljima i pljevaljskom sandžaku su pažljivo praćene iz Srbije. Zbog strateškog značaja oblasti smatralo se da je austrougarski rad ovde „najjači i najintenzivniji“. Aprila 1906. vojne snage u garnizonu na Dolovima su pojačane, odranije se podižu putevi između garnizona a na pojedinim mestima utvrđenja sa posadama. „Vrši rekognosciranje terena u najširem obimu, u svako doba i na sve načine“. U političkom pogledu pridobijaju ljude za sebe (novcem, raznim koncesijama, liferacijama) koji potom sa krugom svojih pristalica propagiraju austrougarske interese. „Preko tih ljudi i preko svojih agenata stvaraju omrazu između Srba i Turaka i izazivaju nerede“, a kad dođe do sukoba „javljaju se kao posrednici i prijatelji Srba“. Odvraćaju „Srbe od Srbije služeći se najgadnijim denuncijacijama“. Austrougarske trupe su se povukle iz Pljevalja i pljevaljskog sandžaka 1908. godine ali desiće se ono što je Mehmed-paša Bajrović 1909. godine „u poverenju“ rekao direktoru Gimnazije Petru Kosoviću – „da pozitivno drži da će Austrijanci opet ući u Sandžak“.

Povlačenje trupa iz pljevaljskog sandžaka bilo je u funkciji jačanja vojnih snaga u BiH radi proglašenja aneksije. Komandant Devete brdske brigade u Pljevljima general-major Remen je strahovao od novog politikog stanja, nastalog posle mladoturske revolucije, uključujući i predstojeće parlamentarne izbore za carigradski parlament. Smatrao je da „vrhovnu vlast u pljevaljskom sandžaku formalno ima Sulejman-paša“ ali je njegova vlast takva da mu je čak i ađutant otkazao poslušnost. Komanda brigade je zabranila vojnicima privatne izlaske u grad „i uvela prvi stepen pripravnog stanja za trupe“ u gradu. Sve vežbe su otkazane, Sulejman-paša je bio veoma utučen, strahovao je od pogubljenja.

Aneksija Bosne i Hercegovine i povlačenje austrougarskih trupa 1908. godine imali su veliki odjek u Pljevljima i celoj oblasti pljevaljskog sandžaka. Austrougarske trupe su prvo napustile Prijepolje i Jabuku, a zatim su se zajedno povukle i sa Dolova, evakuišući sve što se moglo poneti uključujući i zvono sa kapele u Dolovima. Prijemu koji je prilikom odlaska priredio austrougarski general Srbi nisu prisustvovali, a odlazak sa Dolova oglašen je artiljerijskim pucnjima. Povodom aneksije Bosne i Hercegovine u Pljevljima je formiran odbor u koji je ušlo sedam muslimana i četiri Srbina a zborovi protiv aneksije manifestovali su jedinstvo muslimana i Srba. U žestokom otporu aneksiji isticao se naročito Omer-beg Bajrović, svetla ličnost pljevaljske sredine, koji je izjavio „da će sa 1.000 dobrovoljaca muslimana doći u Srbiju i boriti se protiv Austro-Ugarske“. Omer-beg Bajrović je delio stavove one grupe obrazovanih muslimana koji su sebe smatrali delom srpskog naroda islamske veroispovesti, kao što su u Bosni i Hercegovini bili Osman Đikić, Avdo Karabegović, Omer-beg Sulejmanpašić–Skopljak, Smail-aga Ćemalović i drugi. Omer-beg Sulejmanpašić- Despotović, sin Mustaj-bega Sulejmanovića iz čuvene familije Skopljaka, objavio je 1897. godine u mostarskoj Zori pesmu Srpstvu koja čini suštinu njegove poezije  „i cele njegove životne misije“. Đikić, Karabegović i Sulejmanpašić su 1900. objavili zbirku pesama Pobratimstvo. Sulejmanpašić je 1906-1907. izdavao Bosanskohercegovački glasnik, S. Ćemalović je izdavao list Musavat (1906-1911, Mostar – Sarajevo), kasnije je zajedno sa Đikićem izdavao Samoupravu (1911-1912, Sarajevo), a sam Đikić je uređivao Gajret (1907-1911, Sarajevo). O Omer-begu Bajroviću je zanimljivu belešku ostavio direktor pljevaljske Gimnazije Nikšićanin Petar Kosović (krajem februara 1908): „Ovde u Pljevljima živi neki Omerbeg Bajrović, bliži srodnik paše Bajrovića. To je relativno mlad čovek, od svojih 35 godina, a stanja je veoma dobrog. Posećuje naše kafane, voli pomalo da pije, i rado se druži s našim učiteljima. Sebe naziva Srbinom muham. vere, što je ovde inače velika retkost i pokazuje se u svakoj prilici prijatelj Srbima“. Austro-Ugarska je u korenu sasecala ovakve ideje , kako u Bosni i Hercegovini tako i u Raškoj oblasti. U Arhivu Bosne i Hercegovine za 1908. godinu postoji mnoštvo konfidentskih izveštaja koji svedoče o praćenju svih uglednijih srpskih intelektualaca, srpske štampe, organizacija, udruženja, škola ali i drugih ličnosti za koje se sumnja „da rade za Srbiju“. Svojim stavovima Omer-beg Bajrović se zamerio turskim vlastima pa je čak bio uhapšen i sproveden u zatvor u Sjenici, ali je pušten uz posredovanje građana i vlade Srbije. Kada su austrougarske trupe prodrle 1914. do Pljevalja i Prijepolja Omer-beg Bajrović je uhapšen u Prijepolju, odveden u Sarajevo, gde je posle mučenja izdahnuo (Smail-aga Ćemalović je tokom Prvog svetskog rata interniran u zloglasni logor Arad, koji je preživeo, ali su ga ustaše ubile 1944. godine). U Pljevljima su se javljali dobrovoljci koji su odlazili u Srbiju da bi se borili protiv aneksije Bosne i Hercegovine. Prvo je krenulo 12 mladića, a zatim je 18. septembra iz Pljevalja i okoline u Srbiju kao dobrovoljci otišlo 30 mladića. Svu ovu aktivnost, kao i celokupan srpski nacionalni i kulturni rad, Austro-Ugarska je tumačila kao „velikosrpsku propagandu“ i „velikosrpsku opasnost“.

Pokušaj otvaranja konzulata Kraljevine Srbije u Pljevljima

 

Pri komandi austrougarskih trupa u Pljevljima nalazio se centar političko-propagandnog i obaveštajnog rada u zapadnom delu Stare Srbije. Njime je, kao što je već rečeno, rukovodio „civilni komesar“, ili kako se još često u izvorima naziva „vice-konzul“. Srbija je bila veoma zainteresovana za zbivanja u ovom za nju izuzetno važnom i geopolitički i nacionalno osetljivom prostoru. Godine 1887. otvoreni su srpski konzulati u Skoplju i Solunu, a 1889. u Prištini i Bitolju. Prostor Srednjeg Potarja i Polimlja pratili su konzulat u Prištini i carinarnica na Javoru. Pošto je prištinski konzulat bio dosta daleko, u Beogradu je doneta odluka da se zatraži otvaranje konzulata u Pljevljima. Avgusta 1890. predsednik vlade Srbije general Sava Grujić upoznao je načelnika Glavnog generalštaba sa predlogom da se otvori konzulat u Pljevljima. U podužem pismu Grujić govori o austrijskim trupama na Dolovima kod Pljevalja, Gotovuši i na Boljanićima, u Priboju i Prijepolju. U Pljevljima, piše Grujić, „postoji švabski konsul- vicekonsul koji agituje mnogo, imaju dosta svojih špijuna, među kojima na žalost ima i nekoliko lica pravoslavnih“. Izlažući u detalje sve vidove austro- ugarskog obaveštajnog rada, Grujić ističe da austrougarski „konsul zna svakog Turčina u glavu od prvih glavnijih muhamedanaca od Pljevalja do Kosova i kad koji kojom trgovinom radi ili viđenja radi dođe u Pljevlja, švapski konsul stara se da se s njim vidi i razgovori“. Mutesarifa Sulejman-pašu „Švabe“ zovu „svake subote uveče na večeru i na bal“. Da bi se „taj otrov srpski suzbio dok je ranije – piše Grujić – dobro bi bilo da se ustanovi srpski konzulat koji bi vodio brigu i o Bosni i Hercegovini, budući češće puta trgovci iz tih provincija dolaze u Pljevlja“. Zanimljivo je da Grujić ističe da  su Sulejman-paša,  njegov  „prvi  doglavnik Vehbi-efendija, najglavniji telegrafist“ i policijski komesar Ibrahim-efendija, pašin rođak „koliko mogu“ naklonjeni Srbima. Novembra 1890. u novinama je izašla vest da je Narodna skupština Srbije budžetom za 1891. predvidela otvaranje konzulata u Pljevljima.

Početkom septembra 1891. godine ministar inostranih poslova Srbije Mih. Kr. Đorđević uputio je poslaniku u Carigradu Stojanu Novakoviću šifrovanu depešu sledeće sadržine: „Nameran sam da postavim za vicekonsula u Plevlju g. Petra Bojovića, kapetana, oficira. Izvolite uobičajenim putem to saopštiti Porti i o rezultatu me izvestiti. Na moguću primedbu da je oficir, možete odgovoriti da ima presedana i da smo oskudni u diplomatskom osoblju, a g. Bojović vlada stranim jezicima“. Novaković je odmah zadužio dragomana poslanstva Tadiju Terkana (koji se bavio „vađenjem egzekvatura“) da na Porti traži „egzekvaturu“ kao da je imenovanje već izvršeno. Taj posao, piše Novaković, i za velike sile traje 4-5 nedelja u najmanju ruku. U sadašnjim prilikama teško je znati kako će se novo ministarstvo ponašati, jer „doskorašnji Veliki vezir teško da bi nam dao egzekvaturu na tom mestu, osobito ako bi osetila Austrija i protiv toga počela raditi. I u ovaj mah, ako ništa ne dozna tamošnje tursko ili austrijsko poslanstvo, nadamo se da ćemo s egzekvaturom uspeti. U protivnom, bojati se intriga austriskih“.

Na dodatno urgiranje iz Beograda Novaković je odgovorio „da taj posao treba vremena“ i da je doznao da je turski ministar spoljnih poslova Said-paša uputio „načelništvu u Plevlju pitanje o potrebi konsulata“.U međuvremenu, za novog poslanika Srbije u Carigradu došao je Sava Grujić, bivši predsednik vlade. On je početkom decembra 1891. obavestio ministra Đorđevića da je „na poverljiv način“ doznao da je Porta pitala kosovskog valiju u Skoplju „da li ima kakvih nezgoda za tursku vladu i da li je potreba za srpsku vladu da se takav konsulat otvori“. Ministar spoljnih poslova Said-paša je izjavio da čeka odgovor kosovskog valije.

Grujić je obavestio konzula u Skoplju Vladimira Karića da koliko može utiče na valiju. Međutim, do otvaranja konzulata u Pljevljima nije došlo. Komanda austrougarskih trupa u Pljevljima zauzimala se „kod turskog komandanta Sulejman-paše da se srpski konzulat ne otvori“ Ova ideja će se i kasnije povremeno pojavljivati, ali je osnivanje Srpske gimnazije u Pljevljima 1901. bar donekle umanjilo nedostatak konzulata. Pominjalo se i osnivanje ruskog konzulata u Pljevljima, ali nije poznato da li je Rusija zaista zvanično tražila otvaranje konzulata, ili je to bila samo želja pljevaljskih Srba.

AGONIJA OSMANSKOG DRUŠTVA

Pljevaljski sandžak se od svog osnivanja (1880) nalazio u posebnom geopolitičkom položaju. Uklješten između Srbije i Crne Gore, sasvim na zapadnoj granici Osmanskog carstva odnosno tadašnjeg kosovskog vilajeta, sa jakim austrougarskim trupama u tri njegove glavne varoši i manjim jedinicama na isturenim tačkama kao što su Gotovuša, Boljanići, Metaljka, Jabuka, sa turskom vlašću koja je osećala da svakim danom sve više gubi to područje – pljevaljski sandžak je bio pozornica političkih intriga, socijalnih i agrarnih sukoba, borbi više obaveštajnih službi. Na malom prostoru bilo je isuviše mnogo sukobljenih interesa. Sve to je davalo dodatnu dinamiku i dramatiku društvenom i političkom životu Pljevalja i pljevaljskog kraja. Slaba i bezvoljna vlast, neredovne plate činovnika, sa mutesarifom Sulejman Haki-pašom koji je pokušavao da balansira između različitih strana, ostavljalo je prostor anarhiji, bezakonju i nasilju svih vrsta. O tome svedoči i sudbina bimbaše (majora) Ibrahima, komandanta pljevaljskog bataljona turske vojske, čije je sedište bilo u Prijepolju. Nastojao je da zavede kakav- takav red među svojom vojskom, kojoj je, nasuprot, imao sasvim uređene i disciplinovane austrougarske trupe. U septembru 1903. njegovi vojnici su upali u štab „vezali ga, strpali u podrum i tri dana mu nisu davali ni vode ni hrane“. Oslobođen je tek kad je stigla turska vojska iz Pljevalja, a bataljon je kažnjen premeštanjem u Bitolj.

Iz dana u dan hajdučija je uzimala sve više maha. Javljala se i među muslimanskim stanovništvom naročito na prostoru Đurđevića Tare među bratstvima Đurđevića, Rapovića, Kriještoraca i Martinovića. Hajdukovali su i Boškovići iz Maoča i Kaljići i Mehonjići iz Vraneša. Napadali su na srpske kuće i imanja, tukli i pljačkali. Tokom 1903. i 1904. seljaci iz Kosanice, Glibaća, Đurđevića Tare, Vaškova, Prenćana i Krička žalili su se na ova nasilja turskim kapetanima u Kričku i Glibaćima, a zatim i Sulejman Haki-paši. Šverc i svakodnevne krađe bili su redovna pojava i to sa obe strane. Upravnik carinarnice sa Javora piše o tome početkom 1903: „Svaki iole kuražan čovek gleda da što makne iz Turske ne gledajući čije je, srpsko ili tursko, samo da osveti Kosovo, kako se ovde veli. Ove krađe čine veliko zlo Srbima i strašno nas diskredituju, a Turci to eksploatišu“.  Ovo se u istoj meri odnosilo i na stanje u pograničnim selima na levoj i desnoj obali Tare. Na desnoj obali prednjačila su sela Bobovo i Prenćani. Direktor pljevaljske Gimnazije Ilija Lalević se posebno žalio na Prenćane. Da bi se sprečile krađe i šverc iguman Sv. Trojice Vasilije Popović i direktor Gimnazije Lalević pozvali su prvake pograničnih sela na dogovor kod Sulejman Haki-paše, ali pojava se očigledno  nije mogla obuzdati. Anarhija je praćena iseljavanjem Srba u Srbiju. U proleće 1904. veliki broj Drobnjaka i Šaranaca se preko pljevaljskog kraja iselio u Srbiju, a njima se priključilo oko 120 Pljevljaka, najviše iz porodica Tošića, Robovića i Ćosovića. Naselili su se u toplički kraj.

Srpski pokret od agrarne stihije do prve političke partije u Turskoj

Neredovno stanje u zapadnim krajevima Stare Srbije, pre svega u pljevaljskom, ali i u sjeničkom sandžaku, kulminiralo je velikim agrarno-nacionalnim pokretom 1903-1905. i 1906-1907. koji je u literaturi označen kao „Raonička buna“. Postojali su sasvim objektivni razlozi za jedan takav pokret ali ne treba isključiti ni podsticaje sa strane – u ovom slučaju austrougarskih tajnih službi kojima je odgovarao što veći metež. U jesen 1903. turske vlasti su objavile uvećanje poreza na krupnu stoku (agnam), na goveda i konje, i to 12 groša na goveče, 18 groša na konja i 30 groša na jahaćeg konja – sedlanika. Do tada se plaćao samo porez na sitnu stoku. Imajući u vidu činjenicu da je stočarstvo bilo osnova privređivanja na selu, uključujući i kiridžiluk sa konjima, razumljivo je da je to bilo veliko novo ekonomsko opterećenje seljaka. Seosko stanovništvo je odbilo da plaća ovaj porez i pored, u početku (tokom novembra i decembra 1903) pomirljivog stava Sulejmana Haki-paše. Naoružali su se i formirali svojevrsne ustaničke logore. Prednja- čila su sela Barice, Prošćenje, Krupice, Prenćani, Vaškovo, Bobovo, Ograđenica, Meljak i okolna sela. U Bobovu se pojavio iz Srbije komita Milan Robović, narednik srpske vojske. Međutim, cela diplomatija Srbije i vlada su bili odlučno za smirivanje pokreta. Vlada je smatrala da buna ide u prilog samo Austro- Ugarskoj koja će je koristiti za „dalje okupiranje Stare Srbije“. U tom smislu delovao je i iguman Sv. Trojice Vasilije Popović, a ovaj stav je i inače saopštavan najčešće u crkvama.

Na inicijativu Mehmed-paše Bajrovića održan je 18. januara 1904. u Pljevljima sastanak uglednijih aga i begova, trgovaca, sveštenika i učitelja iz Pljevalja i Prijepolja. Upućene su depeše sultanu, velikom veziru, inspektoru Ćamil-paši i kosovskom valiji u kojima se molilo da se ukine porez na goveda i konje u pljevaljskom sandžaku. U Carigrad je otputovao i Sulejman Haki-paša. Odgovor je bio jasan: porez se mora plaćati a ukoliko neko bude napao vojnike i zaptije prilikom prebrojavanja stoke biće odgovoreno silom. Najupornija su bila sela Bobovo i Prenćane predvođena prvacima Filipom Jelovcem, Đuricom Božovićem i Garanom Pupovićem. U Prenćanima je komita Milija Jovanović Masjeka ubio nekoliko Turaka. Na insistiranje igumana Vasilija Popovića u Pljevlja je maja 1904. kod paše stigla grupa narodnih prvaka predvođena Spasojem Vojinovićem i Lazarom Kneževićem. Tražili su od paše da smeni zapovednika prenćanske karaule Sait-efendiju „da im daju asker pa će onda oni „komite goniti“ jer „porez ne mogu plaćati dok im Turci uzimaju oružje“. Pored Milana Robovića iz Srbije su među seljake stigli i komita Petar Tošić i učitelj Jakov Vojinović. Pobuna se proširila na Krnjaču, Bučje, Poblaće, Gotovušu, Boljaniće, Kovač. U nekim selima su prestale da rade škole. Srbija je bila odlučna da se pobunjenim seljacima ne dotura oružje, a sličan stav imali su i predstavnici Crne Gore koji su Bobovcima i Prenćancima savetovali da plate porez i između sebe proteraju komite. Međutim, komanda Prve brdske brigade iz Pljevalja je javljala obaveštajnom birou Generalšaba u Beču o krijumčarenju oružja iz Srbije. Pokret srpskog stanovništva ima „provokativan karakter“, kaže se dalje, ali Sulejman-paša je izjavio da Turci imaju dovoljno snage da pokret drže pod kontrolom. Sredinom marta 1904. vođena je prepiska između austrougarskog Ministarstva rata i Ministarstva inostranih poslova o razmeštanju okupacionih trupa u području Lima u slučaju širenja nemira. Komanda 15. korpusa iz Sarajeva i Prve brdske brigade iz Pljevalja obaveštavale su o kontaktima sa Sulejman- pašom koji nije odbacio mogućnost da se austrougarske trupe, u slučaju jačeg srpskog pokreta, stacioniraju u Bobovu ili Ograđenici, i u Prenćanima.

Pokret je nesumnjivo bio socijalno motivisan, agrarne prilike su bile nesređene, ali bilo je tu i nacionalno-političkih ciljeva, manjim delom i elemenata hajdučije koju unose komite. Agrarni pokret, bez dovoljno jasnog programa i bez bilo kakvog čvršćeg i organizovanijeg vođstva predvode „veterani“ iz 1875-1878. Ninko Koldžić, Filip Jelovac, Spasoje Vojinović, zatim komitske vođe Petar Tošić iz Bušanja, Drago Ćosović iz Kosanice, Milan Robović, Milija Jovanović Masjeka, a u prvi plan izbijaju i mlađi prvaci kao što su pored učitelja Jakova Vojinovića, Garan Pupović, Đurica Božović, Lazar Knežević, Grujica Ćuzović, sveštenik Mihailo  Peruničić,  Vaso Ječmenica i drugi. Ima indicija da su neki od njih imali kontakte sa austro-ugarskim službama. Početkom 1905. u Sv. Trojici se na jednom skupu raspravljalo o plaćanju poreza. Prisustvovali su Đurica Božović i Goran Pupović iz Bobova, učitelji iz Ograđenice i Bobova, zatim Filip Jelovac, prvak meljački, direktor Gimnazije Ilija Lalević, profesor Mirko Popović i svakako iguman Vasilije Popović. Bobovci i okolna sela su bili odlučni da ne plaćaju porez iako su ih svi ugledni pljevaljski Srbi i sam iguman odvraćali od toga, tvrdeći „da će time izazvati nered i dati mogućnost da se umeša Austro-Ugarska“. Većina pljevaljskih Srba ali i predstavnika Srbije sumnjala je u stvarnu ulogu Filipa Đuraškovića zbog njegovih čestih susreta i bliskih veza sa austrougarskim konzulom Draškovićem (Hrvatom frankovačke orijentacije). Đurica Božović je takođe bio u srdačnim odnosima sa Đuraškovićem. Stevan Samardžić, upravitelj pljevaljskih osnovnih škola, je smatrao da iz ovih pobuna nesumnjivo stoje Drašković, a u potaji i Mehmed-paša Bajrović, govoreći da to „nije od cara“. Drašković, „idući svaki dan po lovu po obližnjim selima“ hrabri seljake, obećava im svoju pomoć i čašćava ih. Bajrović se, zatim, na duže (preko Sarajeva) sklonio u Beč, gde je ostao do u kasnu jesen 1905, a bio je u audijenciji i kod grofa Agenora Goluhovskog, ministra inostranih poslova.  Austrijski oficiri iz Pljevalja a i činovnici iz Bosne agitovali su 1904. godine u Bobovu i selima bliže bosanskoj granici da se odupiru novom turskom porezu, pa su se među seoskim prvacima, zbog uzdržanog stava Srbije i Crne Gore, javljali glasovi: „Ako nam ne može pomoći Crna Gora ili Srbija, pomoći će nam Austrija“. Austrijanci su obećavali podršku čak i ako ustanu na oružje, širena je propaganda da pod austrijskom upravom „za sedam godina neće nikakva danka davati; u vojsku samo će one uzimati, koji se budu pod njihovom upravom rađali“. Na smirivanju bune i plaćanju poreza naročito su radili iguman Vasilije Popović, direktor Gimnazije Ilija Lalević, pljevaljski trovci i upravitelj srpskih osnovnih škola Stevan Samardžić. Tokom 1904. stigla je sultanova naredba kojom se ukida porez na krupnu stoku u pljevaljskom sandžaku.

Pobuna je iznova krenula avgusta 1905. kada su turske vlasti posle žetve pokušale da naplate desetinu i uz nju porez za škole i prirez uz porez. Većina sela je bila u pobunjeničkom pokretu: Rabitlje, Grevo, Kalušići, Šumani, Zekavice, Židovići, Hoćevina, Meljak, Glisnica, Brvenica, Bušnje, Krće, Boljanići, Potkovač, Jugovo, Otilovići, Obarde i Rudnica. U više sela formirani su pravi pobunjenički logori. Neke logore obilaze austrougarski oficiri. Pokret, pored bunta protiv desečara i zakupaca desetine je imao i elemente anarhije i pljačke: „ove čete pale žito aga i begova i Srba i muslimana i gone njihovu stoku“.  Od paše Bajrovića je uzeto 15 volova, od Đena Đenisijevića 8 i tako redom. U septembru 1905. seljaci su protestovali pljevaljskim ulicama i održali veliki zbor ispred Pivare. Turske vlasti uhapsile su 15 seljaka iz Židovića, Kalušića i Pljevaljskog polja, a u Otilovićima su ubile 2 i ranili 1 seljaka. Oko Pljevalja se bilo iskupilo oko 2 000 seljaka, preteći da napadnu varoš („sva kasaba celu noć bila je na oprezu“). Opet je došlo do pljačke volova i ovnova iz torova Đena Đenisijevića, Drnde, Bajrovića, Adbegovića, Šećerovića, Pera Živkovića, kasnije i Filipa Đuraškovića. Stalno se nametalo pitanje – ko podržava bunu? Srpska diplomatija je za ovaj pokret zainteresovala rusku, italijansku i francusku diplomatiju, koje su uticale na sultana da opet donese odluku o ukidanju novouvedenog poreza i prireza u pljevaljskom sandžaku, ali samo za seljake. U Pljevlja su radi sprovođenja odluke stigli ruski i austrougarski konzul iz Mitrovice, Orlov i Cambauer. Ruski konzul je predlagao da odu u sela i čuju pobunjenike, ali Cambauer na to nije pristao. Umesto toga, pozvani su seoski prvaci na čelu sa Ninkom Koldžijom i saopštena im je odluka, pred turskim i austrougarskim generalima. Krajem septembra 1905. pobuna je okončana. Muslimanske age i begovi, kao i srpski trgovci nisu bili zadovoljni ovakvim ishodom, tim pre što su ekonomski postradali tokom pobune.

Do novog, ali još snažnijeg pokreta došlo je 1906-1907. godine. Naime, turske vlasti nisu ukinule novouvedene poreze već su samo odložile njihovu primenu. U proleće 1906. počeo je ponovni razrez poreza na krupnu stoku i prireza za škole. Povećan je i porez askerija (vojnica). Opet su se pobunila sela od Ćehotine do Tare i prema Metaljci. Formirani su logori u Kovaču i Hoćevini, održani zborovi u Kakmužima, Meljaku i Poblaću. Na velikim zborovima u Kakmužima 17. marta i Hoćevini 24. aprila 1906. okupili su se seljaci iz Kosanice, Potpeća, Dragaša, Šljivanskog, Pliješevine, Pauča, Glisnice, Pljevaljskog polja i okoline. Doneli suodluku da će plaćati sve stare poreze, ali da ne prihvataju povećanje i uvećanje novih poreza, naročito poreza na krupnu stoku i na škole. Govorili su Filip Jelovac, Đurica Božović, Zako Ćosović i drugi prvaci. Sulejman  Haki-paša je u Pljevljima većao sa celim medžlisom i sa igumanom Vasilijem Popovićem, a kad ubeđivanje nije pomoglo poslao je vojsku. Do jačeg sukoba došlo je u selu Lađanima.

Do novog okupljanja narodnih prvaka došlo je u Trnovicama, pod Ljubišnjom: tu su bili Filip Jelovac iz Meljaka, Đurica Božović iz Bobova, Zako Ćosović iz Kosanice, Milan Milinković iz Poblaća, Vasilj Lečić iz Podgore, Joksim Malidžan iz Šljivanskog, Pavle Đačić iz Hoćevine, Jovan Čepić iz Kakmuža, Mihailo Bajčeta iz Brvenice, Šćepan Damjanović i drugi. Sve poruke iz Srbije i Crne Gore išle su na smirivanje bune, a pošto je i Sulejman-paša obećao da se porez „za sad neće kupiti“ pokret se primirio. Usledilo je, međutim, hapšenje seljaka: na tri godine zatvora turski sud je osudio Milana Milinkovića i Baja Pivljanina (imao je tada 20 godina), a u Pašinom dolu je ubijeno nekoliko seljaka. Stvari su se zaoštravale, a turske vlasti su manastir Sv. Trojica čak proglasile za komitsko gnezdo.

I dok je srpska diplomatija nastojala na sve načine da smiri ovaj agrarni pokret, pobuna je 1906. krenula i na drugoj strani pljevaljske kaze u Prenćanima, ali i u susedstvu na celom prostoru Vraneša. Razlog je bio isti – odbijanje da se da porez na krupnu stoku i škole. Još tokom 1904. pa zatim 1905. turska vojska, bašibazuki odmetnici pobili su ili isprebijali mnoge Srbe seljake. Kada su Turci 1905. krenuli da popale Krupice u odbrani sela poginuo je Božo Šestović, četovođa iz ustanka 1875. godine. Iz Maoča su ubijeni Mališa Bujak i Ivan Bujišić, a ranjeni Jovo Babić, Uroš Cvijović i žena Stevana Grbovića.

Pošto je srpski agrarno-nacionalni pokret uzimao sve više maha i već trajao nekoliko godina, Turska je rešila da se energično obračuna sa pobunjenim krajevima. Prvo je, u jesen 1905. u inspekciju poslat general Šemsi-paša Čolović – Biševac, rodom iz sela Biševa. Skup muslimanskih (Smail-beg Hasanbegović, Dizdarevići, Kozići, Rapovići i drugi) i srpskih prvaka u Šahovićima, sedištu donjokolašinske kaze, nije dao nikakve rezultate. Šahovićki kajmakam naredio je podizanje karaula u Baricama, Stožeru i Prošćenju i uspostavu mudirluka u Prošćenju, zabranivši prelazak Tare sa obe strane. U maju 1906. u Lever Tari je ubijen Mile Radović iz Pljevalja koji je držao han. Svi ovi događaji doveli su do velike srpske oružane pobune – od Vraneša, preko Stožera i Barica do Prošćenja, i sela iz pljevaljskog kraja – Prenćana, Vaškova, Krupica, Borove, Kotlajića, Maoča, Mijakovića i okolnih sela.

Turci su smatrali da u pozadini događaja stoje Crna Gora, Italija i Srbija. Sa crnogorske strane ustanici su zaista „za kratko potpomognuti i sa dva tajno ubačena bataljona crnogorske vojske“. Borbe su počele 13. maja 1906. i trajale su mesec dana. Turska vojska iz Vraneša krenula je na ustanike, čineći nasilja i zločine nad nejači i ženama. Vodile su se krvave borbe, bilo je mnogo mrtvih i ranjenih, ubijana su srpska deca, silo- vane žene. U Stožeru su dve žene ubijene kamenovanjem a četiri silovane. Turska vojska palila je srpska sela, Srbi su palili muslimanska sela. Među vođama ustanka nalazili su se Spasoje Vojinović, Ilija Šestović iz Stožera, Lazar Knežević iz Vaškova, Jakov Mrdak iz Barica i mnogi drugi prvaci iz Stožera, Barica, Prošćenja, Gorica i susednih sela.

Glavnokomandujući u turskom nastupanju na ustanike bio je general Šemsi-paša Čolović – Biševac, koji je imao na raspolaganju 13 bataljona pešadije, artiljeriju i konjicu. Austrougarski konzul iz Mitrovice Cambauer obavestio je ministra spoljnih poslova Goluhovskog o srpskom pokretu otpora i represivnim merama turske vlasti. Konzul je govorio o angažovanju 2 nizamska pogranična bataljona i 8 bataljona iz Novog Pazara, Sjenice, Nove Varoši i Bijelog Polja. Razmatrano je moguće držanje Srbije i Crne Gore.

Zajedno sa Šemsi-pašom je bio i general Šukri-paša, najsposobniji turski artiljerac, komandant artiljerije III korupusa, kao i još četiri generala: iz Bitolja divizijskli general Osman Rifat-paša, iz Skoplja divizijski general Anveri-paša, divizijski general Nuri-paša i brigadni general Hasan-paša. Mobilisana je  velika vojska  od  Soluna  do  Pljevalja. U  pomoć  su stigli i Arnauti iz pećke i rugovske nahije. Šemsi- paša je sa skupljenom vojskom krenuo iz Novog Pazara 17. maja – preko Peštera za Bijelo Polje. Nastala je opšta mobilizacija konja i komordžija. Pljevaljska stajaća vojska ostala je u okolini Pljevalja. Serdar Janko Vukotić je stigao u Žabljak, a zatim u Dobrilovinu sa namerom da prođe Taru i sretne se sa Šemsi-pašom.

Po svemu sudeći do susreta nije došlo. Pošto je sa tri strane opkolio Vraneš, Šemsi-paša je krenuo u napad. Najžešća borba vođena je na Stožeru 25. maja 1906. u kojoj je bilo dosta pogunulih sa obe strane. Turci su 4. juna zauzeli Barice i zapalili ih. Žestoka borba vođena je u Prenćanima 6. juna gde su bile okupljene sve ustaničke snage od Maoča, Borove, Stožera i Barica. Borba je i ovde bila žestoka sa žrtvama na obe strane. Šemsi-paša je zapalio Prenćane 10. juna 1906. godine i naredio da se poruše svi mostovi na Tari.247 Istog dana u Prenćanima su ubijeni Mića, Ilija i Risto Vojinović. Šemsi-paša je hteo da poubija i prvake Zmajevića ali su ovi umakli. Bila je to prava kaznena ekspedicija Šemsi-paše. Popaljena su sela Borova, Krupice, Prenćane, Vaškovo, Maoče, Kotlajići i okolina, kao i Stožer, Prošćenje, Barice, Gorice i druga sela. Turska vojska je, pored pljačkanja imovine i stoke, učinila svirepe zločine nad civilnim stanovni- štvom. Zabeležen je veći broj ubijenih i silovanih žena i devojaka kao i maloletnih dečaka.248  I pored obećanja o slobodnom povratku na zgarišta i nekoj vrsti amnestije, turske vlasti su početkom 1907. pohvatale mnoge narodne prvake i osudile ih na dugogodišnje kazne. Kodžobaša Lazar Knežević iz Vaškova osuđen je na 101 godinu robije. Svi su sprovedeni u tamnice Skoplja i Soluna gde su ostali do mladoturske revolucije 1908. godine. Kada su se našli na slobodi Šemsi-paša već nije bio među živima: ubio ga je u Bitolju 1908. turski oficir, pristalica mladoturaka, dok je izlazio iz Telegrafa.

Revolucionarna organizacija „Jedinstvo i napredak“, poznata kao Mladoturci, izvela je 1908. godine državni prevrat. Tajno političko društvo mladoturaka „Osmansko jedinstvo“ osnovano je 1889. godine u Carigradu, a 1894. promenilo je ime u „Jedinstvo i napredak“. Ideja o ravnopravnosti naroda naišla je na podršku svih naroda u Carstvu, među njima i pravoslavnih hrišćana. Na snagu je ponovo stupio ustav iz 1876. godine, usledila je i amnestija političkih krivaca, proglašena je sloboda štampe, zbora i dogovora. Svi narodi su sa velikim optimizmom očekivali rezultate političkih promena, održavani su zborovi po svim većim mestima. Kao i obično u takvim prilikama, politička euforija poprimala je elemente stihije. U Pljevljima je održan veliki narodni zbor na kome su prisustvovali i Srbi i mislimani, kao i izaslanici iz susednih opština Bosne i Hercegovine. Pre zbora „đaci osnovne škole i gimnazije sa srpskim i turskim zastavama prošli su kroz srpske mahale i glavnu čaršiju, uzvikujući slobodi, ustavnosti i ravnopravnosti naroda u Turskoj“. Na skupu su govorili direktor Gimnazije Petar Kosović, učitelj Prokopije Šiljak i nastavnik Simo Šiljak, a u ime delegacije Goražda, Foče i Čajniča Risto Prcović i beg Čengić.Skup se kasnije premestio pred tursku kasarnu gde je pored Prokopija Šiljka govorio i turski oficir Akif. Šiljak je govorio o slozi Srba i muslimana navodeći primere Mehmeda Sokolovića, Ćuprilića i Marka Kraljevića. U belediji (opštini) je priređena večera za uglednije građane, u čaršiji se igralo kolo, a kasnije u Milet- bašti je priređena zabava sa igrankom.

Odmah se počelo sa zahtevima za smenom čino- vnika. Po mahalama je izabran odbor od 81 člana koji je izabrao uže telo od 11 članova u kome su bila 4 Srbina. Smenjeno je 17 turskih činovnika, 7 muslimanskih kmetova (muktara) i 6 srpskih kmetova (kodžobaša). Muslimani su tražili smenu mutesarifa Sulejmana Haki-paše, dok su Srbi bili protiv, ali paša je sam dao ostavku i sa austrijskim oficirima preko Bosne otišao u Carigrad. U Pljevljima je 19. avgusta 1908. formiran mladoturski odbor, koji je 4. septembra otvorio svoj klub u koji se upisalo samo 10 Srba, među njima Lazar Šećerović i Petar Kosović. Mladotursku organizaciju vodili su oficiri turskog garnizona u Pljevljima, a od lokalnih muslimana ušli su Mehmed-paša Bajrović, Korjenić i drugi koji u suštini nisu podržavali mladoturski pokret.  Umesto Sulejman-paše za novog mutesarifa došao je Fevzi-beg Čakmak, pukovnik, komandant solunske žandarmerije (godine 1941. biće maršal, načelnik Generalštaba Turske). U kosovskom vilajetu je formirana vilajetska skupština u koju su iz pljevaljskog sandžaka ušla 4 poslanika: Filip Đurašković i Mehmed-paša Bajrović iz Pljevalja, Murat Hašimbegović iz Prijepolja i Aleksa Borisavljević iz Priboja. Međutim, Mehmed-paša Bajrović je tajno bio na čelu opozicije protiv mladoturaka.

Posle proglašenja amnestije u pljevaljski kraj su se vratile izbegle komite i narodne vođe iz vremena ustaničkog pokreta 1903-1907. Stigli su Jakov Vojinović, koji je boravio u Užicu, zatim Lazar Knežević, Ilija Vojinović, Mijat Vojinović, Milivoje Marković, Uroš Tamburić i drugi. Vratile su se i komite Pavle Šljukić, Radisav Popadić, Jovan Kuburović, Vidak Džaković i Todor Džarić. Jakov Vojinović je dobio učiteljsku službu, ali se nije vratio u Prenćane zbog protivljenja Crne Gore.

Nove političke prilike u Osmanskom carstvu probudile su nadu kod pravoslavnih Srba da će doći do znatno boljih uslova za njihov politički, društveni i kulturni život. Mladoturska najava reformi bila je uglavnom deklarativna jer je otpor konzervativnog dela begovata, staroturaka, bio isuviše jak. Ipak, zahvaljujući novom turskom ustavu započelo je političko organizovanje Srba u Turskoj pa i u pljevaljskom sandžaku. Srbi u Turskoj su na skupu u Skoplju, 10-13. avgusta 1908. formirali inicijativni odbor za osnivanje svoje prve nacionalne građanske stranke Srpske narodne orga- nizacije Srba Osmanlija. Predsednik inicijativnog odbora bio je Bogdan Radenković, a skupu su iz Pljevalja prisustvovali Stevan Samardžić i Lazar Jankulović, nastavnik pljevaljske gimnazije. U Skoplju je doneta odluka da se osnuju mesni, sreski i okružni odbori, donet je pravilnik za izbor poslanika za predstojeću oblasnu skupštinu i skupštinu u Skoplju za ceo kosovki vilajet. Za predsednika sreskog odbora Srpske narodne organizacije u Pljevljima izabran je Stevan Jovašević, za sekretara Lazar Jankulović, a članovi su bili: Đeno Đenisijević, Filip Đurašković, Josif Bajić, Lazar Šećerović, Đorđe Pejanović, Dimitrije Šiljak i Stevan Samardžić. Dosta spora je bilo oko izbora Lazara Šećerovića pa su odmah posle prve sednice odbora ostavke podneli Filip Đurašković i Josif Bajić.

Oblasna   skupština   Srpske   narodne   organizacije održana je u Sjenici 19. oktobra 1908. godine a u njenom radu su učestvovali i predstavnici muslimana iz svih kaza. Iz Pljevalja su prisustvovali Ilija Samardžić, Jovo Milinković, Lazar Jankulović, Filip Đurašković i Đorđe Pejanović. Smisao zajedničke skupštine bio je podrška mladoturskoj revoluciji i osuda aneksije Bosne i Hercegovine.

Skupština Srpske narodne organizacije je počela sa radom u Skoplju 2. februara 1909. godine. Pljevlja su predstavljali trgovac Stevan Jovašević, sveštenik Danilo Šiljak i nastavnik gimnazije Stojan Zafirović. Pored ovih Pljevljaka u radu skupštine učestvovali su i učitelj Stevan Samardžić ispred Nove Varoši  i  Jovan  Ćirković  u  ime  eparhijske  uprave Raško-prizrenske mitropolije. Stevan Samardžić je izabran za jednog od dva sekretara skupštine. Na skupštini su dominirale tri glavne teme: političke prilike, ekonomske prilike i crkveno-školske prilike. O školstvu je pored ostalih govorio i Jovan Ćirković, dok su o ekonomskim pitanjima pored ostalih učesnika govorili Stevan Samardžić i Danilo Šiljak. Samardžić je zajedno sa Sretenom Vukosavljevićem pokrenuo pitanje čifčija, kao osnovno ekonomsko pitanje. Samardžić je govorio o teškom položaju čifčija, o povećanju poreskih obaveza tražeći da se ukine desetina i čifčijski odnosi. „Nikakav napredak – govorio je Samardžić – ni blagostanje ne može biti dok seljak ne bude sopstvenik one zemlje koju obrađuje“. On se zalagao za to da turske vlasti obezbede stalnost čifčija, kako aga ne bi mogao oterati čifčiju kad mu se prohte. Vrlo je zanimljiv i dalekovid bio Samardžićev predlog da se osnuju zemljoradničke zadruge za pomoć seljacima kao i da se osnuje srpska banka u kojoj bi bili objedinjeni svi fondovi rastureni na raznim stranama, u crkvama i školama. Većina Samardžićevih stavova uneta je u rezoluciju o ekonomskim pitanjima. Na kraju skupštine izabran je glavni odbor od 12 članova, među njima i Stevan Samardžić.

Na osnovu ustava koji je sultan doneo pod pritiskom mladoturske revolucije, donet je izborni zakon i 1908. godine su raspisani izbori za otomansku skupštinu u Carigradu. Jedan sandžak je činio jedan izborni okrug, pravo glasa imali su muškarci koji su napunili 25 godina kao i vojska i žandarmerija. Izbori su bili posredni preko izabranih poslanika – poverenika, koji su u sedištu opštine (beledije) birali poslanika za carigradski parlament. Kaze (srezovi) bili su podeljeni na izborne jedinice. Pljevlja su imala 31 izbornu jedinicu. Okružni odbor Srpske narodne organizacije za sjenički i pljevaljski sandžak u dogovoru sa crkveno-školskim opštinama podneo je predlog Centralnom odboru u Skoplju da Srbi idu na izbore sami sa svojom strankom, da u pomenuta dva sandžaka dobiju jedno poslaničko mesto za carigradski parlament kao i da senator iz ove oblasti bude Srbin. Kandidat za senatora bio je Filip Đurašković iz Pljevalja. Međutim, centralni odbor Srpske narodne organizacije postigao je dogovor sa predstavnicima mladoturskog pokreta Jedinstvo i napredak da Srbi na izbore idu zajedno sa muslimanima na listi jedinstvene mladoturske organizacije. Centralni odbor je prihvatio da zajednički kandidat za pljevaljski sandžak bude Vasfi-bej a da kandidat za senatora bude Jovan Šantarić iz Peći umesto Filipa Đuraškovića. I sam Đurašković se odrekao u korist Šantarića. Ovakvim dogovorom Srbi su izgubili jer su objektivno s obzirom na broj stanovnika imali priliku da dobiju jedno poslaničko  mesto, a Turci  nisu  održali  reč  pa  je Šantarić izgubio za senatora. Na kraju, ukupno 42 poslanika–poverenika izabrali su Vasfi-beja, advokata iz Carigrada, za poslanika pljevaljskog sandžaka u carigradskom parlamentu, za period 1908-1912. godine.

Izgledalo je u početku da će Vasfi-bej znati da ceni podršku Srba. U Pljevljima je 21. septembra 1909. Vasfi-bej prisustvovao skupu svih poslanika-poverenika pljevaljskpog sandžaka i istaknutih građana. Na sastanku se pored ostalog raspravljalo da li da pljevaljski sandžak ostane kao takav ili da se ukine. Svi prisutni poslanici su bili protiv ukidanja pljevaljskog sandžaka osim Ahmeda Korjenića koji ne samo da je tražio ukidanje pljevaljskog sandžaka već je zahtevao „da vojska zavede diktaturu i suzbije i uguši srpsku propagandu koja preti našoj otadžbini“. Tom prilikom je došlo do svađe između Vojislava Nenadića i Korjenića. Sutradan 22. septembra srpski poslanici su poslaniku Vasfi- beju podneli zahtev od 27 tačaka na srpskom i francuskom jeziku tražeći da se o njihovim predlozima donesu zakonske odredbe u carigradskom parlamentu. Kao prvo i osnovno traženo je „da se prizna narodnost Srbima (milet), jer narod ovoga kraja svagda se Srbinom slobodno nazivao. Srbi jesmo, Srbi i ostajemo, naši dedovi i pradedovi Srbima su se nazivali, pa i mi hoćemo tim imenom da se nazivamo; ovo nam narodno obeležje ne može niko uzeti; a primamo da Srbima Osmanlijama nazivamo se, jer smo se u otomanskoj državi rodili, živimo i kao takvi želimo da umremo“. Srbi su dalje tražili ličnu i imovinsku bezbednost, i slobodu i jednakost bez razlike vere i narodnosti, crkvene i školske privilegije koje ima Carigradska patrijaršija, slobodan izvoz proizvoda u susedne države, dovršenje puta od Mitrovice do Rudog i do Tare, u svim sudovima da bude Srba članova koliko i muslimana, zatim da država u Pljevljima obezbedi dva lekara („da budu dužni i po selima ići i besplatno lečiti“), poštansku vezu preko Metaljke i Rudoga i druge zahteve. Naročito je bio važan zahtev pod brojem 4: „Prema broju i sposobnosti tražimo srazmerno jednak broj Srba i muslimana u državnu službu da se primaju“.Vasfi-bej je ovom prilikom posetio i manastir Sv. Trojicu zajedno sa pljevaljskim mutesarifom. Ponovo je posetio Pljevlja 1910., i održao govor u klubu mlado- turaka gde su uglavnom bili turski vojnici i musli- mani. Bio je gost Mehmed-paše Bajrovića sa kojim je zajedno otišao u Carigrad. Od vrlo dobro i temeljno sročenih zahteva pljevaljskih Srba nije bilo ništa.

Novi parlamentarni izbori u Turskoj raspisani su u rano proleće 1912. godine. Početkom marta mladoturski komitet je održao sastanak u Skoplju sa srpskim narodnim prvacima na kome je postignut sporazum da Srbi i Srpska narodna organizacija glasaju za kandidate mladoturaka. Ispred Pljevalja sastanku  je  prisustvovao  Filip  Đurašković  koji  je istovremeno bio kandidat za senatora, u ime mladoturaka kandidat za poslanika za pljevaljski sandžak bio je ponovo Vasfi-bej, dok je opozicioni kandidat u ime staroturaka bio Mehmed-paša Bajrović. Mladoturci su doživeli veliki poraz na parlamentarnim izborima 1912. tako da je za poslanika pljevaljskog sandžaka za carigradski parlament izabran Mehmed-paša Bajrović, vođa staroturske političke grupacije.

Jedna od posledica aneksije bio je veliki priliv muhadžira iz ovih pokrajina u Pljevlja i pljevaljski kraj naročito u periodu 1908-1911. godine. Muhadžirsko pitanje nije dovoljno osvetljeno u nauci, naročito njegovi uzroci i posledice. Jovan Cvijić je 1910. napisao kratak ali vrlo znalački članak, sa dubokim naučnim razumevanjem, O iseljavanju bosanskih muhamedanaca, zaključivši da je iseljavanje počelo posle okupacije 1878. ali da je od aneksije „uzelo najveće razmere“. Većina muhadžira prolazila je kroz Beograd vozom za Solun, ranije generacije Cvijić je sretao po Turskoj, u leto 1905. bio je sa njima u Brusi. „Ne samo iz humanih pobuda – piše Cvijić – već i iz nacionalnih moraju dakle Srbi najživlje nastojavati da se bosanski muhamedanci ne iseljavaju“. Bosanski muhamedanci su „bivši Srbi, znatnim delom srpsko plemstvo“, ali „otpavši od vere i narodne svesti srpske, ovi muhamedanci su težili da se prikažu dostojni nove vere i novih položaja i stavljali su se u sve veću suprotnost prema svojim sunarodnicima, koji su ostali u staroj veri.“ Istorijska nesreća „je učinila da je znatni deo bosanskih Srba“ promenio veru i narodno osećanje. „Sada mora zbog toga da nestane znatnog dela bosanskih muhamedanaca“ koji će se „potpuno pretopiti u jedan azijski narod, koji im je u stvari najdalji od svih naroda s kojima su do sada stupali u dodir“. Koji je bio stvarni uzročnik te duge istorijske pojave razložno je objasnio francuski antropogeograf Gaston Gravje. Turske vlasti išle su na ruku muhadžirima bilo time što su im omogućavale da otimaju manastirsku i crkvenu zemlju ili što su age i begovi terali čifčije sa svoje zemlje koju su davali muhadžirima. U okolini Pljevalja takvih primera je bilo dosta 1910. i 1911. godine. Mihaila Borovića iz Hoćevine oterao je aga Hilmija Mulvić, aga Mahmud Selmanović iz Pljevalja prodao je imanje u Kominima muhadžirima i proterao čifčije Gavra i Milovana Kneževića i Jovana Vukojičića, aga Ajro Korjenić je proterao sa svog imanja Joksima Papića iz Vidara, Smail Trhulj Mihaila Lazovića iz Boljanića, aga Salko Katana izbacio je iz kuće i sa imanja Toda Kokovića i tako redom. Bilo je mnogo ovakvih primera. Prema nepotpunim podacima iz pljevaljskog kraja su 1910. godine sa imanja proterane 82 porodice čifčija. Pravoslavno stanovništvo Pljevalja uvećavalo se naročito posle 1878. godine, dolaskom sa sela, mada je prestalo posle povlačenja austrougarskih trupa 1908, dok se broj muslimanskog stanovništva povećavao nakon okupacije Bosne i Hercegovine, zatim iz oblasti Nikšića i Kolašina posle oslobođenja 1878. godine, naročito nakon aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine. Najviše muhadžira naseljeno je u pljevaljskom sandžaku. Samo u periodu 1908-1911. godine, 190 porodica muhadžira naseljeno je u pljevaljskoj kazi iz Bosne i Hercegovine. U prijepoljskoj kazi naseljeno je 56 porodica.

Poslednjih nekoliko godina uoči oslobođenja anarhija, bezvlašće i nasilja su rasli iz dana u dan. Bezvlašće je naročito vladalo u selima na desnoj obali Tare od Vaškova do Bobova i Ograđenice, svuda gde je bila turska vojska u karaulama. Vlast mutesarifa iz Pljevalja se ovde gotovo nije osećala. Česti su napadi u vodenicama, otimanje stoke, pčela, sena. Nail Redžović ubio je Mila Nenadića iz Kosanice i opljačkao mu stoku. U zaštiti sirotinje naročito se isticao Omer- beg Bajrović koji je često snosio i posledice. Početkom decembra 1910. on je zajedno sa Vojislavom Đerasimovićem, Draškom DŽuverovićem i Dragom Joksimovićem stra- žarno sproveden prekom sudu u Skoplju. Česte su krađe, paljevine, razbojništva, otimačine, ubistva, ima nasilnog prevođenja na islam i tako dalje. Turski graničari u Prenćanima prebili su seljaka Josifa i silovali jednu devojčicu od petnaest godina. Godine 1911., u Kraljevoj Gori napadnuta je grupa seljaka iz Crne Gore koja je gonila 12 tovara žita kupljenih na pijaci u Pljevljima. Napali su ih Rapovići sa 25 naoružanih odmetnika i opljačkali žito. Omer-beg Bajrović je seljacima dao 12 tovara svoga žita besplatno, isplativši im trošak za put koji su imali dolazeći u turski sud. Imeđu Lima i Tare, u donjokašinskom kraju, odmetničku četu su vodili Rustem Bambur iz Maoča i Mehmed Redžović iz Kozice.

U meri u kojoj je rasla anarhija i nasilje u svim oblastima Evropske Turske, pa i u Polimlju i Potarju, jačao je i srpski komitski pokret iza koga je stajala organizacija Narodna odbrana osnovana 1905. u Beogradu. U Skoplju je postojao tajni odbor Narodne odbrane na čijem čelu je bio Bogdan Radenković, a u njemu su pored ostalih bili i Jovan Ćirković iz Pljevalja i Lazar Jankulović profesor pljevaljske Gimnazije. Jedan od aktivnih članova Narodne odbrane bio je i Mirko Popović rodom iz Užica koji je dve godine službovao u Pljevljima kao profesor Gimnazije. Među komitskim vođama su se isticali Petar Tošić, Drago Ćosović, učitelj Jakov Vojinović i Pavle Šljukić sa Jabuke. Svi su oni bili povezani sa organizacijom Narodna odbrana. Sa približavanjem Prvog balkanskog rata vojnička i obaveštajna organizacija srpskog pokreta postojala je sve čvršća. Na tom poslu naročito su bili aktivni Petar Tošić i Drago Ćosović, ali i nastavnici pljevaljske Gimnazije na čelu sa direktorom Aleksandrom Marićem. Tošić je prenosio poruke i naređenja između rukovodstva organizacije i ljudi na terenu.

PLJEVALJSKO DRUŠTVO: ZAČECI MODERNIZACIJE

Od 1880. godine, kada postaju sedište pljevaljskog sandžaka, Pljevlja postaju na izvestan način glavna varoš Stare Raške, odnosno zapadnog dela Stare Srbije. Više se okreću prema Prizrenu, Skoplju i Solunu. Posebnu političku važnost, a time i trgovačku privlačnost Pljevlja dobijaju uvođenjem austrougarskih trupa 1879. godine. Naglašenu političku lojalnost prema Austro-Ugarskoj, a razume se na prvom mestu prema Turskoj, ispoljavali su muslimanski prvaci okupljeni oko Mehmed-paše Bajrovića, i deo srpskih trgovaca na čelu sa Šećerovićima. Bajrović je zahvaljujući vojnim liferacijama za austrougarske garnizone stekao veliko bogatstvo, o čemu je svedočio i njegov letnjikovac – čardak na Gotovuši, u blizini austrougarske vojne posade, sa ukrasnim šibljem, cvećem, vodoskocima i paunovima. Verska identifikacija, kao i vezivanje za osmansku državnu ideju u najvećoj meri su opredeljivali političko i društveno ponašanje domaćeg muslimanskog sveta. Čim je Turska objavila rat Grčkoj 1897. godine, koji je proglašen za „sveti rat“ – „džihad“, povodom ustanka na Kritu, u Pljevljima se javilo oko 500 dobrovoljaca, među njima i nemoćni starci. Prema Grčkoj je odmah krenuo kontigent od 350 dobrovoljaca (kasnije su odlazile još neke manje grupe), među kojima se nalazilo i 10 hrišćana.

Većina stranih putopisaca početkom XIX veka smatra Pljevlja glavnim mestom u Hercegovini. Ne postoje precizni statistički podaci o broju stanovnika u varoši. Kapetan Mazalijer navodi da su Pljevlja 1806. godine imala 5-6 hiljada stanovnika, Vjekoslav Klajić piše 1878. godine da Pljevlja imaju 7 hiljada stanovnika, dve decenije kasnije pominje se 8 000 stanovnika (Prijepolje 4 000), dok Jevto Dedijer beleži statističke podatke iz 1913. godine prema kojima su Pljevlja imala 7.940 stanovnika.  U nedostatku preciznih statističkih podataka moguće je pretpostaviti da je više razloga uticalo na demografsko stanje: ratovi, bolesti, gladne godine, migracije. Jedna neobična i retka vest o Pljevljima stigla je iz Beča 28. aprila 1889. godine (11. maja po novom kalendaru): „Juče u 3 časa i 40 minuta bio je silan zemljotres u Pljevljima, koji je trajao 3 sekunde; išao je sa zapada na istok“.

Verska struktura stanovništva Pljevalja uticala je ne samo na urbanističko-arhitektonsko lice varoši, nego na ukupni društveni život.  Muslimani su u varoši činili, naročito u drugoj polovini XIX i početkom XX veka, znatnu većinu u odnosu na pravoslavne, s tim što su u etničkom pogledu oni uglavnom bili islamizovani Srbi. Retke su bile porodice turskog ili drugog neslovenskog porekla. Muslimani i pravoslavni su živeli uglavnom u zasebnim, odvojenim delovima varoši, i činili su zadugo, u kulturnom i duhovnom pogledu, dve odvojene sredine, ali u celini sa jakom orijentalnom atmosferom. Jačanjem moderne trgovine, i modernije prosvete, naročito od vremena dolaska austrougarskih trupa u Pljevlja, pravoslavni i muslimani ulaze u zajedničke trgovačke i druge poslove, čime se uvećavaju njihovi socijalni i ljudski kontakti. Tome je u izvesnoj meri doprinelo i uviđanje dela muslimanskih viđenijih prvaka, da je Austro-Ugarska jednako neprijateljska prema muslimanima kao i prema pravoslavnim Srbima. Pljevaljska kaza je bila teritorijalno velika (Krnjača, Bučje i sva sela u Poblaću pripadala su pljevaljskoj kazi) i imala je za one uslove prilično razvijenu administraciju koja je bila nadležna za ceo sandžak. Uz mutesarifa postojao je i medžlis (savet) koji su činili: mutesarif, zastupnik kadije (naib), načelnik administracije, načelnik za finansije i četiri građanina od kojih su dvojica bili Srbi. Prema podacima iz 1898. pored medžlisa bilo je 10 odseka, među njima i privredni, trgovinski, carinski, odsek šumarstva, odsek policije i drugi. Pri privrednom odseku, na primer, postojao je savet u kome je pored mutesarifa i još nekoliko činovnika bilo i 5 građana – 3 muslimana i 2 pravoslavna Srbina. Komisija za prosvetu je pored predsednika i sekretara, imala i 6 članova iz redova građana od kojih su 3 bili muslimani, a 3 pravoslavni. Varoš je imala 10 mahala sa 1.127 kuća. Pljevaljska opština (beledija) je imala predsednika, pisara, čauša i odbor od 4 člana, od kojih je jedan bio Srbin. Opština je imala i lekara i apotekara. Prema istom  izvoru,  u  Pljevljima  je  radio  581  dućan  (što izgleda preterano osim ako se podatak ne odnosi za ceo sandžak), 43 magaze, 39 hanova (u celoj kazi-srezu), 20 tabahana (kožara), 217 vodenica (za celu kazu), 2 fabrike, 4 ciglane, 2 novčana zavoda (Hadžiatlagić-Bajić i Štedionica manastira Sv. Trojice). Manastirska štedionica je imala svoju filijalu u Priboju. Pljevaljska kaza (srez) imala je ukupno 44.450 stanovnika.  Od javnih zgrada u varoši je bilo – 2 hamama, 8 džamija, 1 medresa, 1 ruždija, 24 mejtefa, 7 mektaba, 1 čitaonica, 5 crkava (u celoj kazi-srezu), 1 srpsku osnovnu školu, 1 srpsku gimnaziju, 1 manastir i 13 državnih zgrada koje je držala turska vojska i administracija.

Ekonomsko uzdizanje varoši

Tradicionalno zanimanje stanovništva pljevaljske varoši bili su trgovina i zanatstvo, dok se stanovništvo na selu bavilo uglavnom stočarstvom i zemljoradnjom. Muslimanske age i begovi živeli su u varoši, od svojih poseda, deo njih se bavio i trgovinom, a običan svet uglavnom sitnom trgovinom i zanatima. Muhadžirske mahale okupljale su većim delom muslimansku sirotinju. Tanzimatske reforme sredinom XIX veka otvarale su prostor za ekonomsko jačanje hrišćana širom Osmanskog carstva, pa i u Pljevljima, dok se muslimanska vlastela uglavnom držala tradicionalnog ubiranja prihoda sa svojih poseda. Sa novim duhom vremena i jačanjem hišćanskih pokreta slabila je i ekonomska snaga muslimanske vlastele. Srpsko građanstvo u Pljevljima držalo je veliki deo robnog prometa, deo zanatstva, a krajem XIX i početkom XX veka i veći deo početnih oblika bankarstva i industrije. Srbi počinju da ulaze u organe vlasti (medžlise i sudove), formiraju svoje prosvetne i kulturne ustanove. Francuski konzul u Sarajevu Leopold Moro navodi 1866. godine da je glavni trgovački  centar  u  Hercegovini  Mostar,  ali  da  na„drugom mjestu“ dolaze Foča, Pljevlja („Taslidža“) i Stolac, pa tek onda Konjic, Ljubuški, Trebinje i Nikšić. Francuski konzul ističe da je većina hercegovačkih trgo- vaca nepismena, sa malim dućanima, ali da pozajmljuju novac uz „grdne kamate“ (24 do 30 % godišnje). U varoši, ističe Moro, postoji svojevrstan savez između krupnih trgovaca hrišćana i muslimanskih begova.

Ekonomski život u Pljevljima ima svoje uspone i padove, ali od sredine XIX veka on je sve više pod uticajem evropske trgovine i ekonomskih tokova. Pljevlja su,  pored  ostalog,  važno  središte na  trgovačkom putu iz Bosne, preko Novog Pazara, Skoplja i Soluna za Egejsko more. Period 1878. do 1908. godine je najdinamičniji. Tome je doprinelo snabdevanje turskog i austrijskog garnizona. Većina pljevaljskih trgovaca izvozi poljoprivredne proizvode, a uvozi industrijsku robu. Izvoze sir, kajmak, maslo, loj, kožu, vunu, stoku i građu, a uvoze većinom kolonijalnu i manufakturnu robu. Izvoz teče preko Bosne u Austro-Ugarsku i Italiju, a u Tursku i Grčku preko Soluna, odakle ide dalje prema Bliskom istoku. Boljem izvozu doprinose i nove saobraćajne veze, naročito pruga Mitrovica-Skoplje-Solun. Uvozi se iz Austro-Ugarske, Srbije, Italije, Francuske, Engleske. Među pljevaljskim muslimanima ističu se trgovci Selmanovići, Bajrovići, Ćinare, Hadžiatlagići, Korjenići, Drnde, Trhulji i drugi, a među pravoslavnim Srbima – Bajići, Đenisijevići, Šećerovići, Janićijevići, Živkovići, Markovići-Ćuze, Grujičići, Rabrenovići, Todorići, Radovići, Đuraškovići i drugi. Krajem XIX veka u Pljevljima niču trgovačka društva, poput društava Veseličić-Šećerović-Bajrović, Hadžiatlagić-Bajić, Bajrović-Stevović, ili novčani zavodi kao što su Bajić-Hadžiatlagić i Štedionica manastira Sv. Trojice. Zarađeni novac pljevaljski trgovci Srbi drže delom u bankama Srbije, a delom zajedno sa muslimanima u bankama u Solunu i Carigradu. Mehmed-paša Bajrović je novac držao u bankama u Beču. Ipak, stečenim kapitalom pljevaljski trgovci započinju prve korake u razvitku pljevaljske industrije: industrije piva, prehrambene industrije (prerada mesa i mesnih proizvoda), industrije građevinskog materijala i mlinske industrije. Godine 1889. Šećerovići su sa Čehom Vindačekom otvorili Pivaru u Pljevljima. Pivara je imala oko 40 radnika, a proizvo- dila je oko 200 hektolitara piva. Pored pivare u Pljevljima je radila i fabrika cigle i crepa (Ciglana), manji parni mlin, i veća radionica za izradu creva za kobasice (kobasičarski zanat donose Česi i Mađari okupljeni oko austrougarskog garnizona). Stara Pljevlja su još u rimsko doba imala posebne ciglane. Početkom XX veka pominju se i dve moderne peći za spravljanje kreča, kao i manji parni mlin.  Sve to, međutim, nije bilo dovoljno da Karlo Pač 1907. uoči bilo kakav uticaj novog vremena nakon 1878. godine. „Plevlje je danas kao i prije u dispoziciji, gradnji kuća, popločavanju cesta i – čistoći, tolerantnosti prema paščadi i u opće pogledom  na  lijenost  i  tratenje  vremena  sa  strane stanovništva, potpuna orijentalna varoš, koju iz daleka ukrašuju munare i vrtovi“.

Pored trgovine, Pljevlja su bila poznata i po veoma brojnim starim zanatima, kao što su obućari, kovači, kazandžije, kujundžije, zlatari, puškari, pekari, vunovlačari, berberi, krojači, terzije, ćurčije, kolari i drugi. U ranijim vekovima naročito je bila razvijena proizvodnja sahtijana od kozijih i jagnjećih koža u poznatim tabahanama u Pljevljima. I tokom prve polovine XIX veka, pa i sredinom veka, sahtijan se izvozio na austrijsko i nemačko tržište. Prema zvaničnim turskim podacima u Pljevljima je u toku 1852. godine pripremljeno 30.000 koža sahtijana. Poslednjih decenija XIX veka stižu i novi zanati: fotografi, moleri, limari, mehaničari, sajdžije. Prvu fotografsku radnju u Pljevljima otvorio je 1892. godine Nikola Nastić, školovan u Beču, a prvu privatnu apoteku krajem veka Risto Vukotić, školovan u Carigradu.275 Kako je izgle- dala verska struktura vlasnika trgovačkih i zanatskih radnji u Pljevljima svedoči statistika Sima Šiljka iz 1912. godine: pravoslavnih Srba – trgovaca 10, krojača 4, abadžija 5, lončara (grnčara) 2, vrećara 2, obućara 2, stolara 6, terzija 5, handžija 5, mehandžija 50, kujundžija 2, trgovaca špicerajskih 6 i dr.; muslimana – trgovaca 50, bakala 150, handžija 6, kafedžija 6, pekara 30, o bilo je i obućara, terzija, sajdžija, krojača i dr.

Glavni poslovni deo Pljevalja i središte društvenog i kulturnog života bila je Čaršija sa svojim dućanima i ćepencima, hanovima, hotelima i zanatskim radnjama. Pored zajedničkog središta, muslimani i pravoslavni su imali i svoje posebne uže centre oku- pljanja. Uz stare hanove, sa sobama za spavanje, kafanom, konjušnicom i magazom, kakvi su u ovo vreme na prelazu dva veka u Pljevljima bili na primer, hanovi paše Bajrovića, Murata Vejzovića, ili Mehmed bega Selmanovića, u Pljevljima su u srpskom delu varoši nikli i moderniji hoteli, kao što su bile dve Bajića gostionice (hoteli) i gostionica Velika Srbija u Varoš-mahali. Među skoro stotinak kafana u Pljevljima početkom XX veka isticale su se kafane Narodna bašta (ili Milet bašta) i kafana Društvene pivare. Pljevlja su ipak nosila pečat varoši orijentalnog tipa, ali sa brzim prodorom evropskih shvatanja u urbanističkom i arhitektonskom uređenju varoši. Arhitektonska tradicija i visoki kulturni dometi starih Pljevalja ogledala se u kući-dvoru begovske porodice Selmanovića, dok nove srednjoevropske prodore i domete pravoslavnog trgovačkog sloja reprezentuje kuća Šećerovića. Sasvim zasebnu celinu, varoš za sebe, predstavljao je austro-ugarski vojni logor na Dolovima, koji nije proistekao iz privrednog i trgovačkog života samih Pljevalja, već je podignut s ciljem da impresionira svet ovih oblasti pod vidom viših „civilizatorskih“ ciljeva Austro-Ugarske. „Bura povlađivanja odjekne – zabeležio je dr Karlo Pač 1907. godine – kad zazvuči koračnica Radeckijeva i princa Eugena“. Pošto logor nije podlegao ni turskoj  na austrougarskoj  carini jeftini su bili i strani luksuzni artikli, francuski konjak, sherry, šampanjac „najfinije marke“ i dr.

PROSVETA I KULTURA

Prosveta i kultura su pored trgovine, industrije i arhitekture bili najočigledniji pokazatelji modernizacije pljevaljskog društva, u prvom redu među pravoslavnim Srbima.

Turske škole

Posebnost prosvetno-kulturnih prilika kod muslimana proisticala je iz činjenice da se prosveta odvijala na turskom jeziku. Glavne prosvetne ustanove kod muslimana početkom XIX veka bile su sibjan mekteb i medresa, dok se tek u drugoj polovini XIX veka osnivaju ruždije. Glavnu brigu o sibjan mektebima i medresama vodili su vakufi (zadužbine). Ministarstvo prosvete osnovano je 1847. godine, ali tek od prosvetnih reformi proisteklih na osnovu Zakona iz 1869. godine država je počela da vodi računa o radu opštih škola. Sibjan mekteb je bio osnovna škola, u trajanju od četiri godine, sa programom veronauke, pisanja, računa, turske istorije i zemljopisa. Mektebi su podizani obično uz džamije i davali su početno versko obrazovanje. Prilikom putovanja po novopazarskom sandžaku 1869. godine, bosanski valija je naredio da se pet mekteba u pljevaljskom kadiluku „poprave od viška vakufskog prihoda“. Sledeće, 1870. godine, valija je prolazeći kroz Pljevlja saznao da učitelji u mektebima služe bez plate i da zbog toga ne vrše savesno svoju dužnost (učitelji su po pravilu trebali da imaju platu od 150 groša). Medresa je bila stara islamska škola, u koju se dolazilo po završenom mektebu. Prema salnamama za 1873-1877. godinu u pljevaljskom kadiluku je radila jedna medresa, dok su u celom novopazarskom sandžaku bile svega tri medrese. Prema istom izvoru u Pljevljima je bilo 12 sibjan-mekteba. Poznati pljevaljski muftija Mehmed Nurudin Vehbi ef. Šemsikadić, koji se istakao u otporu austrougarskoj okupaciji Bosne i Hercegovine, učio je medresu u Sarajevu, Simzade Abdul Kerimovu medresu, u narodu zvanu „Drvenija“, zbog „drvene ćuprije“ preko Miljacke.  U Pljevljima se u XIX veku pominje Osman-pašina medresa za koju neki straživači pretpostavljaju da postoji od druge polovine XVII veka. Zgrada medrese je navodno bila izgrađena „poput medrese Mehmed-paše Sokolovića u Istanbulu“. Ulaz i dućani bili su u središnjem delu, na spratu dershana i tri prostorije, a u krakovima zgrade, levo i desno bilo je 11 soba za učenike. Pored sibjan mekteba i medresa, postojale su i ruždije, prve državne, svetovne škole u bosanskom vilajetu, osnovane u Turskoj 1847. godine. Bile su neka vrsta građanske škole, u rangu niže realke. Trajale su četiri godine i osposobljavale su učenike za niža činovnička zvanja. Pljevaljska Ruždija osnovana je krajem 1866. ili početkom 1867. godine, piše Hajrudin Ćurić, a prvi učitelj bio je Salih Sabri efendija, koji se spominje na ispitu krajem 1869. godine. U pljevaljskoj ruždiji učili su se arapski, turski i persijski, a od evropskih nemački i francuski jezik. Pored ostalog učila se trgovačka i admini- strativna korespodencija. U školi je bilo i pravoslavnih Srba ali vrlo malo. Ruždiju je, na primer, završio Risto Vukotić, prvi Srbin apotekar u Pljevljima koji je apotekarstvo završio u Carigradu. Pljevaljska ruždija prestala je sa radom 1909. Godine kada je osnovana Idadija, viša gimnazija, koja je prvo bila smeštena na Dolovima, a kasnije na Stražici. Idadiju su pohađala deca iz Prijepolja, Priboja, Nove Varoši, Sjenice, Kolašina i Bijelog Polja. Škola je imala i internat. Godine 1912. Turci su u Pljevljima imali 1 petorazrednu gimnaziju, 4 muške i dve ženske trorazredne osnovne škole, medresu i tursku državnu gimnaziju – idadiju (sa pet razreda). Potpuniji prikaz turskih škola u Pljevljima nije moguće dati bez dostu pnosti građe na osmansko-turskom jeziku za koju verujemo da je sačuvana i da će jednoga dana biti istražena.

Srpske škole

Prosvetni život pravoslavnih Srba u Pljevljima i pljevaljskom kraju početkom XIX veka koncentrisan je oko škole u manastiru Sv. Trojice i škole u manastiru Dovolji. Posle stradanja manastira Mileševe, Banje, Vranštice, Ravne Rijeke i Bliškove, Sv. Trojica je bila glavno središte obrazovanja kaluđera i sveštenika, kao što su u školi u Dovolji učili „mnogi sveštenici gornjih sela pljevaljskog i bjelopoljskog kraja“. Neki istraživači tvrde da je škola u Sv. Trojici „radila neprekidno od XVI veka“, dovodeći na neki način u vezu prepisivački rad Gavrila Trojičanina i slikarstvo Andrije Raičevića tokom XVII veka sa radom škole. U ranom XVIII veku „manastir je imao posebnu zgradu za školu, što je bila retkost u to doba, jer je nastava obično obavljana u konacima“. Zgrada je 1733. prekri- vena „jer joj je bio propao krov“, i nastavila je da radi do izdvajanja škole iz manastira i gradnje nove škole u varoši.289   Ima mišljenja da neka vrsta prve srpske škole u Pljevljima izvan manastira Sv. Trojice postoji još od 1745. i da je nastava držana „u privatnim kućama, obično kod pojedinih đaka“. Turske vlasti u Pljevljima dozvolile su 1823. godine gradnju srpske škole u varoši. Godine 1831. u pljevaljskoj školi su kao učitelji radili Jovan Rajović, Zaharije Bojadžija i Mihailo Novaković. Škola je 1849. godine imala 45 đaka.

Putujući kroz Pljevlja u leto 1857. godine ruski konzul u Sarajevu Aleksandar Fjodorovič Giljferding je zabeležio da brigu o svojim crkvama i manastirima i o duhovnom interesu narodnom „nisam osetio nigdje tako snažno kao u Pljevljima“. Giljferding je nesumnjivo ostavio zanimljive zapise o pljevaljskom kraju, ali je značajan i po tome što je iz riznica mahom razrušenih pljevaljskih manastira odneo vrlo dragocene stare rukopisne knjige. Ni iz daleka se još uvek ne zna šta je sve odneto iz pljevaljskih manastirskih i drugih riznica, uključujući i privatne zbirke, i rasuto po evropskim i svetskim bibliotekama, muzejima ili privatnim zbirkama. Knjige koje je odneo iz manastira Sv. Trojice, Dubočice, Dovolje i Sv. Mihaila Arhanđela u Tari, Giljferding je 1868. godine poklonio Ruskoj carskoj biblioteci u Sankt Peterburgu. U današnjoj Ruskoj nacionalnoj biblioteci, u Odeljenju starih rukopisa i retkih knjiga nalaze se ukupno dvadesettri knjige (ili delovi knjiga) iz četiri pomenuta pljevaljska manastira od kojih je nekolicina pisana na pergamentu i potiču s kraja XIII ili XIV veka a ostale su uglavnom iz XIV-XVII veka. U Zbirci A. F. Giljferdinga nalaze se knjige iz sledećih pljevaljskih manastira: Sv. Trojica – Četvorojevanđelje Tvrtka Pripkovića (pergament, XIV vek), Zbornik pouka (papir, XVI-XVII v.), Odlomci iz Prologa (papir, sredina XV v., prema V. Mošinu verovatno iz Pljevalja); Dovolja – Apostol (pergament, XIV v.), Četvorojevanđelje (papir, poslednja četvrtina XIV v.), Margarit (papir, sredina XIV v.), Pouke ave Doroteja (papir, sredina XIV v.), Zbornik (papir, druga četvrtina XV v.), Zbornik (papir, kraj XIV v., 1380-1395), Bogorodičnik (papir, XVI v.), Četvorojevanđelje moldovlaško (papir, XVI vek), Sopoćanski zbornik svetih žitija (papir, 1526. g.), Zbornik (papir, XVI-XVII v.), Zbornik (papir, XVI-XVII v.); Sv. Arhanđel Mihailo – Jevanđelje aprakos moldovlaško (papir, XVI v.), Četvorojevanđelje moldovlaško (papir, XVI v.), Zbornik pouka (papir, XVI v.), Bogorodičnik (papir, 1597), Služebni minej za jun-avgust, jedan deo – odlomak (papir, XVI v.), Lestvica Jovana Lestvičnika (papir, oko 1330. g., četiri lista, nema početka i kraja, listovi od vlage slepljeni), Paterik azbučni (papir, sredina XVI v.), Dionisije Aeropagit s tumačenjima Maksima Ispovednika (papir, 1365-1375); Dubočica – Jevanđelje s Apostolom (pergament, najverovatnije treća četvrtina XIII v.). Godine 1870. učitelj Sava Kosanović, kasniji bosansko-hercegovački mitropolit, proputovao je plje- valjskim krajem i ostavio dragocene beleške naročito o manastiru Sv. Trojici u Pljevljima (Rukopisne srbulje u M. Trojici), i nešto kraće o manastirima Dubočici, Bliškovi, Sokolcu, Dobrilovini, Dovolji i Arhanđelu u kanjonu Tare.

Velike zasluge za razvitak prosvete u pljevaljskom kraju, kao i kulture u celini, imaju pljevaljski trgovci, ali i Kneževina a kasnije Kraljevina Srbija koja je veoma mnogo učinila za razvitak pljevaljske prosvete i obrazovanja u celini. Ministarstvo prosvete Srbije je već sredinom XIX veka izdvojilo posebnu sumu za pomoć srpskim školama u Turskoj i za izdržavanje pitomaca iz okolnih srpskih oblasti pod turskom vlašću. Knez Aleksandar Karađorđević je 1852. odobrio sumu od 600 talira za tu namenu, a šest godina kasnije suma je povećana na 2.000 talira. Godine 1854. stipendiju („blagodejanje“) je dobio Josif Živković iz Pljevalja, đak drugog razreda Beogradske gimnazije. Glavna pomoć pljevaljskoj školi u knjigama, drugom školskom priboru i novcu stizala je iz Beograda, preko pljevaljskih trgovaca. Pljevaljski Srbi se obraćaju Ministarstvu prosvete u Beogradu početkom 1859. i traže pomoć u knjigama i izdržavanju škole. Kao članovi crkveno-školske opštine pominju se Vaso Radović, Stevo Živković, Risto Lončar i Anto Živković. U molbi se traže školske knjige i ističe da je „mesto ubogo i ima mnogo siromaha, da nije moguće da mogu takove za novce kupiti“, a jedva i učitelja plaćaju i to „od male nauke“. Državna štamparija je 13. maja dobila nalog da trgovcu iz Pljevalja Peru Bogićeviću izda 190 školskih knjiga i to: po 25 Štica malih, Srpskih bukvara i Čitanki za I razred, po 10 Čitanki  za  II  i  III  razred,  Svešteničkih  istorija Sabranih molitvi, Prvih molitvi, Kratkih računica, Kratkih katihizisa, Opštih zemljopisa, Pismenih sastava, Zemljopisa Srbije i Turske, Malih srpskih gramatika i Srpskih preglednica i po 3 Časlovca i Psaltira. Pljevaljska crkveno-školska opština se ponovo obraća Ministarstvu prosvete 1863. godine žaleći se na siromaštvo: „Naša škola neima nikakvih školskih uredaba, neima knjiga, neima mapa, neima tabli za račun, neima skamija, neima štica, neima tablica malih ni unutrašnjih ni spoljnih uredaba kojih bi trebalo da ima“. Ministarstvo prosvete je preko pljevaljskih trgovaca Stevana Živkovića i Vasa Šećerovića poslalo 183 školske knjige. Tri godine kasnije, 1866, škola je ponovo molila za pomoć u knjigama i novcu da ne bi prestala sa radom. Dobila je 220  udžbenika,  poslatih  preko  Miloša  Grujičića  i Jakova Živkovića, a blizu 200 je poslato početkom 1868. Godine 1867. školski odbor u kome su bili prota Vukola Gospić, hadži Jevto Radović, Pero Bogićević, Jevto Šećerović, Sveto Cvijetić, Anto Živković, Đorđe Mihailović, Janko Tiranić, Radovan Šećerović,Stevo Živković i Mile Grujičić doneo je odluku da se počne gradnja nove osnovne škole. Ministarstvo prosvete Srbije je pomoglo gradnju sa 35 dukata carskih. Početkom 1868. u Beogradu je boravio iguman manastira Sv. Trojice Hristifor Vukojičić tražeći novčanu pomoć za završetak osnovne škole u Pljevljima. Knez Mihailo  je  odobrio  sumu  od  50  carskih  dukata.

Zalaganjem mitropolita Mihaila, koji je u svakoj prilici pružao pomoć, dobijene su i knjige za osnovnu školu: Bukvara 50, Malih crkvenih istorija 30, I Čitanka 30, II Čitanka 20, III čitanka 10, Katihizisa 20, Računica 20, Prvih znanja 20, Malih srpskih gramatika 20, Malih zemljopisa 20, Pismenih sastava 10, Geografski atlas 1, Štice velike 2, Pouka o domaćem lečenju bolesti 2. U nalogu Ministarstva prosvete se kaže: „Neka Upraviteljstvo Praviteljstvene knjigopečatnje izda Hristiforu, igumanu manastira Pljevlja iz Hercegovine“ pomenute knjige. Krajem 1868. godine Ministarstvo prosvete je preko mokrokorskog karantina uputilo na igumana Hristifora Vukojičića 775 knjiga za novu pljevaljsku školu. U školi su 1868. godine radila dva učitelja: Ilija Pavasović (60 dukata carskih godišnje), rodom iz Nerodimlja i Pero Kostić (40 dukata), rodom iz Pljevalja. Godine 1873. pominje se „Sava Nikolić biv. učitelj u Pljevljima“. Škola je dobila pomoć u knjigama iz Beograda i 1874., preko javorskog đumruka, a 1876. pominje se suma od 10 dukata pomoći za pljevaljsku školu.

Političke prilike posle Berlinskog kongresa i dolazak austrougarskih trupa u Pljevlja 1879. bili su novi izazovi i za pljevaljsko školstvo. Učitelji su bili delom sa strane, a što je vreme više odmicalo sve više iz Pljevalja. Od 1879. do 1884. učitelj u Pljevljima bio je Grigorije Čemerikić iz Prizrena, a pored njega se pominje i Jovo Mitranović koji je završio bogosloviju u Beogradu. Od 1883. godine u Pljevljima se pominje i Ženska osnovna škola sa četiri razreda i učiteljicom Marijom Ilić iz Beograda. Školske 1892/3. učiteljica ženske osnovne škole bila je Darinka Kuburović, koja odlazi krajem 1893. a na njeno mesto dolazi Roksanda Tomić. Školske 1889/90. u pljevaljskoj školi je bilo 132 učenika od kojih su 32 bile učenice, dok su kao učitelji radili Jovo Protić i Jovo Mitranović. Nekoliko godina kasnije, školske 1892/93. muška osnovna škola je imala 109 učenika, a ženska 86, pri čemu je samo u prvom razredu ženske škole bilo upisano 53 učenice. Pored Jova Mitranovića koji je predavao III i IV razredu, od 1893. u muškoj školi kao učitelj radi Todor Rosić, svršeni bogoslov rodom iz Pljevalja (predaje I i II razredu).  Ženska škola je bila pre- kinula rad jedno vreme, navodno zbog nedostatka učila. Kako je vreme odmicalo povećavao se i broj đaka i učitelja. Školske 1895/96. muška osnovna škola u Pljevljima imala je 115 učenika, a ženske 83. Učitelji su bili Todor Rosić (I i II razred), Stevan Antonijević (III i IV razred), a učiteljice Rista Bujišić i Milica Trmčević. Uočljiva je česta promena učiteljskog kadra. Godine 1897. pljevaljska muška škola ima 121, a ženska 85 učenika. Todor Rosić je i dalje predavao I i II razredu, dok se kao nov učitelj pojavljuje Jevtan Mrav. Rista Bujišić je predavala I i II razredu ženske škole, a Anđa Mrav III i IV razredu. Plate učitelja finansirala  je  delom  Srbija,  a delom  pljevaljska crkveno-školska opština čiji su članovi 1898. godine bili: iguman Vasilije Popović (predsednik), Diko Grujičić, trgovac, Đeno Đenisijević, trgovac, Mile Obradović, trgovac i delovođa. Polaganju ispita ponekad je prisustvovao Sulejman Haki-paša i drugi turski činovnici.

Školske 1899/1900. godine u pljevaljskoj muškoj školi bilo je 116, a u ženskoj 64 učenika. Pojavljuju se novi učitelji: Jordan Miletić, Mitar Pantić (ranije učitelj u Novom Pazaru), Milica Marinković i Nadežda Petrović. Sledeće, 1901. godine pored Mitra Pantića, učitelji su Prokopije Šiljak, Milica Srbović i Staka Vukojičić, a 1903. već je većina učitelja rodom iz Pljevalja: Gavro Pejatović, Stevan Samardžić, Prokopije Šiljak, Staka Vukojičić i Milica Srbović. Školske 1903/4. godine pored napred pomenutih učitelja u školi radi i Josif Jevđević. Škola nije radila od 20. februra do 1. marta 1904. „zbog zaraze velikih krasta“. Školske 1905/6. u školi je kao učiteljica radila Marija Samardžić, supruga Stevana Samardžića, koja je umrla 1907. godine. Školske 1907/8. pored S. Samardžića, P. Šiljka i J. Jevđevića kao učitelji rade Milica Bojović, Antonije Todorović i Draga Todorović. Tokom školske 1909/10. godine razboleo se Stevan Samardžić, upravitelj pljevaljskih osnovnih škola, i veliki nacionalni radnik. Umro je u aprilu 1910. Bio je to veliki gubitak za Pljevlja, srpsku prosvetu ali i srpsku književnost (o čemu svedoči njegova zbirka pripovedaka Iz naše nahije). Objavljivao je pripovetke u Delu, Bosanskoj vili, Novoj Iskri, Golubu, voleo je francuski jezik i prevodio sa njega, dopisivao se sa Nikolom Kašikovićem, urednikom Bosanske vile, Petrom Kočićem, Jankom Veselinovićem i drugima. Inače školske 1909/10. u pljevaljskoj osnovnoj školi je bilo 209 učenika i učenica. Sve pljevaljske škole su bile zatvorene od 11. maja 1910. do Vaskrsa 1911, zbog odbijanja učitelja i nastavnika da predaju svedočanstva na overu turskim vlastima umesto raško-prizrenskom mitropolitu – što je bilo u skladu sa crkveno-školskom autonomijom Carigradske patrijaršije. Na mesto upravitelja pljevaljskih osnovnih škola posle Samardžića došao je Prokopije Šiljak,a u jesen 1911. Šiljka je zamenio Marko Simonović. Školske 1911/12. u pljevaljskoj osnovnoj školi je upisano 218 učenika i učenica a na ispit je izašlo 212.

Škola u Dovolji (Prenćani) je radila „sve do 1859.“. Kaluđeri manastira učili su preko zime decu okolnih sela „pisanju i čitanju“. Škola je, prema nekim podacima, prestala sa radom 1859, navodno zbog stradanja manastira, iako je manastir već 1857. godine bio napušten. Škola je ponovo otvorena 1. Septembra 1897. zalaganjem Srbije, a za učitelja je postavljen Jakov Vojinović.303 Njegov otac Radovan poginuo je na Višnjici 1875. godine. Škola u Prenćanima je, prema izveštaju školskog revizora Mitra Pantića krajem šk. 1897/98, počela sa radom 1. septembra šk. 1896/97, u I razredu je imala 43 učenika i 3 učenice, a u II 7 učenika. Vojinović je postavljen za učitelja 15. avgusta 1897. godine.  „Škola  je  zgrada  crkvena“,  kaže  Pantić, „napravljena je za novac od prihoda manastira Dovolje“, lepa je, ima 3 sobe, učionica je prostrana i svetla. Kad je revizor pitao decu da otpevaju pesmu koju najviše vole, počeše pevati: „U Nikole Gospodara, dosta blaga, dosta para“. Prema nekim podacima škola je radila u privatnoj kući Petra Rondovića na Orašcu. Za rad škole u Dovolji bila je zainteresovana i Crna Gora. To je svakako bilo poznato i Jakovu Vojinoviću. Da li da bi predupredio svoje uklanjanje iz škole u Dovolji, ili iz nekih drugih lokalnih međubratstveničkih razloga, Jakov Vojinović je 15/28. marta 1898. godine uputio opširno pismo ministru inostranih poslova Crne Gore vojvodi Gavru Vukoviću. Na početku, Vojinović detaljno upoznaje ministra Vukovića o završetku gradnje nove škole u Dovolji (oktobar 1897 – februar 1898), ističući značaj Dovolje kao zadužbine „slavnih Nemanjića“. Piše, dalje, o „odanosti i vernosti na spram Doma Petrovića po čijoj želji i preduzet je i ovaj rad“. U građenju škole piše Vojinović, nisu učestvovali Kneževići, Vukovići i Rondovići iz Prenćana, po njegovom mišljenju, na nagovor Mitra Kneževića, komandira šaranskog. Trgovac iz Pljevalja Filip Đurašković poklonio je materijal za gradnju , a lokalno stanovništvo je učestvovalo u gradnji škole. U Spisku lica koji su sagradili školu u Dovolji Vojinović je na prvom mestu izdvojio one koji su davali materijal, dovlačili građu, hranili majstore i dali novac u gotovom:  Spasoje Vojinović (21 forinta austrijska), Josif Vojinović (19 f.a.), Mitar Vojinović (8 f.a.), Radivoje  Zmajević  (10  f.a.),  Rade  Džombić  (7,5  f.a.), Vukota Peruničić (5 f.a.), Lazar Vojinović, Jovan Brajković i Andrija Peruničić. Pored njih gradnju su pomogli i sledeći meštani: Josif Golubović, Risto Golubović, Mijat Zeković, Golub Ćosović, Josif Peruničić, Milovan Perović, Mića Vojinović, Nikola Vojinović, Petar Vojinović, Rade Vojinović, Simeun Ječmenica, Milovan Džombić, Radosav Peruničić i Vuk Lalević. Učitelj Vojinović je uz pomenuti izveštaj priložio i prepis molbe koja je podneta sultanu za „opravku manastira Sv. Dovolje zadužbine slavnih Nemanjića“. I u ovom i u drugim dokumentima kao ktitor se pominje kralj Milutin. Zanimljivo je da Jakov Vojinović obaveštava Gavra Vukovića o svom susretu sa Mehmed-pašom Bajrovićem u Pljevljima: „Ne propuštajući ni jednoga časa a da ne potražim nove putove kojima bi kakvo dobro u interes Crne Gore i Gospodara došlo, piše Vojinović, bio sam kod velikaša turskog Mahmuta Bajrovića“. Bajrović je, kaže Vojinović, više sklon da podržava Crnu Goru nego Srbiju. Inače školska zgrada je od razvalina manastira bila udaljena oko 20 minuta i bila je podignuta blizu turske karaule na crkvenom zemljištu. Crnogorski izaslanik komandir (major) Đuza Vukotić preneo je želju njegove vlade Jakovu Vojinoviću da se ukloni iz Prenćana, a sličan nalog stigao je sa Cetinja preko Mitra Kneževića Jakovljevim rođacima. Vukotić je u kasno proleće 1898, na Tari, saopštio Vojinoviću u prisustvu njegovog strica Josifa da ne može „ovde otvoriti srpsku školu“, a ako nije spreman da radi u korist Crne Gore – „udarićemo ti 50 batina u sred Prenćana“. Zanimljivo je da je na čelu onih koji su bili protiv Jakova kao učitelja u Prenćanima bio Spasoje Vojinović, zatim Radule Vuković, Radisav Moračanin, Živko Rondović (kodžobaša), Đorđije Knežević, Mitar Vojinović. Međutim, dosta naroda je bilo i za učitelja Vojinovića.

Već u drugoj polovini 1898. godine crnogorski ministar prosvete odredio je Jakova Vojinovića „za učitelja u Podgorici što je ovaj odbio pa mu je policija u Nikšiću naredila da se ne sme iz Nikšića nikud udaljavati“. Umesto Jakova Vojinovića za učitelja u Dovolji postavljen je izvesni Arabašević (Abazović ?) iz Jezera. U školi su kao učitelji radili Periša Rajković, Milutin Dabetić, Zarija Joksimović, Nikola Mišović, Radonja Pešić, Zarija Vasojević, Mihailo Kurtović, Dušan Kovač i student Boško Marković.

Škola na Ilinom Brdu prema podacima Raško- prizrenske eparhije otvorena je 1860. godine. Glavni u njenom radu bili su sveštenici Šiljci. Kao početak redovnog rada  škole uzima se 16/29.  decembar  1891. godine kada je školu otvorio učitelj Jovan Ćirković i u njoj ostao do 1896. godine. Pri otvaranju u školu je upisano „38 đaka i 3 u treći razred“. Ćirković je organizovao i večernju školu za opismenjavanje starijih mladića. Od 1893. godine u školi je radila i učiteljica Darinka Ćirković. Godine 1896. učitelj je postao Vasilije Marić, svršeni bogoslov, zatim 1897. dolazi Vuk Sekulić, a 1898. Milinko Miodragović. Školske 1899. škola je imala tri razreda i 19 učenika, od kojih 3 učenice. Novi učitelj Nićifor Cvijetić, svršeni đak Prizrenske bogoslovije, došao je 1900. i zadržao se do 1908. godine, a nasledio ga je Miladin Simić-Nikčević iz Banje kod Priboja. U jesen 1911. za učitelja je došao Jevta Tasić iz skopskog kraja, koji je ostao do oslobođenja 1912. Školske 1903/4. godine u školu je upisano 38 učenika, a školske 1911/12. godine 43, od kojih 7 učenica. Nova dvospratna zgrada škole na Ilinom Brdu završena je 1908. godine zalaganjem crkveno-školske opštine, ali i građana Pljevalja. Prilog od 25 dukata dali su braća Bajići – Josif, Mihailo, Spaso i Aleksa.

Škola u Meljaku otvorena je u jesen 1896. godine, prvo u privatnoj kući, da bi 1897. bila podignuta nova zgrada. Škola je podignuta na predelu između Meljaka i Podgore, na mestu zvanom „Crkvište“ (gde je nekada bila crkva), a na jednom bloku škole stajao je natpis: „Srpska pravoslavna škola u Podgori. Podiže pop Jakov Šiljak spomoću naroda srpskoga 1897. godine“. Šiljak je bio tamošnji parohijski sveštenik. Pored popa Šiljka za podizanje škole zaslužni su bili meštani: Vasilj Lečić, Trišo Radović, Ristan Zečević, Milenko Dujović, Marko Lučić i Živan Marković.  Učitelj je postao Golub Zečević iz istog sela, a imao je samo osnovnu školu završenu u Pljevljima. U prvi razred upisano je 15 učenika. Od školske 1898/9. do 1903. godine učitelj je bio Nikola Pejatović. Školske 1898/9. u prvom razredu je bilo 7, u drugom 11, a u trećem 3 učenika.  Zbog tzv. raoničke bune škola nije redovno radila, kao ni većina drugih škola u pljevaljskom kraju. Posle odlaska Nikole Pejatovića učitelji su se često menjali: školske 1905/6. dolazi Vasilije Dumić, 1907/8. Dragomir Obradović,  1910. Đorđe Janovčević, zatim kratko Nićifor Lisičić i školske 1911/12. Jovan Trajković iz skopskog kraja. Školske 1903/4. u meljačku školu je upisano 23 učenika (izašlo na ispit 17, dva ponavljala), školske 1909/10. – 22 učenika (prvi razred 13, drugi 4, treći 1, četvrti 4), a šk. 1911/12. – 17 učenika (prvi razred 10, drugi 5, treći 2, četvrtog razreda nije bilo).

Škola u Ograđenici, počela je sa radom u jesen 1898. u kući Živka DŽuvera, izdržavana od Crne Gore. Upisano je 14 učenika, a prvi učitelj je bio Milovan Starčević. Sledeće 1899. škola je radila u Slatini u kući Marka Tanjevića. Broj učenika se kretao od 14 na početku do 70 školske 1911/12. godine. Posle Starčevića kao učitelji su radili Ignjat Krnjević, Đukan Labudović, Sekula Vešović, Božo Brajović.

Škola u Bobovu počela je sa radom u jesen 1896. godine, u privatnoj kući Garana Pupovića. Upisano je 15 učenika od kojih je 1897. na ispit izašlo 10, dok je 5 napustilo školu. Prvi učitelj Miloš DŽambasović imao je samo osnovnu školu, a platu je primao u naturi od seljaka čija su deca išla u školu. Godine 1898. Ministarstvo prosvete Srbije uputilo je za učitelja Milana Ilijića, ali zbog sukoba sa Crnom Gorom nije stupio na dužnost.  Škola je kasnije radila u kući Sokovića u Zbornoj Glavici, a zatim je podignuta nova škola u Morajicama. Broj učenika se kretao od 15 (1896) do 41 (1911). Prema istraživanjima Marka Jelovca na koja se poziva Vidoje Despotović učitelji u bobovskoj školi su bili, pored Miloša DŽambasovića (iz Tepaca), Tomo Joksimović, Tomo Jovanović, Ljubomir Zečević, Aleksa Bojović, Milutin Dabetić i Blažo Radović.

Škola u Otilovićima otvorena je januara 1899., mada prema statistici Raško – prizrenske eparhije reč je o 1898. godini. Prvi učitelj bio je Milan Nenadić, prizrenski bogoslov, koji je na tom mestu ostao do 1903; a nastava je održavana „u zgradi koja je služila kao kapela na groblju“. Raško-prizrenski mitropolit Nićifor naredio je da školu sklone sa groblja. U prvoj godini rada u školu je upisano 42 učenika, na ispit je izašlo 12, a ponavljalo je 5 učenika. Epidemija boginja i poljski radovi su glavni razlozi malog izlaska na ispit. Od školske 1904/5. do penzionisanja 1910. učitelj je bio iskusni Nikola Pejatović, zatim ga je kratko nasledio Mihailo Jevđević iz Žirče kod Priboja, a od februara 1911, došao je Jovan Atanacković iz skopskog kraja. Zbog pobuna 1903-1907. nastava nije bila redovna. Školske 1911/12. upisano je 35 učenika od kojih 1 učenica (u prvi razred 14, u drugi 10, u treći 10 i četvrti 1 učenik).

Škola u Kosanici počela je sa radom u novopodignutoj zgradi u zaseoku Ornice 1901/2. godine. U prvi razred je bilo upisano 34 učenika i 8 učenica. Prvi učitelj bio je sveštenik Dragiša Popović koji je radio do 1908. godine. NJegovim odlaskom škola je prestala sa radom. Radila je o trošku Crne Gore.

Škola u Glisnici počela je sa radom u jesen 1900. po programu iz Crne Gore, u privatnoj zgradi Simeuna Pejovića. Upisano je 16 učenika i 3 učenice. Prvi učitelj bio je Petar Ranitović. Škola nije radila 1902-1907. Tokom 1907. izgrađena je nova škola koja je počela sa radom 1908/9. Učitelji su bili Ristan Pavlović, Radosav Joksimović, Dragiša Joksimović i Blažo Čurović.

 Škola u Boljanićima počela je sa radom 1901/2. godine, prema crnogorskom programu i u privatnoj kući. Upisano je 37 učenika i 3 učenice. Prvi učitelj je bio Milan DŽambasović. Školske 1902/3. paša Bajrović je poklonio parcelu za gradnju škole. Učitelji su bili Nikola Lainović i Ristan Pavlović. U jednom austro- ugarskom vojnom izveštaju iz januara 1904. godine govori se o „razaranju srpske škole u Boljanićima“, po svemu sudeći od lokalnih muslimana, ali se Sulejman-paša založio da škola opet počne da radi. Broj učenika kretao se od 40 na početku do 62 školske 1913/14.

Škola u Kovaču počela je sa radom u januaru 1904. i to na molbu građana Kovača upućenu Ministarstvu inostranih poslova Srbije. Oni su sami podigli skromnu školsku zgradu, a Ministarstvo je udovoljilo njihovom zahtevu da za učitelja bude postavljen Ignjat Šiljak. Šiljak je ubrzo primio sveštenički čin pa je 1905. za učitelja došao Đorđe Vasić, a već sledeće 1906/7. zamenio ga je Vasilije Dumić. Zbog gradnje nove školske zgrade koju je selo samo podizalo, škola nije radila do jeseni 1909. Školske 1909/10. za učitelja je došao Vladislav Puzović iz Toca koga je u jesen 1911. zamenio Dušan Jakovljević. Januara 1904. u školu je upisano 29 učenika, od kojih 6 učenica (na ispit je izašlo 17 učenika i 2 učenice, a ostali  su  tokom  godine  napustili  školu).  Školske 1909/10. upisano je 11 učenika od kojih 1 učenica (7 u prvi, 2 u drugi i 2 u treći razred). U jesen 1911. upisano je 15, a na ispit je krajem školske godine izašlo 11 učenika.

Škola u Hoćevini pominje se od 1904. godine kada je učitelj bio Josif Čepić, koji je dobio udžbenike od Crne Gore, ali ne i platu. Prema statistici Raško-prizrenske eparhije škola u Hoćevini postoji od 1901. godine. Školske 1905/6. školu je počela da finansira Srbija a za učitelja je postavljen Stojan Studić, svršeni đak prizrenske bogoslovije, rodom iz Mitrovice koji je u Hoćevini ostao do 1909. godine. Od 1909. za učitelja je došao Dušan Radičević sa završenom učiteljskom školom u Skoplju. Radičević je premešten 1910. i škola više nije radila do kraja turske vlasti. Radičević se žalio na jako oronulu školsku zgradu. Školske 1909/10. u hoćevinskoj školi je bilo 12 đaka (u prvom razredu 4, u drugom 5 i u četvrtom 3 – trećeg razreda nije bilo). Kada su turske vlasti dozvolile rad škola 1911. godine, posle zabrane iz 1910., nijedan đak nije došao u školu – „jer je već bio kraj školske godine a počeli su i poljski radovi“.

Škola u Obardima je počela sa radom 21. decembra 1908. godine. Meštani su tokom leta te godine sami podigli zgradu i obratili se Raško-prizrenskoj mitropoliji i Ministarstvu inostranih poslova Srbije da im obezbede učitelja. Pošto učitelj nije došao odmah upravitelj crnogorskih škola iz Berana Cemović ponudio je učitelja koga bi izdržavala Crna Gora ali se tome suprotstavio direktor pljevaljske Gimnazije Kosović. Srbija je za prvog učitelja postavila Milosava Ljujića, koji je završio učiteljsku školu u Skoplju. Ljujić je ostao u školi do 1911. ali je škola radila samo godinu dana jer su je turske vlasti zatvorile. Za novog učitelja 1911. godine postavljen je Milivoje Kajević, koji je takođe završio učiteljsku školu u Skoplju. U školskoj 1911/12. godini upisano je 36 učenika (u prvi razred 21, u drugi 6, u treći 8 i u četvrti 1).

Talentovani svršeni osnovci pljevaljskih škola nastavljali su dalje školovanje kao pitomci, „blagodejanci“, srpske vlade uglavnom u Beogradu manje u Prizrenu, Aleksincu, Skoplju i drugim gradovima. Evo jednog kratkog pregleda pitomaca školovanih u Beogradu 1890-1894: Gimnazija – Stevan Tanović (1890), Risto Pejatović (1891), Gavro Pejatović (1891), Tanasije Pejatović (1891), Stevan Samardžić (1891), Vukašin Popović (1893), Vuk Sekulić (1893), Uroš Bujišić (1894); Učiteljska škola – Jovo Vraneš (1896), Jovan Ćirković (1891); Bogoslovija – Dimitrije Šiljak (1893). Koliko je bio jak i vedar duh ovih mladih Pljevljaka svedoči činjenica da su trojica od njih – Tanasije i Risto Pejatovići, braća, i njihov brat od tetke, po majci, Stevan Samardžić, izdavali u Beogradu rukom pisani ilustrovano-satirični list Tipar (1893-1895).

Sliku školskih prilika u Pljevljima dopunjuje postojanje „Austrougarske narodne škole“ (Osterreichisch- ungarische Volksschule), na nemačkom jeziku, sa četiri razreda, za decu austrougarskih državljana, s tim što su školu mogla posećivati i deca stranih državljana sa dozvolom komande brigade. Troškove je snosila bosansko-hercegovačka zemaljska vlada. Novembra 1907. godine u školi je bilo 47 učenika – dece oficira, podoficira i „kod logora nastanjenih Albaneza“.

Srpska gimnazija u Pljevljima

Osnivanje Srpske gimnazije u Pljevljima 1901. godine predstavlja istorijski datum prosvetnog i kulturnog života ne samo u Pljevljima i pljevaljskom kraju nego i u celom Potarju i Polimlju. Pre osnivanja pljevaljske Gimnazije radile su tri srpske gimnazije u Osmanskom carstvu – Skoplju, Solunu i Carigradu. Gimnazija u Pljevljima počela je sa radom 5/18. novembra 1901. godine. Njeni osnivači bili su Kraljevina Srbija, Raško-prizrenska mitropolija i Srpska pravoslavna crkveno-školska opština u Pljevljima. Ideje za osnivanje javljaju se krajem XIX veka, i poticale su od ljudi iz Pljevalja i pojedinih predstavnika Srbije. Glavni cilj je bio da se osnivanjem gimnazije u Pljevljima stvori jako kulturno i prosvetno središte koje bi poslužilo obrazovanju srpske inte- ligencije i istovremeno bio protivteža političko- propagandnom i kulturnom uticaju Austro-Ugarske iz Bosne i Hercegovine ali i iz samih Pljevalja iz austrougarskog garnizona na Dolovima. Srpska pravoslavna crkveno-školska opština u Pljevljima obratila se 17. jula 1894. beogradskom mitropolitu Mihailu moleći da se omogući otvaranje V razreda. Inicijativa je 1897. potekla od raško-prizrenskog mitropolita Dionisija (Petrovića). Na pitanje ministra inostranih poslova, avgusta 1897, preko javorskog carinika da li su Pljevljaci spremni da prime određene obaveze prema gimnaziji (smeštaj, ogrev, posluga i nameštaj) pljevaljska crkveno-školska opština je dala potvrdan odgovor. Sledeće 1898. godine i javorski carinik Đorđe Radulović se zalaže za osnivanje gimnazije.329 Ideju o osnivanju gimnazije 1898. godine izneo je iguman manastira Sv. Trojice Vasilije Popović: „Mi smo na pragu propasti, pisao je on, ako se ovde u Pljevlju ne otvori gimnazija i trgovačka škola, a tako i učitelji osnovnih škola ako se ne budu najljubaznije sa svima ponašali (…) Pljevlja su vrata austrijske propagande, pohitajmo da vrata podupremo“.

U početku je bilo govora o osnivanju srednje škole u Pljevljima. Često se pominjala trgovačka škola. Ministarstvo inostranih poslova Srbije je sredinom 1899. godine tražilo od konzula u Skoplju i Prištini da podnesu svoje i mišljenje raško-prizrenskog mitropolita Dionisija o ideji da se u Pljevljima osnuje trgovačka škola. Istovremeno i crkveno-školska opština iz Pljevalja obratila se raško-prizrenskom mitropolitu sa zahtevom da se otvori veća škola, odnosno peti razred osnovne ili prvi razred polugimnazije.

Sredinom 1901. godine pljevaljska crkveno-školska opština obratila se novom raško-prizrenskom mitropolitu Nićiforu (Periću) s molbom da se „otvori veća škola u Pljevljima, koja bi mogla služiti i okolnim varošicama  kao Novoj Varoši, Prijepolju,Bijelom Polju, Priboju itd; jer je naša varoš podesna da se otvori veća škola“. Mitropolit je bio za otvaranje ili trgovačke ili zanatlijske škole ali ne gimnazije. U svakoj prilici se isticalo da otvarnje srednje škole u Pljevljima treba da spreči odlazak srpske dece iz Pljevalja i celog kraja na školovanje u Bosnu. Ministar spoljnih poslova Srbije Mihailo Vujić, sredinom 1901. podržao je zahtev iz Pljevalja da se u varoši otvori niža gimnazija. U pismu srpskom konzulu u Skoplju Kurtoviću od 24. jula 1901. ministar Vujić ističe da su Pljevlja „jedno od najvažnijih mesta a na domak granici bosanskoj“ i da austrougarska propaganda želi da „decu iz tih krajeva odvode u Sarajevo, gde ih, kao državne pitomce, vaspitavaju, po raznim školama u kojima se spremaju za propagandu austrijsko-političke aspiracije. Da bismo pojačali taj rad, kad već nismo mogli uspeti da tamo imamo svoj konsulat, potrebno nam je da od Plevlja načinimo jači kulturni centar.“

Iako je mitropolit Nićifor uporno insistirao na trgovačkoj školi ministar inostranih poslova Srbije Mihailo Vujić se početkom septembra 1901. godine ipak odlučio za građansku školu, imenujući 13. septembra za nastavnike škole Tanasija Pejatovića, dotadašnjeg suplenta Srpske gimnazije u Skoplju i Stevana Samardžića učitelja u Novoj Varoši. Kasnije su za rad u Srpskoj gimnaziji raspoređeni Gavro Pejatović svršeni učenik Trgovačke akademije i Stana Jovanović učiteljica ženskog rada u Devojačkoj školi u Skoplju. Nastavnik turskog jezika bio je Sejfo Šehović. U prvi razred Gimnazije upisano je 70 učenika, tako da je Srpska gimnazija u Pljevljima svečano otvorena 18. novembra 1901. godine (po novom kalendaru). U prvom razredu Gimnazije bili su zastupljeni sledeći predmeti: veronauka, srpski jezik, turski jezik (za učenike) francuski jezik, geografija, jestastvenica (biologija –zoologija i botanika), aritmetika, geometrija, crtanje, lepo pisanje, ženski rad (za učenice). Gimnazija je već školske 1904/5. upisivala đake u četvrti razred. Od ukupno 99 đaka 22 su bili upisani u četvrti razred. Prvi direktor Gimnazije bio je Tanasije Pejatović (1875-1903) koji je u Beogradu završio Drugu mušku gimnaziju a zatim istorijsko-geografski odsek Velike škole kao pitomac srpske vlade. Od 1899. do 1901. predavao je istoriju, geografiju i srpski jezik u Srpskoj gimnaziji u Skoplju. Bio je čovek retkog talenta, jednako darovit i za nauku i za umetnost. Njegova studija Srednje Polimlje i Potarje, pisana u vrlo mladim godinama, odaje sasvim zrelu naučnu misao, što je u trenutku njegove prerane smrti istakao Jovan Cvijić. Slično priznanje stiglo je i od takođe velikog naučnika Ljubomira Stojanovića. U predgovoru treće knjige Zapisa i natpisa zapisao je: „Skoro polovinu ovde objavljenih novih zapisa (oko 600) poslali su mi koje moji lični prijatelji, koje prijatelji ovoga posla na poziv Srpske kraljevske akademije. Na prvom mestu da pomenem rano preminulog Atanasija Pejatovića iz Pljevalja koji mi je poslao preko 300 zapisa iz man. Sv. Trojice i iz Novopazarskog sandžaka“.

Svakako veliku zaslugu za osnivanje Gimnazije imala je pljevaljska crkveno-školska opština na čelu sa predsednikom Vasilijem Popovićem, igumanom Sv. Trojice i članovima Milom Obradovićem, Đorđem Janićijevićem, Lazarom Šećerovićem, Đenom Đenisijevićem, Mihailom Bajićem, Ilijom Samardžićem, Perom Živkovićem, Tanom Ćirkovićem, Jovom Milinkovićem i Mihajlom Živkovićem ali i pljevaljskim trgovcima – dobrotvorima koji su davali priloge Fondu za pomaganje siromašnih đaka kao što su Vaso i Mihailo Živković, Vojislav, Jovan i Aleksa Đenisijević, Đoko Šećerović i drugi. Godine 1903. pri Gimnaziji je otvorena i Devojačko-radenička škola. Posle prerane smrti Tanasija Pejatovića dužnost direktora Gimnazije do 1913. godine obavljali su Ilija Lalević (1903-1906), Petar Kosović (1907-1911) i Aleksandar Marić (1911-1913). Svi oni su bili obrazovane ličnosti. Ilija Lalević (1873-1940) je završio nižu gimnaziju na Cetinju, zatim Prvu beogradsku gimnaziju i klasične jezike na istorijsko-filološkom odseku Velike škole u Beogradu, u Pljevljima je predavao srpski jezik i istoriju. Petar Kosović je Gimnaziju učio u Valjevu a na Velikoj školi u Beogradu je završio istoriju i geo- grafiju. Alekdandar Marić je posle završene Učiteljske škole studirao germanistiku na Univerzitetu u Jeni u Nemačkoj. U Beogradu je na Filozofskom fakultetu završio srpski jezik i književnost.

U Srpskoj gimnaziji u Pljevljima radili su kao profesori i nastavnici ljudi široke kulture i obrazovanja, od kojih se veći broj već tada bavio naučnim radom a kasnije su postali ugledni stvaraoci u svojim oblastima. Školske 1902/3. napred pomenutim nastavnicima priključili su se Todor Borovnjak i Đorđe Pejanović. Borovnjak je predavao srpski i francuski, a Pejanović matematiku i geometriju. Školske 1904/5. U Gimnaziji su počeli da rade Mirko Popović, profesor iz Užica i Vasa Stajić, suplent iz Pakraca. Đakon Simo Šiljak, svršeni đak bogoslovije u Prizrenu predavao je veronauku od maja 1903. Početkom 1905/6. godine u Gimnaziji su kao profesori počeli sa radom Gliša Elezović (kasnije poznati orijentalista) i njegova supruga Kosara Babić – Elezović, koja je postala i upraviteljica Devojačko-radeničke škole, akademski slikar Milenko Atanacković iz Bijeljine (sa završenom slikarskom akademijom u Beču) i Vasilije Marković koji je ostavio prepoznatljiv trag u srpskoj istoriografiji. Marković je 1909. odbranio doktorsku disertaciju Istorija srpskih manastira, potom je otišao za profesora Druge beogradske gimnazije. Školske 1907/8. pojavljuju se kao novi profesori Nikola Milić, Lazar Jankulović i više nastavnika Devojačko-radeničke škole. Početkom školske 1908/9. u Gimnaziju su stigli Đorđe Konstantinović, Kosta Kostić, Milan Mile Vuković, Stojan Zafirović, Lambro Tozijević i Aleksandar Prljinčević. Od 1909. do 1911. u Gimnaziji je kao nastavnik crtanja i pevanja radio Dimitrije Jevtović – Polimac. Sve podatke o nastavnicima i profesorima Gimnazije objavio je Milić F. Petrović u monografiji o pljevaljskoj Gimnaziji. U Gimnaziji je redovno obeležavan Savindan, i po pravilu, program je imao dva dela: prepodnevni sa besedama, i popodnevni odnosno  večernji sa zabavom.Uveče su obično prisu- stvovali i ugledni pljevaljski muslimani kao Sulejman- Haki paša, Mehmed-paša Bajrović, Mehmed i Ahmed efendije Korjenići i drugi.

Veliku nesreću za Gimnaziju i Pljevlja u celini predstavljao je požar početkom školske 1904/5. koji je do temelja uništio zgradu. To je bila zgrada stare osnovne škole, koju je srpska crkveno-školska opština ustupila za gimnaziju. Smatralo se da je inspiracija za ovo nedelo došla od austrougarske agenture u Pljevljima. Odmah je formiran Odbor za podizanje nove zgrade u koji su ušli arhimandrit Vasilije Popović, Ilija Lalević, direktor Gimnazije, trgovac Đeno Đenisijević, Lazar Šećerović, Pero Janićijević, Spasoje Bajić, Milan Grujičić i Arso Živković, berberin Milan Popović i Vasa Stajić, suplent Gimnazije kao delovođa. Impresivna je solidarnost srpskog naroda i njegovih prijatelja sa svih strana u prikupljanju pomoći za podizanje nove zgrade. Od ukupno 162.110 groša i 33 pare 98.891,10 groša obezbedila je Kraljevina Srbija, Pljevlja su sakupila dobrovoljni prilog od 14.713 groša i 10 para i obezbedila zajam od Srpske pravoslavno- crkvene opštine 24.218 groša, a ostatak su prikupili Srbi iz drugih srpskih krajeva. Među većim dobrotvorima isticali su se manastir Sv. Trojica 3.000 groša, Đoko i Lazo Šećerovići 3.000 groša, Društvo Sv. Save iz Beograda kao prvi prilagač 6.000 groša, Odbor za pomaganje Stare Srbije i Makedonije 3.000 groša, Srbi iz Carigrada na čelu sa srpskim poslanikom Đorđem Simićem 1.212 groša, Srbi iz Soluna i njihovi  prijatelji  932,10  groša,  Srbi  iz  Osijeka 2.645,00 groša, Omer-beg Bajrović 30 napoleona u zlatu, Srbi iz Peći 2.132,26 groša, Društvo Cetinjska čitaonica 2.125,17 groša, zatim iz Karlovaca, Senttomaša, Mostara, Foče, Priboja, Mohola (Bačka), Travnika, Bosanskog Broda, Čajniča, Skadra, Beča, Pariza, Bijeljine, Prijepolja, Bitolja, Gnjilana, Vranja, Bara, Čačka, Bijelog Polja, Prištine, Stalaća, Prizrena, Bosanske Gradiške, Novosadske Srpske gimnazije i drugih mesta. Nova zgrada Gimnazije otvorena je 1907. godine.Na otvaranju je učestvovalo Srpsko–pravoslavno pevačko društvo „Bratstvo“, a izveden je i pozorišni komad „Ljubavno pismo“. Turske vlasti su bile zatvorile Gimnaziju 12. maja 1910. i ona nije radila do Vaskrsa 1911. godine.  Direktor Gimnazije Aleksandar Marić pokrenuo je 1911. inicijativu za izgradnju internata Gimnazije. Značajan prilog dale su crkveno-školske opštine Prijepolja, Priboja, Pljevalja, Mehmed-paša Bajrović, Omer-beg Bajrović i drugi. Nabavljena je i oprema za internat. Zbog ratnih događaja i ustupanja Pljevalja Crnoj Gori zaustavljeno je otvaranje internata.

U Pljevljima se poslednjih decenija XIX veka javljaju prve ustanove modernog kulturnog života. Teško je utvrditi razvijenost kulturnih navika u Pljevljima u ranijem periodu, sredinom XIX veka. U bosanskom vilajetu je 1866. godine počelo izlaženje Bosanskog vjestnika, ćirilicom i Vukovim pravo- pisom, pod uredništvom Miloša Mandića. Iste godine, u maju, počinje da izlazi službeni vilajetski list Bosna na srpskom i turskom jeziku, ćirilskim i arapskim slovima (poslednji broj izašao je jula 1878). Jedan od urednika bio je Mehmed Šakir Kurtćehajić, rodom iz Bijelog Polja. On je bio i urednik Sarajevskog cvjetnika, na srpskom i turskom jeziku koji izlazi 1872. godine. Šezdesetih i sedamdesetih godina u Srbiji izlazi više listova kao što su Srpske novine, Vidovdan i drugi, a na Cetinju 1871. godine počinje da izlazi Crnogorac a potom Glas Crnogorca. Nema pouzdanih podataka koliko je i koji od ovih listova stizao u Pljevlja i kakva je bila čitalačka publika. Od 1895. godine Srbi u Osmanskom carstvu dobijaju svoj list na srpskom jeziku, Carigradski glasnik, koji je izlazio do 1909. godine i koji je donosio dosta zanimljivih priloga iz života Pljevalja i pljevaljskog kraja. Razvitku kulturnog života u Pljevljima znatno je doprinelo osnivanje Srpskog-pravoslavnog pevačkog društva Bratstvo 1889. godine, koje je imalo i Srpsku čitaonicu. Kasnije će o tome biti više reči. Zbog nesređenih prilika kako u državi tako i u pljevaljskoj sredini društvo je imalo prekida u radu. Jedna od aktivnijih ličnosti u pljevaljskom životu bio je trgo- vac Mihailo Bajić, skupljač pretplate za Carigradski glasnik,   jedno   vreme   i   predsednik   Bratstva.339 Pljevaljsko društvo je, tako, u vremenima za koja se ne može reći da su bila ni laka ni jednostavna, ali koja su bila puna vere u nacionalnu i kulturnu energiju, uspelo da od Pljevalja stvori jak regionalni trgovački, prosvetni i kulturni centar koji je zračio na širokom prostoru Stare Hercegovine i Stare Srbije. Kulturni i nacionalni horizonti srpskog pljevaljskog građanstva prevazilazili su lokalne vidike.

Dodatni impuls kulturnom životu Pljevalja davali su đaci i studenti koji su se o raspustima vraćali u Pljevlja. Godine 1904. obeležena je stogodišnjica Prvog srpskog ustanka. Risto Pejatović je te godine na državnom konkursu za izradu biste Karađorđa dobio prvu nagradu poslavši svoj rad iz Venecije za Beograd. Kulturna društva kao što jer bilo Srpsko pravoslavno pevačko društvo „Bratstvo“ bila su glavna središta kulturnog i uopšte nacionalnog rada. Kultura je trebalo da ima vodeću ulogu u duhovnim pripremama nacionalnog ujedinjenja, kao što je to, uostalom, bio slučaj i kod Nemaca i Italijana. Tu misao je početkom XX veka iznova podvukao veliki naučnik Stojan Novaković člankom Ujedinjujmo se kulturom!, objavljenim u dubrovačkkom Srđu 1908. godine: „Dižimo jedno srpstvo kulturom, ovim lijepim jezikom i ujedinjenom prosvjetom narodnom. Prionimo svi da nađemo sredstva kojima se to može izvršiti. Duhovnome radu jedini je gospodar naša dobra volja. A duhovni je rad orao silnijeh krila; njemu nema granica ni brda. NJemu su „svuda brodi gdje god dođe vodi“ U današnjem vijeku slobode njemu smetnje nema do u našem neznanju, u našem nemaru, u našoj duhovnoj lijenosti, u našoj nepouzdanosti i u našoj nevjeri“.

Značajnu ulogu imala su i sportska društva koja su okupljala omladinu kao što je bilo društvo Soko u Skoplju koje je vodio direktor skopske gimnazije Aleksa Stanišić. Sokolsko društvo u Pljevljima osnovano 1911. bilo je u stvari ogranak skopskog društva. Pri Gimnaziji je postojala đačka družina Straža. U Pljevljima je 1910. osnovano Oblasno učiteljsko udruženje koje je imalo svoju stručno- pedagošku knjižnicu i čitaonicu. I u seoskim školama je bilo nešto malo knjiga. Obično zimi, u školama se uveče okupljao narod, i pored narodne zabave – pesama i igara govorilo se i o nekim opštim nacionalnim pitanjima. Guslarske večeri su jačale pouzdanje u sopstvenu snagu, a podsećanje na narodnu tradiciju jačalo je nacionalnu svest. Naročito su bile svečane i dobro posećene svetosavske proslave, na prvom mestu u Pljevljima. I one su imale svoj scenario. U jednom izveštaju sredinom februara 1910. se između ostalog kaže: „Ovde u Pljevljima zgodno je raspoređena proslava Svetog Save: na glavnu proslavu pre podne ne pozivaju se Turci, te se tu može srbovati koliko se i dokle se hoće; oni se pozivaju samo uveče na zabavu, pa se ta zabava udesi da im bude po volji“.

Od srpskih listova koji su izlazili u Turskoj, u Pljevljima su najviše čitani i rasturani Carigradski glasnik i Vardar. Carigradski glasnik je donosio veliki broj dopisa iz Pljevalja i pljevljskog kraja iz pera učitelja, nastavika, sveštenika i trgovaca i često je, u nedostatku arhivske građe, dragocen izvor za proučavanje prilika u pljevaljskom kraju. Kalendar Vardar je počeo da izlazi posle mladoturske revolucije. Listovi iz Srbije su do 1908. godine uglavnom unošeni ilegalno, jer su ih turske vlasti zabranjivale. Najviše su se čitali Politika, Samouprava, Pravda, Trgovački glasnik. Iz Pljevalja su povremeno demantovali pisanje nekih od ovih listova. Stizali su i listovi iz drugih srpskih sredina kao što su Zastava, mostarska Zora, Glas Crnogorca, Bosanska vila, Brankovo kolo i drugi. Vrlo je rado čitan i humoristično-satirični list Tipar, iako nije uvek i na vreme stizao.

U Pljevljima je 1909. godine počeo da izlazi list Lim, sa glavnim urednikom Ćamilom Kurbegovićem. List je bio proturski orjentisan i podržavao je tursku zvaničnu politiku. Početkom 1910. u Pljevlja je došao izaslanik centralnog odbora mladoturskog pokreta Jedinstvo i napredak Mithad-efendija. Cilj njegove posete bio je da privuče Srbe mladoturskoj organizaciji. Na zajedničkom sastanku pravoslavnih Srba i muslimana, koji je organizovao, predložio je da u redakciju Lima uđe pola Srba a pola muslimana i Turaka, da izlazi dva puta nedeljno, i to jednom na srpskom a drugi put na turskom jeziku. Srbi su odbili da uđu u redakciju i prihvate Lim kao svoj list, zbog držanja Turaka prema srpskim nacionalnim organizacijama.

Iole razvijeni kulturni život Srba u pljevljskoj varoši nije se mogao zamisliti bez knjižare. Septembra 1894. godine carinik sa Javora Josif Studić predložio je da se u Pljevljima otvori knjižara koja bi školske knjige (udžbenike) dobijala iz Skoplja, na osnovu odobrenja turskih prosvetnih vlasti. Knjižaru bi trebalo otvoriti u Pljevljima i zbog toga „što je to mesto poznato kao slobodnije, zbog austrijske vojske“, a Sulejman – paša je „čovek potpuno svetski izobražen“. Početkom aprila 1897. Mihailo Živković je dobio zvaničnu dozvolu za otvarnje srpske knjižare u Pljevljima.

Pljevaljsko društvo je osobeno i po tome što je krajem XIX i početkom XX veka iznedrilo prvi sloj pljevaljske inteligencije, uglavnom školovanih učitelja i trgovaca. Za razliku od školovanih muslimana koji su svoj trag ostavljali u dalekom Bagdadu, Kairu ili Carigradu, pravoslavni Srbi su se manje ili više vraćali u pljevaljsku sredinu, bilo da su se školovali uglavnom u Beogradu, manje u Prizrenu, Skoplju i Solunu, ili u drugim evropskim centrima. Toj grupi prvih pljevaljskih intelektualaca pripadaju Marko Popović, pripovedač, pesnik i dramski pisac, Tanasije Pejatović, Risto Pejatović, Stevan Samardžić, Petar Rosić (kasnije patrijarh Varnava), a u mlađoj generaciji koja stasava uoči Prvog svetskog rata nalazi se lekar Uroš Ružičić i njegov mlađi brat Gojko Ružičić, lingvista. Bilo je Pljevljaka koji su studirali na strani kao što su prvi akademski slikar – vajar Risto Pejatović, u Pragu (usavršavao muziku), Savo Samardžić, ikonopisac, završio studije u Moskvi, ili prvi pljevaljski kompozitor Vojo Đenisijević, koji je završio studije u Beču, član i jedan od vodećih ljudi Bratstva. Bili su to vrlo talentovani ljudi koji su po pravilu umirali vrlo mladi. Sve ove ličnosti su manje ili više doprinele jačanju kulturnog života u Pljevljima i neposredno ili posredno uticale na formiranje za lokalne uslove prilično jakog društvenog i kulturnog kruga koji je postao nosilac brzog preporoda pre svega pljevaljske varoši. Rad Kola srpskih sestara u Pljevljima, pljevaljske knjižare i sličnih oblika kulturnog života takođe zaslužuje istraživanja. U Pljevljima se 1901.  godine osniva prvo omladinsko Društvo za borbu protiv alkoholizma. Naravno, manastir Sv. Trojica je i dalje imao svoju značajnu noseću ulogu u duhovnom, ali i u širem kulturnom životu. Proslave Sv. Save u Pljevljima su bile glavna duhovna i kulturna svečanost u varoši. Besede izgovorene na tim svečanostima su često bile vrlo znalačke i moderne. Na Savindan 1896. godine Todor Rosić je besedio na temu O strahu i bojazni. Dragocene opise Pljevalja krajem XIX i početkom XX veka ostavili su uglavnom stranci kao što su Teodor Ipen, Simon Joanović, dr Karlo Pač, Gaston Gravje i drugi.

Crkva

Crkva je, svakako, imala izutetno važnu ulogu u duhovnom, prosvetno-kulturnom ali i političkom životu srpskog naroda u celini, pa time i pljevaljskog kraja. Takva uloga proisticala je ne samo iz viševekovnog negovanja starih državnih i kulturnih tradicija, nego i iz autonomnih prava pravoslavne crkve u Osmanskom carstvu, koja su bila utvrđena crkveno-školskom autonomijom. U pogledu crkvene jurisdikcije pljevljski kraj je i tokom najvećeg dela XIX veka pripadao Hercegovačkoj, odnosno Hercegovačko-zahumskoj mitropoliji. Tek od 1894. godine pljevaljski kraj je pripojen Raško-prizrenskoj eparhiji. Poseban problem za srpski narod u celini predstavljalo je ukidanje Pećke patrijaršije1766. godine i stavljanje njenih eparhija u nadležnost Vaseljenske ili Carigradske patrijaršije. Nedostatak samostalne crkvene organizacije Srba u Turskoj od tog vremena pa do oslobođenja 1912. godine bio je u suštini najveći problem srpskog naroda u neoslobođenim delovima Carstva.

Od ukupno devet hercegovačkih mitropolita tokom XIX veka do 1888. šest su bili Grci a tri Bugari. Prvi Srbin hercegovački mitropolit 1888. postao je Leontije (Radulović), ali je ubrzo umesto njega došao mitropolit Serafim (Perović) koji je na toj stolici ostao od 1889. do 1903. godine. Krajem 18. i početkom XIX veka hercegovački mitropolit bio je Ananije (1772-1802). Za njegovo vreme, kaže se u jednom zapisu „pokri se manastir Dovolja s carskijem fermanom…pokri se slavnijem pokrovom klisom“. Njega je nasledio mitropolit Jeremija (1803-1815), carigradski Grk koji je na toj stolici sedeo u teško vreme srpskog nacionalnog pokreta 1804-1815. godine. Tada su stradali mnogi manastiri a naročito je 1809. postradao i potom do 1814. zapusteo manastir Dovolja. Od početka 18. do sredine XIX veka u Dovolji su ležale mošti čuvenog sveca Sv. Arsenija.348 Posle smrti mitropolita Jeremije i sahrane u manastiru Žitomisliću nasledio ga je mitropolit Josif (1817-1836, 1848-1854), takođe carigradski Grk.  Smatralo se da je mitropolit Josif bio vešt diplomata i da je naročito bio lojalan prema Ali-paši Rizvanbegoviću u vreme njegovih obračuna sa Husein- kapetanom Gradaščevićem. Mitropolita Josifa je nasledio mitropolit Prokopije I (1837-1838), po svemu sudeći carigradski Grk po poreklu, mada ima mišljenja i da je bio Bugarin. U svakom slučaju pokazao se kao veoma srebroljubiv, jer je iz manastira Sv. Trojice kod Pljevalja, da bi navodno vratio neki dug, odneo mnoge skupocene stvari koje su se u njemu našle (srebrne tanjire, viljuške, kašike, serdžade…).  Posle kratkotrajnog boravka mitropolita Prokopija I došao je mitropolit Aksentije III Petrov Češmendžijev, 1838-1848., poreklom Bugarin, rođen u Samokovu. Aksentije je takođe bio pohlepan na novac jer jedan izvor kaže „dođe vladika Avksentija 1838. i mnogo troška Hercegovina podnese“. Obilazio je često eparhiju, ali je ostao zabeležen po uvođenju mnogih novih nameta i globljenju sveštenika i naroda. Među novim nametima uveo je i ljubočestije (dobrodošlica) na svaku kuću. Bio je vrlo surov prema sveštenicima, a u sveštenički čin je rukopolagao i one koji ga nisu bili dostojni niti su bili elementarno pismeni. Joanikije Pamučina je u Životopisu Serafima Šolaje ostavio dragocene podatke o  mitropolitovom boravku u Pljevljima. Iako mu je sedište bilo u Mostaru, u Pljevljima je proveo vreme 1839-1843. godine. Čim je 1. aprila 1838. stigao u Mostar„on se odma po Uskrsu opremi i otiđe u Taslidžu (Plevlje), da odonuda započne narod globiti“. Sa sobom je poveo o. Serafima (Šolaju) koji je bio svedok strašne tiranije Aksentijeve. Tražio je od sveštenika velike sume novca, a kad siromašni pljevaljski i prijepoljski sveštenici to nisu mogli odmah dati „sazva ih sve jedan dan u manastiru Sv. Trojicu, na broju 12, i posla momke te mu nabraše breme štapa i donesoše falake, pa ih izvede pred crkvu, a on sjede na stočić i zapali debelu čibučinu, pa naredi da sve jedan pop drugoga bije /…/ Poslije baci na nji anatemu i aforizmu“, a njihove parohije dade drugima koji su mu odmah isplatili. Za potvrđivanje igumana uzimao je 6 do 10 hiljada groša. Za osveštanje crkve 100 dukata. Zapopio je „proste čobane i propale trgovce“ i uzeo im 60-80 dukata, a za isto toliku sumu prodao im je parohije. Otac Serafim je govorio: „Jest i veliki postnik i bogomoljac, što ono srpska  poslovica  veli:  nikad  ga  bogomoljnijega,  a neumoljnijega“.  Smatra se da je bio potpuno u rukama pisara Ali-paše Rizvanbegovića, Grka Jovana Angelopulosa, sa kojim je svojevremeno stupio u kumovske odnose.

Posle odlaska Aksentija, na hercegovačkoj mitro- politskoj stolici samo godinu dana ostao je mitropolit Partenije, Grk, nasledio ga je mitropolit Grigorije (1854- 1864), takođe Grk. Ima mišljenja da je Grigorije bio mitropolit hercegovačko-zahumski samo do 1860. godine. Grigorija je nasledio mitropolit Prokopije II (1864-1875), poreklom Bugarin, mada je dobro znao srpski jezik na kome je služio, propovedao i obraćao se vernicima. Najveća pomoć sa strane, ako izuzmemo Srbiju, srpskim crkvama i manastirima stizala je iz Rusije. Grofica Antonina Dmitrijevna Bludova, dvorska dama i članica Slovenskog dobrotvornog komiteta u Petrogradu poslala je aprila 1864., preko prote Mihaila F. Rajevskog pri ruskom poslanstvu u Beču novčanu pomoć „za pogorele kelije u Pljevljima“. Grofica Bludova je bila kćerka Dmitrija Nikolajeviča Bludova, predsednika Ruske akademije nauka (1855-1861), a od 1861. Državnog saveta. Zabeleženo je da je mitropolit Prokopije II eparhiju obilazio o svom trošku i da je pomagao otvaranje srpskih škola. Za vreme njegove uprave obnovljen je manastir Mileševa 1868. godine. Početkom 1874. godine sveštenik iz sela Poblaća „pljevaljskog okruga“obratio se ruskom konzulu u Sarajevu A. N. Kudrjavcevu s molbom da se hramu Sv. Arhanđela Mihaila u Poblaću podare bogoslužbene knjige, crkvene utvari i jerejska odežda. Azijski departman Ministarstva inostranih poslova Rusije upoznao je s tim Oberprokurora Svetog Sinoda 27. marta 1874, dostavljajući u prilogu prevod molbe i samu molbu na srpskom. Potpisnici su bili jerej Lazar, jerej Sava, Aleksa Filipović, Ivan Perović, Đoko Marinović i Mirko (prezime nečitko). U pismu se pored ostalog kaže: „Hram je izgrađen 1833. godine pod nazivom Sv. Arhanđela Mihaila na mjestu hrama Sv. Paraskeve razrušenog u vrijeme kosovskog stradanja. Više od 200 porodica dolaze u njega radi služenja Bogu“. Poslednji hercegovačko-zahumski mitropolit iz redova Grka bio je Ignjatije (1875-1888), rođen na ostrvu Lezbos 1828, a bogoslovsku školu završio je na ostrvu Halki, elitnoj školi Vaseljenske patrijaršije. Mitropolit Ignjatije je protestvovao protiv namere da se Pljevlja i Prijepolje odvoje od Hercegovačke mitropolije zbog čega je bio u nemilosti kod austrougarskih vlasti.

Početkom septembra 1891. arhimandrit manastira Mileševe Teodosije i ugledni građani Prijepolja tražili su od beogradskog mitropolita Mihaila savet da li da ostanu i dalje u Hercegovačko-zahumskoj eparhiji, što oni žele, ili da se pripoje Raško-prizrenskoj eparhiji. Ako ne mogu da ostanu u Hercegovačko-zahumskoj eparhiji izneli su ideju da se postavi poseban episkop za Pljevlja, Prijepolje i Priboj koji bi bio podređen hercegovačkom mitropolitu.

Mitropolit Mihailo je bio za to da se ova oblast pripoji Raško-prizrenskoj eparhiji, ali samo ukoliko bi mitropolit postao Sava Kosanović. Početkom maja 1893. javorski carinik Đorđe Radulović obaveštava Ministarstvo inostranih poslova da mu iz Pljevalja javljaju da Sulejman-paša radi da se „njegova oblast“ oduzme od Hercegovačko-zahumske i pripoji Raško-prizrenskoj mitropoliji. Naime, pljevaljski mutesarif je bio protiv bilo kakvih poseta hercegovačkog mitro- polita Serafima (Perovića) Pljevljima i Prijepolju koja su još uvek, bar formalno, pripadala njegovoj mitropoliji. Tako su ovi krajevi praktično ostali bez vladike. Vlada Srbije je tokom 1891-1893. radila na tome da se za Pljevlja i Prijepolje iz Hercegovačko-zahumske mitropolije, i Priboj iz Sarajevske mitropolije, obrazuje posebna episkopija, sasvim samostalna, ili da se za ovu oblast postavi vikar raško-prizrenskom mitropolitu Meletiju. Konačno, 21. marta 1894. godine Sveti Sinod Vaseljenske patrijaršije u Carigradu doneo je odluku da se pomenuti delovi Hercegovačke i Sarajevske mitropolije pripoje Raško-prizrenskoj mitropoliji. Krajem jula 1894. raško-prizrenski mitropolit Meletije, iako već u dubokoj starosti, posetio je Pljevlja, upravo u vreme kada je 27. jula umro Hristifor Vukojičić, arhimandrit Sv. Trojice i predsednik pljevaljske crkveno-školske opštine. Mitroplit je sveštenika Todora Vukojičića postavio za protu, iako je većina naroda bila za Jovana Gospića.

Ubrzo pošto su Pljevlja i Prijepolje 1894. godine pripojeni Raško-prizrenskoj eparhiji kojom je od 1854. do 1895. upravljao mitropolit Meletije rodom iz Sereza za novog raško-prizrenskog mitropolita došao je 1896. Srbin Dionisije (Petrović). Bio je to važan događaj za srpski narod. Ostao je na žalost kratko, samo do 1900. godine kada je umro u Skoplju. Rođen je 1858. u Bosanskoj Gradiški, u Beogradu je završio Bogosloviju a zatim bogoslovsku školu  na Halki. Hirotonisan  je  u Carigradu. Mitropolit Dionisije je veoma zaslužan za razvitak srpske prosvete u pljevaljskom kraju. Nasledio ga je mitropolit Nićifor (Perić) koji je na mestu raško-prizrenskog mitropolita ostao od 1901. do 1911. godine. Rođen je 1862. u Barandi, u Banatu. Gimnaziju i Bogosloviju završio je u Beogradu a zamonašio se u manastiru Vraćevšnici. Bogoslovsku školu na Halki upisao je 1889. a završio 1892. godine. Hirotonisan je u Carigradu. Pre nego što je postao raško-prizrenski episkop, tada arhimandrit Nićifor Perić, uradio je vrlo koristan posao time što je na srpski preveo knjigu koja je donosila sve pravne odredbe proistekle iz pravoslavne crkveno-školske autonomije u Turskoj kao i sve pravilnike i crkvena pravila Carigradske patrijaršije o unutrašnjoj organizaciji i radu pravoslavne crkve. Naslov knjige je glasio Opšte odredbe o upravi crkvenih i narodnih poslova pravoslavnih hrišćana podanika NJ.C. Veličanstva sultana pod upravom vaseljenskoga prestola. Takođe je veoma mnogo učinio za prosvetno-kulturni i duhovni život Pljevalja i pljevaljskog kraja.

Krajem 1896. godine, uoči Mitrovdana, mitropolit Dionisije Petrović stigao je u Pljevlja u kojima je ostao do maja 1897. Na Jabuci ga je dočekalo 50 konjanika. Pored nastojanja da se izbori za obnovu nekih poru- šenih crkava i manastira kao što su manastir Dovolja i konaci kod crkve u Ocrkavlju u Poblaću, glavni mitropolitov cilj je bio da smiri žestoke sukobe i uzajamna optuživanja u crkveno-školskoj opštini u Pljevljima. Kasniji iguman Sv. Trojice Serafim (Džarić) piše da kada je sa sela došao u Pljevlja 1890. „među pravoslavnim građanima bijaše veliki razdor, svo građanstvo beše podeljeno u dva tabora na Bajićevce i Šećerovce“.  Velika surevnjivost vladala je i među svešteničkim familijama Šiljaka i Vukojičića. Prilikom Dionisijeve posete Sulejman-paši, „na sred čaršije srete ga jedan Turčin i obali ga s konja“. Po svemu sudeći iza ovog incidenta stajali su austrijski agenti. Austrijski poslanik u Carigradu baron Hajnrih Kaliče radio je „svim silama“ kod Porte da se mitropolit Dionisije odmah udalji iz Pljevalja i vrati u Prizren. Desetak godina kasnije, 1906. turska policija je u Pljevljima uhapsila monaha Miloša (Martirija Begečkog). Jasno je da je to bilo delo austrougarske agenture. Monah je osumnjičen za „antiaustrijsko delovanje u Bosni po nalogu srpske vlade“. Civilni komesar pri komandi okupacionih trupa je insistirao da se monah Miloš preda austrougarskim vlastima na Metaljci, i preko Bosne, isporuči ugarskim vlastima (pošto je bio rodom iz Vojvodine). Kasnije tokom austrougarske okupacije i Prvog svetskog rata, okupator je obesio sveštenika Mihaila (Perova) Peruničića sa Borove i to 14. avgusta 1917. samo zato što je početkom veka bio aktivan u srpskom narodnom pokretu.

Prema statistici Raško-prizrenske eparhije u Pljevljima i  pljevaljskom  protoprezviteratu  godine 1899. bilo je: crkava u kojima se služilo 2, crkava u razvalinama 5, manastira u kojima se služilo 2, manastira u razvalinama 5, igumana 1, protojereja (počasni) 1, jereja 9, jeromonaha 2, monahinja 1, parohija 12, pravoslavnih domova 1.732. Ova statistika svakako nije potpuna, bar kad se tiče o broju crkava i manastira u razvalinama, koji je na žalost bio znatno veći. Prema terenskim zapisima Milete Vojinovića, a delimično i sopstve- nim terenskim istraživanjima toko 1998. i 2000. godine sa grupom kolega iz Istorijskog instituta SANU, (u organizaciji Zavičajnog muzeja iz Pljevalja), krajem XIX veka u ruševinama je bilo najmanje 13 manastira i oko 46 crkava. Razvaline manastira: Dovolja, Sv. Arhanđel Mihailo na Tari, Maoče (Borčane), Orlić – Kozica, Lever Tara (Kućišta-Crkvište), Kobilovac (Kaluđersko vrelo), Odžak, Ograđenica (Ćelište), Kakmuži, Glisnica (Elezovići), Poblaće (Bara – Ćelije), Gotovuša (ispod Ljeskovca na imanju Vitomira Leovca), Donja Brvenica (Ocrkavlje); razrušene crkve: Vaškovo (kod škole), Varine, Mijakovići (u blizini sadašnje škole), Marina Šuma, Vrulja (Đurića brdo – Crkvište), Mataruge, Ljutići (Komarice, Dubrava), Obarde, Bitine, Zaglavak, Rudnica, Otilovići (na Okrumu i na „jednom brežuljčiću“ u selu kako u Carigradskom glasniku od 8. septembra 1899. godine piše Milan Nenadić), Crljenice, Bobovo (Vraca), Meljak, Kakmuži (crkva Sv. Spasa), Hoćevina, Šljivansko, Zadublje, Gornje selo, Kruševo (Crkvina), Ilino brdo (Ilina glavica), Trnovice, Gradac (Donji), Lučića Meljak (Crkvina), Nange, Čestin (Brdo), Srečanje (Berkinja), Potkovač – Ulice, Meljena (Crkvine), Ocrkavlje (na granici Poblaća), Poblaće, Rađevići (Trgovište), Jagodnji Do, Zorlovići (Bašča), Strahov Do, Jasike (kod Kovača), Podgrobnica (Rađevići), Ilijina glavica (kod Jakubovog groba), Bušnje (iznad izvora na maloj steni), Potkukanj, Židovići (Guka), Do (ispod Čemerna, Crkvište), Jugovo (Zadublje), Okrum (desno od Gotovuške reke), Male Krće (Smrdan, Crkvište).

U proleće 1897. godine mitropolit Dionisije zamonašio je popa Jakšu Ćosovića, paroha kosaničkog. Jeromonah Sava kako je glasilo njegovo monaško ime privremeno je opsluživao kosaničku parohiju manastira Dovolje. Jeromonah Vasilije (Popović), tada rukopolo- žen, postao je iguman Sv. Trojice i arhijereski namesnik za protoprezviterat pljevaljski. Dotadašnji iguman Gedeon premešten je za starešinu Đurđevih stupova kod Berana. Paroh bobovski bio je Dimitrije Šiljak (opsluživao je i parohiju Krće), a Todor Vukojičić je umesto Sv. Trojice dobio da opslužuje parohiju Crljenice.365  Od ukupno 1 732 pravoslavna doma 1899. godine u pljevaljskom protoprezviteratu broj domova po parohijama bio je sledeći: grad Pljevlja 308 domova, parohije – crljenička 226 domova, bobovska 175, ilinobrdska 92, vrbska 100, boljanićka 88, potpećka 90, krćanska 72, poblaćka 290, otilovićka 129, prenćanska 81 i krupička 101.

Crkveno-školska opština u Pljevljima bila je najbogatija i najmoćnija opština u celoj oblasti, pre svega zahvaljujući pljevaljskim trgovcima, zanatlijama i drugim uglednim građanima. Ona je naročito bila aktivna krajem XIX i početkom XX veka i pored unutrašnjih sukoba koji su opterećivali njen rad. Pljevljski Srbi su odvajali sredstva za crkveno- školsku opštinu, za izdržavanje manastira Sv. Trojice i rad škola u pljevaljskom kraju. Ima podataka da je još u periodu 1862-1866. pri manastiru Sv. Trojica postojao Školski fond u koji su svoje priloge davali pljvaljski trgovci, zanatlije i drugi građani ali i veći broj dobrotvora sa strane. Početkom 1862. kneginja Vasiljčikova iz Rusije pslala je preko ruskog konzula u Mostaru Bezobrazova 950 groša. Godine 1896. osnovan je Fond siromašnih đaka („Đačka štedionica“). Srpska pravoslavna crkveno-školska opština je za tutora izabrala Đorđa Janićijevića, koji je na toj dužnosti ostao do 1902. godine. Fond je služio pomaganju siromašnih đaka iz pljevaljske opštine. Pored pomenutih fondova, zahvaljujući ulozima pljevaljskih trgovaca i drugih dobrostojećih Srba, crkveno-školska opština je 1907. osnovala Fond manastira Svete Trojice. Fond se brzo razvijao, dajući novac pod interes trgovcima, zanatlijama i seljacima za otkup zemlje od aga i begova kao i za plaćanje raznih dažbina. Pozajmljivao je novac (bez interesa) učiteljima i profesorima kada bi im kasnile plate iz Srbije. Primera radi, tokom 1909, 1910. i 1911. izdato je seljacima za otkup zemlje od aga i begova 43.160 groša, za otkup desetine 23.940 groša, a za nabavku semena i stoke 15.960 groša. Ključno pitanje je bilo kako da seljaci što pre dođu do svoje zemlje.

U Fondu je često dolazilo do sukoba između predsednika Fonda Filipa Đuraškovića i igumana Sv. Trojice Vasilija Popovića, koji je bio predsednik upravnog odbora. Srpska crkveno-školska opština u Pljevljima pružala je stalnu pomoć seoskim opštinama za gradnju škola i opravku crkava. Godine 1906. u upravi crkveno-školske opštine bili su: predsednik arhimandrit Vasilije Popović, Spasoje Bajić, Lazar Šećerović, Đeno Đenisijević, Mile Popović, Pero Đenisijević i delovođa Đorđe Pejanović. Sledeće, 1907. godine upravu čine: predsednik arhimandrit Vasilije Popović, Filip Đurašković, Josif Bajić, Mihailo Živković, Jovan Milinković, Jovan Bujišić, Janićije Janićijević, Jakša Popović, Hadži Jakšić, Ristan Leovac, Stevan Jovašević i delovođa Stevan Samardžić.

Sukobi u opštini su bili vrlo česti. Povremeno su ih smirivali mitropoliti Dionisije i Nićifor. Detaljan izveštaj o stanju u Pljevljima i pljevaljskom kraju u jesen 1906. godine, kao i u okolnim oblastima, mitropolit Nićifor Perić je podneo predsedniku Vlade Srbije i ministru inostranih poslova Nikoli Pašiću, početkom septembra 1907. godine. Početkom XX veka sukobljavali su se sveštenici Šiljci sa arhimandritom Vasilijem Popovićem. Kasnije se razvio sa sukob Filipa Đuraškovića sa Vasilijem Popovićem i drugim trgovcima. Tokom 1909 i 1910. za predsednika opštine dolazi Filip Đurašković, dok se iguman Vasilije Popović povukao a kasnije je prestao da bude i arhijerejski namesnik pa je na njegovo mesto došao Dimitrije Šiljak. Sukob se ponovo pojavio između Šećerovića i Bajića sa Filipom Đuraškovićem. Đurašković je ostao predsednik opštine do kraja turske vladavine. Pored pljevaljske, crkveno-školske opštine su postojale i u Kovaču, Hoćevini, Meljaku, Bobovu, Prenćanima, Otilovićima i Ilinom Brdu. Opštine koje nisu imale crkve imale su samo školski odbor, jer su crkvu imale samo opštine na Ilinom Brdu i Otilovićima. Opština u Prenćanima imala je crkveno-školski odbor jer je brinula o manastiru u ruševinama – Dovolji. Sve ove opštine vodili su seoski sveštenici.

Posle ostavke raško-prizrenskog mitropolita Nićifora (Perića) 1911. godine, pojavio se potpuno nepotreban i po obe strane štetan sukob između Srbije i Crne Gore oko izbora novog raško-prizrenskog mitropolita.  Srbija  je  kao  kandidata  predložila Bogdana Radenkovića, a Crna Gora Gavrila Dožića. Izbor Radenkovića nije bio srećan, prvo zato što uopšte nije bio zamonašen, a drugo, bio je vrlo aktivan u komitskom pokretu i kao takav osuđivan od turskih vlasti. Vlada Srbije pokušala je da ga zamonaši u manastiru Hilandaru ali to nije moglo biti učinjeno bez dozvole Patrijaršije u Carigradu. Ipak, po nalogu iz Beograda rukopoložio ga je veleško-debarski episkop Varnava (Rosić) u jednom manastiru kod Tetova. Dobio je monaško ime Vasilije. S druge strane Vaseljenska patrijaršija je rukopoložila za raško- prizrenskog mitropolita Gavrila Dožića i odbila kandidaturu Bogdana (Vasilija) Radenkovića. Međutim, pošto novi mitropolit nije mogao otići u eparhiju bez berata velikog vezira, Turska je namerno odugovlačila celu stvar i oslobođenje 1912. eparhija je dočekala bez mitropolita. Više od godinu dana trajale su nepotrebne kampanje i izjašnjavanja podrške jednom i drugom kandidatu što je moglo ići na ruku samo Turcima.

U istoriji Srpske pravoslavne crkve, a naravno i u istoriji Pljevalja i pljevljskog kraja sasvim izuzetno mesto ima kasniji srpski patrijarh Varnava (Rosić). Rođen je kao Petar Rosić 29. avgusta 1880. godine u Pljevljima, od oca Đorđa i majke Hristine – Krsmane iz porodice Pejatovića. Kršten je u crkvi Sv. Trojice. Njegovi roditelji imali su još četiri sina: Danila, Todora, Aleksu i Uroša. Petar Rosić je završio osnovnu školu u Pljevljima 1892. godine kod učitelja Jovana Gospića i Jovana Mitranovića. Bogosloviju u Prizrenu  završio  je  1899.  godine. Uprava Bogoslovije na čelu sa rektorom protom Stevom Dimitrijevićem rešila je da Petar Rosić treba da nastavi studije u Duhovnoj akademiji. Preporuku za bogoslovske studije na Petrogradskoj imperatorskoj duhovnoj akademiji, upućenu Svetom Sinodu Ruske pravoslavne crkve napisao je mitropolit Dionisije, a pomoć je pružio i ruski konzul u Prizrenu. Pošto je sa uspehom položio prijemni ispit Petar Rosić je primljen u akademiju, „na potpuno slobodno izdržavanje – iz sredstava Sv. Sinoda“. Mnogo godina kasnije sećao se svog dolaska u rusku prestonicu. „Prvi sam put došao u Rusiju 1900. godine. Bio sam neiskazano očaran veličanstvom severne prestolnice, a srdačni doček, ne samo od sveštenstva i mojih školskih drugova nego i od svakog, pa i najprostijeg Rusa, osvajao me je“. Rektor akademije bio je episkop Boris Plotnjikov, čovek ogromnih sposo- bnosti, znalac pet stranih jezika. Mladi student Petar Rosić radio je „i danju i noću“, posećujući istovremeno duhovne, religiozno-filozofske i druge skupove i predavanja. Upravo u to vreme u Rusiji je bilo veoma aktivno Religiozno-prosvetno društvo. Drugi centar religiozne misli u Petrogradu predstavljali su čuveni Religiozno-filozofski skupovi. Na sednice se ulazilo na preporuku dva člana uprave, a u upravi su pored ostalih bili D. S. Mereškovski, V. V. Rozanov i mnogi drugi. U to vreme se u duši Petra Rosića duboko ukore- nila misao o monaštvu. „Na mene je Petrograd – sećao se kasnije patrijarh Varnava – moćna, stroga i prekrasna prestolnica, proizveo osobit, neizgladiv utisak; bogata lavra, znamenita akademija, obrazovana, darovita i visoko kulturna jerarhija, divni bogati i velelepni hramovi, čudni, ovijeni starinom, manastiri s čudotvornim ikonama i prekrasnim živopisom, veličanstvene crkvene službe, skladni pevački horovi. Za sav moj život je ostavila u duši mojoj dubok trag neobična pobožnost naroda i neobična njegova prijaznost, pokornost Božijoj volji, dirljiva predusretljivost, dobrota i gostoprimstvo; silni utisak su proizveli i ostavili na mene za ceo moj život istorijski spo- menici ruske slave i moći, prominentni crkveni i državni radnici koji su ušli u istoriju, učenjaci, pisci, skupovi koji frapiraju, a koji su pružali tako mnogo pouke srcu slušalaca…“.

Zanimljivo je da za celo vreme svoga školovanja u Rusiji (1900-1905) Petar Rosić nijednom nije posetio svoju  porodicu ni Pljevlja. Putovao je u Moskvu, na molitvu i poklonjenje u Trojičko-sergijevsku lavru, posetio je Kijev i znamenitu Kijevsko-pečersku lavru, bio na Volgi. Posle dugog razmišljanja i iskušeništva Petar Rosić pristupi 30. aprila 1905. monaškom postrigu. Dirljivi svešteni obred obavio je rektor akademije i njegov duhovni otac episkop Sergije. Jerođakon Varnava je 5. juna 1905. posvećen u čin jeromonaha. Pre nego što će napustiti Rusiju, jeromonah Varnava je zajedno sa svojim duhovnim ocem po monaštvu episkopom Sergijem posetio znameniti Valanski manastir, koji su početkom 10. veka osnovali inoci podvižnici Sergije i German na pustom ostrvu zvanom Valan.

Iz Petrograda jeromonah Varnava je o ruskom trošku otputovao u Carigrad radi upisa na bogosloviju na Halki. Od Odese je putovao morem do Carigrada u koji je stigao 5. avgusta 1905. godine. Čim je došao u Carigrad postao je sveštenik pri srpskom poslanstvu. Sarađivao je u Carigradskom glasniku, okupljao Srbe, upravljao srpskom školom i bliskom sarađivao sa Carigradskom patrijaršijom. Učio je grčki jezik i proučavao religiozno-crkvene prilike u Patrijaršiji. U proleće 1906. posetio je Palestinu da se pokloni Grobu Gospodnjem. Posetio je Jerusalim, bio u Jafi, a zatim u povratku stigao u Hilandar na Svetu Goru gde je posetio i druge manastire, među njima i Pantelejmon. Sveti Sinod Carigradske patrijaršije izabrao je jeromonaha Varnavu 18. marta 1910. za episkopa Debarsko- veleške eparhije. Hirotonija je izvršena 10. aprila 1910. u subotu Sv. Pravednog Lazara, u patrijaršijskom hramu Sv. Velikomučenika Georgija.

Još jedna ličnost iz Pljevalja ostavila je značajan trag u crkvenoj istoriji srpskog naroda. To je Mihailo (Šiljak), episkop raško–prizrenski 1920-1928. Rođen je 1873. u Poblaću kod Pljevalja. Bogosloviju je završio u Reljevu a Duhovnu akademiju u Kazanu, Rusiji. Rukopoložen je u čin đakona 26. avgusta a u čin prezvitera 29. avgusta 1905. Do izbora za raško–prizrenskog episkopa 17. novembra 1920. bio je profesor bogoslovije i gimnazije. Umro je 25. avgusta 1928. u Prizrenu i sahranjen u staroj prizrenskoj crkvi Sv. Velikomučenika Georgija.

Islamska zajednica

Ne postoji dovoljno dostupnih pouzdanih izvora o organizaciji islamske zajednice, njenim službe nicima (mujezini, imami, hafizi, veroučitelji) i verskim dostojanstvenicima (muftije), u Pljevljima i pljevaljskom kraju u XIX i početkom XX veka. Kratak ali pregledan prikaz pljevaljskih džamija, u gradu i po selima, uključujući i period o kome se ovde govori, dao je Uzeir Bećović u knjizi o Husein-pašinoj džamiji. Još krajem XIX veka, 1894. godine, Karlo Pač iz Zemaljskog muzeja u Sarajevu dotakao se nekih pljevaljskih džamija ali samo u kontekstu rimskih spomenika koji su u njih ugrađeni ili su se nalazili u njihovim dvorištima (Čutkovac džamija, Dedaga džamija, Husein-pašindžamija, Musluk džamija, Serhat džamija). Pouzdano se zna da je u Pljevljima u XIX veku bilo 9 džamija (Huseinpašina, Hadži Rizvan Čauša, Hadži Hasanova, Bubičina, Hadži Zekerija, Odobaša, Hadži Alijina Misri AhmedBeg, Jusuf Kadijina i Hamidijina, u narodu zvana i Selmanovića džamija). Uzeir Bećović je dao detaljne podatke o srušenim džamijama, kako u gradu tako i po selima, bilo zbog nebrige, ili kao posledica političkihi ratnih zbivanja i obračuna tokom XX veka.  Od pljevljskih muftija iz XIX veka najpoznatiji je svako Mehmed Nurudin Vehbi Šemsikadić (oko 18271887). Školovanje je započeo u Pljevljima, nastavio u Đumišića (Drvenija) medresi u Sarajevu, a zatim u Carigradu. Po povratku, u Pljevljima je postao profesor u Ruždiji, a za muftiju je imenovan „oko 1866.godine“. Uživao je ugled u narodu, kako piše Bećović, „trudio se da uspostavi red u anarhičnom životu Taslidže. Zabranio je neke adete koji su bili anahroni, a koji nijesu imali potpore ni u kur’anu ni u hadisu“.

O njegovoj političkoj delatnosti u vreme Velike istočne krize 1875-1878. i kasnije, govori se u ovoj knjizi na drugom mestu. NJegova politička aktivnost je bila tako intenzivna da bi svakako mogla biti predmet jedne zasebne studije.

Niški muftija s početka XX veka, Mehmed Zekerijah–Ćinara rođen je u Pljevljima 1878., gde je završio osnovnu školu a zatim ruždiju 1894. Od 1895. do 1908. godine boravio je u Carigradu na islamskim teološkim  studijama.  Muftijski  ispit  položio  je 1909. a iste godine postavljen je za niškog muftiju, a ubrzo i za niškog kadiju. Kasnije je postao Vrhovni muftija (1921).

Pljevljski muftija (1930) – Abdulah Ajnija Bajraktarević, iako rođen u Gornjem Vakufu (1862) najveći deo svog životnog veka proveo je u Pljevljima. Završio je medresu u Sarajevu i visoku versku školu u Carigradu.  Bio  je  nastavnik  Ruždije  i  Idadije  u Pljevljima od 1886. do 1912. godine. Znao je turski, arapski i persijski jezik. Dugogodišnji imam Husein-pašine džamije, ali i drugih pljevaljskih džamija Mehmed ef. Coković rođen je 1877. u Pljevljima u kojima je proveo ceo dugi životni vek. U Pljevljima je završio mekteb 1896., ruždiju 1900. i pljevaljsku medresu 1912.

Politički ambijent ekonomskog razvitka: dobrotvorna i kulturna misija pljevaljskih trgovaca

Kao i ljudi i gradovi imaju svoju sudbinu, koja je varljiva i teško predvidiva naročito u balkanskim prilikama u kojima se skoro svakih nekoliko decenija menjaju granice i saobraćajno–kulturni pravci. Pljevlja su tokom svoje istorije znala da iskoriste sve prednosti varoši koja se nalazi na važnom drumu koji je vekovima išao sa Primorja prema istočnom Egeju i Levantu, odnosno Solunu i Carigradu. Ona su u svakom pogledu napredovala kada su imala oko sebe široko zaleđe bez državnih granica i drugih barijera, a po pravilu su venula kada su njihove široke i razgranate poslovne i kulturne veze bile ometane blizinom državne granice. Tako je bilo i u srednjem, a tako i u dvadesetom veku. Pišući o Pljevljima odmah posle oslobođenja od turske vlasti, Jevto Dedijer možda nije bio u svemu u pravu kada je 1913 godine analizirao trgovačke prilike u Pljevljima i naročito budućnost privrednog razvitka Pljevalja. „U trgovačkom pogledu Pljevlje danas stoje vrlo slabo“ – piše Dedijer “Od kako je ukinut dubrovački drum i veza s Dubrovnikom, od tada je i trgovina svedena na minimum. Danas se većinom trgovina i saobraćaj vodi sa Bosnom, ali u maloj meri. /../ Saobraćaj se vrši kolima, iz Pljevlja vode drumovi za Prijepolje, Metaljku – Ustipraču, i nedovršen drum Pljevlje – Severin – Rudo, kojim se saobraćaj vrši konjima, kiridžilukom. Po današnjem svome položaju političkom podelom Sandžaka, ekonomske prilike ove varoši s dana na dan će opadati, zbog čega se bojati da i sama varoš totalno ne propadne.“  Vreme je pokazalo da je ova bojazan Jevta Dedijera bila opravdana i nije preuveličana. On, svakako, nije bio dublje upućen u istorijski razvitak Pljevalja, ali je gotovo instiktivno osetio sve mane i prednosti njegovog geografskog položaja i uticaj političkih granica na putne pravce koje dobrim delom nameće i sam geografski ambijent. Jer, kao što je poznato, geografija u dobroj meri određuje ne samo privredni razvitak ili arhitekturu jednog grada  nego i  mentalitet, psihička svojstva i način života jednoga mesta – od odevanja do načina ishrane .

Odnos ekonomskog razvitka i stepena raznovrsnosti kulturnog života je velika tema naučne istoriografije, pa samim tim i istorije Pljevalja. Period 1878 – 1912. je u novijoj istoriji Pljevalja svojevrstan primer dinamičnog privrednog razvitka i uticaja toga razvitka na socijalne i kulturne prilike u najširem smislu, uključujući i ritam urbanizacije varoši i arhitektonsku panoramu u celini. Političke prilike imaju uvek veliki uticaj na privredni razvitak jednoga grada ili oblasti.

U periodu 1879-1908, pa i dalje, u Pljevljima su se susreli Istok i Zapad, prvo vojnički – trupe dveju imperija jedne pored drugih ali i politički i ekonomski i kulturno. Ona su u pomenutom periodu dospela u razumljivo interesovanje međunarodne diplomatije, našla su se na raskrsnici nekoliko važnih međunarodnih političkih, ekonomskih i saobraćajno-kulturnih pravaca. Privredno–saobraćajna ekspanzija je po pravilu prethodila teritorijalno–vojnoj ekspanziji, a uvek je bila efikasnija i sa dugotrajnijim rezultatima.

Boravak austrougarskih trupa u Pljevljima uz istovremeni turski vojni garnizon, njihovo rivalstvo u svakom pogledu, kao i povratak vojnostrategijske i političke važnosti Pljevalja koju su ona bila izgubila posle premeštanja sedišta Hercegovine 1833 u Mostar, sve to je uticalo na uočljiv privredni, društveni i kulturni napredak Pljevalja 1880-1908. godine. Moglo bi se reći da su opet postala najznačajnija varoš na prostoru od Mostara do Prizrena.

Obrazlažući tokom priprema za aneksiju 1908 godine svoj projekat takozvane novopazarske železnice, koja je trebalo da obezbedi spoj železničke pruge od bosanske granice do turske železnice u Kosovskoj Mitrovici, ministar spoljnih poslova Austro-Ugarske baron Alojz Erental je svoj imperijalni prodor predstavio kao „približavanju Istoka Zapadu“. Njegov ambasador u Carigradu grof Jovan Palavičini bio je mnogo direktniji, ističući da „kada budu postavljene šine od bosanske granice do Mitrovice, uslediće uskoro, samo po sebi, osvajanje ovoga zemljišta mirnim putem. Naša kultura će se probiti zajedno sa železnicom polako ali sigurno do Soluna, koji će postati austrougarska luka.“

Ovakva namera Austro-Ugarske nije ostala tajnom za najuglednije predstavnike srpskog građanstva u Pljevljima i deo muslimanskih viših krugova predvođenih Omer-begom Bajrovićem. Boravak austrougarskog garnizona sa svim luksuznim i unapred sračunatim efektima u pljevaljskoj sredini na različite načine uzdrmao je viševekovni relativno mirni život pljevaljske varoši i nesumnjivo imao i pozitivne ali i po nacionalne interese negativne posledice. Srednje- evropski uzori postali su inspiracija pljevaljskim trgovcima i građanstvu, ne samo za sticanje materijalne dobiti nego i načina života u celini. Austrougarski garnizon na Dolovima, trebalo je da bude ogledni primer navodne civilizatorske misije na Balkanu.

Politički ambijent koji su donele austrougarske okupacione trupe ilustrovali su ideološki ukrasi na brdima oko varoši ( kameni mozaici): u dva reda je bio složen natpis „Držte se Hanaci!“, koji je u stvari bio ratna lozinka 54. puka grof Alt-Starhemberg, još od bitke kod Somma Campagna (1848): svako je slovo bilo dugačko 48m, svaki potez slova širok 4m, a znak uzvik 16m kvadratnih. Carski inicijali Franje Josifa na Borovoj glavici bili su dugački 75 koraka. Jednom godišnje mozaici se premazuju svežim krečom, a uoči Carevog rođendana 17. avgusta, carski inicijali se osvetljavaju svetiljkama načinjenim od stotina konzervi. Na dan Sultanovog stupanja na presto Austrijanci su na Malom Bogiševcu pored carskih inicijala F. J. ukrašavali i zvezdu i polumesec.

Življi i veći promet koji je u Pljevlja stigao sa dolaskom austrougarskih trupa ojačao je naročito pljevaljsku trgovinu, ali i zanatstvo i druge delatnosti, mada, kada je reč o zanatstvu, novo vreme je donelo postepeno nestajanje nekih starih zanata a nastajanje novih. Austro-Ugarska je radi svojih vojnih potreba gradila puteve Metaljka–Pljevlja–Jabuka–Prijepolje, a kasnije započinje izgradnju puteva Prijepolje–Priboj i Pljevlja–Priboj. Karavanska trgovina i dalje je dominirala na starim trgovačkim putevima. Pljevljaci su još od srednjeg veka bili poznati trgovci, i ta tradicija se nastavljala u vekovima pod turskom vlašću. Krajem devetnaestog i početkom dvadesetog veka manji broj trgovaca bavio se trgovinom na veliko dok je većina tu raznovrsnu robu dalje prodavala u svojim malim radnjama. Među trgovcima koji su se isticali svojim poslovima, naročito liferacijama za osmansku i austrougarsku vojsku, isticali su se Bajrovići, u prvom redu Mehmed–paša Bajrović, zatim Bajići, Đenisijevići, Korjenići, Šećerovići i drugi. Veliki broj pljevalj- skih porodica bavio se trgovinom . Navodimo ovde samo neke trgovačke kuće: Abdićevići, Bajići, Bajrovići, Bavčići, Bezarevići, Dragaševići ( Blagoje), Drnde, Đenisijevići (Vojo i Đeno), Filip Đurašković, Živkovići, Grujičići, Janićijevići, Hadžiatlagići, (Hajrudin i Ferid), Niko Pejatović, Niko Rabrenović, Selmanovići (Derviš i Nurko), Pero Todović, Šećerovići i drugi. Javljaju se i prva trgovačka društva i to udru- živanjem kapitala pljevaljskih trgovaca sa trgovcima iz Polimlja kao što su društva Veseličić – Šećerović – Bajrović, Hadžiatlagić – Bajić, Bajrović – Stevović, a zatim i novčani zavodi.

Pljevlja su vekovima bila važno trgovačko izvozničko i uvozničko mesto. Posle 1878. dosta su bila upućena na pravac Sarajevo-Trst, kuda su izvozila svoje proizvode a uzozila kolonijalnu i industrijsku robu. Sa Sarajevom su bila vezana lepim kolskim putem. Međutim, posle izgradnje železnice Sarajevo – Uvac, Pljevlja su počela da gube  ulogu uvozničkog i izvozničkog središta, jer je trgovina počela da zaobilazi Pljevlja i da ide više preko Priboja.

Iz redova bogatijeg trgovačkog staleža pravosla- vnih Srba formira se krajem devetnaestog veka, kao što je već rečeno, malobrojna srpska inteligencija. Trgovci i drugi bogatiji građani školuju svoju decu, uglavnom sinove, najviše u Srbiji, zatim po Turskoj, Austro- Ugarskoj (uključujući i Češku), nešto manje u Švajcarskoj i Francuskoj. Najveći broj Pljevljaka školuje se u Srbiji kao pitomci srpske vlade. Samo školske 1896/97 godinu u Bogoslovsko-učiteljskoj školi u Prizrenu nalazilo se osam učenika iz Pljevalja. Pljevaljski muslimani nisu imali škole ni organizacije na srpskom jeziku, jer je školovanje u turskim državnim školama na turskom jeziku. Jedan deo muslimanske omladine školovao se u Carigradu.

Srpski trgovci u Pljevljima postaju krajem devetnaestog veka zapaženi dobrotvori kako škola u Pljevljima i potom manjeg broja seoskih škola, tako i dobrotvori Srpskog-pravoslavnog pjevačkog društva Bratstvo, prve čitaonice i svakako različitih kulturnih svečanosti i događaja u varoši. Među mnoštvom prilagača na svetosavskoj zabavi u Solunu 1896. godine, u korist siromašnih đaka srpske škole „Dom nauke“, među kojima je bilo dosta stranih diplomata, bankara, oficira – javljaju se i pljevaljski trgovci – Stevan Bajić 38 groša i Josif Živković 28. Iste godine u fond za siromašne đake na svetosavskoj proslavi u Kumanovu svoje priloge su dali: Stevo Bajić 110 groša, Josif A.Živković 23gr., Gedeon Marić, iguman manastira Sv.Trojice 11,20 gr., Dimitrije Šiljak, sveštenik 11.20, Jovan Gospić sveštenik 11,20, Mile Bošković trgovac 11,20 gr. Stevan Antonijević, učitelj 5,30 gr., Tane Ćirković 5,30 gr., Jovan Milinković trgovac, 11.20 gr. Možda ovakav odziv potiče otuda što je upravitelj srpske škole u Kumanovu bio Pljevljak Jovan M. Ćirković. Priloge u fond za siromašne đake u Mitrovici , za svetosavsku proslavu, dali su sledeći Pljevljaci: Obrad Obradović 11,20 gr., Mile Đ.Radović 11,20 gr., Pavle Tošić 5,30 gr., Đurica Božović 5,30 gr. Na svetosavskoj zabavi u Novoj Varoši 1896 godine takođe u fond za siromašne đake priloge su dali: Stevo Bajić 48 gr., braća Šećerovići, Dimitrije Anastasijević, Josif Živković po 24 gr., Vaso Marić, Vuk Stojkanović, Mile Obradović po 22 gr., Stevo Milinković, Savo Damjanović i Jakov Nedić po 11 gr., Zabeleženo je takođe krajem 1898. godine da su Lazo Šećerović, trgovac iz Pljevalja i Risto Radulović trgovac iz Sarajeva „pri svome polasku na put radi svojih trg. poslova iz Pljevalja u Sarajevo (…). darivali svaki po pola napoleona u zlatu, za siromašnu školsku decu.“

Ova pozitivna kulturna energija i razmah trgovačkih poslova uticali su ne samo na jačanje pljevaljskog prosvetnog i kulturnog života naročito posle osnivanja Gimnazije 1901, nego i na opšti izgled varoši i higijenske i kulturne navike. Gaston Gravje je zabeležio da su Pljevlja „svojom velikom pijacom i čistim ulicama dosta izmakla ostalim varošima tadašnjeg pljevaljskog i sjeničkog sandžaka“. Jevto Dedijer je 1913. godine zapisao: „Varoš je sasvim čista i lepa, što je čini najboljom varoši u Sandžaku a po čistoti sigurno je od najboljih varoši oslobođenih krajeva. Ipak, pored mnogih orijentalskih osobina (dućani s ćepencima, turske kafane, nekoliko hanova ), ona ima izgled srednje–evropske varoši, u kojoj se pored gore nabrojanih građevina mogu videti i moderne radnje, bolje kafane, hanovi – hoteli i mnogo lepih privatnih zgrada”

Na privredni razvitak Pljevalja skrenuo je pažnju vladi u Beogradu i načelnik pljevaljskog okruga Milorad Jovanović 1913. godine: “Zabačen i bez puteva, naročito daleko od železničke pruge, Pljevlje slabo ima izgleda na jače napredovanje. Sirotinje, i to lenje sirotinje ima u njemu vrlo mnogo. Ako se docnije ne budu ovde otvorile kakve fabrike ili bar veće radionice, Pljevlje će uvek ostati bez napretka i stalno će vegetirati.“ Vreme od 1878-1912. pokazuje kako se i u komplikovanim političkim prilikama, radom, strpljenjem, solidarnošću i mudrošću može postići dosta za razvitak svoje varoši. Pljevaljski trgovci su, iako ljudi bez posebnog akademskog obrazovanja, bili veliki dobrotvori ne samo pljevaljske nego i srpske prosvete i kulture u celini. Oni su materijalni egoizam nadilazili brigom za javni interes i opšte dobro. U tome je tajna napretka svih razvijenih kulturnih sredina.

Srpsko-pravoslavno pevačko društvo „Bratstvo“

Srpsko-pravoslavno pevačko društvo „Bratstvo“ (kako je u početku glasio pun naziv), osnovano 1889. godine, bilo je prvo moderno kulturno društvo plje- valjskih Srba. Godinu dana pre u Sarajevu je osnovano Srpsko-pravoslavno crkveno pjevačko društvo „Sloga“. Jevto Dedijer je zapisao (1912/1913) da je uz „Bratstvo“ bila „uvek i srpska čitaonica, koju je ista sudbina postizavala kao i `Bratstvo`“.  U godini osnivanja „Bratstva“ bilo se navršilo 500 godina od Kosovske bitke.

Političku, versku i kulturnu strategiju Austro-Ugarske, pratila je dobro i dugoročno osmišljena borba za uticaj u javnom mišljenju, „borba za duše“. U Bosni i Hercegovini Kalaj  je  odmah krenuo  sa  konceptom „bosanske nacije“: cela politička strategija dobija i dublja istorijsko-filozofska objašnjenja (sukob „duha Istoka“ i „duha Zapada“) priprema se projekat pokatoličenja bosansko-hercegovačkih muslimana… Svi ovi događaji doveli su do dubokog otrežnjenja, do sveukupnog preispitivanja pravaca daljeg rada na oslobođenju – u krilu srpske političke i kulturne elite. Knjiga, škola, kultura – postaju glavni nosioci borbe, pouzdanija i po rezultatima trajnija sredstva. Glavni pravac aktivnosti Srbije, umesto Bosne i Hercegovine, usmerava se prema Staroj Srbiji i Makedoniji. Politička i kulturna aktivnost Srba u Staroj Srbiji, tada u Turskoj, usklađuje se sa legalnim i od strane turskih vlasti dozvoljenim formama reda. Osnovni oblik toga rada u Osmanskom carstvu, kao što je već izneto, bile su crkveno-školske opštine, na osnovu privilegija Vaseljenske patrijar- šije. One su bile jedino mogući okvir sveukupnog duhovnog i prosvetno-kultnog života hrišćana u Osmanskom carstvu. Tako se i srpska crkveno-školska opština u Pljevljima javlja kao okvir celokupnog kulturnog i prosvetnog života pljevaljskih Srba, pa i „Bratstva“ i Srpske čitaonice, odnosno knjižnice. Po svom osnovnom kulturnom liku Pljevlja su, kao što je zapazio i Pač, imala izgled orijentalne varoši, ali sa znacima novog vremena. Jedan posetilac Pljevalja, s početka XX veka, 1912. godine, zabeležio je da „po prirodi Pljevlja imaju prilično romantičan položaj, sličan položaju Sarajeva, ali je taj prirodni položaj nagrđen ljudskom rukom, jer su Turci sva brda oko Pljevalja ogoleli i u kamen pretvorili, dok je pre izvesnog vremena na tim brdima bila gusta šuma.“

Imala su lepu i prostranu čaršiju, sa starinskim dućanima duplih ćepeneka. Čaršija je delila varoš na srpski pravoslavni i muslimanski deo, s tim što je muslimanski bio mnogo veći. Pravoslavni deo su činila tri kvarta, ili mahale: Moćevac, Guvna i Varoš. U vreme osnivanja „Bratstva“ Pljevlja su mogla imati oko 7.000 – 8.000 stanovnika, većinom muslimana.

Osnivanje Bratstva je bilo sastavni deo napora Srba u Staroj Srbiji na osnivanju novih škola, prosvetnih i kulturnih društava, knjižara, čitaonica. Preokret u tom pravcu značilo je otvaranje Prizrenske bogoslovije (1871). Iz Beograda je pomoć u prosvetnom i kulturnom poslu dolazila od „Društva Svetoga Save“, osnovanog 1886. godine. Predsednik društva bio je poznati profesor opšte književnosti na Velikoj školi Svetomir Nikolajević. Glavni zadatak društva bio je: da širi prosvetu i neguje nacionalno osećanje i vrline u srpskom narodu. Društvo je imalo svoj časopis „Bratstvo“, koji izlazi od početka rada društva, sa osnovnim načelom na naslovnoj strani časopisa – „Brat je mio koje vjere bio“. U duhu toga načela, često je objavljivalo priloge iz narodne i epske tradicije Srba muhame-danaca (moguće je da je ime „Bratstvo“ nastalo upravo po uzoru na Bratstvo Društva Svetoga Save.

Nema mnogo podataka o okolnostima i sadržaju rada „Bratstva“ u prvim godinama nakon osnivanja 1889. godine (u isto vreme u Prizrenu je osnovano pevačko društvo „Car Uroš“, koje se i danas tako zove). Na žalost, verovatno bogata arhiva Bratstva sagorela je zajedno sa zgradom društva 1. decembra 1941. godine koja se nalazila u ulici Princa Đorđa (kasnije Tršova), naspram današnje Gimnazije. Između dva rata u zgradi Bratstva su prikazivane bioskopske predstave.387  Ne izgleda mnogo verovatnom tvrdnja Steva Leovca, koju je Ljubomir Durković zabeležio 1954. godine, da je Bratstvo „ukinula Carigradska patrijaršija po nago- voru grčkog vladike“, jer Grci prema ovim krajevima nisu imali pretenzije. Verovatnije je da je smetnja došla od turskih vlasti, na inspiraciju iz komande austrougarske brigade sa Dolova. Jer, 1889. godine u Beogradu je odmah nakon dolaska na vlast Pašića i radikala osnovano i društvo Velika Srbija, čiji je predsednik postao pesnik i književnik Dragutin Ilić. Pošto je aktivnost društva bila od početka usmerena prema zemljama preko Drine, među različitim austro- ugarskim službama je nastala prava uzbuna.

Srpsko-pravoslavno pevačko društvo „Bratstvo“ je kao središte organizovanog kulturnog života Srba, nailazilo na protivakciju sa austrougarske strane (u bečkim izveštajima, na primer, iguman manastira Sv.Trojice Vasilije Popović optužuje se za razvijanje „velikosrpske propagande“). Otuda, verovatno, i dolaze česti prekidi u njegovom radu, pored poslovične srpske neorganizovanosti i nedostatka socijalne discipline, odnosno osećaja za zajednički interes. Društvo je obnovljeno 1891. godine 1. decembra, i radilo je negde do 1894-1895. Obnavlja se ponovo januara 1897. godine. Sredinom 1897. arhimandrit manastira Sv. Romana Danilo Nedeljković piše o brojnom pevačkom društvu u Pljevljima. On kaže da mitropolit Dionisije, zalažući se za otvaranje gimnazije, traži makar dva sposobna nastavnika „i ako je ikako moguće, da jedan od njih bude muzikalan, kako bi mogao biti horovođa jer je ustanovljeno  pevačko  društvo  od  40-50  članova“.

Septembra 1900. godine Pljevljak Risto Pejatović (1879- 1904), tada učitelj u Novom Pazaru, upućen je o trošku vlade Srbije na dvogodišnje dodatno usavršavanje vokalne i instrumentalne muzike u privatnoj muzičkoj školi F. Pivoda u Pragu. U obrazloženju ove odluke naglašava se da „gajenje srpske pesme i obučavanje pevanju našega naroda u neoslobođenim krajevima od neocenjive su važnosti i nama su za to neophodno potrebni učitelji notnog pevanja u kojima sada trpimo veliku oskudicu“. Pejatović je kao pitomac završio nižu gimnaziju u Beogradu, a potom bogosloviju 1898. godine. Bio je talentovan slikar i vajar, a u pljevljskoj gimnaziji bio je učitelj pevanja i crtanja.

Društvo ponovo prestaje sa radom 1901. godine, i po treći put obnavlja rad 5. oktobra 1906. godine, sa novim predsednikom Đorđem Pejanovićem i upravom koju su činili: Sava Radulović, potpredsednik, Mile Debeljević, delovođa, Vladeta Šećerović, blagajnik, odbornici: Stevan Leovac, Andrija Pjanović i M. Laković, knjižničar. U Kontrolni odbor su ušli Uroš Milinković, Gavro Pejatović, Jovan Bavčić i Jakov Ilić. U arhivi manastira Sv.Trojice čuvao se najveći deo lokalne građe o društvu. U izveštajima iz Pljevalja i o Pljevljima koji se nalaze u Arhivu Srbije takođe ima podataka o radu društva. Mora biti da se u arhivu austrougarske okupacione uprave u Bosni i Hercegovini (građa se čuva u Arhivu Bosne i Hercegovine) i u Beču takođe nalazi zanimljiva građa. Šteta je što članovi društva nisu ostavljali svoje beleške ili uspomene kao što je šteta što Pljevlja nisu imala svoj arhiv, i što pljevaljski Muzej nije u ranijim vremenima poveo veću brigu o sakupljanju materijala koji bi svedočili o društvu.

Društvo „Bratstvo“ bilo je organizovano na principu redovnih i pomažućih članova; članovi su dobijali diplome, a u sredini pečata društva nalazio se lik sv. Save. Na memorandumima društva u početku je iza imena i sedišta – Pljevlja, stajalo „Hercegovina“. Prilikom obnavljanja 1891. godine „Bratstvo“ je imalo 28 redovnih i pomažućih članova: Jovan Mitranović, Todor Rosić, Jovan Protić, Savo Nedić, Diko Kojović, Spaso Obradović, Todor Živković,, Stevo Debeljević, Niko Pejatović, Jakov Bajić, Risto Nikolajević, Sreten Kuburović, Risto Bajčeta, Ilija Cvijetić, Josif Amdić, Savo Damjanović, Vaso Popović, Jovan Knežević, Tomo Odžaklija, Vaso Radulović, Radovan Bijelić, Gavro Kujundžić, Mihailo Bijelić, Kirilo Ćirković, Diko Damjanović, Risto Rosić, Janjuš Morait, Josif Stijepović, a pomažući: Spaso Ružičić, Dušo Bavčić, Jakov Bajić i Jovan Protić.

Nema mnogo podataka o muzičkom i stručnom delu rada. To bi lepo mogao da istraži jedan muzikolog. Godine 1894. pominju se horovođe (privremeni) za crkveno (Spasoje Bajić) i za narodno pevanje (učiteljica Ženske škole Roksanda Tomić). Tri godine kasnije (1897) kao horovođa se pominje Jovan Gospić. Društvo je optuživano da peva ne samo crkvene nego i nacionalne pesme. Ono i jeste delovalo kao inspirator širih društveno-kulturnih aktivnosti i okupljanja. Godine 1894. tražilo je da se ogradi srpsko groblje, primera radi, prikupljalo je priloge za bolesne učestvovalo u sahranama i davalo pomoć za sahranu.

Društvo „Bratstvo“ učestvovalo je sa programom na svim lokalnim priredbama, zabavama i selima. Vežbalo je u manastiru, osnovnoj školi i Gimnaziji. Od 1906. godine beleži se i uvođenje sviranja (odnosno obuke na muzičkim instrumentima). Društvo je učestvovalo u svim crkvenim svečanostima i u nošenju krsta.

„Bratstvo“ se najviše isticalo na proslavama Savindana. Te proslave su naročito postale svečane od dolaska Srbina na raško-prizrensku mitropolitsku stolicu u Prizrenu, početkom 1896. U delegaciji najuglednijih Srba iz Stare Srbije koji su išli u Carigrad da zahvale Vaseljenskom patrijarhu Antimu za izbor Srbina za mitropolita našao se Mihailo S. Bajić trgovac iz Pljevalja (prota Vukola Popović iz Prijepolja, prota Vasilije Cerović iz Sjenice, H. Petar S. Mirčetović iz Prizrena, H. Živko G. Šantarić iz Peći, Stevan H. Arsić iz Prištine i Đorđo Kojović iz Nove Varoši). Bajić je bio i predsednik „Bratstva“ 1897-1901. godine, a sakupljač pretplate za Carigradski glasnik. Svečane proslave Savindana pokazuju koliko su stari  Pljevljaci brižljivo negovali srpsku ideju  i pravoslavnu duhovnu tradiciju. Na proslavi Sv. Save početkom 1896. godine, koja se posle liturgije u Sv. Trojici odvijala zasebno u muškoj i ženskoj osnovnoj školi, učitelji i učiteljice su osnovali Đačku štedionicu za pomoć siromašnim đacima. Proslavi Savindana 1897. godine bio je prisutan i mitropolit Dionisije, koji je na Savindan proizveo „u monaški čin obudovljenog sveštenika Jakšu Ćosovića, paroha dovo- ljskoga“. „Srpsko-pravoslavno crkveno-pjevačko društvo“ otpjevalo je na proslavi Savindana tropar sv. Savi, a uveče je držalo svetosavsku zabavu u korist siromašnih učenika. U Carigradskom glasniku od 21. avgusta 1897. godine najavljeno je da će Srpsko- pravoslavna crkveno-pevačka družina „Bratstvo“, čiji je predsednik Mihailo Bajić, održati zabavu sa igrankom (19. avgusta) u slavu 22-godišnjice stupanja na presto NJ. C. V. „našeg opšteljubljenog vladaoca i sultana Abdula Hamida II“ Prihod je namenjen društvenoj kasi i siromašnim učenicima srpskih osnovnih škola u Pljevljima.

Carigradski glasnik je u broju od 11. Septembra 1897. objavio opširan izveštaj o proslavi carskog dana u Pljevljima i o zabavi Srpskog pravoslavnog pevačkog društva „Bratstvo“. Pisac je izgleda Stevan Samardžić (potpis St. S.). Uočljiv je udvarački ton dopisa, što je, izgleda, neminovna pojava na balkanskim prostorima kada   je   vlast   u   pitanju.   U   čast   stupanja   na   tron „Premilostivog Sultana Abdul Hamida Hana II“, stoji u tekstu, „naše mlado pevačko društvo „Bratstvo“, koje stoji pod pokroviteljstvom NJ. V. Preosv. Ljubljenog našeg Arhipastira Mitropolita Dionisija, priredilo je istoga dana (19. avg.) u veče, sjajnu zabavu u dvornici Srpske osnovne škole“. Po „okolnim brdima gorelo je bezbroj svetiljki u raznim bojama i natpisima“; društvo je „iznad škole napravilo mesec i zvezdu“, sa osvetljenjem“; u dvorani je prisustvoao veliki broj predstavnika vojske i lokalne administracije, kao i brojno građanstvo, pravoslavnih i muslimana. Predsednik „Bratstva“ Mihailo Bajić održao je tom prilikom besedu, iznevši zasluge Sultana, pored ostalog, kao zaštitnika prosvetnih ustanova na srpskom jeziku, kao i za izbor Srbina za mitropolita.

Hor Bratstvo, stoji dalje, otpevao je pesme tako da je „sve prisutne zadivilo“; hor je pripremao „jedan naš mladi zemljak – bogoslov, koji je iz ljubavi prema ovoj mladoj ustanovi obučavao društveni hor“. Kraći poetsko-dramski program je izgledao ovako: g. V. Šećerović deklamuje Zmajevu Pesmu o pesmi, a g. Jov. Bujišić takođe jedan deo iz Berber Trajka; članovi društva su igrali šaljivu igru Šaran od Zmaja tako „da je publika mislila da pred njom nisu obični početnici već dosta izvežbani glumci“: isticali su se g.g. Nastić, Milinković, J. Gojković, Sv. Žugić, kao i g-ca D. Topalovićeva. Gospođica J. Jakšićeva otpevala je uz gusle narodnu pesmu „Sveti Sava“. „Posle tombole nastupila je igranka“. Prvo kolo poveo je Ahmet-efendija Korjenić sa predsednikom društva Bajićem, „a za tim su se nizala redom jedna za drugim narodna kola do bele zore“. U zaključku pisac St. S(amardžić) beleži o Bratstvu sledeće: „Ova naša mlada ustanova polagano ali sigurno napreduje, nalazeći sve lepši odziv u građanstvu; pa držim da će još bolje napredovati kad društvo bude imalo svoga stalnog horovođu“.

Pada u oči velika prilježnost i odziv društva„Bratstvo“ i pljevaljskog građanstva u pomoći siromašnim đacima. To pokazuje da su ideali prosvećivanja stajali visoko na skali društvenih vrednosti. Prihodi sa svake svetosavske zabave išli su po pravilu u korist Fonda za pomoć siromašnim đacima srpskih škola. Proslava Svetoga Save 1901. godine čiji je domaćin bio Risto Bajić, bila je jedna od najsvečanijih. Program je imao četiri celine: I Uskliknimo…; pozdravna reč učiteljice Stake Vukojičić: O srpskoj školi nekad i sad i njenom opstanku; Himna Sultanu: Deklamacija Sv. Savi od A. Šantića; Koga da poštujemo od A. Šantića, Ko je Lala od Zmaja; II komad LJubavno pismo od K. Trifkovića, „igraju članovi srpske omladine“; III gusle, Mihailo Potparić; IV Tombola.

Osim  pljevaljskih Srba,  pravoslavnih,  sveto- savskoj proslavi su prisustvovali i age i begovi musli- mani: sinovi Mehmed-paše Bajrovića, braća Korjenići, Bećir-efendija Trhulj.. .Prihod sa večernje zabave išao je kao i uvek u fond za siromašne đake srpske škole. Evo nekih od priložnika: Josif Živković 25 gr., Đeno Đenisijević 25, Bećir-ef. Trhulj 71, Ahmet ef. Korjenić 26, Steva Bajića sinovi 25, Vasilije Popović, iguman Sv. Trojice 26, Muhamed ef. Korjenić 37 gr. 20 p., Đorđo Janićijević 18 gr. 30, Latif beg Bajrović 16 gr., Josif Bajić, Pero Bajić, Gavro Živković, Serafim DŽarić, Vule Dragašević, Todo Radičević.

Posebno istaknutu ulogu u Srpsko-pravoslavnom pevačkom društvu Bratstvo imao je Vojislav – Vojo Đenisijević (1882-1918) iz starog srpskog pljevaljskog bratstva. Obrazovana i darovita ličnost, širokog kruga interesovanja, pored braće Pejatovića, Stevana Samardžića (1877-1910), Marka Popovića (1869-1931), pripovedača, pesnika i dramskog pisca, bio je jedan od najvećih intelektualaca pljevaljskog kraja s početka XX veka. Tu je, naravno i Savo Samardžić, ikonopisac, dok su braća Ružičići, lekar i akademik Uroš (1891-1966) i svetski poznati lingvista Gojko (1894-1977) tek počinjali svoju akademsku karijeru. Vojo Đenisijević je u Beogradu završio Prvu gimnaziju a zatim Trgovačku akademiju. Godine 1904. nastavio je i završio studije u Beču na Eksportnoj akademiji. U Beču se veoma posvetio muzici – „svojoj velikoj ljubavi“, usavršava violinu, komponuje, crta, piše stihove, uči jezike.  U Bratstvu je bio stožer okupljanja srpske omladine, imao je izuzetnu kulturnu, prosvetnu i nacionalnu misiju.  Pored ostalog, konponovao je Pljevaljsko kolo. Posle oslob đenja 1912. bio je i predsednik pljevaljske opštine. Sa braćom Jovanom i Acom interniran je u austrougarske koncentracione logore Nežider i Boldogason. Na povratku za Pljevlja 1918. je umro i sahranjen je Bosanskom Brodu.

Srpska čitaonica je bila sastavni deo kultur- nih napora pljevaljskog društva „Bratstvo“. Svakako da je knjižnica sa čitaonicom u „Bratstvu“ bila priručnog karaktera, naročito u početku, ali sa razvitkom društva razvijala se i knjižnica. Početkom XX veka Društvo je u svojoj čitaonici imalo u ono vreme dobre i poznate časopise: Delo, Težak, Bosanska vila, Srpski sion, Brankovo kolo i druge. Pored manastirske biblioteke, i biblioteke „Bratstva“, u Pljevljima su do 1912. godine delovala još i Đačka i Nastavnička knjižnica pri Gimnaziji, Knjižnica đačke družine (osnovana 1911. pri osnovnoj školi) i Pedagoška čitaonica i knjižnica (koju su osnovali učitelji 1911. godine). Najdalekovidiji u ovom poslu bio je Tanasije Pejatović, ističući u svom predlogu crkveno-školskoj opštini 1902. godine o ustanovljenju đačke i nastavničke knjižnice da se pored drugih knjiga naruče i izdanja Srpske književne zadruge (osnovana 1892) i da se Opština upiše za člana utemeljivača SKZ: „I mi zauzimamo u Srpstvu vidno mjesto, te ne treba da izostanemo iza drugih, koji su i slabiji i siromašniji od nas“. Pljevaljske biblioteke i čitaonice, kao i njihovi čitaoci – tema su koliko zanimljiva, toliko i značajna za istoriju kulture i obrazovanja u ovome gradu. Sa Srpskim pravoslanim pjevačkim društvom „Bratstvomi njegovom čitaonicom počinje moderni kulturni život u ovoj varoši.

Istorija Bratstva pokazuje da su Pljevlja već krajem osamdesetih godina XIX veka imala dovoljno jak sloj srpskog građanstva koji je mogao da prihvati ideje kulturnog i društvenog preporoda. Taj preporod se ogledao ne samo u prosvetnim i kulturnim ustanovama, već i u kulturi u najšire smislu tog pojma – u arhitekturi (kuća Šećerovića), trgovačkom poslovanju, kulturi stanovanja, odevanja, svakodnevnom životu, sve do širokog kruga ličnih, porodičnih i društvenih veza sa razvijenim srpskim kulturnim sredinama kao što su bili Skoplje, Prizren, Solun, Bitolj, Beograd, Užice, Sarajevo, Cetinje, Mostar, Dubrovnik, Skadar, Trst. Ta činjenica je, istovremeno, pokazatelj širokog kulturnog i političkog vidokruga Pljevljaka na raskršću dva veka.

Mnogi stranci, putnici ili putopisci, beleže Pljevlja kao „čistu i lepu varoš“. Francuski antropogeograf Gaston Gravje, pišući o novopazarskom sandžaku, zabeležio je da „i danas svojom velikom pijacom i čistim ulicama Pljevlje je dosta izmaklo od ostalih varoši“. Pljevaljsko selo je bilo siromašno i ekonomski i kulturno zaostalo, sa tradicionalnom privredom i načinom života. U svojim nacionalnim zahtevima selo je bilo radikalnije i odlučnije dok se varoški  svet za te ciljeve više borio prosvetnim, kulturnim i ekonomskim sredstvima. Bune početkom veka kao što je Raonička nose seljaci. Seljak je uglavnom bio čivčija, zavisni seljak, koji nije imao svoju zemlju, već je obrađivao aginsku zemlju. Taj agrarni faktor je takođe uticao na borbenost sela.

OSLOBOĐENJE PLJEVALJA 1912. GODINE

Oslobođenje Pljevalja 28. oktobra 1912. godine bilo je deo zajedničkih napora dve srpske države – Srbije i Crne Gore na oslobođenju dela neoslobođenog srpskog naroda, ovoga puta u Staroj Srbiji i delom u Makedoniji. Bio je to deo opštih napora blakanskih hrišćanskih država za istiskivanjem Turaka iz Evrope (Srbije, Crne Gore, Grčke i Bugarske). Na vojničkom planu direktni protivnik je bila Turska. Na političkom, bolje reći na spoljnopolitičkom, glavni protivnik je bila Austro-Ugarska. Vladala je neizvesnost. Nije isključivana mogućnost njene direktne vojničke intervencije, naročito u koridoru između Srbije i Crne Gore, u Raškoj, gde je do 1908. godine držala svoje vojničke posade.

Po turskom ratnom planu, glavninu turskih snaga u ovom delu Stare Srbije, zapravo Raške, trebao je da čini redifa (rezerva), pretežno Arbanasi koji su se slabo odazivali naređenju za mobilizaciju. Pored nizama (redovne vojske) i redife, turske trupe su bili sastavljene i od bašibozučkih jedinica (neregularnih trupa sastavljenih od lokalnog stanovništva). Na desnoj obali Tare Turci su u periodu 1906-1911. godine podigli ceo sistem dosta jakih karaula u kojima su bile sme- štene posade sastavljene od nizama. Nije bila pouzdano utvrđena ukupna jačina turske vojske u pljevaljskom kraju. U Pljevljima su bila stacionirana dva bataljona 60. nizamskog puka i jedan bataljon redife sa artiljerijom i mitraljezima. Komandant turskih snaga u Pljevljima bio je generalštabni potpukovnik Alija Muftazi rodom iz Anadolije.

Prikupljene turske trupe nisu bile u stanju da pruže jači otpor srpskim snagama, i pored pojedinih kontraudara; najborbeniji u odbrani Turske i turske državne ideje su se pokazale bašibozučke jedinice sastavljene od islamizovnih Srba. Verski faktor je u svemu bio ispred njihove etničke pripadnosti. Ali, izvesne stare versko- običajne tradicije su trajale. Pišući o islamizaciji stanovništva Lever Tare Uzer Bećović je to vrlo dobro uočio: „O tome da Muslimani u svom selu potiču od pravoslavnog življa govore i mnogobrojni istovjetni običaji, koji su se zadržali do ovih dana . Na primjer, zajednički đurđevdanski uranak i vašari (teferidži) na taj dan, zatim na Vidovdan, Ilindan (Aliđun). To su i neradni dani za sve stanovnike“. Većina je primila islam u 17-18. veku: Đurđevići, Kriještorci, Boškovići, Micanovići, Kaljići. Oni nisu sledili jedan krug hercegovačkih obrazovanih muslimana oko Osmana Đikića koji su sebe smatrali Srbima muslimanske vere. To je izvanredno uočio pomenuti Nićifor Dučić, arhi- mandrit, u studiji o Donjem Kolašinu, pozvavši 1888. godine na zajedničku borbu protiv tuđina. Evo šta on kaže: „Šta znači jedinstvo vjere u jednome po porijeklu i jeziku istome narodu, koji nije na visini kulturnoj, eto rječita primjera i potvrde u Kolašinu, u tome srpskom ‘par excellence’ junačkom plemenu, koje je vjerom prošarano i prepolovljeno! – Njegove po vjeroispovesti dvije polovine nijesu imale: ni jednoga zajedničkog cilja; ni udružene borbe za svoje oslobođenje od tuđina, koji ih je pritisnuo.

Što do danas nije oslobođen cio Kolašin, kao što su oko njega sa tri strane plemena, koja nijesu vjerom razdvojena, uzrok je, očevidno, vjerska pocijepanost! – Kamo sreće do toga nije u srpskome narodu. – A kad je zli udes već davno to stvorio, željeti je, da se osvijeste svi sinovi jednoga naroda, ma kojega zakona bili, poštujući jedni drugima slobodu savjesti i vjere, navikavajući se na pravu trpljivost vjersku, pa da složno zajednički rade za: slobodu svojega otačasta; opstanak svoje narodnosti, prosvjetu i boljitak“.

Ovaj plemeniti i mudri apel arhimandrita Dučića ostao je skoro bez odziva. I to se pokazalo uoči i tokom Prvog balkanskog rata.

Oba vladara su se obratila ratnim proklamacijama, u kojima su istakli političke ciljeve predstojeće borbe. Prvi se obratio kralj Nikola, 9. oktobra 1912. Evo nekih njegovih reči:

„Crnogorci!

Tužni vapaj koji dopire iz Stare Srbije od tamošnje naše potlačene braće, ne može se dalje podnositi.

Onamo nemilosno kolju ne samo ljude nego žene i nejaku đecu srpsku. Gladno, jadno i plijenjeno srpsko se roblje potuca po gorama i oko garišta svojijeh domova klikujući vas, da ga zaštitite i izbavite. Dužnost i ljubav roda nalažu vam da pohitate braći u pomoć. Pratiće nas simpatije svega obrazovanog svijeta, svega našega srpskog roda i ostaloga Slovenstva/…/ Tamo ćemo se sresti sa našom dragom braćom iz Srbije, koje predvodi njen viteški Kralj, moj ljubljeni zet, da se s njima željno zagrlimo, zajedno noseći potlačenima slobodu.

Neka se blagoslovom Božjim i Svetog Petra ostvare snovi iz moje mladosti, kad sam pjesmom nagovještavao ovaj znameniti dan i zagrijevao srpske grudi vjerom da oružani moramo poć:

Onamo onamo, za brda ona!“

Kralj Srbije Petar I obratio se ratnom proklamacijom 18. oktobra i, pored ostalog kazao sledeće:

„Najnoviji događaji stavili su opet na dnevni red rešavanje sudbine Balkanskoga poluostrva, pa s tim i sudbinu Stare Srbije, te slavne ali tužne majke naše Kraljevine gde je istorijsko jezgro srpske države, starih kraljeva i careva, gde su slavne Nemanjićske prestonice: novopazarski  Ras,  Priština,  Skoplje,  Prizren;  gde žive naša braća po krvi, po jeziku, po običajima, po narodnoj svesti, željama i težnjama /…/

Ja sam zato u ime Božje naredio mojoj junačkoj vojsci da pođe u sveti boj za slobodu naše braće, za bolji život i napredak Kraljevine Srbije. Naša braća Crnogorci već kite svežim lovorima svoje pobedne zastave, a s nama danas stupaju napred i junačke savezničke vojske bugarska i grčka /…/

Moja će vojska u Staroj Srbiji pored hrišćana zateći i Srbe muslimane, koji su nama tako isto dragi, a s njima i Arbanase, hrišćane i muslimane, s kojima naš narod živi zajedno već hiljadu i tri stotine godina, obično deleći s njima sreću i nesreću. Mi im svim donosimo slobodu, bratstvo, jednakost u svemu sa Srbima“.

Ozbiljniju smetnju ratnoj akciji Srbije i Crne Gore u zapadnom delu Stare Srbije predstavljla je pomenuta neizvesnost u pogledu držanja Austro-Ugarske. Ona je ovde bila sa svojim trupama 30 godina i poznavala je, u detalje, svaku stopu zemlje (što se vidi iz elaborata Detaljan opis pljevaljskog sandžaka i kosovskog vilajeta (Beč 1899, na nemačkom).

Dva meseca pre oslobođenja Pljevalja sveštenik Simo J. Šiljak dostavio je Jovanu S. Plamencu, ministru unutrašnjih dela i zastupniku ministra prosvete i crkvenih poslova Crne Gore jedan manji elaborat pod naslovom Pljevlje i okolina. Pored obaveštenja o stanovništvu, prosveti, ekonomskim i političkim prilikama, Šiljak je naročitu pažnju obratio na povoljne vojno strategijske pravce kao najsigurnije puteve za kretanje iz pravca Crne Gore prema Pljevljima.406  Nikica Knežević piše da su prilikom mobilizacije Tarskog odreda na Žabljaku od 1. do 8. oktobra 1912. bili naimenovani (pomoćni) štabovi od uglednijih ljudi iz sela sa desne obale Tare: Spasoje Vojinović, Vukota Peruničić, Radule Vuković, Josif Golubović, Perko Čabarkapa, Lazar i Mašan Knežević, Danilo i Zako Ćosović. Imali su zadatak da dižu ustanak, a sačinjavali su „privremeni savjetodavni štab pri štabu Tarskog odreda“. Ratne operacije crnogorskog Prekotarskog odreda (kako ga nazivaju vojni istoričari), koji je dejstvovao kao levokrilna grupa Istočnog odreda, trajale su od 9 – 28. oktobra 1912. godine. Zastupnik šefa štaba („koga uopšte nije bilo“) Odreda, potporučnik Nikica (Nikola) V. Knežević, piše, skoro 60 godina kasnije da „prema opštem planu za mobilizaciju, koncentraciju, strategijski razvoj i operacije crnogorske vojske protivu Turske 1912. godine, Tarski odred nije bio predviđen. U vremenu izvršenja mobilizacije iz izvjesnih razloga formiran je nabrzinu pod nazivom: Sjeverna kolona Istočnog odreda, a za vrijeme operacija nazvan je Tarskim odredom“. Odredom je komandovao major Mašan Božović, školovan oficir. Od prvobitnog zadatka da štiti granicu na Tari od Dobrilovine do tromeđe Crne Gore, Turske i Austro-Ugarske, odred je prešao u ofanzivu na prostoru od Vaškova do Bobova i Ograđenice. Prekotarski odred su sačinjavali jezero-šaranski bataljon Durmitorske brigade, i dobrovoljački bataljon, nazvan u početku prenćansko-krupičko-barički (tri čete sa prostora Vaškovo, Krupice, Prenćani, Selac; jedna četa nikšićka, potomaka Hercegovaca koji su se 1878. nastanili u Nikšiću i dve čete iz rejona Bobovo- Ograđenica). Odred je imao i dva sporometna brdska topa. Dobrovoljačkim bataljonom je komandovao major Petar Đurašković. Jezero-šaranski bataljon je imao oko 1.000 ljudi, a dobrovoljački bataljon oko 1.500. Nikica V. Knežević tvrdi da su oba bataljona imala oko 1 600 boraca.

Jačina turskih trupa bila je sledeća: u Pljevljima dva bataljona 60-og nizamskog puka, jedan bataljon redife, veći broj bašibozuka i jedna baterija topova. Nije utvrđeno tačna jačina posade graničnih karaula: Izjalovica, Orašac, kasarna u Prenćanima, Šejtan- kula, Rahman-kula, Štrbina, Kričak (k. 1359) i po jedna u rejonu Bobova i Ograđenice. Prema jednom izveštaju komande odreda procenjivalo se da se u Prenćanima nalazi oko 400-500 nizama i dva topa. Tu su bile koncentrisane najjače turske snage. Turci su imali i telegrafsku vezu Prenćani-Pljevlja.

Prekotarski odred je prešao u napad 9. oktobra, prebacivši se preko Tare, noću između 2 – 5 sati. U prvom udaru zauzeta je većina utvrđenja na liniji Orašac-Vaškovo-Prenćani-Ujač. Iz Pljevalja su pristigle dodatne turske trupe, redovne vojske i bašibozuka i započeo je jak protivnapad na Borovu glavu, podržavan turskom artiljerijom i mitraljezima. Borba je vođena po gustoj magli, turska vatra je bila izrazito nadmoćnija. Trupe Prekotarskog odreda morale su da se pomere prema rejonu Krupica, bliže kolašinskoj grupi, zatraživši hitnu pomoć od dva bataljona i dva brzometna topa.

Komandant Istočnog odreda je, po nalogu kralja Nikole uputio naređenje komandantu Prekotarskog odreda „da nipošto ne preduzima napad ka Pljevljima, čak i kad bi mogao“, nego da se drži na dostignutoj liniji.  Kralj Nikola je sve vreme zazirao od reakcije Austro-Ugarske.

Jezero-šaranski bataljon je, posle pregrupisavanja svojih snaga, u reonu karaule Štrbina, zajedno sa ojačanim prenćansko-krupičko-baričkim bataljonom, 17. oktobra zauzeo Kotlajiće, Krupice i Čavanj. Za izviđanje u pravcu Gavanja, Pandurice i Gradine (Karaule) upućeni su delovi prenćansko-krupičko-baričkog bataljona sastavljenog od ljudi koji su dobro poznavali teren, pod vođstvom Miloša Peruničića i Mašana Kneževića. U pravcu Crnog vrha, odnosno Krička-Kosanice, isturena je Tepačka četa iz Jezero-šaranskog bataljona pod komandom poručnika Petra Kaljevića. Tepačka četa stigla je na Crni vrh (kota 1440) i tu cela zanoćila. Udaljena od glavnine bez dovoljno obezbeđenja četa je pred zoru napadnuta od lokalnog bašibozuka i delova nizama. Poginuo je komadir čete sa 7 vojnika, a 9 ih je ranjeno. Međutim, jedna izviđačka patrola prenćansko-krupičko-baričkog bataljona koju je predvodio komandant bataljona barjaktar Ilija (Spasojev) Vojinović „koji se za ovaj zadatak dobrovoljno prijavio“ (N. Knežević), zapalila je karaulu Kričak „odnosno štab nizamskog graničnog sektora koji se nalazio na Kosanici“.

Neprijateljske trupe su 18. oktobra ponovo izvršile napad na delove Prekotarskog odreda na liniji Kričak-Crni vrh – Čavanj – Krupice. Turske snage su bile jačine dva bataljona nizama, mitraljeska četa sa 4 oruđa i vrlo brojne bašibozučke jedinice. Bašibozuk je išao napred, podržavan mitraljeskom vatrom a iza su se kretali nizamski bataljoni. Crnogorske i jake lokalne dobrovoljačke snage su potisnute na liniju Donji Čavanj – Štrbina – Kotlajići – Gornje Krupice – Kaluđerske Luke. Bašibozuk je popalio Panduricu i okolne zaseoke. Paljenja je bilo i sa druge strane, u Lever Tari i drugim okolnim selima gde je živelo muslimansko stanovništvo. Rano ujutru 19. oktobra turske snage su krenule u ofanzivu na celom frontu, ali je kasnije nizamska komanda težište napada usmerila na selo Kotlajiće, odnosno kotlajićko groblje i podignute šančeve na uzvišenju oko groblja. Napad je podržavan jakom mitraljeskom vatrom. Kotlajiće su branile ustaničke snage iz Krupica, Prenćana, Vaškova i okolnih zaseoka. Posle tri uzastopna juriša turske snage su oko četiri sata popodne zauzele Kotlajiće. U poslednjem jurišu na Kotlajiće poginuo je i komandant bašibozuka bimbaša (major) Mujo Rapović, iz Maoča,  dok su ustaničke snage tokom borbi imale osam poginulih i jedanaest ranjenih. Barjaktar Ilija Vojinović „je junački pao u šancu na Kotlajićima baš u trenutku kada i bimbaša Rapović na drugoj strani pred šancem“. Na Kotlajićima je ubrzo posle Vojinovića poginuo i Ljuboje Terzić. Crnogorske snage su se povukle na liniju Vis-Balkan (iznad Borisavljevice) – Crni vrh (iznad Zagrebca) – Katabun, sa naslonom levog krila na Ujač i kanjon Tare. Stanje je bilo kritično.

 U svanuće 20. oktobra neprijatelj je napao položaje Balkan-Crni vrh. Žestoke borbe vođene su oko Crnog vrha. Jezero-šaranski bataljon je imao 4 mrtva i 13 ranjenih boraca, i to skoro sve na Crnom vrhu. Pojačanja iz Bijelog Polja stigla su 19. oktobra uveče i 20. oktobra ujutru (prošćenski dobrovoljački bataljon pod komandom Sekule Boškovića). Pre podne, 21. oktobra, umesto očekivanog napada uočeno je povlačenje neprijatelja na celom frontu, što je bilo posledica ulaska Srbije u rat i nastupanja Javorske brigade prema Pljevljima. Prešlo se u protivnapad i gonjenje nepri- jatelja.416  Snage Tarskog odreda su 22. oktobra zauzele Bitine, Glibaće, Đurđevića Taru i Lever Taru i povezale se sa tepačkom četom i dobrovoljcima iz Bobova i Ograđenice. Nakon borbi odred je ovladao rejonom Potpeća i po naređenju komandanta Istočnog odreda Janka Vukotića zadržao se na dostignutom položaju. Božović je imao naređenje da „dalje ne izvodi operacije, pa čak iako bi bio u mogućnosti da uzme Pljevlja“. Smatra se da je kralj Nikola to učinio zbog straha od reagovanja Austro-Ugarske, a delimično i zbog opasnosti od jakog turskog protivnapada. Nešto kasnije komandant Istočnog odreda je ponovo skrenuo pažnju Božoviću na pomenutu naredbu kralja Nikole, izričito naglasivši: „Nemoj ni pomišljati da produžiš put Pljevalja do nove naredbe“.

Komandant odreda je tih dana uputio pet ljudi pravcem Mataruge – Obarde – Kamena gora, sa zadatkom da organizuju nove dobrovoljce. Ta grupa je, piše potpukovnik Mitar Đurišić, „u rejonu s. Jabuke stupila u vezu s delovima srpske Javorske birgade i zajedno s njima ušla u Pljevlja. Istog dana, nešto kasnije, u varoš su ušle i jedinice Prekotarskog odreda“. Kralj Nikola je jako vodio računa o mišljenju Beča.  Austrougarski poslanik je izvestio svoga ministra da mu je kralj Nikola pre rata „svojevoljno“ obećao da „neće izvoditi operacije u Sandžaku ukoliko srpska vojska ne bude operisala na toj strani“. Plašeći se, kako piše istoričar N. Rakočević, da bi ga smatrali „prekršiteljem date riječi“ pokušao je preko kćerke Ksenije da opravda ulazak crnogorske vojske u Pljevlja: 29. oktobra 1912. obavestio je, preko kćerke, austro-ugarskog poslanika „da je komandant kolone major Mašan Božović na svoju ruku ušao u Pljevlja“.

Srbijanska Vrhovna komanda je računala da će brzo ovladati Raškom, i time, pored ostalog, staviti Austro-Ugarsku pred svršen čin kojim bi se predupredila njena reakcija. Oslobođenje Pljevalja izvršila je Javorska brigada pod komandom potpu- kovnika  Milivoja  Anđelkovića.  Anđelković  je  bio dobar oficir, dugo je komandovao pukom, uoči Balkanskog rata bio je prvi ađutant prestolonaslednika Aleksandra. Brigada je formirana početkom oktobra 1912. godine, činili su je treći pešadijski prekobrojni drinski puk, i četvrti pešadijski puk drugog poziva, sastavljeni pretežno od Valjevaca, Podrinaca i Užičana. Brigada je u borbu krenula sa Javora preko Kladnice na Sjenicu, zatim iz Sjenice preko Miloševog dola na Prijepolje, potom na Jabuku i u pravcu Pljevalja. Sjenica je oslobođena 24. oktobra, uz gubitke i na jednoj i na drugoj strani, jer je na sjeničkoj visoravni bila glavna tačka turske odbrane.

Već 16. oktobra 1912. godine štab brigade raspolagao je obaveštajnim podacima da se u Pljevljima nalazi 450 turskih askera, 1800 rezervista, 1 brdska brzometna baterija, 2 poljska topa i 4 mitraljeza. U ponoć 25/26. oktobra Vrhovna komanda je naredila brigadi da u Sjenici ostavi „posadu“ i da nastupa ka Pljevljima („na Pljevlje“). Posle oslobođenja Prijepolja 27. oktobra glavnina brigade zanoćila je ispod Jabuke u Zvjezdu i Čauševićima sa predstražom na liniji Brazda-Jabuka-Jablanica. U 7 sati uveče u komandu brigade stigli su izaslanici Pljevalja, tražeći „uslove za predaju varoši“. Doneli su vest da su turske snage od jednog nizamskog i dva redifska bataljona sa četiri mitraljeza odstupile ka Metaljci. U 10 sati uveče izdata je zapovest za pokret ka Pljevljima. Prema zapovesti broj 267, brigada je pošla sa Jabuke u 7.3o ujutru. „Pre polaska brigade – zabeleženo je u Operacijskom dnevniku – još u 4 časa pre podne poslat je major Ilija Radivojević sa dvema četama da zauzme varoš i ne dozvoli da se državna imovina razvuče pre dolaska brigade. I ove su čete ušle u varoš u 8.30 čas. pre podne. Posle njih ušlo je i oko 150 Crnogoraca u Pljevlja.“ Major Radivojević je podneo poseban izveštaj o ulasku u Pljevlja. Inače major Ilija Radivojević je rođen u valjevskom okrugu, u selu Brezovica, 1871. godine, Vojnu akademiju je završio u Beogradu, komandovao je četom i bataljonom, poli- cijskom žandarmerijom, a tri godine je proveo na vojnom usavršavanju u Rusiji. Kao nagradu za ulazak u Pljevlja dobio je čin potpukovnika, i komandu nad Devetnaestim šumadijskim pukom, ali je na žalost poginuo u jurišu protiv Bugara 1913. godine i to prvi od komandanata pukova. Sahranjen je u Beogradu 10. Jula 1913. godine. Jedan od boraca Javorske brigade je ovako opisao doček u Pljevljima: „U varoši su nas dočekali građani, časteći nas na sve strane, a dečaci i devojčice zasipali su nas cvećem. Petnaesti i 16. oktobar (28. i 29. po novom kalendaru) bili su za nas dani slave“.

Brigada je razmeštena u varoši, sa obezbeđenjem od jednog bataljona i brdske baterije na liniji Čemerno-Han Klisura-Židovići. Konjica je zanoćila kod Hana na Kovaču („Han Kovači“), i odatle je poslala izveštaj u 9 sati uveče „da se turski odred nalazi kod Hana Poljane“. Brojno stanje Javorske brigade na dan oslobođenja Pljevalja, prema Operacijskom dnevniku bilo je sledeće: oficira 135, podoficira 1227, redova 9459, konja 1617, volova 425 i kola 322. U Operacijskom dnevniku je zabeležen i ulazak crnogorske vojske: „Sa brigadom ušlo je u Pljevlje i severno crnogorsko odeljenje pod komandom majora Božovića. Ovo odeljenje ima do 2.500 vojnika, od kojih je samo 1.000 – jedan bataljon – crnogorskih trupa, a ostalo su dobrovoljci. Sa komandantom crnogor. odeljenja učinjen je sporazum, da Crnogorci napuste varoš, i da se prebace na levu obalu Ćehotinske reke, tako da ova reka potpuno odvaja njihove trupe od naših“.

Po ulasku trupa odmah su formirane komisije za prijem oružja i pregled svih državnih zgrada i magacina. U 3 sata ujutru, 29. oktobra komanda brigade dobila je izveštaj od komandira konjičkog eskadrona da se turski odred sprema za prelazak u Bosnu, „da ima oko 8 vojnika ubijenih što nisu hteli ići u Bosnu, da u odredu vlada najveći nered i da je on tražio da se odred preda“. Komanda je naredila da se odmah formira jedno odeljenje koje će kao pojačanje otići ka Metaljci i zajedno sa eskadronom naterati odred na predaju. Ode- ljenje je sastavljeno od jednog voda mitraljeza, jednog voda brdske artiljerije, 60 pešaka u 12 kola, 18 oficira i 24 ordonansa na konjima. Krenulo je iz Pljevalja u 4 sata ujutro prema Metaljci, ali je turski odred prešao granicu oko 6 sati ujutru, a njegovi vojnici su bili razoružani odmah po prelasku u Bosnu. Srpske trupe su u Pljevljima našle 10 turskih oficira. Oni su saslušani, a zatim su napismeno dali „časnu reč da se za sve vreme rata, neće boriti protiv naše vojske“. Pošto su svi želeli da ostanu u Pljevljima, to im je dozvoljeno, „s tim da se na njih obrati pažnja“. Vrhovna komanda iz Skoplja je naredila 30. oktobra da se u Pljevljima ostavi mali garnizon jačine jednog bataljona, čija će jedna četa biti u Prijepolju, a sve ostale trupe da se vrate i prikupe u Sjenici. Međutim, Vrhovna komanda je sutradan izdala novu naredbu – da glavnina trupa ostane u Pljevljima, s tim da se jedan puk pešadije uputi u Sjenicu.

Već 30. oktobra započela je organizacija nove vlasti u Pljevljima, ili kako je zabeleženo u Operacijskom dnevniku, „uređuje se stanica u Pljevlju, za načelnika je postavljen direktor u Pljevlju Aleksandar Marić, a za pomoćnika pporučnik Milorad Ristić“. Od Vrhovne komande je 31. oktobra zatraženo da se postave načelnici za pljevaljski i sjenički okrug, da se postave finansijski stražari prema bosanskoj granici i da se na Metaljci postavi komesar. Istovremeno izdato je naređenje komandantima mesta u Sjenici, Prijepolju i Pljevljima  o  održavanju  reda  i  sigurnosti  kao  i „ekspediranju zaplenjenih stvari“. Produženo je primanje oružja i ostalog pribora od stanovništva, „izvršen je pretres nekoliko stanova“, Vrhovna komanda je obaveštena o teškoćama za ishranu trupa. Pošto je brigada raspolagala sa vrlo malom količinom brašna i soli preduzete su sve mere da se ubrza „dovlačenje svih potreba iz pozadine, kao i da hranu prevlače iz Bosne liferanti bez carine“. Posle skoro 450 godina života pod tuđinskom vlašću, oslobođenje Pljevalja 28. Oktobra 1912. bilo je datum kome nema ravna po značaju u istoriji ovog grada. Bila je to u pravom smislu istorijska prekretnica. Otvarala se epoha novog slobodnog života u slobodnoj nacionalnoj državi. Spajanje Srbije i Crne Gore, uspostavljanje zajedničke granice, opasno je uznemirilo neprijatelje srpskog oslobođenja i ujedinjenja. U Beču, Berlinu i Rimu nisu mogli mirno spavati. Prvi svetski rat koji je počeo godinu i po dana nakon oslobođenja Pljevalja, bio je pokušaj tih sila da se onemogući teritorijalno povezivanje dveju srpskih država i njihovo moguće ujedinjenje.

PLJEVLJA U KRALJEVINI SRBIJI

1912/13: perspektiva uspešnog regionalnog razvitka

U istorijskoj nauci je malo poznato da su Pljevlja i znatan deo pljevaljskog kraja bili u sastavu Kraljevine Srbije nešto više od godinu dana, i da su Pljevlja bila sedište pljevaljskog okruga Kraljevine. Sačuvana građa u Vojnom arhivu Vojske Srbije pruža mogućnost da se osvetli taj nedovoljno poznati period u istoriji Pljevalja, od oslobođenja pa do razgraničenja između Srbije i Crne Gore, na osnovu sporazuma potpisanog u Beogradu 12. novembra 1913. godine. Godina dana života u Kraljevini Srbiji značila je stvaranje temelja za velike civilizacijske i društvene promene. Ili, još preciznije, početak – više nagoveštaj, društva privrednog napretka, administrativnog i društvenog reda, sa izgledima za relativno brzu integraciju posle oslobođenja sa razvijenijim društvom Kraljevine Srbije.

U naredbi inspektora policije pri Glavnom general-štabu Milorada Vujičića, 28. oktobra 1912. godine u Vranju, traži se formiranje osam okruga u novooslobođenim oblastima, ali se među njima ne navodi pljevaljski okrug. Nabrojani su sledeći okruzi: novopazarski (Novi Pazar, Sjenica, Mitrovica), prištinski, kumanovski, skopljanski, tetovski, debarski, pomorski (sedište Drač, sa srezovima drački, tiranski, elbasanski, lješki), prizrenski (Prizren, Đakovica, Peć). Međutim, sa početkom ratnih dejstava i oslobođenjem Prijepolja, Pljevalja, a potom Nove Varoši i Priboja, naređeno je formiranje pljevaljskog okruga. Zapravo, komanda brigade je 2. novembra 1912. godine za načelnika pljevaljskog okruga privremeno postavila majora Iliju Radivojevića, predloživši istovremeno Vrhovnoj komandi da se u Pljevljima uredi i sudstvo. Brigada je tri dana pored prikupljanja oružja i inventarisanja zaplenjenog materijala radila na uređenju varoši. Prikupljena su i poslata za Ivanjicu dva transporta zaplenjenih turskih brzometnih pušaka, dva  Krupova topa i devet sanduka sa municijom. Od Vrhovne komande je 2. novembra traženo „da se odredi dalji cilj brigade“. Već 3. novembra komanda brigade je javila Vrhovnoj komandi da je gotova telegrafska linija Pljevlja-Prijepolje, ali da se što pre upute telegrafisti koji nedostaju. Posle nekoliko dana, 6. Novembra 1912. godine Vrhovna komanda iz Skoplja je naredila da se u Pljevljima „uredi samo opštinska vlast i da se tu ostavi samo jedan bataljon“ a da se brigada prikupi u Sjenici. Već 8. novembra izvršen je pokret glavnine brigade iz Pljevalja prema Sjenici.

Ubrzo posle oslobođenja pljevaljskog kraja postavilo se pitanje razgraničenja između Srbije i Crne Gore. Komandant mesta u Pljevljima javio je 15. novembra telefonom komandi brigade u Sjenici da je komandir crnogorskog odeljenja u Pljevljima u ime crnogorske vlade naredio „svima viđenijim građanima da idu na Cetinje da se poklone Kralju i da traže da Plevlje i okolina podpadne pod Crnu Goru“. Komandir relejne stanice na Jabuci javio je komandi da se u kasarni na Jabuci nastanila grupa lokalnih Srba, podstaknuta od strane crnogorskih trupa. Komanda brigade je istog dana preuzela mere da razjasni novonastalu situaciju. Vojni prota Milan Đurić, poznati užički radikalski tribun poslat je u Skoplje, u Vrhovnu Komandu, „da usmeno objasni odnos između nas i Crnogoraca, kao i državnu potrebu da Pljevlje ostane u našim rukama i da dobijemo prema Bosni i suvu granicu“. Komanda brigade je i 16. novembra tražila od Vrhovne komande „da se povuče granica između naših i crnogorskih trupa, te da bi se izbegao svaki sukob“. Na ovom pitanju se radilo i po vojnoj liniji, od strane štaba Javorske brigade, i po civilnoj – preko načelnika pljevaljskog okruga Milorada Jovanovića. Komandant mesta iz Pljevalja obavestio je štab brigade 17. novembra da mu je komandi crnogorskog odeljenja čija je komanda bila smeštena u Pljevljima, odgovorio „da teren između Jabuke i Plevlja smatra kao crnogorski, i da će svaku povredu ove teritorije smatrati kao povredu državne teritorije“. Štab brigade je o tome obavestio Vrhovnu komandu koja je naredila „da se prema Crnogorcima miroljubivo postupa, osiguravajući teritoriju koja je zauzeta“. Štab se ponovo obratio 20. novembra Vrhovnoj komandi s molbom „za dejstvo da se crnogorsko odeljenje prebaci na levu obalu Ćehotine, bez ikakve vlasti na desnoj obali“. Slični problemi javljali su se i na Pešteri, južno od Sjenice, gde su crnogorske vlasti iz Bijelog Polja nagovarale pojedine tamošnje građane da idu na Cetinje i traže prisajedinjenje Crnoj Gori. „Komandanti mesta u Pljevlju i Prijepolju javili su 28. novembra da Crnogorci ne dozvoljavaju kupljenje oružja južno od linije Pljevlje – Jabuka“. Načelnik pljevaljskog okruga uputio je 25. novembra 1912. godine hitan telegram Vrhovnoj komandi u Skoplju sledeće sadržine: „Molim za obaveštenje koje su granice poverenog mi Okruga. Ovo mi je naročito potrebno zbog obrazovanja opština u srezu Pljevljanskom prema reci Ćehotini čiju je levu obalu posela crnogorska vojska, a Štab sa posadom smestila u samom Plevlju“. Inspektor policije pri Vrhovnoj komandi u Skoplju Milorad Vujičić odgovorio je 28. novembra: „Naša vlast treba da se rasprostire u srezu Plevaljskom od sela Kozice pa na selo Podborovo, a onda rekom Ćehotinom, a leva strana te reke ostaje Crnogorcima. Isto tako naša vlast treba da bude i u onim selima, u kojima su Crnogorci na desnoj strani te reke, ako takvih sela ima“.

Već sutradan, 29. novembra, načelnik pljevaljskog okruga Jovanović se hitno obratio Vrhovnoj komandi (inspektoru policije Vujičiću), obaveštavajući ga da je „večeras primio akt od ovdašnje crnogorske posade kojim me izveštava da smatra za svoju teritoriju sav predeo sa leve strane puta idući od Jabuke drumom ka Plevlju, pa sve do Plevlja i pravcem do reke Ćehotine. Na tom prostoru je veli ona zavela svoju administraciju“. Vrhovna komanda je 11. decembra telegrafski naredila okružnom načelniku da treba što pre da izvrši organizaciju okruga i srezova i da postavi opštinske vlasti, obaveštavajući ga takođe da u pljevaljskom okrugu granica prema Crnogorcima ide sledećom linijom: „Od bosanske strane sve rekom Ćehotinom do sela Podborovi; od Podborova na selo Kozicu, tako da oba ta sela ostanu u našoj strani. Od Kozice planina Zečija glava, pa na selo Bukovik koje ostaje u našoj strani“, od Bukovika na Vodice i dalje. Načelnik pljevaljskog okruga je 27. decembra 1912. obavestio Vrhovnu komandu, da načelnik pljevaljskog sreza nije „uvukao u sastav dotične opštine i selo Podborova jer je ono na levoj strani reke Ćehotine, gde su Crnogorci“. Tražio je uputstva. Vujičić je već sutradan 28. decembra odgovorio: „Ako Crnogorci nisu zauzeli selo Podborovo i ako nisu u njemu postavili svoju vlast, postavite vi odmah našu vlast i u ovom selu“. Tako je bilo u detaljima. Važnije od toga bilo je uspostavljanje zajedničke granice Srbije i Crne Gore posle toliko vekova života pod tuđinskom vlašću. Otvorio se put ka srpskom ujedinjenju, koje će biti obznanjeno šest godina kasnije, 26. novembra 1918. godine, odlukom Velike narodne skupštine srpskog naroda u Crnoj Gori. Austro-Ugarska je kiptela od besa što se desilo ono protiv čega je ona neprestano radila još od počeka XIX veka. Njeni naslednici će tokom XX veka čekati priliku za revanš.

Organizacija civilne vlasti bila je u domenu ministarstva unutrašnjih dela. Ministar Stojan Protić naredio je već 9. novembra da Pljevlja, Prijepolje i Nova Varoš budu uključeni u sastav pljevaljskog okruga, a da na čelu okruga bude Milorad Jovanović do tada član uprave Beograda.  Po svemu sudeći novopostavljeni načelnik okruga je stigao krajem novembra 1912. godine, jer se prvi njegovi izveštaji javljaju već na samom početku decembra. Jovanović je ubrzo počeo sa organizacijom vlasti, pre svega načelstva u Pljevljima, a zatim i sreskih i opštinskih vlasti. U skladu sa naređenjem Štaba Vrhovne komande od 29. Novembra 1912. načelnik pljevaljskog okruga je izvršio organizaciju opština i srezova i postavio prve organe nove vlasti. Načelnik je 31. decembra 1912. podneo detaljan izveštaj o organizaciji okruga, granicama, organizaciji vlasti po opštinama i srezovima, broju opština, sela i zaselaka, kao i o verskoj strukturi stanovništva po domovima u svim selima, opštinama i srezovima. Južna granica pljevaljskog okruga išla je od sela Kozice, na Zečiju glavu, Bukovik, Vodice, Kobilju glavu, Kašalj u srezu sjeničkom, pa istočno od Kaćeva, na Mileševsku reku do Hisardžika, grebenom Kosatice, odatle pravo na Biskupice, pela se do više Selišta (srez sjenički) na Han u Derventi, rekom Veljušnicom, do ušća u Uvac, zatim Uvcem do ušća Kladničke reke, pa onda rekom Kladnicom do Kladničke klisure i odatle pravo na Javor. Okrug je imao tri sreza: pljevaljski, prijepoljski i novovaroški. U njemu je ukupno bilo 27 opština, 117 sela, 390 zaselaka i ukupno 9027 domova od kojih je 4323 bilo hrišćanskih, a 4704 muslimanskih. Dok su opštine organizovane na sasvim novim principima od onih koji su vladali za vreme turske vlasti, granice srezova su sa malim izuzecima bile u stvari granice turskih kaza. Za vreme turske vlasti zapravo i nije bilo opštinskih vlasti, već su postojale tzv. „javte“ (kmetije) kojima su upravljali muktari i kodžobaše. Nove opštine su organizovane na sasvim drugim principima i sa mnogo većim ovlašćenjima, a naročito u pogledu sudske vlasti. Zbog velike raštrkanosti sela i velikog broja malih zaseoka nova vlast je imala problema da racionalno grupiše sela u opštinske granice. Zbog takve razbacanosti sela, javljao se i problem održavanja bezbednosti. U početku se javljao i problem materijalnih sredstava: „Potrebno je što pre stvoriti mogućnost – piše načelnik okruga Milorad Jovanović – da opštine u novooslobođenim krajevima dobiju odobrenje za privremeni razrez na građane po poreskim glavama, kako bi se mogle izdržavati.“

Pljevaljski srez je imao ukupno 10 opština, 43 sela, 202 zaseoka, sa 2450 domova, od kojih su 1242 bili hrišćanski, a 1215 muslimanski. Srez su činile sledeće opštine: varoš Pljevlja, boljanićka, bučevska, đakovička, zabrđska, krnjačka, kovačka, krćevinska, sočička i otilovićka. Opštinsku upravu činili su predsednik i kmetovi (svako selo imalo je svoga kmeta). Nosioci nove vlasti u pljevaljskom srezu bile su sledeće ličnosti: varoš Pljevlja – predsednik Murat-beg Selmanović i kmetovi Aleksa Bajić i Uroš Milinković (u Pljevljima je bilo 1096 muslimanskih i 359 hrišćanskih domova); Boljanići – predsednik Jevto Nenadić i kmetovi Milan Dujović (Boljanići), Rade Jelić (Rađevići), Suljkan Čaković (Strahov Do) i Vučko Pivljanin (Krće); Bučje – predsednik Sava Milićević i kmetovi Prokopije Srbljanović (Bučje), Perko Radović (Zastjenje), Risto Prijović (Gornji Goleši) i Obrad Bekonja (Kaluđerovići); Gotovuša – predsednik Risto Vraneš i kmetovi Obrad Tošić (Gotovuša), Stjepo Damjanović (Jugovo), Savo Gogić (Židovići) i Sekula Bajčetović (Brvenica), Ignjat Knežević (Glisnica) i Smajo Žiga (Gradac); Đakovići – predsednik Milan Milinković i kmetovi Rade Laković (Đakovići), Juso Ašćerić (Zaostro), Milisav Bošković (Brančići) i Alil Dekarac (Burići); Zabrđe – predsednik Stojan Manović i kmetovi Miloš Jaćimović (Zabrđe), Stevan Milošević (Strmac) i Vuk Bukvić (Batkovići); Krnjača – predsednik Jakov Ječmenica i kmetovi Grujica Komarica (Krnjača), Đorđe Brašanac (Ljeljenica), Savo Spajić (Ograde) i Đorđe Stanić (Crljenice); Kovač – predsednik Petar Drašković i kmetovi Vuk Gazdić (Kovač), Nedeljko Živković (Rajšići), Veiz-beg Ašimbegović (Raščići), Osman-beg Tahirbegović (Sirčići), Derviš-beg Tomas (Jaovići); Krćevina – predsednik Marjan Kovačević i kmetovi Derviš Kožo (Krćevina), Ilija Danilović (Ajlovina), Rustem-beg Bavčić (Bavčića Rijeka) i Jevto Nikačević (Planjsko); Sočice – predsednik Obrad Stanković i kmetovi Đorđe Aranitović (Sočice), Sredoje Damjanović (Zagradina), Tane Stanković (Penezići), Mujo Šeović (Plašče); Otilovići – predsednik Stevo Ćuzović i kmetovi Josif Irić (Otilovići), Mihailo Grujičić (Vijenac), Milan Nenadić (Mataruge), Abdula Štroka (Kozica) i Jovan Ajduković (Miljevići).

Sačuvana arhivska građa o radu pljevaljskog okruga pruža mogućnost za dosta dobru rekonstrukciju ukupnog političkog, kulturnog, privrednog i na kraju svakodnevnog života. Desetak dana nakon oslobođenja iz Štaba Vrhovne komande iz Skoplja je naloženo Ministarstvu finansija da se što pre postave carinske vlasti na granici sa Bosnom i Hercegovinom, „zbog jakog saobraćaja na granici Pljevaljskog okruga sa Hercego- vinom i Bosnom“. Nova vlast je ubrzano rešavala mnoga praktična pitanja, između ostalog i utvrđivanje vrednosti novca koji je do tada bio u upotrebi u odnosu na dinar. Na prostoru pljevaljskog okruga korišćen je ranije, pored srpskog i turskog, i engleski i austrougar- ski novac. Jedan dinar vredeo je jedan čerek, tj. jednu četvrtinu srebrne medžidije. Na državnim kasama nije se primao novac turskog sistema izuzev efektivnog zlata: jedna turska zlatna lira vredela je 22 dinara i 60 para. Načelnik štaba Vrhovne komande vojvoda Radomir Putnik naredio je 23. decembra 1912. da se sačuvaju sve knjige turske administracije – poreske, katastarske, blagajničke, formulare, dokumentaciju koja se tiče raspoređivanja i naplate poreza – i da se sve „ostavi na kakvom sigurnom mestu, u naročitoj sobi“. Krajem 1912. godine, tačnije 27. decembra ministar pravde je sa potpisom kralja Petra imenovao sudiju i ostale činovnike Okružnog suda u Pljevljima. Za sudiju je imenovan Dušan Živanović, sekretar druge klase pirotskog prvostepenog suda, za sekretara druge klase Milorad Pantelić, pisar prve klase užičkog prvostepenog suda i za pisara druge klase Mihailo Dimitrijević, pisar iste klase užičkog prvostepenog suda. Sud je imao četiri odeljenja: prijavničko, pupilno, krivično i intabulaciono. Među činovnicima i službenicima novih organa vlasti nalazimo i Pljevljake (i pravoslavne i muslimane), na primer Nićifora Lisičića koji je 5. decembra 1912. postavljen za praktikanta u srezu pljevaljskom sa godišnjom platom od 720 dinara, ili Aliju Arnautovića i Adema Prandovića. Pored suda u Pljevljima je početkom 1913. godine organizovan i pljevaljski žandarmerijski odred, sa komandirom Đorđem Tošićem, kapetanom prve klase. Nismo uspeli da saznamo brojnost odreda, ali u jednom pismu komandira Tošića načelstvu okruga krajem maja 1913. stoji da je primljeno još 20 žandarma, i da se šalju u Skoplje, „radi svršavanja kursa u komandi žandarmerijskoj u Skoplju“.

Nova vlast u pljevaljskom okrugu je naročitu pažnju posvetila javnom redu i bezbednosti. Načelnik okruga je svakodnevno telegrafski obaveštavao Vrhovnu komandu u Skoplju o svemu što se desilo na teritoriji okruga, od ubistava, čedomorstava, samoubistava, nasilnih odvođenja i silovanja, razbojništava, krađe stoke, požara, vremenskih nepogoda, slučajnih nesreća i slično. Javljao je odmah telegrafski, a potom u redovnim mesečnim izveštajima o stanju bezbednosti u okrugu. Istraživač će na osnovu ove građe saznati dosta o prilikama u okrugu. Među prestupima na prvom mestu dolazi krađa stoke, naročito u novovaroškom i prije- poljskom srezu. Česti su i požari od paljevine sena do kuća i vodenica. Tako, na primer, saznajemo da je noću između 22. i 23. februara 1913.sagorela vodenica Hadži- bega Bajrovića iz Pljevalja na potoku u mestu „Pod Vracima“ u opštini đakovačkoj ili na primer da se između 8. i 9. juna oko pola dva noću zapalila kuhinja Rista Nenadića, pljevaljskog sveštenika, sagrađena od borove građe; požar je zahvatio pojatu, štalu i kuću ali je zahvaljujući vojsci i policiji brzo lokalizovan; kod popa Rista je na stanu bio i komandant crnogorske posade. Saznajemo takođe da je 28. aprila 1913. oko jedan popodne padao grad u Pljevljima i okolini – „da je zemlja bila sva pokrivena ledom“, kao i da se 8. juna uveče „provalio Zlodo“ i poplavio jedan deo varoši i 20 dućana. Štab Vrhovne komande iz Skoplja je skrenuo pažnju načelniku okruga da nije zadovoljan sa ličnom i imovinskom bezbednošću u okrugu, tražeći da se preduzmu najenergičnije mere da se bezbednost garantuje i krivci oštro kazne, „u protivnom Štab će prema činovnicima toga okruga, a naročito starešinama preuzeti mere za uklanjanja sa tih zvanja“. Načelnik okruga se pravdao da održavanju dobre bezbednosti smeta velika raštrkanost kuća po selima i zaseocima i naročito nedostatak žandarma. Krađu stoke objašnjavao je siromaštvom stanovništva okruga, čija je beda povećana ratnim prilikama. Da bi se bezbednost povećala naređeno je sreskim načelnicima da do dolaska žandarma u sporazumu sa komandantima mesta šalju česte vojničke patrole koje će krstariti stalno po srezu, a biće sastavljene od ispravnih vojnika. „Patrole imaju dužnost da se jave svakom predsedniku opštine i kmetu, koji ima da upiše njih u njihovu knjigu: kakva je opšta bezbednost u tom kraju i da potvrdi jednovremeno dan i čas dolaska i odlaska patrole“. Da bi se sprečila krađa stoke načelnik je izdao naredbu da svako lice mora imati uverenje opštinske vlasti ako bilo gde tera stoku; niko se nije smeo udaljiti iz mesta prebivališta bez odobrenja opštinske vlasti, a bez odobrenja sreske vlasti niko nije smeo preći u drugi srez. Među mnogim događajima  zanimljiv je  i  detaljan  izveštaj  o  smrti uglednog pljevaljskog trgovca Đorđa Šećerovića, i ponašanju u vezi sa tim bivšeg popa, a sada kapetana crnogorske pljevaljske kapetanije Sima Šiljka, i sveštenika Dimitrija-Dika Šiljka. Na dan manastirske slave Diko Šiljak je udario Đorđa Šećerovića koji mu je bio prišao ruci, tražeći blagoslov, nakon čega je Šećerović izgubio svest i umro posle 40 sati. Događaj se desio 4/17. juna 1913. i očigledno je imao političku pozadinu. Radilo se o sukobu između pristalica Crne Gore i kralja Nikole, s jedne, i pristalica Srbije, s druge strane. Načelnik okruga Jovanović je o događaju detaljno izvestio inspektora policije pri Vrhovnoj komandi u Skoplju Milorada Vujičića, 16/29. juna 1913. godine.

Početkom marta 1913. godine načelnik okruga je podneo detaljan izveštaj o stanju puteva u okrugu i dotadašnjem radu na prosecanju novih puteva. Jedini kolski put dobro urađen bio je put koji je vodio od Kobilje glave i granice sjeničkog sreza preko Prijepolja i Pljevalja do Metaljke, koji su gradili Austrijanci. Bio je širok pet metara i služio je uglavnom za vojne potrebe. Još „za vreme austrougarske okupacije ovih krajeva započeta je izrada puta Pljevlje- Severin, koji je od Sućeske trasiran preko bosanskog zemljišta za nekih od deset kilometara“. Načelnik je predlagao da se put trasira preko teritorije pljevaljskog okruga, jer je potreban naročito ako se bude zadržala carinarnica na Severinu i preko njega veza za Bosnom. Roba koja je stizala do Severina prenosila se „sa velikim teškoćama“ do Pljevalja tovarnim konjima.

Stanovništvo pljevaljskog kraja obraćalo se novim vlastima različitim molbama i zahtevima, kako pravoslavni Srbi tako i muslimani. Stiče se utisak da je nova vlast zadobila poverenje pljevaljskog stanovništva i da se starala da uvede red, zakonitost, i jednakost svih građana pred zakonom, iako nije bilo ni lako ni jednostavno izmeniti, za kratko vreme, jedno teško političko, socijalno i ekonomsko nasleđe. Primera radi, pljevaljski muftija Derviš Šećerkadić molio je okružnog načelnika da se izdaje plata (4 lire turske mesečno) porodici vakufskog blagajnika Hajrudin- efendije, „koji je ostavio šestoro siročadi“. Zanimljiva je i jedna molba Hamid-age X. Mujevića od 22. aprila / 5. maja 1913. da mu se dozvoli odlazak na hadžiluk u Meku. U molbi se kaže: „Ja kao muhamedanac da bih se odazvao svojoj dužnosti nameravam u idući – prvi četvrtak otputovati preko Bosne u Meku (Hedžaz) radi hadžiluka tako kako bih mogao prve postove ispostiti u Meki koja je u velikoj daljini od Pljevalja; kojom prilikom pokorno umoljavam Gospodina načelnika da mi izvoli telegrafično dobaviti dozvolu na moj račun kako ne bih izostao ove godine.“ Načelnik je prethodno tražio mišljenje suda opštine grada Pljevalja – „hoće li molilac zaista ići na hadžiluk?“, na šta je predsednik opštine Murat-beg Selmanović odgovorio potvrdno. Načelnik je  molbu  prosledio  policijskom  odeljenju Vrhovne komande u Skoplju s predlogom da mu se dozvoli odlazak na hadžiluk.

Načelnik okruga Milorad Jovanović starao se naročito da udari temelje dobrom privrednom, pro svetnom i kulturnom razvitku. NJegov izveštaj o stanju u pljevaljskom okrugu, zapravo cela jedna sjajna studija, svedoči o obrazovanoj ličnosti i o velikoj ozbiljnosti sa  kojom  je  prišao  proučavanju  prilika  u  okrugu  i predlozima šta bi trebalo učiniti za njegov ubrzani razvitak. Tokom aprila 1913. Jovanović je proputovao ceo okrug. Izveštaj sadrži dragocene podatke o putevima, prirodnim uslovima za poljoprivrednu proizvodnju, o šumskom bogastvu, o rudnom blagu i mineralnim vodama, agrarnim prilikama, o narodu u celini, prosveti, crkvama, manastirima, organizaciji vlasti, crkveno-školskim opštinama, zdravstvenim prilikama. Među merama koje je predlagao pominjemo samo neke. S obzirom da kožarski zanat ima dobru tradiciju u Pljevljima, mogla bi se osnovati i fabrika kože i tako obrađena koža izvoziti. U Pljevljima bi se mogla osnovati i fabrika za predivo, jer bi okolina mogla da je snabdeva dovoljnom količinom odlične vune. Pljevaljska pivara, osnovana 1889, privatno preduzeće Šećerovića kompanije proizvodi godišnje oko 200 hektolitara piva i izvozi ga po okrugu i do Sjenice.

Među merama koje je preduzimala nova vlast za privredni razvitak okruga navodimo slanje semenskog kukuruza iz Beograda. Ministarstvo privrede je 26. maja 1913. godine obavestilo Vrhovnu komandu u Skoplju da je poslalo železnicom za Mitrovicu „jedan vagon kukuruza skorozrelca za Načelstvo okruga Plevaljskog, radi besplatnog razdavanja privrednicima isključivo za seme.“

Na prvu godišnjicu oslobođenja Pljevalja 28. oktobra 1913. godine rukovodstvo grada uputilo je depešu Narodnoj skupštini Srbije. U depeši je stajalo sledeće: „Na današnji dan kada je prošle godine sunce slobode obasjalo nas i našu varoš, sunce koje je bilo oličeno u hrabroj i nepobedimoj srpskoj vojsci čiji ste predstavnici vi, gospodo narodni poslanici, blagodarni i zahvalni večito a proslavljajući dan oslobođenja svoga, građani varoši Pljevlja pozdravljaju dične predstavnike Srbije i srpskog naroda, sa željom da poslužite na diku, ponos i ujedinjenje celoga srpstva. Neka bi Bog dao, da se u vašoj sredini uskoro vidi i predstavnik ovoga kraja, koji će biti tumač naših želja. U to ime kličemo: Živeli predstavnici naroda srpskog! Živeo kralj Srbije Petar I, živela srpska vojska!“ Depešu su potpisali predsednik opštine Murat-beg Selmanović i članovi uprave: Aleksa S. Bajić, Uroš Milinković i LJuba Todorović.

Godine 1913. došlo je do iseljavanja muslimana u Tursku, naročito sa prostora pljevaljskog kraja levo od Ćehotine. Razlozi su bili složeni – i istorijski i savremeni. Zloupotrebe i pojave nasilja samo su podsticale ovaj proces. Problem je dosta dokumentovno osvetlio istoričar Branko Babić. Uzroci su, piše Babić, „najčešće politički – netrpeljivost prema   novom   režimu   i   nostalgija   za   Turskom“.

Iseljavanje je teklo većinom preko Bara. Početkom oktobra 1913. iz Pljevalja je „za Podgoricu krenulo oko 150 lica u namjeri da se seli za Tursku“. Početkom aprila 1914. počelo je „masovno iseljavanje muslimanskog življa iz novih krajeva Cren Gore“. Nemački poslanik na Cetinju fon Ekart obavestio je Ministarstvo inostranih poslova da je Turska obezbedila brodove za prevoz iseljenika „koji žele emigrirati u Tursku“.

Tokom 1913. pregovaralo se o podeli teritorija između Srbije i Crne Gore. Predsednik Ministarskog saveta Srbije Nikola Pašić poslao je 16. maja kratku depešu poslaniku Mihailu Gavriloviću na Cetinje, tražeći da „sondira“ koju bi granicu Crna Gora predložila: „Mi bi joj ustupili Plevlje a zatražili bi Đakovicu“. Na kraju je tako i bilo.

Krajem avgusta 1913. general Janko Vukotić je dobio instrukcije od kralja Nikole: „Tražite kao maksimum Prizren, Đakovicu, Plevlje. Posle toga, polovinu varoši Prizrena, Đakovicu, Plevlje. Najposle kao minimum Đakovicu (sa granicom prema Prizrenu, na polovini puta Đakovica-Prizren), Plevlje, s tim da cela Metohija, pećka ravnica pripadne Crnoj Gori.“

Vukotić je molio kralja da se mane Prizrena „jer Crna Gora neće moći nikad savladati Arbanase“. Pregovori su nastavljeni u Petrogradu, uz učešće generala Janka Vukotića i sekretara vlade Crne Gore Jovana Matanovića. Miroslav Spalajković, poslanik Srbije u Petrogradu je javio Ministarstvu inostranih dela 7. septembra 1913: „Da bi se stvar okončala sporazumom mi smo pristali ustupiti Crnoj Gori Pljevlje, Peć i Đakovo, iako stanovnici Pljevlja preklinjali Srbiju zadržati ih, a u Đakovu potrebno je držati stalno dva puka, što će biti Crnoj Gori nemogućno. Međutim, oni traže još i celu Metohiju, a mi nudimo onaj deo koji obuhvata sliv reke Istoka, ali u zamenu za Pljevlje. Najzad, pristali smo ustupiti i deo Metohije i Pljevlje, samo da bi se postigao sporazum“. Vlada Srbije je 10. oktobra obavestila poslanika Gavrilovića na Cetinju da smatra „da to pitanje treba preseći što pre, jer Kraljevskoj Srpskoj Vladi pristižu neprestano iz raznih krajeva molbe stanovništva da ih Srbija zadrži ili da se razgraničenje izvrši na osnovu odluke samog naroda koji će se opredeliti na koju stranu da priđe“. Odugovlačenje rešenja je štetno, a „strani svet i prijatelji srpstva jedva čekaju da se ta stvar bratski reši“.

Sporazumom o granici srpsko-crnogorskoj od 12. novembra 1913. godine koji su u Beogradu potpisali ministar prosvete i crkvenih poslova Crne Gore Mirko Mijušković i ministar vojni Srbije, počasni ađutant kralja Petra, general Miloš Božanović, Pljevlja su pripala Crnoj Gori. Utvrđena je precizno granična linija prema karti 1:200.000 austrijskog General- štaba. Sporazum je potpisan u dva primerka, na srpskom i francuskom jeziku. Uz sporazum je postojala i jedna tajna klauzula. Obraćajući se narodu Crne Gore, 21. novembra 1913. godine kralj Nikola Petrović, koji je umeo vešto da sledi maticu javnog mišljenja iako se sa njim nije uvek slagao, između ostalog je rekao: „ … Hrabre vojske dvije srpske Kraljevine – Crne Gore i Srbije – u junačkom poletu srušile su pregradu, koja nas vjekovima razdvajaše, i bratskim zagrljajem na Pljevljima, kod Sjenice i na Đakovici objavile cijelom svijetu da je Srpstvo na jugoistoku Balkana oslobođeno …“. Ni kralj Nikola nije mogao predvideti koliko daleko će tokom XX veka otići procesi razdvajanja jednog istog naroda u Crnoj Gori i Srbiji i koliko će Pljevlja i ekonomski i saobraćajno i kulturno biti žrtva tih procesa.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jun 24, 2013 in NEKATEGORISANO

 

Oznake: , ,

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

 
%d bloggers like this: