RSS

Arhive oznaka: Istorija Pljevalja

ISTORIJA PLJEVALJA

САДРЖАЈ:

РИЈЕЧ ИЗДАВАЧА И ПРЕДГОВОР

ГЕОГРАФСКА СВОЈСТВА ПЉЕВАЉСКОГ КРАЈА
(проф. др Милорад Васовић)
ПЉЕВАЉСКО ПОДРУЧЈЕ У ПРАИСТОРИЈИ
(академик Драгослав Срејовић)
ПОДРУЧЈЕ ПЉЕВАЉА У РИМСКО И РАНОВИЗАНТИЈСКО ДОБА
(проф. др Александрина Цермановић-Кузмановић)
ПЉЕВЉА У СРЕДЊЕМ ВЕКУ
(академик Сима Ћирковић)
ПЉЕВАЉСКО ДРУШТВО – ПРЕОБРАЖАЈ СРПСКОГ ТРГА У ОСМАНСКУ КАСАБУ
(проф. др Ема Миљковић)
ПЉЕВЉА У XVI И XVII ВЕКУ
(др Тома Поповић)
ПЉЕВЉА И ПЉЕВАЉСКИ КРАЈ У XVIII СТОЉЕЋУ
(проф. др Енес Пелидија)
ПЉЕВЉА НА ПУТУ У НОВО ДОБА (1804-1913)
(проф. др Славенко Терзић)
ПЉЕВЉА У КРАЉЕВИНИ ЦРНОЈ ГОРИ, ПРВОМ СВЈЕТСКОМ РАТУ И ЈУГОСЛОВЕНСКОЈ ДРЖАВИ 1913-1941
(Милић Ф. Петровић)
ПЉЕВЉА 1941-1945
(академик Зоран Лакић)
НАЦИОНАЛНИ ПОКРЕТИ У ПЉЕВАЉСКОМ КРАЈУ 1941-1945
(Милић Ф. Петровић)
ПОЛИТИЧКЕ ПРИЛИКЕ У ПЉЕВЉИМА 1945-1991
(Милош Старовлах)
ПРИВРЕДНИ РАЗВОЈ ПЉЕВAЉСКОГ ПОДРУЧЈА У СОЦИЈАЛИСТИЧКОМ ПЕРИОДУ
(Милорад Јокнић – Велимир Голубовић)
ОБРАЗОВАЊЕ
(Милош Старовлах – Милосав Грбовић).
КУЛТУРА
(Јован Петровић)
ПЉЕВАЉСКО ЗАНАТСТВО
(Војислав Војкан Т. Бојовић)
ПЉЕВАЉСКЕ КАФАНЕ, ХАНОВИ И ХОТЕЛИ
(Војислав Војкан Т. Бојовић)
РАЗВОЈ ЗДРАВСТВЕНЕ КУЛТУРЕ И ЗДРАВСТВЕНЕ СЛУЖБЕ ПЉЕВАЉСКОГ КРАЈА
(Prim. dr sci. Богдан Р. Лаушевић)
О ГОВОРУ ПЉЕВАЉА
(др Драго Ћупић)
КУЛТУРНО-ИСТОРИЈСКИ СПОМЕНИЦИ ПЉЕВАЉСКОГ КРАЈА
(Радоман Ристо Манојловић)
ДЕМОГРАФСКЕ КАРАКТЕРИСТИКЕ ПЉЕВАЉСКОГ КРАЈА
(Милорад Јокнић)
СПОРТ У ПЉЕВЉИМА
(Војислав Војкан Т. Бојовић)
АЗБУЧНИ ПРЕГЛЕД ПРЕЗИМЕНА СТАНОВНИКА ОПШТИНЕ ПЉЕВЉА
(Милорад Јокнић)
РЕГИСТАР ИМЕНА
РЕГИСТАР ГЕОГРАФСКИХ ПОЈМОВА

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na april 8, 2014 in ISTORIJA PLJEVALJA

 

Oznake:

Enes Pelidija: O stanovništvu i poznatijim porodicama Pljevalja (Tašlidže) i Tašlidžkog kadiluka u XVIII stoljeću

(Almanah, br.33-34, Podgorica, 2006, str 169)

Uvodne napomene

Tokom cijele osmanske vladavine (1465-1912) Pljevlja, odnosno Tašlidža, kako su je službeno nazivale nove osmanske vlasti, zajedno sa brojnim okolnim selima bila je naseljena pravoslavnim i muslimanskim stanovništvom. Intenzivniji proces prelaska na islam domaćeg stanovništva bio je posebno evidentan u drugoj polovini XVI stoljeća. To nam potvrđuju i osmanski popisni defteri toga vremena. Tako npr. u popisnom defteru iz 1585. godine navodi se da je nahija Kukanj obuhvatala: kasabu Pljevlja (Tašlidia) sa okolnih 110 seoskih naselja, devet mezri (nenaseljenih posjeda), 28 čiftluka (privatna posjeda) i tri posebno udružena posjeda. Dalje se vidi da je taksativno naveden 1891 posjed različite veličine i prihoda. Od toga su 866 bile baštine, a 672 čiftluka. Pripadnici islamske vjere bili su uživaoci nad 1534 posjeda, a preostalih 348 pripadalo je hrišćanima. Isto tako se u poimeničnom popisu ljudi prema konfesionalnoj pripadnosti navodi da je 82% bilo muslimansko, a 18% hrišćansko stanovništvo1.

U istom defteru upisana je i nahija Poblatje (Poblaće). Ona je bila znatno manja i obuhvatala je 29 seoskih naselja, jednu mezru (nenaseljen posjed), šest čiftluka, jedan zemin (veći kompleks obradivog zemljišta koji nema status ni baštine ni čiftluka), te drugih manjih vrsta posjeda. U ovoj nahiji popisom iz spomenute 1585. godine navodi se ukupno 147 baština i 105 čiftluka. Vlasnici nad ovim posjedom bili su 51 hrišćanin i 201 musliman. I ovdje je iskazan procentualni odnos muslimanskog i hrišćanskog stanovništva u omjeru 84% muslimanskog, prema 16% hrišćanskog stanovnistva.2

U narednom XVII stoljeću usljed brojnih ratova (Dugi osmansko- habzburški 1593-1606; Kandijski 1645-1669. i Bečki 1683-1699) i raznih zaraznih bolesti, prije svega kuge, kao i u drugim djelovima Bosanskog ejaleta taj omjer se pomjerio u korist hrišćana. Sultanovi podanici islamske vjere su kao i iz drugih kadiluka i sandžaka često bili vojno angažirani. Prilikom ratova su gubili živote i bili zarobljeni, te najčešće i ostajali u novoj sredini. Kuga je i u pljevaljskom kadiluku harala u XVIn stoljeću. Posebno je veliki broj ljudi od kuge umro između 1729. i 1739. godine. Najviše smrtnih slučajeva bilo je u urbanim sredinama.3

Sve je to doprinijelo da već u prvim decenijama XVIII stoljeća u pljevaljskom kadiluku se smanji brojčano i procentualno muslimansko u odnosu na nemuslimansko stanovništvo. Iako su pripadnici islama skoro u cjelosti bili ljudi domaćeg porijekla, neki putopisci ih spominju pod imenom „Turci“4 Očito se radilo o neupućenosti stranaca, kakvi su bili i pojedini francuski putopisci. U ovo vrijeme, bez obzira na konfesionalnu i nacionalnu pripadnost svi sultanovi podanici su se zvali jednim imenom Osmanlije. To ime su uzeli po osnivaču dinastije i države emiru Osmanu, još od bitke kod Bafeona 1301. godine. 5 Međutim, svi narodi i konfesije koje su priznavale vlast osmanskog sultana znali su šta su po nacionalnosti. Tako je bilo i sa domaćim muslimanskim stanovništvom koje je bilo poznato pod imenom Bošnjak. O tome nam govore brojni osmanski, ali i dokumenti zapadne provenijencije.6

Da su istaknutiji stanovnici pljevaljskog kraja bili vezani za rodno mjesto i brinuli se o ljudima koji su živjeli u ovom kadiluku, govori nam i primjer osnivača kasabe Tašlidža (Pljevalja) Husein-paše Boljanića. On je kao istaknuta ličnost Osmanskog carstva u zvanju misirskog (egipatskog) vezira svojim vezama isposlovao kod sultana Selima II (1566-1574) izvjesne povlastice za svo stanovništvo ovoga kraja bez obzira na vjersku pripadnost.7 Te povlastice su važile i u narednim stoljećima.

Vjerovatno da je i to uticalo na veću naseljenost Pljevalja i njene okoline u drugoj polovini XVI i u narednim stoljećima. To su primijetili i mnogi savremenici koji u svojim djelima navode konstantno povećanje broja kuća tokom cijelog XVII i XVIII stoljeća. Od početnih nekoliko desetina, 1806. godine Pljevlja su imala između 5 000 i 6 000 stanovnika.8 U samom gradu bilo je većinsko muslimansko stanovništvo, a građevine su kao i u drugim sličnim sredinama sagrađene u orijentalno- islamskom stilu. To naglašavaju brojni putopisci, naročito iz XVII sto- ljeća. Takav izgled Pljevlja su zadržala i u narednom XVIII stoljeću. Pored muslimanskog,u cijelom osmanskom periodu ovog kraja bili su sa svojim vjernicima pravoslavni sveštenici (popovi i kaluđeri).

Vjerovatno da dijeleći istu životnu sudbinu i bez nekog jačeg spoljnjeg uticaja ni u dokumentima, ni od strane nekih savremenika se nigdje ne navode međusobni konfesionalni sukobi ljudi ovoga kraja. Podjednako su od predstavnika lokalne vlasti izloženi raznim nepravilnostima i muslimani, kao i pravoslavni hrišćani. Vjerovatno da je i to uticalo na međusobnu solidarnost i poštovanje. Međutim, podjela se osjećala prema materijalnom stanju pojedinaca i cijelih porodica.

O poznatijim pljevaljskim porodicama

U XVIII stoljeću među najistaknutijim porodicama iz Pljevalja bili su Selmanovići. Njihovo bogatstvo nastalo je zahvaljujući pojedinim članovima koji su bili na istaknutijim civilnim i vojnim državnim položajima, kako na teritoriji Bosanskog ejaleta, tako i u drugim pokrajinama Carstva. Zahvaljujući ugledu i moći, članovi ove porodice su uvećavali svoj ugled ženidbeno-udadbenim vezama sa sličnim porodicama i iz drugih mjesta Bosanskog ejaleta,10 Kao sandžakbeg Hercegovačkog sandžaka 1703. godine bio je Sulejman-paša Selmanović. U dokumentima se navodi da je bio u poodmakloj starosnoj dobi, ali i cijenjen od onih koji su ga poznavali kao vrlo čestitu osobu. Čim je imenovan na ovaj položaj Dubrovačka republika mu je, po tradiciji, poslala svoga izaslanika (elčija) sa uobičajenim poklonima. Kao i u ranijim slučajevima osnovni cilj posjete dubrovačkog izaslanika bio je da u ime svoje vlade dobije od Sulejman-paše pismenu potvrdu na ranije stečene privilegije koje im je dao njegov prethodnik Redžep-paša Šeić. Iz pismenog izvještaja saznajemo da je audijencija ovog neimenovanog dubrovačkog poslanika kod novog hercegovačkog sandžakbega prošla veoma suzdržano.11 Iz nepoznatih razloga Sulejman – paša Selmanović se na položaju hercegovačkog sandžaka nije dugo zadržao. Da li su u pitanju bile njegove godine ili neki propusti na osnovu dosadašnjih izvora nepoznato nam je.

U kasnijem periodu imamo daleko više podataka o drugim uglednim članovima ove porodice. Na osnovu arhivske građe znamo da je porodica Selmanović u XVIII stoljeću bila gospodar nahije Drobnjak. Odatle su im dolazili veliki prihodi. Međutim, imali su i brojnih poteškoća. Naime, stanovništvo Drobnjaka je pokazivalo stalne znake nezadovoljstva prema vlastima i to manifestovalo u raznim oblicima kroz nedisciplinu i neposlušnost. Zbog toga je 1705. godine drugi član ove porodice Mustafa-paša Selmanović bio prisiljen da oružanom silom pokori ovo nemirno pleme, te da naplati uobičajene propisane poreze.12

Dvije godine kasnije u dokumentima osmanske provenijencije spominje se i Sulejman-pašin unuk Mehmed. Posebnu pažnju Mehmed beg Selmanović je na sebe skrenuo dvije decenije kasnije. Naime, 1725. godine odbio je naređenje centralne osmanske vlade (Porta) iz Istanbula da preuzme dužnost zapovjednika (muhafiza) tvrđave Bihać. Bio je to razlog da se i javno odmetne od legalne vlasti i pobjegne u šumu13.

Tako nedolično ponašanje jedne istaknute ličnosti i člana ugledne porodice izazvalo je nezadovoljstvo Porte. Tri godine kasnije iz Istanbula je stiglo naređenje da se sva imovina Mehmed-bega Selmanovića koja je bila procijenjena na 5 546 grosa* konfisikuje, a on u što kraćem periodu da se uhvati i sprovede bosanskom Divanu. 4

Šta se u narednom periodu dešavalo sa ovom ličnošću nije mi poznato. Međutim, takva dešavanja su bila prisutna i u drugim pokraji- nama Carstva sa pojedinim uglednijim ličnostima i članovima poznatijih porodica. Često su tim odmetnicima od centralne vlade ne samo osmanske vlasti vraćale konfisikovanu imovinu, nego su nerijetko bivši odmetnici bili imenovani i na visoke položaje. Takav slučaj bio je i sa Mehmed – begom Selmanovićem. Zato nas i ne iznenađuje podatak da ga Dubrovčani 1741. godine spominju kao novog hercegovačkog sandžakbega. Po tradiciji su i njemu poslali izaslanika . Ovoga puta bio je to Dubrovčanin Orsat Ćeruno. On je sa poklonima došao novom sandžak- begu u rodnu mu Tašlidžu (Pljevlja). Prilikom razgovora, dubrovački izaslanik je sada već od Mehmed – paše Selmanovića tražio obećanje da će trgovcima Republike sv. Vlaha, kako je bilo drugo ime za Dubrovačku republiku u svim nevoljama izaći u susret i pomoći im. 15

Za razliku od djeda Sulejman-paše, Mehmed-paša je povjereni položaj koristio i za brže lično bogaćenje. Najbolji način za ostvarenje ovoga cilja vidio je u dobrim trgovačkim odnosima sa Dubrovčanima. Izgleda da je to veoma uspješno radio jer se kao osoba u poodmakloj starosnoj dobi spominje i 1768. godine. Naime, tada ga centralna vlada imenuje na položaj zamjenika (kajmekama) bosanskog vezira u Travniku.1 Bilo je to veliko priznanje ne samo za Mehmed-pašu Selmanovića i njegovu porodicu, nego i za cio pljevaljski kraj.

Njegovi sinovi Mustafa-paša i Smail-beg nastavili su karijeru oče- vim stopama. Godine 1785. Mustafa-paša je slijedeći porodičnu tradiciju imenovan na položaj hercegovačkog sandžakbega. U dokumentima iz 1791. godine navodi se kao zapovjednik osmanske vojske koja je progonila albanske odmetnike na prostoru Starog Vlaha (Sjenica), Pljevalja, Prijepolja, Nove Varoši i drugih susjednih mjesta.1 Učestvujući u toj akciji, zapao je u dugove čija je visina iznosila 9 199 groša. Za tadašnje prilike bio je to veliki novčani iznos. Prije smrti uspio je dužnicima vratiti oko 1 000 groša. U međuvremenu je umro, pa su zajmodavci od njegovih nasljednika zahtijevali da im iz pašine ostavštine vrate dug.18

Drugi Mehmed-pašin sin Smail-beg bio je u periodu od 1778. do 1782. godine sa kraćim prekidima takođe na položaju hercegovačkog sandžakbega. Iako je bio sandžakbeg, što znači u zvanju paše, bosanski namjesnici ga u svojim pismima titulišu kao drobnjačkog zaima (korisnika ziameta, posjeda koji njegovom uživaocu godišnje donosi od 20 000 do 99 999 000 akči).19 Iz navedenih podataka vidimo da su članovi porodice Selmanovića iz Tašlidže (Pljevalja) u više navrata tokom XVIII stoljeća bili na položajima hercegovačkih sandžakbegova. Vjerovatno je jedan od razloga zbog kojih ih osmanske vlasti i imenuju što su i porijeklom iz Tašlidže, sjedišta sandžakbegova hercegovačkog sandžaka, te su bili i dobri poznavaoci prilika i stanja u ovom dijelu pokrajine.

Ništa manje po svom bogatstvu i ugledu u XVIII stoljeću nijesu zaostajali ni članovi porodice Čengića2 Prema dostupnim podacima, članovi ove porodice su se u pljevaljski kadiluk naselili u zadnjim dece- nijama XVIII stoljeća. Po istim osmanskim izvorima, jedan dio Čengića se naselio u Pljevljima, a drugi dio u Boljanićima. Međutim, njihov boravak u Tašlidži datira znatno ranije. Naime, kao ugledna bošnjačka begovska porodica, slično drugim iz ovoga vremena, imala je istaknute pojedince na svim važnijim državnim i vojnim položajima. Već u prvim decenijama XVIII stoljeća u Pljevljima kao hercegovački sandžakbeg (mutesarif) boravio je Durmiš-paša Čengić. On je povjerenu mu dužnost obavljao 1712. godine. Na tom položaju naslijedio ga je godinu dana kasnije (1713.) brat Bećir-paša. Tri godine kasnije (1716.) istu dužnost obavlja i Durmiš-pašin sin Omer-paša. Dužnost hercegovačkog sandžak- bega Bećir-paša po drugi put obavlja 1722, a posljednji treći put 1736. godine. Iste 1736. godine je po naređenju centralne vlade iz Istanbula izvršio opštu vojnu mobilizaciju u svom sandžaku, te sa mobiliziranim jedinicama iz drugih djelova Bosanskog ejaleta otišao na ruski front. U bici protiv ruske vojske kod Očakova (Ozije) 14. jula 1737. godine zajedno sa brojnim oficirima i vojnicima život je izgubio i Bećir-paša Čengić22. Na njegovo mjesto Porta je 1738. godine imenovala Murat-pašu Čengića. Posljednji član ove porodice koja je u XVIII stoljeću dala hercegovačkog sandžakbega bio je mlađi sin Bećir-paše, Džafer-paša. On je povjerenu dužnost obavljao 1755. godine.23

Iz naprijed navedenog se može vidjeti da su Čengići još u prvoj polovini XVIII stoljeća bili po službenoj dužnosti u glavnom gradu hercegovačkog sandžaka, te da je to vjerovatno i razlog njihovog stalnog naseljavanja u tašlićki (pljevaljski) kadiluk u drugoj polovini istog vijeka. Interesantan je i podatak da se Čengići naseljavaju u ovaj kraj upravo u vrijeme kada je druga starosjedilačka pljevaljska porodica Selmanovića bila u drugoj polovini XVIII stoljeća u punoj političkoj i materijalnoj moći. Koji su razlozi uticali na dolazak Čengića u pljevaljski kraj toga vremena iz dostupnih mi dokumenata ne mogu da dam precizniji odgovor. No, nesporna je činjenica da su članovi porodica Selmanovića i Čengića iz Tašlidže u XVIII stoljeću bili poznati, a često i prisutni na političkoj i vojnoj pozornici cijelog Bosanskog ejaleta, kao najisturenije osmanske pokrajine u njenom evropskom dijelu Carstva.

O drugim porodicama Pljevalja i njene okoline

Što se tiče podataka o drugim porodicama koje su u XVIII stoljeću bile naseljene u kasabi Tašlidži (Pljevlja), kao i istoimenom kadiluku, prostor i vrijeme mi ne dozvoljavaju da se nešto šire osvrnem na njih. Najbrojnije podatke imamo o bošnjačkim muslimanskim porodicama ovoga kraja iz jedne ćefileme (uzajamnog jamčenja) koja je nastala 1809. godine.24 Iako se podaci o njima navode u prvoj deceniji XIX, upravo nam korištena ćefilema najdirektnije govori koje su muslimanske porodice živjele u Pljevljima u prethodnom XVIII stoljeću.

Kada je riječ o pravoslavnim porodicama ovoga kraja, najpotpunije podake dao je Andrija Luburić pišući o drobnjačkom plemenu. 5 Upravo sam iz ovih izvora i naveo ih, svjestan da pored njih u to vrijeme na teritoriji tašličkog kadiluka bila je i drugih koje u ovom radu ne navodim. Međutim, u objavljenim knjigama dr Mustafa Memić26 je na osnovu podataka koje je dobio od Mustafe Pijalovića27 donio spisak svih porodica pljevaljskog kraja koje su na ovim prostorima živjele ne samo u osmanskom, nego i postosmanskom periodu. Kako će to biti druga tema moga rada na knjizi o stanovništvu pljevaljskog kraja, to ih u ovom radu ne navodim.

Da bih izbjegao ponavljanja ili preopširna objašnjenja, opredijelio sam se da abecednim redom navedem sve porodice koje su mi poznate da su živjele u Pljevljima i njegovom kadiluku tokom XVIII stoljeća. Uz neke sam dao samo kratka objašnjenja. Takođe sam u zagradi stavio godinu kada se po mojim istraživanjima ili podacima iz djela drugih autora prvi put navode. Kao što se vidi, najviše će ih biti iz spomenute ćefileme popisa pljevaljskih porodica iz 1809. godine.

Tokom XVIII stoljeća u Pljevljima (Tašlidži) i pljevaljskom kadiluku živjeli su Abazovići (1809). U zadnjim decenijama XVTTI i prvim godinama XIX stoljeća član ove porodice po imenu Derviš bio je u zvanju alemdara (bajraktara). Sljedeće porodice su: Abdulahefendići (1809), Agići (1809), Ajanovići (1809), Ahmedagići (1809), Arap (1809), Ara- mara (1809), Arnaut (1809), Avdiefendići (1809), Bavčići (navode se sredinom XVIII st.). Ime je dobila po mjestu stanovanja u selu Bavčići28. Zatim slijede porodice Bećiragići (1809), Bećirovići (1809), Behlo (1809), Bjedići (1809) , Bevabovići (1809), Bešlije (1809), Birča (1809), Birgal (1809), Biščevići (1809), Bojadžići (1809), Bojić (1809), Bosto (vić) (1809), Brašnić (1809), Bugarin (1809), Bulić (1^09), Bunak (1809), Cetinjanin (1809), Ćatić (1809), Ćehajić (1809), Ćopo (1809), Ćulah (ović) (1809), Čaušević (1747), Canković (1809), Čelebić (1809), Čengo (1809), Cengić (1777), Cibukčije (1809), Cizmo (1809), Cakar (1809), Cole (1809), Corbadžić (1809), Cutura (1809), Dalkrlič ili Dalkilis (teško za čitanje 1809), Deliahmetović (1809), Durutljanin (1809), Delić (1809), Drobljen (1809), Drnda (1738), Dundžerović (1809), Duraković (1809), Durmišević (1809), Đubela (1809), Đulovic (1809), Džaferbegović (1809), Daferefendić (1809), Džambas (1809), Džanković (1809), Džero (1809), Džeriz (1809), Džeso (1809), Džoraz (1809), Goto- vuša (1809), Gulšen (1756), Habib (1809), Harbić (1809), Hadžiiavdić (1809), Hadžić (1809), Hadžiomerović (17^0), Hadžović (1809), Hadži-hajdarević (1809), Hadžikadrović (1809), Hafo (1809), Halvać (1809), Hamdić (1809), Haznadarević (1809), Hodžić (1809), Horo (1809), Hot (1809), Hulusi (1809), Huseinović (1809), Ibrahimagić (1809), Iglica (1809), Jahić (1809), Jahjabegović (1809), Jahumić (1809), Jakić (oko 1770), Jamaković (1809), Jarac (1809), Jauković (oko 1740), Jazavac (1809), Jordamović (1809), Jovašević (1809), Kačar (1809), Kadribašić (1809), Kadrić (1809), Kalajdžija (1809), Kamber (1809), Karaibrahi- mović (1809), Katana (1809), Kazaz(ović) (1809), Kavaz (ović) (1809), Kerimović (1809), Kiridžić (1809), Knjažević (1809), Kodžo (1809), Karalić (1809), Kordić ili Korda (1809), Kostić (1809), Krtica (1809), Košto(vić), (1809), Kučuk (1809), Kujundžić (pripadnici i pravoslavne i islamske vjere 1640), Kulin (1809), Kulo (1809), Kupuzis (?) (1799), Kulović (1809), Kurdić (1809), Kurtović (1809), Laušević (1809), Leka (1809), Loša (1809), Lučić (1809), Mečka (1809), Mehmedbašić (1809), Merardin (1809), Misirlić (1809), Mitrović (u prvim godinama XVIIi stoljeća), Misirlije (1809), Musić (1809) , Muščić (1809), Nalović (1809), Namgalija (1809), Nikšićanin ili Nišić (1809), Novaković, , Novovar- ošanin (1809), Nuhanović (zadnja decenija XVIII stoljeća), Pajević (1809), Panjo (1809), Pelidija (1809), Pojatić (1809), Porobić (1809), Puzo (1809), Radovanović, Redžović (1809), Rončević (u korištenom dokumentu iz 1809. godine misli se na pripadnike islamske vjere), Ružić, Sačević (1809), Sadiković (1809), Sajićamac (1809), Samardžije (1809), Sarač (1809), Sarvan (1809), Seferović (1809), Selimbašić (1809), Selimpašić (1809), Selimović (1809), Selmanović (1703), Sijarčić (1805), Silendrke 1809), Sindžerović (1809), Slijepčević (1809), Smrka (1809), Sofić (1809), Spužanin (1809), Srbljanović (1788), Strunjaš (ogranak porodice Srbljanović), Sujić (1809), Sujoldžije (1809), Sudžuka (1809), Suruliz (1809), Tabaković (1809), Talović (1^09), Telaćević (1809), Temimović (1720), Tiro (1809), Tokmo (1809), Topalović, Tuco (1809), Turko(vić) (1809), Šabanija (1809), Šaćirović (1809), Šahinović (1809), Šehović (1809), Šero (1809), Šešanić (1809), Škapara (1809), Šolda (1809), Šule 1809), Vajzović (1809), Velić (1809), Velijagić (1809), Vlahovljak (1809), Vučinić (1750), Urlah (1809), Uzunović (1809), Užičanin (1809), Zarubice, Žetice ili Žetvice (?) (1809), Zlatarević (1809), Zuko(vić) (1809) i Žiga (1809).

Kada uporedimo navedene porodice Pljevalja i njegove okoline iz XVIII stoljeća sa porodicama koje i danas žive na teritoriji pljevaljske opštine, dolazimo do interesantnog saznanja. Naime, i pored brojnih migracija nastalih u raznim vremenima i povodima u većini i danas potomci tih familija žive na teritoriji pljevaljske opštine. Takođe se može primjetiti da navedena prezimena u najvećem broju slučajeva imaju slovensko porijeklo. To znači da se radi o autohtonom stanovništvu ovoga kraja.

Isto se odnosi i na mnoge porodice u kojima prezime asocira na osmansko-tursko porijeklo. No, za bolje poznavaoce to znači da su neke porodice dobi1e prezimena po zammanju njihovih predaka. To se može kazati za Ajanoviće, Bojadžiće, Ćatiće, Ćulahoviće, Čauseviće, Čizme, Čorbadžiće, Čuture, Halvaće, Haznadareviće, Kačare, Kalajdžije, Kavazoviće, Kiridžiće, Kujundžiće, Sarače, Sujoldžije, Tabakoviće i druge.

Jedan dio porodica iz navedenog spiska nosi prezime po porijeklu mjesta odak1e potiču, a najveći broj ih je vjerovatno po imenima rodo- nače1nika i zanimanja. Tako naprimjer Ajanovići su dobi1i prezime po svojim precima koji su obavljali ajansku sluzbu. U Bosanskom ejaletu u čijem se sastavu nalazio i pljeva1jski kadi1uk tokom višesto1jetne osmanske v1adavine, ajani su bi1i bogati i ug1edni 1judi. Oni su obavljali brojne poslove u administrativnoj i vojnoj službi. Međutim, najvažniji resor njihovog djelovanja bilo je razrezivanje i ubiranje poreza. Najčešće su bili posrednici između nižih i viših predstavnika osmanske uprave.29 Medutim, u pljeva1jskom kadiluku iz XVIII stoljeća bilo je porodica koje se nisu preziva1e Ajanovići, a obavljale su ajanske poslove. Jedna od takvih je i porodica Haznadarević. Njeni članovi su u navedenom periodu bili upravo poznati po obavljanju ajanske sluzbe. Jedan od njih bio je i ajan Alija. On se u osmanskom dokumentu iz 1780. godine spominje kao pljevaljski ajan.30 Koristeći povjerenu im službu, ajani su najveći dio poreza prebacivali na one koje nije imao neko jači da zaštiti. To se podjednako odnosilo i na muslimane i nemuslimane.31

Među porodicama pored kojih se ne navodi godina kada se prvi put u dokumentima ili literaturi spominju su i one koje nemaju datuma. Te porodice navedene su na osnovu usmenog narodnog predanja. Prema tome se nije mogla ni navesti godina njihovog spominjanja u dokumentima.

Takođe, iz navedenog spiska može se primijetiti da jedan dio starosjedilačkih pljevaljskih porodica pod istim prezimenom živi i u drugim sandžacima koji su bili u sastavu tadašnjeg Bosanskog ejaleta. Kako su Pljevlja od 1576. do 1833. godine bila službeno sjedište Hercegovačkog sandžaka, vjerovatno su u raznim vremenima i povodima pojedini članovi porodica iz drugih mjesta dolazili u Tašlidžu bilo kao službenici, zanatlije, trgovci ili drugim poslovima. Mnogi od njih su se trajno na- selili, a vremenom njihovi potomci su postali starosjedioci. Nije isključena ni mogućnost da su pojedinci u pljevaljski kraj dolazili ne samo zbog posla, nego i bježeći iz svog kraja zbog nekih prestupa ili osvete. Oni su u pljevaljskom kadiluku nalazili sigurnost i mir, te se trajno naseljavali. Svi ti pojedinci i njihove familije su vremenom gubili kontakt sa starim krajem, te su se počeli osjećati autohtonim stanovništvom.

Prema opisu austrijskog konzula iz Travnika, urbani dio Pljevalja ili Tašlidže – kako se ova kasaba službeno nazivala 1811. godine, imala je 3 000 ljudi islamske i 5 000 ljudi pravoslavne vjere.32 Do ovako osjetnog pada muslimanskog stanovništva u pljevaljskom kadiluku došlo je usljed brojnih ratova koje je osmanska država vodila sa susjednim zemljama. U njima su mobilizirani i sultanovi podanici sa teritorije Bosanskog ejaleta. Čak su u ovoj pograničnoj osmanskoj pokrajini na njenom tlu tokom XVIII stoljeća vođena tri rata (1714-1718; 1737-1739. i 1788-1791). U tim ratovima bilo je velikih ljudskih gubitaka. Isto tako je znatan dio ljudi, naročito u gradovima, umro usljed brojnih kuga.33 Sva ta dešavanja nisu ostala bez posljedica na pljevaljski kadiluk u kome je zbog bolesti ili gubitka života nestao u XVIII stoljeću veliki dio muslimanskog stanovništva. Kada se zna da u prvim godinama XIX stoljeća u ovom kraju nije bilo nekih većih promjena i raseljavanja, navedeni broj gradskog stanovništva u približnoj mjeri mogao se odnositi i na zadnje decenije XVIII stoljeća. U odnosu na druga mjesta Bosanskog ejaleta, Pljevlja su ubrajana među najveće gradove (kasabe) ove pokrajine. Kao sjedište hercegovačkih sandžakbegova u XVIII stoljeću su duže ili kraće vrijeme boravili hercegovački sandžakbezi. Prema arhivskoj građi i stručnoj literaturi u navedenom periodu kao hercegovački sandžakbezi bili su:

1.  Redžep-paša Šeić (1699-1703);

2.   Sulejman-paša Selmanović (1703);

3.   Sejfulah-paša Tešnjak (1703 );

4.  Durmiš-paša Cengić (1712);

5.  Bećir-paša Cengić (1 713 );

6.   Omer-paša Cengić (1716);

7.   Gazi Ahmed-paša Rustempašić (1727);

8.  Rustem-beg Rustempašić (1727);

9.  Bećir-paša Cengić Rotajac (1735-1736);

10.Murat-paša   Durmišpašić-Cengić (1736);

11.  Mehmed-paša Selmanović (1741);

12.  Džafer-paša Cengić (1755);

13.  Hajdar-beg (1762);

14.  Hasan-aga Jažić (1776);

15.  Smail-beg Selmanović (1779-1782);

16.  Mustafa-paša Selmanović (1785)

17.  Ebu Bekir-paša Džaferpašić (1799)

Vjerovatno je posljednji od navedenih hercegovačkih sandžakbegova koji su u XVllI stoljeću boravili u Pljevljima po službenoj dužnosti Ebu Bekir-paša Džaferpašić bio sin ili neki od potomaka Džafer-paše Čengića. Nije isključena ni mogućnost da se dio porodice Čengića baš u ovo vrijeme stalno naselio u pljevaljski kadiluk.

Od istaknutitijih ličnosti koje su živjele u pljevaljskom kraju, ne- sumnjivo spadaju i predstavnici sudske vlasti kadije (sudije) i naibi (zamjenik; pomoćnik). Od kadija koje su u XVIII stoljeću obavljali sudske poslove, do sada su su nam poznate kao kadije sljedeće ličnosti:

1.   Seid Ahmed (1709);

2.   Mustafa (1715);

3.   Mehmed Sadik (1725);

4.   Mustafa (1731);

5.   Ibrahim Nazif (1731);

6.   Abdullah (1734);

7.   Šejh Ibrahim (1750);

8.   Gulšeni Mehmed (1757) i

9.   Halil hadži Alija (1766)

Iz osmanskih dokumenata kao naibi u pljevaljskom kadiluku u nave- denom XVIII stoljeću do sada su poznati:

1.  Abdul Fetah (1707);

2.   Mehmed SeidMusić (1764);

3.   Ali hodža (1768) i

4.   AhmedNedžib (1785)

Dosadašnja arhivska građa među istaknutije ličnosti iz reda hrišćana u pljevaljskom kadiluku pominje kodžobašu (znamenit – prvak) Gavrila. On se u jednom osmanskom dokumentu iz 1742. godine spominje kao ugledna ličnost pljevaljskog kraja.34 No, za razliku od svjetovnih, duhovna lica iz ovoga vremena su brojnija. Iz do sada objavljenih osmanskih dokumenata o manastiru sv. Trojice navode se:

1.  pop Antonije, sin Pajin (1734), a od igumana:

2.   Nikola Bogičević (1776) i

3.   Antonije – arhimandrit (1790), te jeromonasi:

4.   Todor Trojičanin (1714) i

5.   Todor Bogičević (1776)

Najviše poznatih sveštenih lica koji se spominju kao kaluđeri su:

1.   Savatije, sin Milošev iz manastira Premćani (1705);

2.   Filotije iz manastira Dovolje (1716);

3.   Mojsil, sin Markov iz manastira sv. Trojice (1724);

4.   Mihailo, sin Mijuškov iz manastira sv. Trojice (1734);

5.   Antonije, sin Paje iz manastira Dovolje (1735);*

6.   Arsenije iz manastira sv. Trojice ( 1735 ) ;

7.  Mojsije iz manastira sv. Trojice (1735);

8.   Danilo iz manastira sv. Trojice (1737) i

9.   Milentije Trojičanin (1769)

Iz naprijed navedenog se vidi da su u odnosu na XVI i XVII stoljeće unutrašnje i vanjske okolnosti uticale da se do tada većinsko muslimansko stanovništvo koje je najvećim dijelom živjelo u gradu i na teritoriji pljevaljskog kadiluka usljed ratova i zaraznih bolesti (kuge) osjetno smanjilo tokom XVIII stoljeća, te da je po podacima iz 1811. godine postalo manjinsko. Do nove promjene dolazi u zadnjim decenijama XIX stoljeća. Tada sa prostora Bosne i Hercegovine dolazi veći dio muslimanskog stanovništva u Pljevlja i okolna sandžačka mjesta svih onih pojedinaca i porodica muslimanske vjere koji nisu htjeli živjeti pod vlašću Austro- Ugarske monarhije. Tako je ponovo u tašličkom (pljevaljskom) kadiluku do 1912. godine muslimansko stanovništvo bilo većinsko.

Rezime

Pljevlja ili kako su se pod osmanskom vlašću nazivala Tašlidžom bila su jedno od najvećih i najznačajnijih gradova Bosanskog ejaleta. Njegov značaj bio je tim veći što su u periodu od 1576. do 1833. godine bila i glavno sjedište hercegovačkig sandžaka. U tom periodu je i na ovim prostorima najveći dio domaćeg stanovništva prešao na islam. To nam potvrđuju i osmanski popisni defteri. Prvi koji konkretno govori o tome je popisni defter iz 1585. godine. Međutim, iako daleko od glavnih frontova brojni stanovnici ove kasabe, kao i drugih mjesta, tokom osmanskih ratova sa Mletačkom republikom, Austrijskom monarhijom i Ruskim carstvom (1714-1718; 1736-1739; 1768-1774. i 1787-1791) su učestvujući u brojnim ratovima daleko van rodnog kraja izgubili živote. Time dolazi do osjetnog smanjenja bošnjačkog sta- novništva na teritoriji tašličkog kadiluka. To nam potvrđuje i podatak iz 1811. godine.

No, bez obzira na sve izazove Tašlidža je tokom cijelog XVIII stoljeća i dalje bila jedno od najznačajnijih administrativno-upravnih i privrednih centara Bosanskog ejaleta kao najisturenije pokrajine evropskog dijela Osmanskog carstva. Upravo iz ovog grada Visoka porta, kao i brojni bosanski namjesnici su iz ove kasabe na veoma značajna mjesta imenovali ličnosti iz porodica Selmanovića i Čengića. Neki od njih su održavali vrlo bliske odnose i sa vlastima Dubrovačke republike. Zahvaljujući svemu tome, ne samo po veličini grada, nego i po pojedincima za Tašlidžu (Pljevlja) su znali i interesovali se mnogi iz susjednih zemalja.

U samom radu doneseni su osnovni podaci najistaknutijih pljevaljskih porodica iz XVIII stoljeća, te pojedinih lokalnih ličnosti koje se navode u brojnim dokumentima. Time upotpunjujemo svoja dosadašnja saznanja o Pljevljima i pljevaljskom kraju iz jednog izuzetno značajnog perioda njene prošlosti.

1    Akademija nauka Bosne i Hercegovine (dalje: ANU BiH), Opširan popis Hercegovačkog sandžaka, br. 44/II od strane 197. Navedeni defter preveo je dr Ahmed S. Aličić, naučni savjetnik Orijentalnog instituta iz Sarajeva. (dalje: A.S. Aličić, Opširan popis)
2    Ibidem, 197
3    Bogumil Hrabak, Kužne radnje u Bosni i Hercegovini 1463-1800, Istorijski zbornik, god. II, br. 2, Banjaluka 1981, 27/28
4    Dr Radovan Samardžić, Beograd i Srbija u spisima francuskih savremenika XV-XVII vijeka, Beograd 1961, 173 (dalje: R. Samardžić, Beograd i Srbija)
5    Halil Inaldžik, Osmansko carstvo,klasično doba 1300-1600, Beograd 2003, 9.
6    Brojna arhivska građa koja govori o Bošnjacima kao narodu pod ovim imenom se nalazi u Arhivu Predsjedništva vlade u Istanbulu (Bašbakanlik aršivi), Državnom arhivu u Dubrovniku, u arhivima Bosne i Hercegovine. Ko su i šta su Boš- njaci pogledati rad akademika Vase Čubrilovića: Poreklo muslimanskog plemstva u Bosni i Hercegovini, Odabrani istorijski radovi, Beograd 1983.
7    Milan Vasić, Gradovi pod turskom vlašću, u knjizi Istorija Crne Gore od početkaXVIdo krajaXVIIIvijeka, Titograd 1975. godine, 551 (dalje: M. Vasić, Gradovi)
8   Ibidem, 527
9   Ibidem, 538 , 548
10     Husnija Kamberović, Begovski zemljišni posjedi u Bosni i Hercegovini 1878-1918. godine, Sarajevo 2003. godine, 72 (dalje: H. Kamberović, Begovski zemljišni posjedi)
11    Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU) u Beogradu, Zaostavština Jovana N. Tomića, red. br. 941, sign. 8711/VI, a/20, izvještaj, Split 29. decembra 1703. godine (dalje: Tomićeva zaostavština)
12    Andrija Luburić, Drobnjaci, pleme u Hercegovini, poreklo, prošlost i etnička uloga u našem narodu, Beograd 1930, 25 (da1je: A. Luburić, Drobnjaci)
13   ANU BiH, Muhimme defterleri (dalje: M d.) 9915/87-2, koncem muharrema 1138. (oko 8. oktabra 1726. gadine)
* preračunata u tadašnje akče pa važećem kursu to je iznasilo 227 558 akči. To je predstavljalo veliko bogatstvo za tadašnje vrijeme
14    Ibidem ,Maliye defterleri ( dalje: Mal. d. I) , inv. Br. 114a , 2969/ 51 – 1, 2. zil hidždžeta 1141 ( 30. juni 1728 . godine f.r.
15    Državni arhiv u Dubrovniku (dalje: DAD), Prijepisi 18-186 b 1, serija XXVII, podserija 4, sv. 1, dok. 14, 9. maj 1741. godine
16    Dr Safvet-beg Bašagić, Znameniti Hrvati, Bošnjaci i Hercegovci u Turskoj carevini, Zagreb MCMXXXI, Izvanredno izdanje Matice hrvatske za godinu 1931, 47 (dalje: S. Basagić, Znameniti)
17   Ibidem, 56
18   ANUBiH, Š.d. VI, inv. Br. 85/ III, red. br. 708 VI 1567/1 1212/1797. f.r.
19    S. Bašagić, Znameniti, 70
20   H. Kamberović, Begovski zemljišni posjedi, 289
21    Hamdija Kreševljaković, Čengići, prilog izučavanju feudalnih porodica u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 1950, 10 (dalje: H. Kreševljaković, Čengići)
22    Enes Pelidija, Banjalučki boj iz 1737. – uzroci i posljedice, Sarajevo 2003, 215 (dalje: E. Pelidija, Banjalučki boj )
23    H. Kreševljaković, Čengići, 17-20
24    Zavičajni muzej u Pljevljima, inv. br. 24/21, dokument je pisan 15. avgusta 1809. (3. redžepa 1224.). Ovom prilikom se zahvaljujem cijenjenoj koleginici Despi Kosorić koja mi je u vrijeme kada je obavljala funkciju direktora Zavičajnog muzeja ustupila ovaj dokument.
25    A. Luburić, Drobnjaci, na više strana u navedenoj knjizi
26    Dr. Mustafa Memić, Bošnjaci-Muslimani Sandžaka i Crne Gore, Sarajevo 1996.  godine, 360-363
27    Mustafa Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, Sarajevo
1997.  godine, 150-153
29    Avdo Sućeska, Ajani, prilog izučavanju lokalne vlasti u našim zemljama za vrijeme Turaka, Naučno društvo SR Bosne i Hercegovine, Dje1a, knj. XXII, Odje1jenje istorijsko – fi1o1oških nauka, knj. 14,22/3 (da1je: A. Sućeska, Ajani)
30    ANUBiH, Š. d. Inv. Br. 85/II, red. br. dok. 38 161 1 1194/1780. f.r.
31    A. Sućeska, Ajani, 191
32     Hamdija Kreševljaković – Hamdija Kapidžić, Sudsko-administrativna podjela Bosne i Hercegovine početkom XIXX stoljeća, Istorijsko-pravni zbomik, Sarajevo 1950, 259
33         E. Pelidija, Banjalučki boj, 83
34         M. Vasić, Gradovi, 547

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 27, 2013 in Uncategorized

 

Oznake: , , , ,

Ilija Vuković: Pregled istorije Pljevaljskog kraja

PLJEVALJSKI KRAJ DO TURSKE OKUPACIJE

Arheološki nalazi pokazuju tragove jedne daleke praistorijske civilizacije na pljevaljskom području. Savremena istorijska nauka smatra da je privredna komunikacija koja je povezivala Podunavlje s dubrovačkim područjem, preko Polimlja, Pljevalja, Nikšića i Cavtata, bila jedan od pravaca kojim su se u periodu oko 2.000 godina p. n. e. grupacije naroda s istoka pomjerale ka Jadranu, indoevropejizirajući ova područja, sa čime se dovodi u vezu i nastanak Ilira.Ostaci nadgrobnih humki (tumula), karakterističnih za način sahranjivanja u praistorijskom periodu zapadnog Balkana, česti su i u okolini Pljevalja. Naročito su poznati nekropola u Gotovuši, koja potiče iz gvozdenog doba, i praistorijski nalazi u Kalušićima.

Ima indicija da je pljevaljsko područje bilo centar ilirskog plemena Pirusta, koje je u III vijeku p. n. e. zajedno s ostalim ilirskim plemenima, ulazilo u sastav velikog plemenskog saveza, poznatog pod imenom „Ilirska država“. Ova država postiže svoj vrhunac za vrijeme kraljice Teute, koja, u nezadrživoj najezdi, dopire na jug do Krfa. Zabrinuti zbog ilirske ekspanzije, Rimljani se već tada miješaju u makedonsko- ilirske sukobe, da bi krajem I vijeka p. n. e. kovačno osvojili ilirske krajeve, poslije ozbiljnog otpora koji su im naročito pružili Pirusti.

Prodiranje Rimljana u ove krajeve bilo je uslovljeno osim vojnih i ekonomskim razlozima. Osvojena područja su raspolagala značajnim rudnim bogatstvima i poljoprivrednim proizvodima. Rimljani intenzivnije počinju iskorišćavati rudna bogatstva ovih krajeva od II vijeka p. n. e. Postoje indicije da je još u to doba vršena eksploatacija olovno-cinkane rude u Brskovu i Šupljoj stijeni i gvozdene rude u Kozici. Pri tom su se, izgleda, Rimljani koristili Pirustima koji su bili vrsni rudari.

Postojeća arhivska građa, sačuvani istorijski spomenici i drugi izvori pokazuju da su Pljevlja veoma staro naselje. Ostaci naselja i druge arheološke iskopine, naročito one iz Komina, govore da je u doba Rimljana ovdje bio rimski municipijum čije je ime počinjalo slovom S.

Na ovom području, i pored sistematske rimske kolonizacije, dugo se održalo starosjedilačko ilirsko stanovništvo. Plodnije zemljište su zauzeli Rimljani, a planinsko Iliri, koji su pretežno bili nomadi. Ostaci građevina, nadgrobni spomenici, stari putevi i dr. govore da je u to vrijeme naseljenost bila velika.

Sloveni počinju naseljavati ove krajeve u VI i VII vijeku. Tu su zatekli „Romeje gospodare i Ilire starosjedioce“. Sloveni su, kao jača i kompaktnija masa, potisnuli Rimljane iz plodnijih predjela, dok su se Iliri sa svojim stadima povukli u šume i planine. Nastavljajući život sličan onome kakav su imali u staroj postojbini, Sloveni su formirali župe kojima su upravljali župani. Tako se pominje župa koja je obuhvatala područje s obje strane Tare od Prošćenja do Ograđenice i od Dobrilovine do Tepaca sa sjedištem u Prenćanima.

Mjesto Breznica (Pljevlja) s manastirom Vrhobreznicom pominje se prvi put 822. godine a češće poslije 1200. godine. Za vrijeme cara Uroša pljevaljski kraj je pripadao humskom knezu Vojislavu Vojinoviću, jednom od najmoćnijih feudalaca srpske feudalne države, koja se nazivala Raška po gradu Rasu, kod Novog Pazara. Od 1368. do 1373. godine pljevaljski kraj je bio pod upravom. Nikole Altomanovića. Poslije toga bosanski kralj Tvrtko je prisajedinio ove krajeve svojoj državi, u čijem sastavu su ostali do početka XV vijeka. Od tada do 1435. godine pljevaljskim krajem je upravljao Sandalj Hranić, a od 1435. godine vojvoda herceg Stefan.

PAD PLJEVALJSKOG KRAJA POD TURKE

Prema ljetopisu Manastira Svete trojice, Turci su u bici na rijeci Breznici, koja protiče kroz Pljevlja, 1. septembra 1462. godine, razbili vojsku hercega Stefana, osvojili današnja Pljevlja i više drugih hercegovačkih mjesta. Oni su ih držali godinu dana dok ih nije Herceg Stefan povratio. Ali su Turci u ljeto 1465. godine konačno osvojili Pljevlja s okolinom.

U srednjem vijeku današnja Pljevlja su se zvala Breznica. Današnje se ime javlja u XV vijeku, a tursko ime Taslidža u XVI vijeku.

Pljevlja su i prije turskih osvajanja bila značajna sao- braćajna raskrsnica. Kroz njih je vodio put iz Dubrovnika za Niš, Skoplje i Carigrad, i put „Via Drina“ iz Trebinja, Bi- leće, Gacka i Foče uz rijeku Ćehotinu do Pljevalja. Pored toga, kroz Pljevlja je prolazio i drum iz Trebinja, Nikšića i Tare ka Limu. Takođe je išao put od Kotora preko Grahova, Onogošta (Nikšića) i Drobnjaka u Pljevlja. Razgranate saobraćajne veze, rudna bogatstva, zemljoradnička i stočna proizvod- nja su učinili Pljevlja poznatim i razvijenim mjestom. Trgovačke veze Pljevalja s Dubrovnikom su bile veoma razvijene i čvrste. Pljevaljski trgovci su prodavali poljoprivredne pro- izvode, a zanatske prerađevine od srebra čak su direktno izvozili u Italiju. Pljevaljski trgovci isticali su se kao značajni posrednici između srpskih i dubrovačkih trgovaca. Za vrijeme hercega Stefana Pljevlja su bila i važno rudarsko naselje.

Pod turskom vlašću Pljevlja nijesu stagnirala u privrednom pogledu uglavnom sve do XVIII vijeka. Ona su bila i dalje značajno saobraćajno raskršće. Kroz njih je prolazio put koji ih je povezivao s Makedonijom i Bosnom. Pljevaljski trgovci su izvozili velike količine žita, voska, sirove svile, žive i drugih proizvoda. Krajem XV vijeka u Pljevljima su i Jevreji zajedno s pljevaljskim trgovcima, preko Dubrovnika, izvozili proizvode iz ovoga kraja i u italijanske gradove. To svjedoči da je u to vrijeme bio znatno razvijen privredni život u ovom kraju. Pljevlja su bila sjedište hercegovačkog sandžak-bega od 1580. do 1833. godine, -kada on (crelazi u Mastar. U tom pariodu Pljevlja — odnosno Taslidža, kako su ih Turci nazvali — poslije Mostara su bila najveći grad u Hercegovini.

Privredni život od XVIII vijeka sve više stagnira, da bi kasnije, uslijed feudalnih odnosa i nacionalnog ropstva, sve više i više zamirao. Mnogobrojni zapisi, sačuvani najviše u manastirima, ubjedljivo svjedoče da je turski osvajač sistematski i surovo ugnjetavao i eksploatisao Srbe. Tako u jednom zapisu Manastira Svete trojice iz 1476. godine Muhamed II je nazvan „zločestivi, zlonaravni i nesiti“, a sultan Bajazit II u zapisu od 1504. godine kao „varvarski car“. Godine 1537. zapi- sano je, između ostalog, da je „te godine cijelim otomanskim carstvom vladao sultan Sulejman. I velika nas nužda od njih bijaše jer smo imali imanja i sve nam oduzimahu, jedni pridolažahu, a drugi su odlazili i sve što smo sakupili uzimahu …“ Požari, glad, teške zime, bolesti i slične nevolje su pogor- šavale ionako veoma teško stanje izazvano neprekidnim var- varskim terorom i velikim nametima turskih vlasti u periodu njihove vladavine. Srbi su u takvoj situaciji imali samo dva moguća izbora: ili da prime islam ili, što je bilo najčešće, da napuštaju svoja ognjišta. Prema naučnim istraživanjima Srbi su u pljevaljskom kraju veoma rijetko primali islam uprkos svim nevoljama i varvarskim metodama kojima su bili izloženi od Turaka. Bili su primjer odanosti svome imenu i svojoj vjeri, „čemu nije bio uzrok samo vjerski fanatizam i slijepa predanost crkvenim propisima“. Tanasije Pejatović, poznati prosvjetni i naučni radnik, koji se bavio naučnoistraživačkim radom o prošlosti Pljevalja, ističe da narodu ovoga područja „nije toliko bilo stalo do molitve koliko do zbora i zajedničkog sastanka koje su obavljali oko crkava i manastira prilikom većih praznika“. Veliki broj manastira i crkvi nalazio se u okolini Pljevalja. Oni su igrali značajnu ulogu u okupljanju srpskog naroda u borbi za očuvanje i jačanje narodnog individualiteta, njegovih tradicija i slobodarske misli. Pored vjerske funkcije, oni su, kao i ranije, bili jedine prosvjetne ustanove Srba.

Kao i u drugim osvojenim zemljama, Turci su postepeno nametnuli svoj turski feudalni sistem, prilagodivši ga zatečenim feudalnim odnosima. Turci su osvojenu zemlju obrazovali u spahiluke, dajući ih na uživanje zasluženim carevim vojnicima. Spahiluci koje su uživale spahije zvali su se zijameti i timari. Zemljište nije bilo njihovo, ali su im seljaci koji su zemlju obrađivali morali plaćati desetak od proizvoda s imanja. Među spahijama bilo je i pojedinih Srba, koji su bili srpska vlastela a stupali su u tursku službu da bi sačuvali svoje feudalne posjede. Ali su takvi slučajevi bili rijetki izuzeci, jer su spahije bili Turci i oni Srbi koji su primili islam, a bili su porijeklom iz raznih krajeva Turskog Carstva. Takvi feudalni odnosi vladali su sve do 1839. godine. Tada je ukinut spahijski sistem. Mjesto spahija feudalnim posjedima su upravljali age i begovi. Zemljište je postalo njihova svojina, na koje su dobili tapije i kojim su raspolagali po svojoj volji. Od tada se desetina plaćala carskoj kasi, dok se agama i begovima morala davati trećina ili četvrtina od proizvoda koje čifčije proizvode na njihovoj zemlji. Dužnosti čifčija prema agi bile su da mu daju četvrtinu ili trećinu žita, polovinu ili trećinu sijena, da obavezno uzimaju agi ovce na kesim, volove na izor, i to jeftinije nego ostalima, da bez naknade rade na zemlji koju aga nije ustupao čifčijama. Čifčije su bile dužne da dolaze agi na mobe kad ih god pozove. Veoma malo aga i begova je živjelo na selu, jer su pretežno živjeli u Pljevljima, dok su na svoja imanja izlazili samo na ljetovanje.

Takvi odnosi neminovno su izazivali sve oštrije sukobe između aga i čifčija. Oni su uslovljavali sve jvče buđenje oslobodilačke misli i težnje za ekonomskim i nacionalnim oslobođenjem od Turaka. O teškom položaju čifčija stoji i ovo u zapisu manastira Dovolje: „Oh, bože moj blagi, velike žalosti od hrišćanskog naroda što mu je veliki zulum utužio od strane carske! Ko ima konje i volove od njih mu koristi nema; carska vojska sve podavi i sve kažu da će car platiti i ništa ne plaća, na sirotinju dosta muke i teškoća te ne može više da živi“. Tako su Srbi, s izuzetkom malog broja bogatih knezova i spahija, bili u izvanredno teškom položaju u svakom pogledu. Zbog toga se sve do druge polovine XIX vijeka, sem rijetkih pojedinaca koji su primali islam, srpsko stanovništvo pljevaljskog područja neprekidno iseljavalo u druge krajeve naše zemlje a najviše u Srbiju. Dok su se jedni iseljavali, dotle su „drugi s juga gonjeni teškim zulumom i većim nevoljama pristizali u ovaj kraj“. Ali ni oni nijesu ostali duže u ovom kraju. Tako je proces neprekidnog doseljavanja i iseljavanja srpskog stanovništva trajao čitava tri vijeka. Na migraciju stanovništva veliki uticaj su imali ustanci i pobune srpskog naroda protiv Turaka.

OSLOBODILAČKI POKRET

Nezadovoljstvo naroda protiv Turaka izražavalo se hajdučijom, bunama i ustancima, koji su u XIX v. i ustanci  bili sve češći i masovniji. Zato Tanasije Pejatović u svom djelu „Polimlje i Prekotarje“ ističe „da planine potarske i polimske nikad nijesu bile bez hajduka i uskoka“. Putopisci su i u XVI vijeku zabilježili da su hajduci bili opasni ne samo za Turke već i za putnike.

Hajdučke čete predvodili su Mićo i Jovan Gluščević iz Kamene gore, Marinko Leovac iz Krća, Ristan Šarac iz Mataruga, pop Josif Popović iz Babina, Ninko Koldžija iz Krnjače i drugi. Oni su napadali tursku vojsku i one Muslimane koji su se isticali u terorisanju Srba. Naporedo s tim, Srbi iz pljevaljskog kraja stalno su pomagali i podržavali Crnu Goru i Srbiju u borbama protiv Turaka. Oni su kao dobrovoljci učestvovali u oružanim borbama protiv Turaka koje su vođene na teritoriji Crne Gore i Srbije. Naročito značajan doprinos su dali, pod komandom velikog junaka Mića Gluščevića, u boju protiv Turaka u Šarancima 1862. godine. U njemu Mićo Gluščević je poginuo. On je bio komandant svih snaga koje su učestvovale u ovom boju protiv Turaka.

Prvi srpski ustanak 1804. godine značajno je uticao na dalje buđenje nacionalne misli u ovom kraju. Zbog oružanih borbi koje su Srbi poveli protiv Turaka u ovom kraju paša Selmanović, nesiguran u svoje snage, tražio je 1805. godine pomoć od travničkog vezira. Tada su ustanici ovog kraja prodrli do sela Vrbe i ubili 20 turskih vojnika. Paša Selmanović se, uz pomoć vojske travničkog vezira, tada svirepo obračunavao sa Srbima koji su pomagali ustanike. Tom prilikom veliki dio stanovništva pobjegao je ispred turskog terora. Čitava sela ostala su pusta.

Učešće Srba pljevaljskog kraja je bilo masovno i u ustanku protiv Turaka 1875. godine. U organizovanju ovog ustanka istakli su se arhimandrit Svete trojice i obnovitelj manastira Dovolje Pahomije, Mitar Robović, trgovac iz Pljevalja, Petar Marić iz Vijenca, pop Novak Starčević iz Ograđevice, Filip Vojinović iz Višnjice, sveštenici Popović i Janjušević iz Vabina i hajduci Ninko Koldžija iz Krnjače i Mile Komari- ca iz Bučja. Ustanak poznat pod imenom „Babinska buna“, počeo je u Babinama, gdje je spaljen turski han i rastjerana turska posada na Jabuci. Istog dana pljevaljski ustanici, jačine jedne čete, pod komandom Petra Marića, spalili su turski han na Trlici, dok su ubrzo zatim ustanici, s Mitrom Robovićem na čelu, napali turske posade u Gotovuši i Boljanićima. Takođe su spaljene zaptijske stanice (turske kasarne) u Bobovu i Gli- baćima. Ustanak se krajem avgusta 1875. godine proširio na či- tav pljevaljski kraj. U to vrijeme iz Srbije su stigli s oko 800 dobrovoljaca Marinko Leovac i pop Lješević. Među ustanicima je bilo i Muslimana koji su kao čifčije bili eksplo- atisani od aga i begova. Zatim su, u periodu avgust—oktobar pljevaljski ustanici vodili žestoke borbe protiv turske vojske u Kakmužama, Bobovu, Prenćanima. Da bi se održao, turski garnizon u Pljevljima tražio je od Porte vojnu pomoć, koja mu je stigla krajem oktobra 1875. godine. Tako su jake turske snage preko Boljanića, Meljaka i Bobova, pod komandom Salih-bega, i od Pljevalja ka Prenćanima i Tari pod komandom Faud-paše, vodile žestoke borbe protiv pljevaljskih ustanika, u kojima su poginule četovođe Filip Vojinović i Milovan Stanković zajedno s 14 ustanika u Višnjici. Ustanici iz Meljaka, Bobova i Ograđenice povlačili su se prema Prenćanima i Tari. Naj- žešći boj vođen je na Tari kod Prenćana, gdje je poginulo 35 ustanika. Turci su u krvi i plamenu ugušili ovaj ustanak. Srpski domovi su popaljeni i opljačkani, a stanovništvo se masovno iselilo u Srbiju (Užice, Valjevo, Šabac) i u Crnu Goru. Zbog toga „visoravan između Pljevaljskog polja i doline limske bila je gotovo pusta, a kuće popaljene i sa zemljom sravnjene“. Veći dio ustanika priključuje se srpskoj i crno- gorskoj vojsci i učestvuje u ratu koji su Srbija i Crna Gora vodile protiv Turske 1876—1878. godine.

Ratujući kao dobrovoljci ustanici iz ovog kraja istakli su se u borbama protiv Turaka na Javoru, u Novoj Varoši, Pribojskoj Banji, Sjenici, Prošćenju i Prenćanima. Zbog toga je vlada Srbije odlikovala četovođe i komandante bataljona Marinka Leovca i Vuka Jolovića Takovskim krstom i medaljom za hrabrost.

Pljevlja pod Austro-ugarskom i Turskom vlašću

Austro-Ugarska Monarhija je na Berlinskom austrougarskom kongresu 1878. godine dobila mandat od velikih sila da okupira Bosnu, Hercegovinu i Sandžak. Na osnovu 25. člana Berlinskog ugovora Austro-Ugarska je dobila pravo da drži svoje garnizone u Pljevljima, Priboju, Prijepolju i Bijelom Polju, a Turskoj je ostavljeno pravo da, pored upravne vlasti, drži i 5.000 vojnika u Sandžaku. Austro-ugarska vojska je okupirala Pljevlja 10. septembra 1879. godine. I Srbi i Muslimani bili su nezadovoljni s takvom okupacijom Pljevalja. Oni su pokušavali da spriječe austrougarski prodor u Sandžaku. U tome se isticao i muftija Mehmed Nuredin Šemsikadić, ali je on ubrzo, na intervenciju bečke vlade i po nalogu Porte napustio aktivnost protiv Austrije.

Srbi nijesu podnosili ni tursku ni austrougarsku tuđinsku i okupatorsku vlast, koja je konzervirala begovske i aginske feudalne društvene odnose i gušila nacionalnooslobodilački i socijalni pokret srpskog stanovništva u ovom kao i u ostalim krajevima naše zemlje. O tome govori i brojno učešće dobrovoljaca iz pljevaljskog kraja u hercegovačkom ustanku 1882. godine protiv Austro-Ugarske. Crna Gora i Srbija su bile rezervisane prema ovom ustanku, jer nijesu željele da se prerano sukobljavaju s Austro-Ugarskom. Turske vlasti u Pljevljima sarađivale su s austro-ugarskom vojskom u borbi protiv ustanika iako su Muslimani u Hercegovini zajedno sa Srbima učestvovali u ustanku protiv Austro-Ugarske. Turska vojska i civilna vlast u Pljevljima preduzimale su preventivne mjere radi održavanja reda u pljevaljskom kraju. Austrijski general Kukulh izvještavajući iz Pljevalja svoju pretpostavljenu ko- mandu, povoljno je ocijenio aktivnost pljevaljskog Sulejman Haki-paše u borbi protiv ustanika. Ustanak u Hercegovini naišao je na velike simpatije i podršku srpskog stanovništva u pljevaljskom kraju. Kada je, 2. juna 1882. godine, kapetan Ivanović sa grupom dobrovoljaca iz Srbije stigao u Ograđenicu s namjerom da se poveže s hercegovačkim ustanicima, njemu se odmah pridružilo oko 170 ustanika iz pljevaljskog kraja s Markom Tanjevićem, Novicom Tošićem, Jovanom Karovićem, Spasojem Vojinovićem i drugima. Tada su pljevaljski ustanici i Ivanovićeva grupa počeli borbe protiv austrougarske vojske u Čelebiću. Oni su težili da se povežu s hercegovačkim ustanicima. Zabrinuta zbog borbi ustanika iz ovoga kraja, Austro-Ugarska je odmah preduzela mjere da bi razbila i uništila ustaničke snage. Tako su 16. jula 1882. godine 2.000 austro-ugarskih i 1000 turskih vojnika preduzeli napad protiv ustanika, koje su 17. jula razbili u Ograđenici.

Dvostruka okupacija Pljevalja stalno je pogoršavala ionako teško ekonomsko i političko stanje srpskog naroda u pljevaljskom kraju. Uslijed toga dolazilo je do masovnih iseljavanja u periodu od 1881. do 1889. godine. O tome govore i izvještaji austro-ugarskih vlasti iz Pljevalja bečkoj vladi. Trgovina s Dubrovnikom koja se više od tri vijeka intenzivno razvijala, prekinuta je austrougarskom okupacijom Bosne i Hercegovine i Sandžaka. Granica između Turske i Austro-Ugarske je postavljena na Metaljci. Dolaskom austrougarskog garnizona, Pljevlja su bila pretvorena u vojnički logor dvije velike zavojevačke carevine. I Turska i Austro-Ugarska svim sredstvima su na- stojale da zadrže stečene pozicije u ovom kraju. One su podizale kasarne i druge vojne objekte za svoje garnizone. Austro- Ugarska je izgrađivala moderne vojne i privatne zgrade. Tako su Pljevlja od 1880. do 1908. godine dobijala izgled srednjoevropske varoši. Ona su 1908. godine imala, prema turskom popisu, oko 14.000 stanovnika.

Poslije aneksije Bosne i Hercegopine 1908. godine Austro-Ugarska je povukla svoje garnizone iz Sandžaka. Iako je povukla i svoj garnizon iz Pljevalja, ona je i dalje na granici prema Pljevljima držala jake snage i stalno ubacivala svoje agente u cilju izazivanja nemira i raspirivanja nacionalne i vjerske mržnje između Srba i Muslimana, stavljajući na taj način do znanja Turskoj, Srbiji i Crnoj Gori da se nije odrekla Sandžaka i svojih zavojevačkih planova na Balkanu.

Nezadovoljstvo Srba naročito se povećalo kad su Turci uveli i porez na krupnu stoku i druge dažbine. Srbi su odbili da plaćaju porez i druge dažbine i bili su spremni za oružani ustanak protiv Turaka. Međutim, Crna Gora i Srbija nijesu podržale takvu orijentaciju naroda, već su, pod parolom da je „austrougarski jaram gvozden, a turski drven“, savjetovale Sr“- bima da se ne dižu na ustanak, jer su se bojale da će ga zloupotrijebiti Austro-Ugarska na taj način što će, pod izgovorom da uspostavi red u Sandžaku, ponovo okupirati ovu oblast. Tako je i izaslanik srpske vlade prota Milan Đurić dolazio u Pljevlja i u kući poznatog trgovca i nacionalnog radnika Sava Damjanovića održavao sastanke s istaknutim nosiocima srpske nacionalne misli u Pljevljima: Todorom Rosićem, Đenom i Vojom Đenisijevićem, Jakšom i Vasilijem Popovićem, Perom Janićijevićem, Mihailom Bajićem, Nikolom Pejatovi- ćem, Savom Vukojičićem, Dimitrijem Šiljkom i drugima, sa- vjetujući im da se u to vrijeme ne dižu na ustanak protiv Turaka. Slično je savjetovao i kralj Nikola kad je u Cetinju primio Tanaska Damjanovića i Boža Minića iz Kosanice, govoreći im da je „turski jaram drven, a austrijski i drven i gvozden“, i da se ne dižu na ustanak dok Srbija i Crna Gora ne povedu rat protiv Turaka. Čak je i ruski konzul tada dolazio u posjetu Sulejman-paši u Pljevlja i radio na smirivanju naroda. Zbog takvih savjeta Crne Gore i Srbije nije tada došlo do oružanog ustanka protiv Turaka u pljevaljskom kraju. Austrijanci su tada upućivali pozive Srbima iz Boljanića i Krća da dođu na Metaljku „da se potpisuju u njinu državu i da kažu da vole njihovog vladaoca“, i obećali im „ako tako učine da im neće uzimati danak i vojnike za sedam godina“.

Pljevlja u mladoturskoj revoluciji

Mladoturska revolucija 1908. godine imala je podršku Srba i većine Muslimana u pljevaljskom kraju. Srbi su očekivali da će mladoturska revolucija stvoriti uslove za ukidanje turskih feudalnih odnosa i konačno nacionalno oslobođenje od turskog ropstva. Muslimani su se tada podijelili na one koji su takođe podržavali mladotursku revoluciju i na one koji su i dalje bili za održavanje dotadašnjih reakcionarnih društvenih i političkih odnosa. Srbi su osnovali Srpsku demokratsku ligu u Pljevljima, čiji su predstavnici Ilija Samardžić i Jovan Milinković učestvovali na sastanku Srpske lige u Sjenici 18. oktobra 1908. godine.

Turci su zbog sve većeg otpora naroda pokušali da razoružaju Srbe i one Muslimane koji nijesu bili u turskoj upravi. Srbi su se protivili da predaju oružje, koje su najviše imali seljaci u Bobovu, Ograđenici, Vaškovu, Prenćanima, Kosanici i drugim selima. Zbog toga su Turci vršili česte pretrese u Vaškovu, Prenćanima, Bobovu, Kosanici i drugim selima. Takve mjere izazvale su otpor i bježanje stanovnika s ovog po- dručja u Crnu Goru. Zbog stalnog otpora i nezadovoljstva Srba, turske vlasti su ponovo naoružale jedan dio Muslimana, koje su podstrekavale na pljačku i terorisanje Srba, kako u Pljevljima tako i u selima. Austro-Ugarska je, preko svojih agenata, uticala na turski bašibozuk da stalno vrši nasilja nad Srbima, kako bi što više zavadili Srbe i Muslimane. U tome se naročito isticao nosilac austrougarske i antisrpske politike paša Mehmed Bajrović u Pljevljima. O teroru turskih vlasti i bašibozuka u to vrijeme učitelj Joksimović iz Glisnice piše: „Turci su pravi kurjaci i ne mogu sada da vide nigdje Srbina pa ma kojeg položaja bio. Osobito su vlasti počele da vrše tiranstva i da podbadaju ostale Turke (Muslimane — crimjedba J. V.) crotiv Srba. U samaj varoši nije bilo slobodno ni po danu proći, a čim noć uhvati svi se Srbi pozatvaraju i ne smiju da se pomole na prozor kad ih izazivaju i psuju. U selima je još gore. Sada je počeo asker da vrši nasilja i da tuče seljake”. Uprkos tome, dio Muslimana iz pljevaljskog kraja je izražavao nezadovoljstvo protiv turskog terora nad Srbima. U tome se isticao Omer Bajrović u Pljevljima. O njegovom radu je pisao Mihailo Kurtović, učitelj u Prenćanima, marta 1909. godine: „Ne mogu da vam ovom prilikom ne pohvalim držanje .mladog Omer-bega Bajrovića, koji iako sinovac od zloglasnog Mehmed-paše Bajrovića i radi i ophodi se kao pravi Srbin“.

Mladoturci su takođe svim sredstvima nastojali da uguše oslobodilačke težnje Srba. Zato su pod udar njihove politike prvo bile škole, jer su predstavljale najjača žarišta nacio- nalnoslobodilačke misli. Turske vlasti su naredile učiteljima da im podnose diplome na potvrdu. Ali su učitelji, pod uticajem Srbije i Crne Gore, koje su ih izdržavale, odbili da ovjere diplome kod turskih vlasti. Zbog toga su Turci u maju 1910. godine izdali naredbu da se sve srpske škole zatvore. Umjesto toga oni su obećavali da će u nekim selima otvoriti škole u kojima će raditi učitelji koje će oni postavljati i plaćati. Međutim, turske vlasti nijesu mogle naći nijednog učitelja koji bi pristao da ga one postavljaju i plaćaju iako su nudili veće plate.

Mladoturci su uveli još jednu obavezu koja je teško pogađala Srbe. Do tada Srbi nijesu bili obavezni da služe tursku vojsku. u graničnim selima prema Crnoj Gori otpočeo je u septembru 1909. godine popis Srba koji su bili sposobni za vojsku. Taj popis je izazvao veliko ogorčenje kod srpskog stanovništva. Zbog toga je dobar dio Srba emigrirao u Crnu Goru ili se odmetnuo u hajduke.

Kulturno-prosvjetne prilike

Turci su prekinuli kulturnu i prosvjetnu aktivnost u srpskoj srednjovjekovnoj državi, kojoj je pripadao i pljevaljski kraj. U tim teškim i mukotrpnim vremenima pod turskom vlašću, o kojima svjedoče i ljetopisci naših manastira, sve je više zamirala svaka kulturno-prosvjetna aktivnost. Jedino su manastiri predstavljali uporišta i žarišta za prosvjećivanje naroda i u ovom kraju, pored oslobodilačke misije koju su vršili do konačnog oslobođenja naroda od Turaka. Pri njima su se nalazile škole, pretežno vjerskog karaktera. Nastava je bila na veoma niskom stepenu. Đaci su učili i radili na manastirskim imanjima. Za vrijeme zimskih dana, pri slaboj svjetlosti svijeće ili žiška, učili su da čitaju i pišu iz časopisa ili psaltira, ili iz rukopisne knjige. Zato su đaci postizali slab uspjeh. I pored toga što su ostajali pri manastirskim školama pet-šest godina, jedva su sricali slova i bili su gotovo nepismeni. Razumljivo, manastiri su nastojali da takve đake što duže zadrže kako bi imali za što duže vrijeme besplatnu radnu snagu. Pored ovih škola, s vremena na vrijeme, naročito u XIX vijeku, bilo je putujućih učitelja koji bi sakupljali djecu u privatnim kućama i učili ih da čitaju, pišu i da znaju narodne pjesme i molitve. Takav jedan učitelj pominje se na Kričku u Kosanici 1790. godine.

U periodu širenja i snaženja Otomanske imperije turske vlasti nijesu ništa preduzimale na kulturno-prosvjetnom polju, ne samo kod Srba već i kod Muslimana. Da bi učvrstili pozicije u osvojenim zemljama, Turci su srpsko stanovništvo koje je primalo islam vezivali vjerskim fanatizmom i zaostalošću. Svjetovnih škola na ovom području nije bilo sve do početka XIX vijeka. Za školovanje muslimanske djece Turci su osnovali mejtefe, većinom u džamijama, u kojima se na arapskom jeziku uče molitve i pojedine riječi iz Korana. Oni su otvarali i medrese u kojima su se spremali hodže i činovnici. Takvo stanje je bilo sve do početka XIX vijeka. Tada dolazi do izvjesnih promjena u sistemu školovanja. Organizovane su idadije, ruždije, mektebi i sultanije. Nastava se izvodi na turskom, a učio se i arapski jezik. Pored vjerske nastave, učenici su izučavali geografiju, istoriju, matematiku i francuski jezik. U ovim školama imali su pravo upisa samo Muslimani. Uspjeh u školama je bio minimalan. Pošto se nastava izvodila na turskom jeziku to je veoma mali broj, skoro neznatan, razumio ono što se uči. Pored „sibijan mekteba“, čisto vjerskih škola, kojih je samo u Pljevljima bilo 1874. godine 12 s 489 učenika, osnivaju se u Pljevljima dvije osnovne škole, tzv. idadije. Na- stava je trajala četiri godine a školovala su se samo musli- manska muška djeca. Takvih škola bilo je i u nekim selima. Sredinom druge polovine XIX vijeka osnovana je tzv. ruždija (niža gimnazija) u kojoj su takođe učili samo Muslimani.

Zakonom od 1867. godine dato je pravo i Srbima da mogu otvarati škole, ali pod uslovom da ih sami izdržavaju. S otvaranjem ovih škola išlo je dosta teško. I pored svih smetnji Srbi su i ranije otvarali škole za svoju djecu. Tako je prva srpska narodna osnovna škola otvorena 1851. godine u Pljevljima na inicijativu crkveno-školske opštine u Pljevljima. U njoj su prvi učitelji bili Zaharije Bojadžija, Jovan Rajović i Mihailo Novaković. Srbi su izdržavali školu uz pomoć Manastira Svete trojice. Kako je školu bilo dosta teško izdržavati, građani su se još 1859. godine obratili za pomoć srpskoj vladi u Beogradu. Na ovu molbu Ministarstvo prosvjete Srbije poslalo je 13. marta 1859. godine, preko trgovca Pera Bogićevića iz Pljevalja, knjige ,,u cilju da se pomogne jednorodnoj braći Srbima u Turskoj“. Tada je poslato 190 komada knjiga. Srpska vlada je poslala 1866. godine knjiga u vrijednosti od 18 hiljada groša. U jesen 1867. godine podignuta je i školska zgrada da bi 1868. godine bila gotova i useljena. I za tu zgradu Srbija je poslala kao pomoć 50 dukata. Tada je bilo oko 150 učenika i dva učitelja.

Na zauzimanje Srba i crkveno-školske opštine, u Pljevljima je u jesen 1901. godine otvorena Pljevaljska gimnazija, u koju se upisalo 66 učenika, među kojima i 16 učenica. Prvi direktor Gimnazije je bio Tanasije Pejatović iz Pljevalja, poznati nacionalni borac, naučni radnik i docent Filozofskog fakulteta u Beogradu, koji je istraživao prošlost ovoga kraja. Nastava je bila kao i u drugim srpskim gimnazijama. Pri Gimnaziji je postojala i Djevojačka radnička škola. Na selima je radilo 13 osnovnih škola: u Meljaku (počela da radi 21. I 1897), Prenćanima (1. IX 1897) Ilinom Brdu (krajem 1897), Otilovićima (1899), Ograđenici (januara 1905). Te, 1905. godine otvorena je škola u Bobovu, 1906. godine u Hoćevini, Kovaču, Kosanici i Boljanićima, 1907. u Obardama, a 1909. u Glisnici, zatim 1911. godine u Kakmužima i Krćama. Crna Gora je izdržavala škole u Bobovu, Ograđenici, Glisnici, Boljanićima, Prenća- nima i Kosanici, a sve ostale je izdržavala Srbija. Škole su radile po nastavnom planu i programu koji su važili u Srbiji ili u Crnoj Gori.

Prosvjetni radnici u ovim školama su bili istaknuti borci i nosioci ideje za oslobođeše svopa na|roda. Učenici Pljevaljske gimnazije, vaspitavani u slobodarskom duhu, povezivali su se s intelektualnom omladinom u Srbiji i Crnoj Gori i drugim jugoslovenskim zemljama. Na Kongresu srednjoškolaca u Dubrovniku 1907. godine učestvovali su i učenici Pljevaljske gimnazije.

Kulturno-istorijsko nasljeđe u pljevaljskom kraju predstavlja značajnu vrijednost. Sačuvani spomenici kulture govore da se ovdje razvijalo umjetničko stvaralaštvo koje je svojim kvalitetima i raznovrsnošću dostizalo visok nivo. Književnost, arhitektura i umjetnost (dekoracija knjiga, veziljska umjetnost, obrada metala itd.) usavršavani su i dalje razvijani nekoliko vjekova. U Manastiru Svetoj trojici radila je poznata slikarsko-ikonografska škola iz XVI vijeka sa slikarom Raičevićem. Naročito veliko kulturno bogatstvo predstavljaju štampane knjige iz naših najstarijih štamparija, rukopisne knjige pisane na pergamentu, fermani i buruntije pisani na turskom jeziku, freske na zidovima manastira i crkava i razni predmeti izrađeni od zlata i srebra.

Kulturno-prosvjetnom aktivnošću se isticalo Srpsko pjevačko društvo „Bratstvo“, osnovano 1889. godine u Pljevljima. Značajan rad ovoga društva sastojao se i u podizanju nacionalne svijesti i borbenog duha naroda u Pljevljima kao i okolini. Aktivnost društva često je zbog toga onemogućavana od turskih vlasti. NJegov rad je bila zabranila i Carigradska patrijaršija. Ali je ono ponovo osnovano 1. decembra 1891. godine. Tada je imalo 28 aktivnih i pomažućih članova, pa se za tri godine ovaj broj povećao na 79 članova. Turci su 1894. godine zabranili rad „Bratstvu“, zbog toga je ovo društvo obnovljeno i 1897. godine, pa je ponovo počelo radom 1906. godine. Turskim vlastima su stalno pristizale optužbe da se u društvu pjevaju nacionalne pjesme, zbog čega je, kao što se vidi, njegov rad bio onemogućavan više puta. „Bratstvo“ je imalo i svoju biblioteku koja je, pored manastirske, nastavničke i đačke knjižnice, predstavljala za to vrijeme značajnu kulturno-prosvjetnu ustanovu.

Za vrijeme turske vlasti je bilo zabranjeno čitanje bilo kakve štampe, a naročito srpske i crnogorske. Pljevljaci-intelektualci, koji su se školovali u Beogradu, braća Risto i Tanasije Pejatović i književnik Stevan Samardžić su izdavali list pod nazivom „Veliki narodni tipar šaljivostoki i ilustrovani narodni listić za uzdanicu Srbinovu“, a kasnije „Tipar“ — list za šalu i zabavu“, koji su ilegalno slali u Pljevlja. Ovaj list je izlazio povremeno i sa ograničenim brojem strana, a pisan je rukom, s vrlo uspjelim ilustracijama.

Risto Pejatović je bio istaknuti vajar i slikar čiji su radovi dobili visoko priznanje u inostranstvu.

Oslobođenje od Turaka

 Uoči balkanskog rata, pored ekonomskih i drugih teškoća, velikih dažbina, terora i nasilja turskih vlasti, nemir u politička raspoloženja su unosili i izukrštani interesi Srbije i Crne Gore. Za sve ovo vrijeme ovaj kraj, kao i čitav Sandžak, bio je poprište stalnih političkih borbi ovih država za svoje interese.

Mnogobrojni dokumenti govore o angažovanju Srbije i Crne Gore u ovim krajevima, koje je često prelazilo u netrpeljivost i podozrenje između njihovih vladajućih krugova. Crna Gora svoj uticaj je širila uglavnom preko učitelja u školama koje je ona izdržavala (Ograđenica, Bobovo, Kosanica, Prenćani, Glisnica) i uticajnih ljudi iz pograničnih krajeva prema Crnoj Gori, a Srbija preko nastavnika Pljevaljske gimnazije i učitelja škola koje je ona finansirala (Meljak, Obarde, Ilino Brdo i Otilovići), kao i uticajnijih srpskih trgovaca i članova crkveno-školske opštine u Pljevljima.

Oslobodilački pokret se sve snažnije razvijao. Narod je težio da se oslobodi od turske tuđinske vlasti, da sruši aginske i begovske feudalne društvene odnose, i da, kao ravnopravan u svemu, uđe u sastav jedne od svojih nacionalnih država: Srbije ili Crne Gore. Ustanici u Vaškovu su u septembru 1912. ubili 25 askera i jednog podoficira, pretrpjevši gubitke od jednog poginulog i jednog ranjenog.

Kad je Crna Gora, 8. oktobra 1912. godine, objavila rat Turskoj, u Žabljaku je pod oružjem bilo 300 dobrovoljaca iz pljevaljskog kraja. Od njih je formiran Dobrovoljački bataljon, koji je s Jezero-šaranskim bataljonom crnogorske vojske ušao u sastav Prekotarskog odreda pod komandom Mašana Božovića.

U Pljevljima su se nalazila dva bataljona 60. puka 20. nizamske divizije turske regularne vojske, jedan bataljon redifa rezervne vojske, veći broj bašibozuka (dobrovoljci poznati po zvjerstvima i pljački) i jedna baterija topova. Duž Tare Turci su bili podigli niz karaula (kasarni), od kojih su bile najjače Izjalovica u Vaškovu, Orašac, Šejtan-kula, Rahman-kula kod Prenćana, Štrobina na Štrobini kod Selca, Kričak u Kosanici i po jedna u Ograđenici i Bobovu, u kojima je bilo oko 400 askera (žandarma).

Prekotarski odred je noću 9. oktobra prešao Taru kod Prenćana i Đurđević Tare, pa je, poslije oštrih borbi koje su vođene, a naročito na Crnom vrhu u Kosanici, zauzeo sve karaule i do 23. oktobra, zajedno s novih 600 dobrovoljaca (ustanika) iz Pljevaljskog kraja, oslobodio teritoriju između Tare i Ćehotine. Ali on nije nastavio nastupanje za Pljevlja, jer mu je kralj Nikola, još 12. oktobra, naredio da nipošto ne preduzima napad prema Pljevljima, već da se zadrži u Krupicama radi obezbjeđenja operacija crnogorske vojske prema Bijelom Polju. U međuvremenu je, 27. oktobra, Javorska brigada srpske vojske, pod komandom pukovnika Milivoja Anđelkovića, stigla na Jabuku, gdje ju je dočekala delegacija iz Pljevalja, obavijestivši je da je turska vojska odstupila iz Pljevalja za Bosnu i zatraživši da srpska vojska uđe u Pljevlja. Brigada je u toku noći 27/28. oktobra nastavila pokret za Pljevlja. Sjutradan je, 28. oktobra 1912. godine, Javorska brigada s pljevalj- skim dobrovoljačkim i ustaničkim jedinicama i Jezero-šaranskim bataljonom oslobodila Pljevlja. Tada je privremena granica između Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore postavljena na Ćehotini. Po završetku drugog balkanskog rata 1913. godine, pljevaljski kraj je pripao Kraljevini Crnoj Gori.

Oslobođenje od Turaka je zateklo narod u pljevaljskom kraju u velikom siromaštvu i zaostalosti. Nekada značajno rudarsko i zanatsko naselje Turci su pretvorili u zaostalu kasabu. Pljevlja su imala 1912. godine od Srba: trgovaca 10, zanatlija 34, handžija 54; a od Muslimana: trgovaca 50, bakala 150, handžija 6, pekara 30 i nekoliko obućara, sajdžija, krojača i drugih zanatlija. Poslije oslobođenja od Turaka broj i nacionalni sastav stanovnika u Pljevljima stalno se mijenjao: dok su 1910. godine imala 16.000, 1913. godine su imala samo 7.470 stanovnika; od toga: 1.700 Srba i 5.770 Muslimana.

Sela su bila veoma siromašna. Mali je broj Srba imao zemlju, jer su većinom radili kao čifčije na zemlji koja je pripadala agama i begovima. Čifčije su se stalno seljakale, zbog raznih razloga, od jednog do drugog age, ili iz jednog u drugo selo. Zato sela nijesu predstavljala čvrste cjeline. Po selima je bilo nekoliko zanatlija kojima je zanat bio sporedno zanimanje. Po oslobođenju Pljevalja okružni načelnik Jovanović, koga je postavila vlada Srbije, u izvještaju svojoj vladi je pisao 1912. godine da kožarski zanat u Pljevljima ima uslova da se usavrši i razvije, pa je predlagao fabričku preradu koža za izvoz; i da se u Pljevljima osnuje fabrika prediva, jer je smatrao da je pljevaljska okolina može snabdijevati dovoljnim količinama vune. On je dalje navodio da u Pljevljima od 1889. godine postoji jedna pivara kao privatno preduzeće Šećerovića i kompanije, koja je godišnje proizvodila 200 hektolitara piva. Opisujući stanje na selu Jovanović je isticao potrebu za što bržim rješavanjem agrarnog pitanja, napominjući da „sela ovde ne postoje ni kao agrarne ni kao ekonomske, te ni kao društvene celine“. Sela su bila mala, s raštrkanim kućama. Kuće su većinom bile sagrađene od brvana ili od ćerpiča. Jovanović je dalje isticao da je domaća proizvodnja gotovo nikakva, da platno i tkanine za odijelo, poljski domaći alat i druge seljačke potrebe izrađuju sami seljaci, i to samo toliko koliko je potrebno za njihovu domaću upotrebu i da je seljak tako siromašan da nema šta da iznese na pijacu sem sira, kajmaka, masla, drva i sijena. Na kraju ovog svog izvje- štaja Jovanović je, ističući da je seosko stanovništvo ovoga kraja vrlo siromašno, naglašavao: „Ako se i nađe koji od bogatijih seljaka njegovo je sve bogatstvo u živOme malu, a novaca ima samo toliko koliko mu je potrebno da podmiri ono što je carsko“. A 1913. godine je, u svom izvještaju opisao prilike u ovom kraju ovako: „Agrarno pitanje je jedno složeno pitanje, a rešavanje njegovo biće vrlo mučno. Ovo pitanje moraće se rešavati, jer bi ovi feudalni agrarni odnosi bili anahronizam u Srbiji. Oni dejstvuju direktno antikulturno. Dok god se rad opterećuje trećinom, četvrtinom, desetinom, seljak neće raditi racionalno i intenzivnije. Tek kada mu se optereti zemljište, a ne rad on će osjetiti potrebu intenzivnije privrede. Ne treba zaboraviti da problem ima i svoju političku stranu. Age su u velikoj većini Muslimani, a čifčije skoro sve Srbi. Ovakvo ili onakvo rešavanje silno će uticati na raspoloženje i jednih i drugih. Nerešavanje agrarnih odnosa bili bi još gore u političkom pogledu. Agrarni odnosi, bili bi permanentan povod mržnji aga i čifčija i zlovolji protiv vlasti, koje nikad ne bi mogle ugoditi ni jednima ni drugima. Agrarno stanje kakvo je danas, prema svemu izloženom, od velike je smetnje napretku seljaka, jer ubija kod njega svaku inicijativu za veći rad. Ono najzad štetno utiče i na kulturno i materijalno napredovanje aga i begova, čitluk sahibija, njegovog podmlatka, oslanjajući se na prihode sa čitluka, oni se kulturno ne raz- vijaju već se često odaju neradu i besposličenju, pa onda pijanstvu i rasipanju. Pa ipak, ako se agrarno pitanje mora uskoro da postavlja na drugu zdraviju osnovu, ipak velim da je za rešenje problema potrebno što više neprenagljenosti, mnogo studija i temeljitog poznavanja života naroda ovoga kraja“.

I poslije oslobođenja od Turaka agrarno pitanje u pljevaljskom kraju je ostalo neriješeno. Crnogorska vlada nije bila spremna, niti je imala namjeru da radikalnije pristupi rješavanju agrarnog pitanja i da time ukine aginske i begovske feudalne odnose. Jedino je učinjeno to da je sud postao nadležan da rješava odnose između aga i čifčija. Kako su regulisani agrarni odnosi u Crnoj Gori za ove krajeve najbolje se vidi iz uputstva Ministarstva unutrašnjih djela Kraljevine Crne Gore Oblasnoj upravi u Peći, u kome stoji:

„1. Kad čivčija neuredno obrađuje aginsku zemlju, kao i kad ne daje uredno četvrtinu, aga treba da se tuži sudu i ovaj treba da riješi da li će aga moći da otpusti čivčije ili ne.

2.  Kad čivčija svojevoljno napusti aginu zemlju bilo da se kud preseli, a još prije ako se odmetne u kačake, aga ima potpuno pravo raspolaganja zemljom, ali se ovaj akt napuštanja zemlje u oba slučaja ima konstatovati nadležnom upravnom vlašću — opštinskom i kapetanskom.

3. Age ni u kom slučaju ne smiju povisiti rendu preko četvrtine već se renda ima plaćati kao i u tursko doba, dok bi se ovo pitanje uopšte regulisalo“.

U balkanskim ratovima, a donekle i za vrijeme Kraljevine Crne Gore došlo je do masovnijeg iseljavanja Muslimana iz Pljevalja. To se vidi i iz izvještaja direktora gimnazije u Pljevljima Blaža Popovića, upućenog kralju Nikoli 12. decembra 1913. godine, u kome stoji: „Stanovništva je u ovoj varoši oko 8.000 duša, mada kuća ima i za još toliki broj. Kažu da je ranije bilo u ovoj varoši oko 14.000 duša te da su se vremenom raselili. Jedna je trećina kuća praznih u kojima niko ne stanuje. Mahom su prazne sve ljepše i uglednije kuće, koje su skoro napuštene. Ima dvospratnih kuća sa 10—15 odjeljenja, koje se mogu izdati pod kiriju za 25—50 perpera mjesečno i to pod uslovom da ih vlasnik opravi. Ima i takvih vlasnika kuća, koji bi besplatno kuću dali nekome, samo da mu je čuva i održava’. U istom izvještaju ističe se da je „narod, pak, masom siromašan paćenik, a sve, kako imanje tako i novac, u rukama je begova i trgovaca, koji su mahom iz ničega dolazili do velikih kapitala“. Pri određivanju državnih dažbina, is- tiče dalje Popović, trebalo bi ovo dobro imati u vidu, da ne puca svaka muka po sirotinji, nego po kapitalistima“. O ovom savjetu direktora Pljevaljske gimnazije Popovića crnogorska vlada nije vodila računa. Naprotiv, njene vlasti određivale su državne dažbine po turskim zakonima kakvi su se zatekli, a agrarni odnosi ostali su, s neznatnim izmjenama, kao što su bili za vrijeme Turske. Kralj Nikola i njegova vlada tražili su podršku svojoj politici upravo u begovima i bogatim plje- valjskim trgovcima, pa su se zato i oslanjali na njih. O tome govori i sastav delegacije iz Pljevalja koja je 1914. godine išla u Cetinje kralju Nikoli. U toj delegaciji bilo je 12 Muslimana i 12 Srba. Na čelu Srba bio je bogati trgovac Lazar Šećerović, a na čelu Muslimana veleposjednik Mehmed-paša Bajrović.

Dugogodišnja turska vlast nagomilala je negativno nasljeđe u odnose između Srba i Muslimana, koje je ostavilo du- bok jaz i teške posljedice. Poslije oslobođenja od Turaka, na veliko nepovjerenje između Srba, Crnogoraca i Muslimana je uticalo više faktora: naslijeđene vjerske i druge suprotnosti iz perioda turske i austrougarske vladavine kao i obostrano šovinističko sljepilo pojedinih Crnogoraca, Srba i Muslimana; težnja naroda da se što prije riješi agrarno pitanje. Age i begovi, koji i dalje imaju veliki uticaj na zaostalo musli- mansko stanovništvo, stalno su raspirivali mržnju Musli- mana prema Srbima i Crnogorcima. Orijentacija aga i begova sastojala se u stalnoj borbi protiv Srbije i Crne Gore s osloncem na Austro-Ugarsku. Najveći protagonista takve orijentacije bio je veleposjednik Mehmed-paša Bajrović, koji je za vrijeme austrougarske okupacije Crne Gore u prvom svjetskom ratu bio jedan od tvoraca austrijskih koncentracionih logora i glavni vinovnik pri internaciji Srba i Crnogoraca u te logore. Nasuprot tome Omer Bajrović i drugi rodoljubivi Muslimani uvijek su se zalagali za slogu i prijateljstvo Srba i Muslimana.

Vojne i građanske vlasti Kraljevine Crne Gore bile su bezrazložno nepovjerljive prema cjelokupnom stanovništvu pljevaljskog kraja. Zato stanovnici pljevaljskog područja nijesu dobili ni sva politička, ni građanska prava. Oni nijesu mogli birati ni predsjednike opština, ni poslanike. Za vrijeme izbora poslanika za crnogorsku narodnu skupštinu 1913. godine stanovnici pljevaljskog kraja nijesu imali pravo glasa.

PLJEVALJSKI SREZ U PRVOM SVJETSKOM RATU

Poslije balkanskih ratova na teritoriji pljevaljskog sreza, koji je pripao Crnoj Gori, formirani su Pljevaljski divizijski okrug i Pljevaljska brigada, jačine 3.000 vojnika. U sastav ove brigade su ušli: Prenćanski (prenćansko-kosanički), Bo- bovski (bobovsko-meljački), Pljevaljsko-poljski, Kamenogorski i Boljanićki bataljon. Bez potrebne vojničke obuke, vojničkog odijela, obuće, savremenog naoružanja, bez obučenog starješinskog kadra Pljevaljska brigada je avgusta 1914. godine stupila u rat protiv austrougarske vojske, koja je izvršila agresivan napad na Srbiju i Crnu Goru. Austrougarski 16. korpus je 19. avgusta osvojio Pljevlja, a sjutradan Jabuku. Ali je, zbog poraza austrougarske vojske u cerskoj bici, već 23. avgusta obustavio ofanzivu u Sandžaku i odmah se prebacio na front prema Srbiji. Poslije toga Pljevaljska brigada je oslobodila Pljevlja, pa je u sastavu crnogorske vojske, od 25. avgusta do 25. oktobra 1914. godine, učestvovala u ofanzivi crnogorske vojske u jugoistočnoj Bosni prema Rogatici i Sarajevu. U to vrijeme ona je vodila borbe kod Čelebića, Foče, Goražda, Kalinovika, Gla- sinca i na Romaniji. Ona je uspješno izvršavala zadatke. Pretrpjela je vrlo teške gubitke u boju na Glasincu (18—20. oktobra) i u borbi na Markovom brdu (21. oktobra 1914. godine). Poslije ovih borbi ona se, krajem oktobra, povukla na desnu stranu Drine, gdje je stabilizovan front do 22. oktobra 1915. godine. Tada je branila pravac Goražde—Čajniče.

Godine 1915. od Pljevaljske brigade i novih vojnika iz pljevaljskog sreza obrazovane su dvije pljevaljske brigade: Pljevaljska brigada (od dotadašnjeg Prenćanskog i Bobovskog bataljona) i Sandžačka brigada (od dotadašnjih Pljevaljsko-poljskog, Kamenogorskog i Boljanićkog bataljona). U sastavu Pljevaljske brigade je bio i Uskočki a zatim Jezerošaranski bataljon. Novi napad auostrougarske vojske na Crnu Goru počeo je 22. oktobra 1915. godine, pa je do 16. novembra Sandžačka brigada, u sastavu crnogorske Sandžačke vojske, vodila teške borbe protiv austro-ugarske vojske kod Višegrada, Dobruna, Bijelih brda, Čajetine i na Zlatiboru; a Pljevaljska brigada je branila pravac Goražde—Čajniče. Poslije toga obje ove pljevaljske brigade su vodile teške borbe protiv znatno nadmoćnijih austrougarskih trupa na Kovaču, Čemernu, Babinama, Mihajlovici i Pliješu. Pošto je 62. austrougarska divizija 2. decembra 1915. godine, osvojila Pljevlja (u kojima je ostalo svega 3.000 stanovnika, dok su se ostali povukli u Crnu Goru), pljevaljske brigade su nastavile borbe na Kraljevcima, Vezičnici, Odžaku, Kruševu, Matarugama i Korijenu, gdje je 10. decembra Sandžačka brigada pretrpjela gubitke od 50 mrtvih i 70 ranjenih vojnika i starješina. Zatim su vodile borbe u Kosanici i Glibaćima, do 17. decembra, kad su se, po naređenju crnogorske Vrhovne komande, povukle na lijevu stranu Tare i držale položaje od Dobrilovine do Šćepan-Polja.

Za uspješne borbe kralj Nikola je, vrhovni komandant crnogorske vojske, pohvalio pljevaljske brigade i izrazio divljenje „hrabrosti i požrtvovanosti“ koju su pokazale „prema otadžbini i narodu“, pa im je zato izrazio „njegovu kraljevsku blagodarnost“. U isto vrijeme, da bi odao posebno priznanje Pljevaljskoj i Sandžačkoj brigadi, serdar Janko Vu- kotić je jedan jedini engleski orden, koji je dobio za crnogorsku Sandžačku vojsku, dodijelio Vukoti Peruničiću, brigadnom barjaktaru Pljevaljske brigade. U toku decembra 1915. godine završeno je povlačenje glavnih snaga srpske vojske preko Crne Gore na albansko primorje. Poslije toga Pljevaljska i Sandžačka brigada su i dalje držale iste položaje na lijevoj obali Tare. Za vrijeme boja na Mojkovcu 6. i 7. januara 1916. godine, u kome je 1. divizija crnogorske Sandžačke vojske izvojevala značajnu pobjedu nad austrougarskom vojskom, obje pljevaljske brigade vodile su borbu u dolini Tare i spriječile 62. austrougarskoj diviziji da prodre preko Tare. Ukupna jačina obje pljevaljske brigade, u čijem je sastavu bio i Jezersko-šaranski bataljon, iznosila je tada 4.000 vojnika s 8 topova i 11 mitraljeza. One su do 18. januara 1916. godine držale svoj odbrambeni front na Tari. Zatim je otpočelo njihovo povlačenje prema Podgorici. Ali su one u toku ovog pokreta, kao i ostale snage crnogorske vojske 21. januara 1916. dobile naređenje od crnogorske Vrhovne komande da crnogorska vojska više ne postoji i da se njeni vojnici i starješine raziđu svojim kućama. Zato je tada crno- gorska vojska prestala da postoji u prvom svjetskom ratu. Shod- no tome i obje pljevaljske brigade iako su one, po ocjeni crno- gorske Vrhovne komande, pakazale visake maralne, patriotske i borbene kvalitete, jer su uspješno izvršile sve zadatke u toku 1914, 1915. i januara 1916. godine. Poslije toga njihovo ljudstvo je internirano u zloglasne austrougarske zarobljeničke logore dnevnog krvavog terora austrougarskog okupatora u toku čitave okupacije. O tome svjedoče i sjećanja Františeka Rosivala, Čeha, koji je, kao austrijski sreski zapovjednik, bio za vrijeme okupacije u Pljevljima. On piše: ,,Ratnim vojničkim prelazima taj kraj (pljevaljski) je podnosio sve moguće ratne brutalnosti. Na dnevnom redu je bilo uništavanje zgrada, bašta, pustošenje polja, inače ubogih, rekvizicija hrane i živine, svuda nesigurnost i beda vladala je u svakoj kući. Na stotine internira- nih Srba, učitelja, popova odvučeno je u koncentracione logore u Baldogasonu i Nedžideru u Mađarskoj … Transporti interniranih Srba morali su vrlo često po nekoliko sati pješačiti pod zaštitom vojničkih i žandarmerijskih bajoneta najbližoj željezničkoj  stanici. Koliko je tih očajnika jednostavno pobijeno to niko nikada neće doznati. U to vrijeme bila je dovoljna ma kakva prijava nekoga pa da ga snađe sudbina ni najmanje zavidna. Najglavnije institucije su bili vojni sudovi, sve je zavisilo od zapovjednika i duha suda… Najgori je bio žandarmerijski kapetan Rajter koji je bio prve godine zapovjednik žandarmerije. On nosi na duši sve političke procese i sve internacije. Duševnim vođom muslimana i opasni neprijatelj Srba bio je kapetan Klapštok (takozvani Turkeša), re- ferent pasoškog odjeljenja Okružne komande. Od Mađara naj- opasniji je kapetan Nađ, koji nije birao sredstva protiv Srba. Godine 1917. bila je u Sandžaku takva beda da su ljudi jeli po selima soljenu skuvanu travu i hleb su pekli od samljevene kukuruzovine i kore. Ucjenjivanja, silovanja itd. bilo je na dnevnom redu …“.

U to vrijeme imanja su uglavnom bila zapuštena, jer ih nije imao ko da obrađuje. Carovali su glad i nemaština, policijski teror i nasilja. Odnosi između Srba i Muslimana sve više su se zaoštravali, što je bila posljedica okupatorske politike. Otpor naroda ovoga kraja stalno je rastao, da bi već pred kraj okupapije 1918. godine dostigao svoj vrhunac odmetanjem u komite. Početkom 1918. godine u svim dijelovima pljevaljskog sreza bilo je komita. Oni su ubijali oficire i vojnike austrougarske vojske.

Austrougarski okupator konačno je napustio Pljevlja 15. oktobra 1918. godine. Od povlačenja austrougarske vojske do 27. oktobra 1918. godine vlast u Pljevljima su držale grupe pljačkaša i nasilnika koje su terorisale cio narod u pljevaljskom srezu. Zbog toga je prvi predsjednik pljevaljske opštine Savo Vukojičić pobjegao iz Pljevalja u Prijepolje, gdje je tražio pomoć srpske vojske. Zato su jedinice srpske vojske uspostavile red i mir u Pljevljima 27. oktobra 1918. godine. Tada je održana i prva sjednica Opštinskog odbora. U zapisniku s druge sjednice ovog odbora, koja je održana 30. oktobra 1918. godine, govori se upravo o „onim teškim prilikama kada su pljačkaši

vladali u varoši, i kada je prvi predsjednik opštine Savo Vukojičić mnogo puta ponižavan, zatvaran, a jedared mu je čuveni zlikovac Petar Dakić zaprijetio da će ga ubiti“. Zato je on pobjegao u Prijepolje i tražio srpsku vojsku da uspostavi red u Pljevljima, što je ona i učinila.

PLJEVALJSKI SREZ U KRALJEVINI JUGOSLAVIJI

Privredni razvitak

Pljevaljski kraj je bio prvo podijeljen na dva sreza: pljevaljski i boljanićki, u sastavu užičke županije; a 1929. godine, novom podjelom na banovine, obrazovan je samo pljevaljski srez u sastavu zetske banovine. Srez je 31. marta 1921. godine imao 22.662 stanovnika; od toga 17.306 Srba i Crnogoraca i 9.356 Muslimana. Grad Pljevlja je imao 6.356 stanovnika: 2.425 Srba i Crnogoraca i 3.933 Muslimana. Poslije balkanskih ratova i prvog svjetskog rata u srezu se smanjivao broj Muslimana. Dio njih se iselio u Bosnu i Tursku. To se nastavljalo i za vrijeme Kraljevine Jugoslavije. Srez je 1931. godine imao 33.196 stanovnika, od toga 9.187 Muslimana. Te godine u Pljevljima je živjelo 3.190 Muslimana i 2.710 Srba i Crnogoraca.

Od industrijskih preduzeća, u srezu su do 1941. godine postojali opštinska električna centrala, tri privatne pilane i rudnik uglja. Rudnik je u početku bio vlasništvo pljevaljske opštine. Proizvodnja je dostizala najviše 2.000 tona uglja. Braća Vojo i Bogdan Nenadić protivzakonito su prisvojili rudnik  26. avgusta 1926. godine. Građani su se protivili predaji rudnika uglja privatnim licima. Održali su više sastanaka na kojima su protestvovali. A sa jednog je upućena i protestna rezolucija u kojoj stoji „da se zamoli kraljevska vlada i svi mjerodavni faktori:

1.   da prisile Opštinu pljevaljsku da nastavi spor sa Nenadićem oko prava na ugalj, te da se dokaže da Nenadić nije nikada ni tražio ni pronašao ugalj;

2.    da se izvrši revizija prava koje je Nenadić dobio i utvrdi da on protivno postojećim zakonima ovo pravo iskorišćava;

3.   da upravne vlasti do ispunjenja prednjih pitanja odrede i utvrde cijene uglju uz strogu primjenu zakona o suzbijanju skupoće. Nenadić Vojislav, na građanstvu nepoznat način, dobio je od nadležnih pravo, pravo prosto a zatim isključivo na istraživanje uglja. Sve je ovo rađeno i urađeno zakulisno bez znanja građana, bivših vlasnika rudokopa i bez znanja pljevaljske opštine …“

Električna centrala je podignuta tek 1936. godine pomoću zajma Hipotekarne banke. Osvjetljavala je samo grad, i to ne sve kuće. U centrali su radili mašinista, elektromonter i jedan ložač, koje je plaćala opština.

Privreda je bila nerazvijena za sve vrijeme Kraljevine Jugoslavije. Prema statistikama bilo je 1931. godine u pljevaljskom srezu izdržavanih lica 58,7%, dok je 43,3% činilo aktivno stanovništvo. Od 33.196 stanovnika bilo je 16.963 muškaraca i 16.233 žena, s ukupno 5.608 domaćinstava. U srezu je 1939. godine bilo svega šest industrijskih radnika. Godine 1931. u trgovini, saobraćaju i bankama su bila zaposlena 294 lica, dok je 1935. godine Udruženje zanatlija imalo svega 158 članova. Godine 1931. u srezu je živjelo od poljoprivrede i šumarstva 82,6% stanovnika, od industrije i zanatstva 5,8%, od trgovine, kredita i saobraćaja 3,3%, od javnih službi, voj- ske i slobodnih zanimanja 4,8% i od ostalih zanimanja 3,5%. Privredni razvitak sreza tekao je veoma sporo. Ekstenzivno ratarstvo i stočarstvo je činilo osnovnu privrednu granu. Rasla je sve više prenaseljenost na selu.

Pljevaljski trgovci, u većini, uzimali su robu na kredit od trgovačkih kuća u Beogradu i Sarajevu. Samo je nekoliko trgovaca radilo sa svojim kapitalom. Dio trgovaca, zbog prezaduženosti, padao je pod stečaj. Kupovna moć stanovništva bila je slaba. Zato je veći dio trgovaca davao robu na kredit, pri čemu su od dužnika uzimali velike zelenaške kamate. Dugovi trgovcima i bankama, kao najteža mora, sve više su pritiskali život seljaka i gradske sirotinje.

Propadanje zanatlija naročito je izraženo prodiranjem fabričke proizvodnje. Zanatlije su bile nezadovoljne otvaranjem prodavnice tekstilne konfekcije „Tivar“ i obuće „Bata“ u Pljevljima. Oni su se protivili uopšte prodiranju industrij- skih proizzoda u srez. O tome govore i zapisnici sa sjednica Upravnog odbora Zanatlijskog udruženja u Pljevljima. U zapisniku od 20. oktobra 1931. godine stoji: „Na zahtjev Zanatske komore sazvat je zbor obućara. Na zboru poslije savjetovanja doneseno je jednoglasno mišljenje: 1) da se upotreba gumene obuće, bilo cipele, bilo opanci, bilo fabrički ili ručni radovi potpuno zabrani, tako isto da se zabrani upotreba gume za izradu pomenute obuće. Ovo stoga, pggo je dolaskom gume i gumene obuće obućarski stalež teško pogođen“. O teškom položaju zanatlija u Pljevljima govori i zapisnik sa VIII sjednice Zanatlijskog udruženja, održane 28. novembra 1935. godine u kojemu stoji: „Na akt Zanatske komore br. 6006/35 jednoglasno donijeli odgovor koji se dostavi Komori koji se sastoji u sljedećem: 1. Krojači i obućari nalaze se u vrlo bednom stanju usled rada u ovom mestu „Bate“ i „Tivara“, i svi ostali zanati ukoliko postoje u ovoj varoši takođe se nalaze u teškom, jako slabom stanju, a može se reći potpuno na prosjačkom štampu. 2) Sve zanatlijske grane su aktuelnim nedaćama dovedene do likvidacije svojih poslova. 3) Ovdašnje upravne vlasti članovima ovog Udruženja do sada nijesu izlazile u susret ni u najmanjoj mjeri. 7) Jedan dio zanatlija kao obućari, krojači i tome slično rade većim dijelom na štetu i to samo misleći da se s tim načinom održe u poslu ali su izgledi na njihov uspjeh vrlo slabi, i svi ostali ukoliko rade može se reći za parče nasušnoga hleba, a jedan veći dio ima ih koji uopšte nemaju nikakvog rada pa ni zarade — te imamo i takvih koji su po ulicama pružali ruku i upustili se u prosjačenje. 8) Oko 100 zanatlija ima svog potraživanja kod zemljoradnika — to bi se potraživanje od prilike kretalo od 400—500 hiljada dinara, tim su povodom skrštene ruke našeg zanatstva. 9) Na teritoriji ovog Udruženja nema zanatlija ulagača kod novčanih zavoda, jer ono što su nekad mogli dati zavodima dali su zemljoradnicima. 10) Većim dijelom i slobodno se može reći svi ovdašnji zanatlije dužnici su novčanih zavoda koji stoje pod zaštitom… u više slučajeva od zanatlija vlasti vrše egzekutivnu naplatu, koja je skopčana sa velikim troškovima. 13) Na ovdašnje poreznike nijesmo zadovoljni u pogledu razreza poreza iz razloga što je porez prema današnjih radova i suviše velik, a ima slučajeva da se oporezuju i oni koji u toku godine nijesu ništa ni radili“ … Pri takvom stanju zanatlije su neprekidno pojačavale eksploataciju zaposlenih radnika i šegrta, ili su ih jednostavno otpuštale s posla.

Donošenje Zakona o zaštiti zemljoradnika teško je pogodilo i trgovinu i zanatstvo u ovom kraju. Pošto su trgovci i zanatlije bili u dužničkim obavezama prema odgovarajućim novčanim zavodima ili privatnim trgovcima, privremeni gubitak potraživanja od seljaka teško je pogađao i jedne i druge, pa većina njih zapada u insolventnost. Oni su upućivali proteste nadležnim vlastima protivu pomenutog zakona. Zanatlije su istovremeno postavljale i energične zahtjeve za donošenje sličnog zakona i o njihovim dugovima. U pomenutom zapisniku Zanatlijskog udruženja stoji zahtjev „da se donese uredba u vidu zemljoradnje u pogledu razduženja zanatlija“. Pored toga, predlaže se „da se smanje stope askontne kod Zanatske banke, da se razrezi državne i druge poreze razrezuju pravilno prema radu, da se obustavi svaka ekzakutivna naplata kod zanatlija do donošenja Uredbe o zaduženju zanatlija …“ Većina je zanatlija (oko 70%) radila bez upotrebe najamne radne snage. Tamo gdje je bilo zaposlenih radnika — sav teret poslodavci svaljuju na njihova leđa.

Radnici su pružali otpor poslodavcima i štrajkovali. Štrajk je organizovao Šaban Mulović, koji je imao uticaj na krojačke radnike. „Radnički tjednik“ od 6. septembra 1940. godine zabilježio je dvadesetčetvorodnevni štrajk krojačkih radnika u Pljevljima. U tom napisu, pored ostalog, stoji: „Teški uslovi pod kojima žive krojački radnici ne mogu se uporediti ni sa jednom strukom u zemlji. Pretjerano radno vrijeme, nadnice od 3 do 15 dinara, već iz ovoga se vidi da socijalni zakoni nijesu doprli do Sandžaka, jer najveća nadnica krojačkog radnika u Pljevljima daleko je niža od zakonom propisane minimalne nadnice. Poslodavci su upotrebljavali svoje radnike pored petnaestosatnog vremena i za svoje kućne poslove. Ovakav težak i neizdrživ položaj natjerao je radnike da se sami organizuju i kolektivno zatraže poboljšanje zaista teškoga položaja. Pošto su ih i ovog puta odbili, radnici su nemajući drugog izlaza svi kolektivno i bez ijednog štrajkbrehera napustili posao 23. VIII, čvrsto riješeni na nepovratak do konačne pobjede… Ovaj gest krojačkih radnika naišao je, obzirom da je to prvi istup radnika za svoja prava u ovom kraju, na naročitu potporu cjelokupnog stanovništva… „

U teškom položaju nalazili su se i drugi radnici, a naročito oni koji su radili na eksploataciji šuma i u privatnim pilanama Sulja Čengića i braće Bojovića. U pilani Bojovića u Potpeću radnici su štrajkovali marta 1941. godine, kada su postavili zahtjeve poslodavcima da svim radnicima povećaju plate po 10 dinara dnevno (s tim da se to povećanje računa i za januar i februar, pošto za to vrijeme još nijesu bili primili platu); da se radno vrijeme skrati na 10 časova; da se Uredu za socijalno osiguranje prijave svi radnici za sve vrijeme otkako su na poslu; da nijedan radnik ne može biti otpušten zbog učešća u štrajku. Poslodavac je u početku odbijao zahtjeve radnika. Ali je ipak, zbog upornosti štrajkača, prihvatio sve njihove uslove. Položaj radnika je pogoršavan stalnom eksploatacijom izraženom u niskim najamninama, neriješenim pitanjima socijalnog osiguranja i zdravstvene zaštite, lošim radnim i higijenlkim uslovima i lakim ostajanjem bez posla.

Saobraćaj je bio nerazvijen. Za vrijeme Kraljevine Jugo- slavije država je izgradila automobilske puteve: Rudo — Pljevlja, Pljevlja — Žabljak — Šavnik. Pored toga postojali su automobilski putevi: Pljevlja — Prijepolje, Pljevlja — Čajniče i Pljevlja — Bijelo Polje. Transportnih sredstava bilo je veoma malo (nekoliko kamiona i putničkih automobila).

Agrarno pitanje

 Dugotrajna turska vladavina imala je veoma teške posljedice i upljevaljskom srezu. Austrougarska okupatorska vojska ostavila je pustoš u svakom pogledu. Socijalne i političke suprotnosti bile su jako zaoštrene kad je stvorena zajednička jugoslovenska država 1918. godine. Vladajuća buržoazija je oklijevala da radikalno, brzo i pravedno riješi agrarno pitanje, da ukine feudalne odnose i zemlju preda u vlasništvo seljacima. Zato su seljaci i u srezu pljevaljskom, pražeći da se riješi agrarno pitanje, sami ukidali feudalne odnose i prisvajali zemlju. Vlada je 27. februara 1919. godine donijela Prethodne odredbe za pripremu agrarne reforme, koje su važile do decembra 1931. godine. Ove Odredbe su proglasile ukidanje postojećih i zabranu novih kmetovskih (feudalnihj odnosa u Bosni i Hercegovini, Makedoniji, na Kosovu, u Metohiji, Sandžaku i Vasojevićima. Bivši kmetovi (čifčije) proglašeni ou vlasnicima zemlje, dok je agama i begovima država garantovala odštetu.

U pljevaljskom srezu, kao i u cijelom Sandžaku, feudalci (age i begovi) energično su se suprotstavljali rješavanju agrarnog pitanja u duhu Prethodnih odredbi. Oni su 3. septembra 1919. godine poslali dvanaest svojih „opunomoćenih delegata zemljoposjednika iz Sandžaka“, koji su u ime svih aga i begova predali vladi memorandum u kome su tražili da se „opozove Naredba kojom se lišavaju nasušnog hleba skoro svi vlasnici, da bi čifčije i dalje svojim zemljovlasnicima hak izdavali kao što su izdavali“.

Sve građanske stranke, koje su se smjenjivale na vlasti, konačno rješenje agrarnog pitanja su odugovlačile pretvarajući ga u sredstvo ucjenjivanja i potkupljivanja birača prilikom opštinskih i parlamentarnih izbora. Ali, vladajući režim nije mogao u nedogled odlagati konačno rješavanje agrarnog pitanja. Pritisak seljaka, zaoštravanje socijalnih i političkih odnosa na selu, težnje vladajuće buržoazije da stvori povoljnije uslove za razvoj kapitalističke privrede stvarali su situaciju za definitivno rješenje agrarnog pitanja i u pljevaljskom srezu. Tek 5. decembra 1931. godine donijet je Zakon o uređenju agrarnih odnosa u Makedoniji i dijelovima Srbije i Crne Gore. Po ovom Zakonu zemlja je pripala onome koji je obrađuje. Tada su i pravno ukinuti feudalni čifčijski, napoličarski, zakupnički, arendatorski i takozvani momačni odnosi. Samo čifčije su imale pravo da zemlju besplatno dobiju, dok su ostali bili obavezni da bivšim feudalcima isplaćuju određene sume. Isplata je išla preko poreskih organa i jednogodišnjih rata bez kamate počev od 1. januara naredne godine, u kojoj je presuda Agrarnog suda postala punovažna. Ali je u periodu od 13 godina, koliko je vladao takozvani provizorij, dobar broj zemljoradnika već bio prodao zemlju napoličarima i čifčijama. Tako se znatan dio zemlje već nalazio u posjedu drugih lica kada se pristupilo konačnom sprovođenju agrarne reforme. Zakon od 5. decembra 1931. godine sankcionisao je ovakvo stanje, s tim što feudalci koji su prodali zemlju nijesu imali pravo odštete na zemlju koju su ranije posjedovali. Sprovođenje u život tog zakona o agrarnoj reformi u ovom kraju imalo je višestruko pozitivno dejstvo. Otklonjena je nesigurnost seljaka, povećala se njihova zainteresovanost za poljoprivrednu proizvodnju i bolju obradu imanja. Građanski političari i organi vlasti, u većini, dugo su se koristili neriješenim agrarnim pitanjima na taj način što su vezivali seljake za svoje lične i političke interese. U isto vrijeme to su radili i s bivšim feudalcima, izigravajući sve zakonske propise radi svoje lične koristi i bogaćenja. Relativno dug period tzv. provizorija imao je za posljedicu, sem rijetkih izuzetaka, osiro- mašenje, naročito Muslimana koji su ostali bez zemlje pa su se nastanili u Pljevljima ili drugim varošima. Dio feudalaca (aga i begova) i veći broj njihovih službenika (subaša, nadzornika, posluge i dr.) dugo se nijesu snašli u novim uslo- vima. Neki od njih su zatečenu imovinu trošili, a oni koji nijesu imali rezervi prodavali su jeftino obveznice za čifčijske zemlje koje je država u to vrijeme bila izdala. Tako su mnogi ostali bez sredstava za život. Jedan dio se orijentisao na sitnu trgovinu, zanatstvo, kućnu radinost i slično. Ostali, koji se nijesu snašli da pronađu bilo kakve izvore za život, a njih je bilo u tako zaostalom kraju kao što je ovaj veoma teško naći, prodavali su za jeftinu cijenu svoju radnu snagu. To pauperizovano muslimansko stanovništvo, većinom nastanjeno u Pljevljima, bilo je u teškoj situaciji, jer se, zbog krajnje zaostale privrede, nije imalo gdje zaposliti. Zato se povećavao broj onih koji su bili bez sredstava za život. U takvim uslovima muslimanska reakcija (bivši begovi i age i dio trgovaca) uspješno je vezivala za sebe i svoje interese dio siromašnih Muslimana.

Agrarna reforma je stvorila sitne seoske posjede, koji su se zbog priraštaja stanovništva i privredne zaostalosti sreza, kao ekstenzivna gazdinstva, sve više usitnjavali, s niskim žetvenim i drugim prinosima. Tako je 1939. godine u srezu bilo 4.376 poljoprivrednih gazdinstava i 34.726 ha obradive zemlje. Od obradive zemlje bilo je 12.830 ha oranice, 470 ha pod baštama i vrtovima, 104 ha pod voćnjacima, 13.519 ha livade i 33.557 ha pašnjaka. Većina seoskih gazdinstava nije mogla sebi obezbijediti egzistenciju. Stočarstvo je bilo znatno razvijenije od ratarstva. Ali je, zbog slabog kvaliteta stoke, i ono bilo nedovoljno produktivno. U Pljevljima je postojala manja priplodna stanica veoma ograničenih kapaciteta, jer je raspolagala minimalnim sredstvima. Vlast je malo brige posvećivala poboljšanju uzgoja i kvaliteta stoke. Ukupni prihod po stanoiniku prosječno je iznosio oko 1.080 dinara. Materijalni položaj seljaka izgleda daleko teži kad se uzmu u obzir izdaci za porez, prirez, kuluk i druge dažbine. O tome je 1936. godine ovako pisala „Raška“: „Kao uklet bogovima sandžački seljak nosi veliki teret na svojim leđima… Ceo budžet jedne seoske porodide osrednjeg imovnog stanja iznosi 2.000 dinara godišnje… Krpež i trpež večiti su pratiodi ljudi ovoga kraja…“

Radno seljaštvo, u ogromnoj većini, bilo je primorano da u bescjenje prodaje svoje proizvode i radnu snagu, zapošljavajući se, za jeftine pare, većinom kod imućnijih seljaka, da se zadužuje kod trgovaca ili kod banaka, plaćajući velike kamate. U periodu krize cijene poljoprivrednih proizvoda na- glo su padale, tako da je od tada upravo počelo naglo osiromašenje sela. A list „Sandžak“ je pisao: „Najvažniji izvor pri- vrednog života ovoga kraja jeste ovčarstvo. Višak stoke proda se radi podmirenja životnih potreba i velikih poreza… Jedan seljak tu skoro prodao je jedno june, ovna, dvije ovce i troje jagnjadi — sve za pet stotina dinara“. Stočarstvo je predstavljalo glavnu privrednu granu u srezu, a naročito u njegovim brdskim i planinskim predjelima, i glavni izvor prihoda seoskog stanovništva.

U srezu su postojale kreditne zemljoradničke zadruge u Boljanićima (osnovana 1922. s 130 članova), u Zabrđu (osnovana 1924. sa 65 članova), u Gotovuši (osnovana 1925. s 26 članova), u Obardama (osnovana 1930. s 39 članova), u Matarugama i Otilovićima (osnovana 1930) i u Hoćevini (osnovana 1931. s 29 članova). NJihova kreditna sposobnost je bila mala, a kredite su najviše uzimali bogatiji seljaci, jer su oni u njih većinom bili uključeni, dok su siromašni seljaci bili prepušteni sami sebi. Ali ti krediti nijesu imali nikakvog bitnog značaja za unapređenje poljoprivredne proizvodnje.

Nerazvijena poljoprivredna prizvodnja, niska produktivnost rada, usitnjavanje seoskih gazdinstava, priraštaj stanovništva i stalno osiromašenje seljaka stvarali su sve teže socijalne i političke probleme i uslovljavali sve veću imovinsku i političku diferencijaciju seljaka.

Opšta privredna zaostalost sreza, nepostojanje industrije, slabe saobraćajne veze, skupoća, neograničena eksploatacija zanatskih radnika i siromašnih seljaka, špekulacija trgovaca i zloupotreba vlasti od pojedinih državnih službenika, niske cijene poljoprivrednih proizvoda najteže su pogađale radnike i siromašne i srednje seljake i u pljevaljskom srezu za sve vrijeme Kraljevine Jugoslavije.

Kulturno-prosvjetno i političko stanje

Prije prvog svjetskog rata u srezu je bilo 15 osnovnih škola, jedna gimnazija i jedna ženska zanatska škola. A 1940. godine su radile 33 osnovne škole, jedna viša realna gimnazija, stručna ženska zanatska škola i stručna muška zanatska ili šegrtska škola. Mali broj ženske djece završavao je osnovnu školu. U osnovnim školama i gimnaziji bilo je oko 2.250 đaka. Prema popisu stanovništva od 1931. godine, od ukupnog broja stanovnika bilo je 68,3°/o nepismenih muškaraca i 87,8°/o nepismenih žena.

Značajnijih kulturnih ustanova, sem amaterskih društava, nije bilo. Kulturno-umjetnički i prosvjetni rad van škola razvijao se preko kulturno-prosvjetnih društava („Bratstvo“, „Pokret“, „Gajret“, Studentsko udruženje) i sportskih udruženja. U gradu nije bilo čitaonice. Postojale su samo đačke i nastavničke biblioteke u gimnaziji, i biblioteka pri Studentskom udruženju i nekoliko čitaonica u selima. Udruženja prosvjetnih radnika i zanatlija davala su priredbe pretežno zabavnog karaktera. Priredbe Studentskog udruženja u Pljevljima posjećivao je veći broj građana.

U Pljevljima je podignut Dom narodnog zdravlja. Povodom njegovog otvaranja Pljevaljska je opština tadašnjeg načelnika za zdravlje u Ministarstvu zdravlja dr Štampara proglasila za počasnog građanina Pljevalja i dala jednom trgu njegovo ime. U Pljevljima je radilo najviše 3 do 6 ljekara, a bilo je godina kad je u cijelom srezu bio samo jedan ili dva ljekara. U čitavoj zdravstvenoj službi sreza bilo je 1930. godine zaposleno svega 10 lica, a uoči rata taj broj je bio nešto veći. Preventivna zdravstvena zaštita je bila slabo organizovana. Vršeno je ograničeno pelcovanje protiv velikih boginja, šarlaha i difterije. Drugih značajnijih akcija u tom pogledu nije bilo. Podignuto je nekoliko česama na teret budžeta Ministarstva zdravlja i socijalne politike. Smrtnost stanovništva, a naročito djece, bila je velika.

Građanske političke stranke prilikom opštinskih i parlamentarnih izbora razvijale su živu aktivnost. Pripadnici Radikalne i Demokratske stranke formirali su svoje organizacije 1919. godine. Do šestojanuarske diktature, 1929. godine, one su bile glavne političke organizacije. Poslije donošenja Vidovdanskog ustava, 1921. godine, osnovana je tzv. DŽemijatska stranka, uz koju je bila većina Muslimana. NJeno osnivanje podržala je Radikalna stranka, nastojeći da pomoću nje oslabi uticaj Demokratske stranke u Sandžaku, koja je u pljevaljskom srezu imala većinu birača. Radikalna stranka je težila da pomoću DŽemijatske stranke spriječi uticaj Jugoslovenske muslimanske organizacije iz Bosne na Muslimane u Sandžaku. Bivše age i begovi su imali glavnu riječ u Džemijatskoj stranci. Ali je uskoro došlo do oštrog sukoba između DŽemijatske i Radikalne stranke. One su svoju političku akciju prenijele na teren nacionalne i vjerske borbe. To je dovelo do daljeg zaoštravanja odnosa između Srba, Crnogoraca i Muslimana. To pada u vrijeme odmetničke aktivnosti Huseina Boškovića, Jusufa Mehonića i drugih. Radi likvidacije tih odmetnika koji su vršili zločine po srezu, vlasti su sprovodile teror nad Mu- slimanima proglašavajući ih za jatake odmetnika. Muslimani su se zbog toga sve više selili u Tursku i u Bosnu. O tome je Muhamed Hadžismajlović, direktor muslimanske kreditne banke u Pljevljima, pisao tadašnjem poslaniku Mihailu Dragaševiću: „Nadam se da si Ti protiv seobe muslimana, pa sam slobodan zamoliti te da, ako se može, da se uopšte zakonom zabrani ili barem da se ukine ova famozna naredba po kojoj se naređuje svim vojnim i civilnim vlastima da idu na ruku pri seobi Turaka. Ta naredba od koje je šteta po državu, a naročito po nas Srbe, nije potrebno da ti govorim kad se svi muslimani tretiraju kao Turci, naročito u ovim krajevima gdje je to tumačenje kod sve crnogorske inteligencije — valjda se računa i svih državnih organa bez iznimka. Gospode bože, da li će se jednom početi trezveno o svemu rasuđivati?! Nastavi li ovako i zadnji repovi Muslimana — Srba nestaće …“ Iseljavanje Muslimana su podgrij avali bogatiji Crnogorci i Srbi, zbog šovinističkog sljepila i zbog pohlepa za bogaćenjem — jer su tako na lak način lrigrabljivali njihovu zemlju.

Pored pomenutih političku aktivnost je razvijala i Zemljoradnička stranka, koja je imala uporište među bogatijim seljacima, čije je interese zastupala.

Tada je uticaj revolucionarnog pokreta u pljevaljskom srezu bio mali. Ipak je vrijedan pomena istup profesora Pljevaljske gimnazije na prvim opštinskim izborima u Pljevljima s takozvanom radničkom listom. Tada su, zahvaljujući podršci radnika i zanatlija, izabrana za opštinske odbornike dva prosvjetna radnika. Na tim izborima, 1925. godine, većinu je dobila lista na čijem su čelu bile bivše age i begovi, dok su radikali dobili tri, demokrate dva i radnička klasa dva mandata.

Učenici osmog razreda Pljevaljske gimnazije su štrajkovali u decembru 1927. godine protiv profesora istorije zbog toga što u predavanjima nije poklanjao dovoljno pažnje istoriji Crne Gore.

U periodu do šastojanuarske diktature vrijedna je pažnje aktivnost jednog broja prosvjetnih radnika iz redova građanske opozicije protiv režima, i za slogu i jedinstvo Srba, Crnogoraca i Muslimana u srezu. Nјihova aktivnost smetala je reakcionarima, pa su ih često optuživali prosvjetnim vlastima.

Pored pomenutih kulturno-prosvjetnih društava, u Pljevljima je radila podružnica muslimanskog društva „Gajret“, čiji su rad pomagali i pojedini prosvjetni radnici Srbi i Crnogorci.

Kad je, 6. januara 1929. godine, zavedena vojno-monarhistička diktatura, koja je ukinula Vidovdanski ustav, građanske slobode i politička prava i zabranila sve političke stranke i sindikalne organizacije, pripadnici građanskih političkih stranaka u srezu pasivno su očekivali dalji razvoj događaja. Diktatorski i militaristički režim je prema svim svojim protivnicima primjenjivao represalije, Žandarmi su bili stacionirani u devet žandarmerijskih stanica u srezu.

Teško ekonomsko i političko stanje, siromaštvo i kulturna zaostalost su karakterisale tadašnje ekonomske i političke prilike i u ovom kraju. Zbog svega toga u srezu je raslo nezadovoljstvo većine stanovništva protiv vladajućeg režima.

Revolucionarni pokret

Pod uticajem revolucionarnog pokreta u Beogradu, napredni studenti pljevaljskog sreza, koji su studirali na Univerzitetu u Beogradu, razvijali su političku aktivnost u Pljevljima nastojeći da se preko legalnih i ilegalnih formi rada razvija revolucionarni pokret u srezu pljevaljskom.

U Pljevljima je u decembru 1932. godine osnovano Udruženje studenata Pljevljaka. Ono je okupljalo u svoje redove većini studenata iz pljevaljskog sreza i predstavljalo značajno žarište za širenje progresivnih ideja i stvaranje revolucionarnog pokreta. Ono je bilo uporište revolucionarno orijentisanih ljudi ovog područja. Osnovni ciljevi Udruženja studenata Pljevljaka bili su revolucionarni. To se vidi i iz prvog programa Udruženja usvojenog na Osnivačkoj skupštini: „Seljak pa i veliki dio Sandžaka daleko je od svih mogućnosti za ma kakvu intelektualnu orijentaciju“ zbog čega je Udruženje postavilo kao svoje neposredne zadatke „osnivanje gradske čitao- nice i Narodnog univerziteta u Pljevljima i osnivanje biblioteke u svih 12 ošntina ovog sreza koje će biti sastavni dio knjižnice u Pljevljima“. U tom dokumentu Udruženja dalje se kbnstatuje da kulturni kao i politički preporod kraja „jedino može doći od omladine, jer mu je ona i po srcu i po ideji najbliža“; da su „neprijatelji kulturnog preporoda predrasude i autoriteti bez vrijednosti, tradicije koje se ne smiju zaboraviti, ali se moraju brisati pri izvođenju novih neposrednih zadataka…“ Kao što se vidi, studenti određeno ukazali na osnovnu snagu i na forme političkog rada u ostvarivanju revo- lucionarnih ciljeva i zadataka.

Akcije studentske omladine preko Studentskog udruženja i druge aktivnosti na planu sprovođenja ideologije i politike Komunističke partije Jugoslavije bile su raznovrsne i uspješne. Preko kulturno-umjetničkih priredbi, čitaonice, zidnih novina i individualnog rada članova Studentskog udruženja organizovan je kulturno-prosvjetni i politički rad na liniji revolucionisanja masa i njihovog vezivanja za ideje i politiku Komunističke partije Jugoslavije. U Udruženju su bili najaktivniji progresivno orijentisani studenti, koji su po ubjeđenju bili marksisti. Preko Udruženja je bilo organizovano sakupljanje priloga za Crvenu pomoć. Tako je student prava Miodrag Mišo Pavićević dva puta nosio priloge koje je Udruženje sakupljalo za komuniste koji su bili na robiji u Sremskoj Mitrovici. Udruženje je uspješno povezivalo svoj rad s Udruženjem učitelja, u kome su dominantan uticaj imali antirežimski orijentisani učitelji. Pored priloga koje je prikupljao za Crvenu pomoć — za španske borce, među kojima se borila i dr Dobrila Šiljak iz pljevaljskog sreza — i za komuniste u zatvorima i na robiji, Udruženje se povezivalo s naprednom studentskom omladinom u drugim mjestima zetske banovine.

O aktivnosti Studentskog udruženja u Pljevljima izvještavao je i tadašnji list „Sandžak“. U članku pod naslovom „Skupština Udruženja studenata Pljevljaka 1933. godine“ stoji da je 23. jula te godine održana godišnja skupština i da je primljen predlog jednog člana da Udruženje uzme inicijativu oko sazivanja kongresa studenata iz Sandžaka na kome bi se, pored pitanja koja interesuju specijalno studente, diskutovalo i o potrebama i političkim prilikama u Sandžaku. Do toga kongresa nije došlo jer su ga vlasti zabranile bojeći se okupljanja i organizacionog povezivanja napredne omladine u Sandžaku.

Jača, organizovana revolucionarna aktivnost u srezu počinje od 1933. godine. Marksistički orijentisani studenti (J. Malović, M. Pavićević i dr.) razvijali su življu aktivnost u Pljevljima, prorađivali marksističku literaturu i materijale KPJ, održavali ilegalne sastanke koji su po sadržini i načinu rada imali karakter partijskih sastanaka. Na ovim su sastancima razmatrali aktuelne političke događaje, dogovarali se o određenim akcijama, donosili odluke o radu sa srednjoškolskom i zanatsko-radničkom omladinom. Takav rad se manifestovao i na parlamentarnim izborima 1935. i 1938. godine: oko pitanja građanskog rata u Španiji, fašističke agresije na Čehoslovačku, Poljsku i Albaniju, u radu na tumačenju politike KPJ; prilikom proslava 1. maja, oktobarske socijalističke revolucije i 8. marta; u povezivanju s naprednom omladinom u Prijepolju, Novoj Varoši, Bijelom Polju, Beranama (Ivangradu) i Žabljaku.

Taj rad je imao najveći uspjeh sa đacima Pljevaljske gimnazije, koja je bila najjače uporište revolucionarnog pokreta u pljevaljskom srezu. Pojedini direktori i reakcionarni profesori su bili protivnici slobodoumnih i naprednih đaka; neki od njih favorizovali su djecu reakcionarnih i bogatih građana. Među profesorima je bilo i napredno orijentisanih ljudi (Prvoslav Pivo Karamatijević, Milivoje Urošević, Vojin Krtolica, Miodrag Džuverović i drugi) koji su pomagali akcije srednjoškolske omladine.

Štrajk đaka Pljevaljske gimnazije koji je počeo 29. marta 1939. godine spa,da u najveću akciju revolucionarnog pokreta u pljevaljskom srezu. Otpuštanje iz službe profesora srpskohrvatskog jezika Miodraga DŽuverovića, bilo je povod da većina đaka odmah stupi u štrajk, koji su organizovali komunistički orijentisani đaci. Sa zajedničkog skupa učenici — štrajkači su drugog dana uputili rezoluciju Upravi gimnazije, Ministarstvu prosvjete i uglednim ljudima u gradu. U toj je rezoluciji, pored ostalog, stajalo: „Mi đaci znamo to da se jednim objektivnim ispitivanjem da utvrditi, da smo u dugom nizu vremena pretrpjeli masu uvreda, poniženja i krajnje pristrasnih i nimalo vaspitnih postupaka od strane pojedinih nastavniha. Htjeli smo da protestvujemo protiv onih koji upropašćavaju našu mladost i našu budućnost. Htjeli smo da kažemo našim roditeljima i građanima i nadležnim faktorima da ovako stanje u Gimnaziji ne smije dalje da ostane ako se misli na našu budućnost, da intelektualni i moralni razvoj učenika Pljevaljske gimnazije ne pođe pogrešnim i nezdravim putem. Ako ovaj štrajk predstavlja veći zločin nego postupci koje smo iznijeli, mi smo pripravni da u svakom momentu snosimo posljedicu toga“. Dio građana među kojima su se isticali Velimir Jakić, Pivo Karamatijević, Dušan Ivović, Mihailo Dragašević, Miрa Mazić, Milan Popović i Ilija Stanić, pružao je punu podršku štrajku. Tako je i jedna delegacija uglednih građana, s Dušanom Ivovićem i Mihailom Dragaševićem na čelu, išla u Beograd da protestuje kod Ministarstva prosvjete. Protiv đaka koji su učestvovali u štrajku preduzete su drakonske mjere. Na jednu godinu su isključena 32, na dvije i tri 20, iz svih škola u Pljevljima 10, iz svih škola u Kraljevini 8 učenika — ukupno 70. Ostali učesnici štrajka kažnjeni su ocjenom „jedan“ iz vladanja. Isključeni đaci su nastavili školovanje i revolucionarni rad u nikšićkoj, beranskoj, užičkoj i drugim gimnazijama. Štrajk je imao veliki značaj za dalji razvoj revolucionarnog i antifašističkog pokreta u pljevaljskom srezu i za ubrzavanje rada Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak na formiranju organizacije KPJ u Pljevljima.

Prva organizacija KPJ u pljevaljskom srezu formirana je novembra 1939. godine, a čiji su prvi članovi bili Komnen Cerović, Velimir Jakić i Mićo Zorić. Komnen Cerović je bio prvi sekretar ove organizacije (ćelije), koja je, po odluci Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak, vršila funkcije i Mjesnog komiteta KPJ za pljevaljski srez.

Formiranjem partijske ćelije počinje organizovaniji rad na sprovođenju politike KPJ. Članovi KPJ i komunistički orijentisani studenti, srednjoškolci i zanatski radnici razvijali su aktivnost kroz već postojeća društva i organizacije.

U to vrijeme u Pljev’ljima je postojalo: Srpsko pjevačko društvo „Bratstvo“ i Musliman- sko društvo „Gajret“, a od 1924. godine i fiskulturno društvo „Soko“. Uprava „Sokola“ je sve više prelazila u ruke reakcionara, pa se i broj srednjoškolaca u ovom društvu smanjivao. Zato je u „Sokolu“ školske 1935/36. godine bilo 48, 1936/37. godine 15, a 1937/38. godine više nije bilo u njemu skoro nijednog učenika viših razreda gimnazije. Da bi suzbili uticaj i rad reakcionarnih elemenata Branko Đurović i Rizah Katana su 1937. godine organizovali štrajk u „Sokolu“, zbog čega su isključeni iz ovog udruženja.

Komunisti su razvijali življu i raznovrsniju aktivnost u gradu. Oni su, pored postojećih, formirali nova sportska društva „Slogu“ i „Jedinstvo“, koja su okupljala veći dio srednjoškolske i radničke omladine. U njima se, pored sportskog i kulturno-prosvjetnog razvijao intenzivan politički rad na vaspitanju omladine u revolucionarnom duhu i na njenom angažovanju u radu za politiku KPJ. Sportsko društvo „Jedinstvo“ je bilo primjer bratstva, jedinstva i ravnopravnosti srp- ske, crnogorske i muslimanske omladine. Ova društva su organizovala izlete koji su se pretvarali u političke skupove.

U svim akcijama protiv političkog terora, eksploatacije i profašističke politike režima napredna i revolucionarna studentska, srednjoškolska i radnička i seoska omladina borila se za demokratske slobode, prava i interese naroda, za politiku KPJ. Zato je uživala sve veći ugled u narodu. To se odrazilo na pobjedu demokratskih snaga na parlamentarnim izborima u srezu pljevaljskom 1939. godine. Pošto je Pljevaljska gimnazija bila najjače žarište revolucionarnog pokreta u srezu, u njoj se pod neposrednim uticajem i rukovodstvom komunista snažno razvijao napredni srednjoškolski pokret. Pa ipak, u gimnaziji nije bila formirana partijska organizacija, niti organizacija SKOJ-a. Ali je među srednjoškolskom omladinom rad bio organizovan kroz razne forme: ilegalni sastanci, vaspitne grupe, izleti, literarna družina „Polet“, ilegalne biblioteke i slično.

Pored ideološkog i političkog rada koji su komunisti — studenti razvijali među naprednom srednjoškolskom i seoskom omladinom, posebna je pažnja posvećivana radničkoj omladini. Vaspitne grupe sastavljene od radnika proučavale su i rasturale marksističku literaturu i pisale antifašističke parole u fadu. Zbog toga je jadna grupa radnika i đaka sa Rizahom Katanom, bila uhapšena u martu 1939. godine. Kad je profašistička vlada Milana Stojadinovića pokušala da 1938. godine, po ugledu na Hitlara i Musolinija, formirala profašističke organizacije, oko 300 omladinaca iz Pljevalja, pod parolama „Dolje fašistička NJemačka i Italija“, „Živio mir, sloboda i demokratmja“, demanstriralo je glavnom ulicom grada.

Uticaj na selo i seosku omladinu komunisti su sprovodili preko studentske i srednjoškolske omladine sa sela. U tome su imali značajnu ulogu i učitelji Budimir Milićević, Marijan Lekić, Panto Mališić, Stana Tomašević i Dušan Basagić. Većinom sa sela srednjoškolci i studenti su svoju aktivnost razvijali u svojim rodnim mjestima. Čitaju se napredne knjige, proglaoi KPJ, šire idvje KPJ i rasturaju leci. Bile su organizovane i grupe seoske omladine s kojima se politički radilo. Na selu je bila formirana i organizacija zadružne seoske omladine. Taj rad je bio naročito razvijen u hoćevinskoj i kosaničkoj opštini. Organizovane su i male biblioteke u kojima je bilo marksističkih knjiga, koje su dobro korišćene, naročito brošure o SSSR-u. Rad sa ženama komunisti su ostvarivali preko studentkinja, učenica gimnazije i učenica Ženske zanatske škole u Pljevljima.

Krajem 1934. godine došlo je do prvih pokušaja farmiranja sindikalnih organizacija u Pljevljima. Tada je traženo od vlasti odobrenje za rad podružnice zanatskih radnika, koja bi se vezala za strukovni savez sindikata kožarskih radnika. Vlast nije dozvolila revolucionarnu aktivnost sindikata. Ona nije odobrila takav rad sindikata u Pljevljima ni 1938. godine, kada su joj Hajro Hadžalić i Rizah Katana i drugi, u pokušaju da formiraju URSOV-e sindikate, podnijeli na odobrenje pra- vila sastavljena po uzoru na pravila Mješovitog saveza URS-a. Organizovani dio radnika pripadao je revolucionarnom sindikalnom pokretu. Oni su rado čitali i rasturali i sindikalne listove „Odjek“ i „Radnik“.

Politička situacija u zemlji i u svijetu jako je uticala na političku aktivnost revolucionarnih snaga u pljevaljskom srezu. Borba protiv fašizma, borba u Španiji, imperijalistički ratovi NJemačke i Italije, progoni komunista — sve je to uslovljavalo življe političke akcije. Na liniji raskrinkavanja profašističkih režima i borbe protiv fašističke opasnosti, studenti Pljevljaci organizovali su u ljeto 1938. godine predavanje „Odbrana zemlje od fašizma“. Ono je održano u Pljevljima, Sjenici i Novom Pazaru, dok je u drugim mjestima zabranjeno. Svaka revolucionarna i antifašistička akcija u zemlji i svijetu nailazila je na podršku naroda u srezu, a naročito studenata i srednjoškolske omladine. Tako u proglasu studenata Pljevljaka od 29. juna 1938. godine stoji: „Prolivena krv Mojsija Stefanovića, Markovića i drugih drugova za slobodu proleterijata zbiće još više redove radnog naroda čijem hodu neće moći odoljeti nikakve barijere kapitalističkih hulja. Omladina pljevaljskog sreza zajedno s omladinom ostalih naroda Jugoslavije poći će stopama Mojsijevim i drugova u borbi protiv fašističkih krvoloka čiji sluga Stojadinović kaplarski izvršuje smrtne presude i pije krv narodima Jugoslavije“. Sem toga, rasturanjem slika dr Dragiše Mišovića, Žarka Marinovića i Mirka Srzentića omladina se upoznaje s pogibijom ovih revolucionara. I patrijarh srpske pravoslavne crkve Petar Rosić Varnava, koji je rodom iz Pljevalja, suprotstavljao se profašističkoj vladavini Milana Stojadinovića i njegovim pokušajima da ratifikuje Konkordat s rimokatoličkom crkvom.

U januaru 1940. godine su uhapšeni u Pljevljima i u Upravu grada Beograda zatvoreni Danilo Knežević, Budimir Budo Milićević i Šućro Druda. A februara 1941. godine su bili u koncentracionom logoru: u Smederevskoj Palanci Aleksa Jovićević a u Srebrenici Ahmed Bajrović i Rizah Katana.

KPJ u Pljevljima imala je 11 članova u aprilu 1941. godine. Ona je bila malobrojna s obzirom na veliki broj marksistički orijentisanih studenata i đaka, koji su učestvovali u nizu revolucionarnih i antifašističkih akcija i bili nosioci borbe za politiku KPJ. Iako su postojali svi uslovi, organizacija SKOJ-a nije bila formirana u srezu.

Narod u pljevaljskom srezu je osudio pristupanje Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu. U Pljevljima su 27. marta 1941. godine organizovane manifestacije pod parolom „Bolje rat nego pakt“, „Bolje grob nego rob“. U njima su učestvovali građani, đaci i vojnici. Ove manifestacije bile su izraz patriotskog raspoloženja naroda za odbranu Jugoslavije od agresora: fašističke NJemačke i njenih saveznika. To se pokazalo i 30. marta 1941. godine prilikom odlaska 48. pješadijskog puka iz Pljevalja na front prema Albaniji. Tada je većina građana prisustvovala svečanom ispraćaju puka.

Do 6. aprila 1941. godine, organizaciju KPJ u pljevaljskom srezu su sačinjavali: Komnen Cerović, Velimir Jakić, Milorad Zorić, Budimir Milićević, Radoje Kontić, Branko Đurović, Momčilo Bajčetić, Danilo Jauković, Vojin Krtolica i Milo Lubarda. U početku aprilskog rata u Pljevlja su došli Vladimir Damjanović i Danilo Knežević, studenti, iz beogradske partijske organizacije, a V. Krtolica i M. Lubarda su napustili organizaciju. Sprovodeći politiku KPJ, oni su razvili aktivnost na mobilizaciji naroda za odbranu zemlje od fašističkih agresora. Članovi i simpatizeri KPJ odmah su se Komandi vojnog okruga u Cljevljima javili kao dobrovoljci za front. Međutim, vojne vlasti im nijesu izašle u susret. Slom Kraljevine Jugoslavije bio je neminovan. Ministri su prolazili kroz Pljevlja prema Nikšiću, odakle su avionima pobjegli iz zemlje. Razorne akcije pete kolone, panika, kukavičluk i izdaja organa vlasti, vojnih komandi i ustanova bile su na svakom koraku. Oni su revnosno čuvali i Nijemcima predali sve vojne magacine i objekte u Pljevljima. Ali su prije toga odbili prijedlog komunista da se hrana podijeli narodu ovoga kraja. Poslije njemačke i italijanske agresije na Jugoslaviju 6. aprila 1941. godine, njemačka vojska je 16. aprila 1941. godine okupirala Pljevlja.

 
1 komentar

Objavljeno od strane na jul 26, 2013 in Uncategorized

 

Oznake: , , , , , , ,

Vojkan T. Bojović: Pljevaljsko zanatstvo

Pljevlja su nekada bila grad zanata i trgovine, pogotovo u srednjem i novom vijeku. Zato su ovdje vrlo česta prezimena – Kovačevići, Zlatarići, Kujundžići, Lončari, Terzići (terzije), Mutapdžići, Kačari, Sujuldžići… Nažalost, ova tako važna ljudska djelatnost nije posebno i detaljnije istražena i izučena. Ako se tome doda naš nemar i nebriga, onda je od svega onoga od čega se nekada živjelo na ovim prostorima, ostalo tek nešto više od ništa. Malo sačuvanih dokumenata i fotografija kod porodica koje su svoj prosperitet imale dok je „zanat bio zlatan“ upotpunjuju fond skromnih izvora. Svakako da je jedan od zlatnih perioda pljevaljskog zanatsva bilo vrijeme austrougarskih trupa u Pljevljima. U jednom dokumentu iz tog vremena Stevan I. Samardžić piše: „Dok je ovde garnizovala austrijska vojska sem liferanata i mnogi drugi imali su koristi. Tolike zanatlije radile su isključivo sa austrijskom vojskom (kao kobasičari, pekari…) Ali ne treba ovo ni za časak tumačiti da svet žali za Švabom. I onaj koji nema mnogo pojma o opštim interesima, toliko je Srbin da se raduje odlasku Švabe.“

Bravarsko – limarski zanat

Lazar S. Popčetović (1892-1939) je bio jedan od prvih pravih majstora, savremenih limara. U Pljevljima je počeo da uči kovačko – kolarski zanat kod Mustafe Nahodovića, a 1908. godine bježi u Nikšić. Tu, kod nekog majstora „latina“ zajedno sa Filipom Zekovićem iz Stančana završava bravarsko- limarski zanat. Nenadmašan je bio u izradi šporeta, umivaonika, kada, oluka, raznih vrsta vaga, čeličnih kapija, limenih krovova. Za zasluge u Balkanskom i Prvom svjetskom ratu, odlikovan je više puta. Nosilac je ordena Sv.Save.

Lazar – Lazo T. Rabrenović (1901 – 1973) je pored toga što je bio dobar majstor, ostao zapamćen kod svojih Pljevljaka kao izuzetan muzičar sluhista i boem.

Jovan St. Stamenić (1904 – 1990) je zanat završio u Sarajevu, a 1930. godine je otvorio radionicu „Jovan Stamenić i brat“ u Čaršiji, naspram nekadašnje „Zelengore“ gde je radio sa bratom Dojčilom. Limarsku radnju imao je i njihov brat Diko, koji je bio i dobar kazandžija.

Jovan R. Golović (1909 – 1984) je zanat završio u Tuzli kod majstora Natana Fridmana. Jedno kratko vrijeme radi u Valjevu, a od 1930. godine čitav svoj radni i životni vijek je proveo u Pljevljima.

Pero M. Potparić (1910 – 1982) je zanat završio 1923. godine kod Laza Popčetovića, kod koga kasnije i radi sve do Lazove iznenadne smrti 1939. godine. Posle rata radi u državnim preduzećima i ustanovama.

Svetozar Sveto G. Novaković – Lički (1914 – 1999) je izučio zanat kod Jovana Stamenića, u čijoj radionici provodi petnaest godina, a pred rat prelazi na rad u radionicu „Braće Vidović“. Posle rata radi u raznim opštinskim i komunalnim preduzećima.

Od majstora ovog zanata, poznati su bili i Nikola Šljukić, Hasan Čuturić, Milan Gomilanović, Adem Čolović…

Kovački zanat

Ovo je jedan od najstarijih zanata kojim su se Pljevljaci bavili od davnina. Kovačnice su obično bile locirane na periferiji grada, a bilo ih je i po selima i duž puteva. Najpoznatiji kovači u XX vijeku bili su – Jeko Krejović, Obrad Irić, Redžo Bajramović, Mustafa Nahodović sa sinovima, Tomo Milićević, Murat Nahodović, Milan Popadić, a kasnije Alija Nuhanović, Alija i Šefkija Nahodović, Džemail Dautović, Halil Belović, Meho Pelidija, Avdo Čano, Miloš Kotlaja i drugi. Kao kovači koji su se isključivo bavili potkivačkim poslovima, tzv. nalibanti, bili su Duran Pobrić, Haso Ljumić i Alija Kurtović. Posle Drugog svjetskog rata istaknuti kovači bili su Demir Nuhanović i Ljubo Milićević, a među seoskim majstorima poznat je bio Vukoman Peruničić iz Pandurice.

Fotografi

Prvi profesionalni fotograf u Pljevljima bio je Nikola J. Nastić(1868-1928). Radnja, koju je otvorio 1892. godine u blizini logora – garnizona, bila je istovremeno i brijačnica i nju je nasledio njegov sin Ljubo. Kasnije, 1932. godine, taj posao preuzima Savo J. Milić (1907-1941) čije fotografije predstavljaju značajan dokument jednog vremena. Pored njih treba pomenuti i Radmila Mazića (iz Foče) a posle Drugog svjetskog rata – Anica Milić, supruga Savova nastavlja porodični posao, dok fotografske radnje otvaraju i Šefkija Deljković, Vlasto Sekulović, Vlado Vukanić (čija se porodica i danas bavi ovim poslom), a jedno vrijeme i Vojislav – Vojo Svrkota (popularni Vojo „Ribo“) bavio se ovim zanatom u svojoj radnji „Mladost“. Najpoznatije fotografske radnje sada u Pljevljima su: „Foto Boni“, vlasnika Ranka Jakića, „Foto Dara„, vlasnika Dare Knežević, „Foto Dodo“, vlasnici porodica Vukanić i „Foto Maz“, vlasnici porodice Ostojić.

Berberi – frizeri

Nekada su ljudi koji su se bavili ovim poslom obavljali i druge djelatnosti koje nisu ni u kakvoj sličnosti. Tako se nekada u brijačnici mogao izvaditi zub, izliječiti povrijeđeni zglob, nabaviti melem za neku ranu i sl. Prvi berberin koji se pominje u gradu je Ibrahim Čelebija. Ovaj zanat obilježili su kasnije Mile Popović, Josif Mirković, Ševko Mulović, Jusuf Čorbo, Derviš Hrastovina (čiji sinovi Remzo, Hadžo, Kemal i Hanefija i danas drže u Čaršiji popularnu brijačnicu „Sport“), porodica Pjevović, Durumbašić, Čole, Hadžagić, Sadagić, Sarvan. I u ovom zanatu bio je uspješan Brane Ilić, koji je istovri – jemeno bio i pravi majstor za ispisivanje firmi, a svoj talenat ispoljavao je u glumi i kao sportista.

Danas u Pljevljima nema mnogo klasičnih brijačnica (braća Hrastovina i Memići), a postoji više frizerskih salona za dame.

Neimari i majstori

Još od dolaska austrougarske vojske u Pljevlja, počeo se polako napuštati turski oblik gradnje, kako kuća, tako i drugih objekata – škola, radnji, hotela i sl. Kuće mnogih imućnijih pljevaljskih porodica – Živkovića i Šećerovića na Raskrsnici, Đenisijevića na Varoši, Janićijevića u Čaršiji, rađene su po austrijskim planovima. Pljevaljski majstori vrlo brzo su prihvatali sve novitete iz građevinarstva, pa između dva svjetska rata, a i prije, u Pljevljima je bilo mnogo objekata koji su ovaj grad svrstavali u srednjoevropsku varoš. Najpoznatiji majstori i neimari, koji su dali pečat ovom zanatu u Pljevljima bili su: Maksim T. Bojović (1852-1945) sin čuvenog neimara Todora iz sela Sedobra nadomak slavnog manastira Mileševe, poznat po tome što je sa još tri neimara (Radovan-Raka Varaklić, Arsenije Drobnjak iz Sedobra i Miloš Kuburović iz Babina) trideset majstora i dosta pomoćnih radnika-argata, obnovio manastir Mileševu od 1863 do 1868. godine. Posao je savladao do savršenstva, pa su ga zvali da radi ne samo na prostorima od Lima do Tare, nego i do Cetinja i Kotora. Radeći tako, uspio je da nabavi s Rakom Varaklićem i zvono za manastir Mileševu iz Kotora. Ostalo je zapisano da su ga sa Cetinja donijeli na konju (imalo je oko 70 oka). Maksim je radio sa ocem i vještine posla učio od njega. Prvi veći posao imao je sa ocem na obnovi manastira Pive (1871-1873). Kasnije na poziv vojvode Lazara Sočice sam ga je sa svojim društvom obnavljao posle turskih paljevina više puta. Radio je i na obnovi manastira Dobrilovine 1889. godine, a sa ocem je radio i u manastiru sv. Trojice posle velikog požara 1876. godine u kome su gotovo u potpunosti izgoreli konaci. Radio je Maksim sa sinovima Todorom i Ozrenom (1903-1993) i svoj posljednji neimarski rad baš u pljevaljskoj sv. Trojici 1933- godine. Tada je urađen veliki bazen za prihvat vode iz Biserke i tunel za njen odvod koji ide ispod obje porte u dužini 150 metara.

Todor M. Bojović (1900- 1987) je zanat učio od oca, a diplome tj. majstorska pisma za zidarsku, stolarsku i tesarsku struku dobio je posle položenih ispita u Kraljevini Jugoslaviji kod pljevaljskog esnafa.

Gotovo čitava Todorova graditeljska aktivnost vezana je za pljevaljski kraj, na prostoru od Tare do Lima, posebno u vrijeme obnove grada poslije Prvog i Drugog svjetskog rata. Izgradnja mostova na Ćotini („Gornji“ i „Donji“) 1924. godine, Vezičnici, Breznici 1937, zidarskih radova na parnoj pekari u Vojnom logoru, prvoj termoelektrani na Serhatu 1935. i TE „Volođa“ 1950. (ispod Pliješi), Silosa na Stražici (1940), objekata na rudniku uglja i u Šupljoj stijeni, Doma kulture (1947), zgrade Opštine (1949), fontana, i drugih javnih zgrada i objekata. Todor je za svoj rad 1947. godine proglašen za udarnika, a 1950. godine odlikovan medaljom rada.. Posebno je bio vješt u obradi drveta i kamena. Odlično je poznavao tajne betona i vezivnih materijala, što je rezultiralo da njegovi radovi imaju karakter dugovječnosti.

Arso T. Popović (1883-1951), je zanat završio u Sarajevu kod majstora Njemca, sa kojim je radio i u Beču. Arsovi stolarski radovi: ormani, kredenci, stolovi, stolice imali su umjetničku vrijednost. Bio je predsjednik zanatlijskog udruženja i Esnafa.

Između dva svjetska rata poznati stolari bili su i braća Milinko, Mihajlo i Savo Lazarević, Risto Dučić, Velimir – Veljo Samardžić, Pero Bavčić, Ilija Janjić, Ljubo Jegdić, Obrad Milić, Sveto Popović, Nedeljko Tomašević, Miro Seratlić, Husnija Arslanagić, a kasnije Hanefija Coković, Janko Bujak, Vojo Lisičić, Rade Drobnjaković, Petar Danilović, Slobo Novaković, Brane Ječmenica…

Hanefija Coković (1911-1983) je bio odličan majstor stolar. Ostao je upamćen po svom majstorstvu, a posebno kod mladih Pljevljaka, djece, kojima je pravio ligure za klizanje, orkane i bobove. Hanefija je izrađivao i nanule, karakterističan vid obuće od drveta, koji se posebno upotrebljavao kod muslimanskog življa. Za vrijeme Drugog svjetskog rata Hanefija i Todor su pravili sandale od drveta tzv. apostolke, koje su kod mladih bile vrlo popularne.

Janko Bujak (1917-1988) je zanat završio u Beogradu. Bio je jedan od prvih rukovodilaca posleratne stolarske radionice. Janko je 1947. godine konstruisao jedan cirkular za obradu drveta, čime je tadašnja proizvodnja ubrzana za 25% („Pobjeda“ 22. 11. 1947.)

Ivan Krstov Joknić (1914-1999) je od rane mladosti zavolio zanat, a Bog ga je obdario vještinom i snagom, po čemu je bio čuven nadaleko. Svoje umjeće iskazivao je uglavnom u seoskoj gradnji, pa su tragovi njegovog rada ostali najviše u selima pljevaljske i pribojske opštine. Bio je vrstan majstor u izođenju objekata tradicionalnog karaktera i to u vremenu kada je glavni građevinski materijal bilo drvo, kamen i kreč. Kao pripadnik 48. pješadijskog „gvozdenog“ puka, koji je po izbijanju Drugog svjetskog rata bio jedan od rijetkih koji je izvršio svoj zadatak u cjelosti i iskontrolisao cio ratni položaj sve do Skadra, Ivan se po obavljenom zadatku vratio pješke do Pljevalja, takoreći bos, jer za njegove noge nije bilo tada tako veliki broj obuće.

Pekarski zanat

Poznate porodice koje su se bavile ovim starim zanatom u gradu bile su – Đenisijevići, Kazaz, Obradovići, Ćulahovići, Kujundžijići, Roćeni, Latif Tifo Krajina, Mehmed i Alija Hodović, Kadrija Sokolović, Lazar Cvijetić, Vojin i Vlado Gogić, Meho Brković, Avdija Šmigović. Muho i Meho Brahić, Redžo Čole…

Latif Tifo Krajina (1865 – 1968) je imao četrnaestoro braće i svi su bili pekari. Radili su zajedno sve do 1925. godine, kada je prilikom diobe Tifo dobio tri radnje, dvije u Džematu i jednu u Moćevcu. Pri kraju radnog vijeka, prelazi da radi u novoizgrađenu parnu pekaru, a kasnije u kuhinju zanatskog preduzeća gdje je i penzionisan.1

Vojin Lazara Gogić (1909-1997) je rođen u selu Zenici kraj Pljevalja, a zanat je završio u Sarajevu 1927. godine, gde je skoro deset godina i radio. Po povratku u Pljevlja, otvara svoju pekaru u tadašnjoj Obilićevoj ulici br. 27. tj. u kući Živka Roćena. Poslije Drugog svjetskog rata bio je prinuđen da zatvori pekaru.

Vlade Lazara Gogić (1925-1997) je zanat učio kod svog starijeg brata Vojina, u čijoj radnji je radio sve do 1944. godine. Radio je u Kolašinu, Gracu, Sarajevu, a po povratku u Pljevlja držao je takođe svoju samostalnu pekarsku radnju. Godine 1959. prelazi na rad u vojnu pekaru na Dolovima. Još jednom će Vlade u kući Petra Danilovića otvoriti svoju radnju, a svoju radnu aktivnost završio je u gradskoj pekari.

Mesarski – kasapski zanat

Ovo je takođe drevni zanat, jer je ovo područje bilo i ostalo poznati stočarski kraj. On se prenosio sa koljena na koljeno i bio je u porodicama – Talovići, Abdićevići, Vlahovljaci… Između dva rata a i kasnije poznati kobasičar bio je Dragiša Rosić (1906-1994) koji je zanat učio u Sarajevu.Dugo godina u ovom poslu pomagao mu je Milovan Ćurčić. Takođe, vrstan kvalifikovan kobasičar između dva svjetska rata, bio je i Ferika Janković. Poslije Drugog svjetskog rata porodice koje su se bavile obradom mesa i njegovale ovaj zanat su porodica LJubojević u Moćevcu, kao i porodica Murata Mahmutovića – „Paše“, Vlahovnjak, Hadžalić… U preradi kože isticali su se Sulejman Čaušević, Stevo Tešović – Cuco, Meho Talović, Alija Hodović, Smajo i Derviš Čole…

Opančari i obućari

Poznati opančar bio je Uroš Aritonović, koji je u Pljevlja došao krajem XIX vjeka sa Kosova. Sa njim je radio i njegov sin Đorđo, a ovaj zanat nastaviće i Đorđovi sinovi – LJubo, Drago i Mijo. Opančari su bili i Muslići (Mustafa), Boškovići, Surulizi, Strujići… Po kazivanju Miloja R. Dragaševića, poznati obućar bio je i Stefan Kozić. Imao je kuću u Bajića sokaku do Lazara Bajića (sada umjetnička galerija prim. V. B.) i bio je član grupe Mlada Bosna. Ostao je upamćen po tome što je često govorio: „Uskoro će propast sveta, pa neka će nije šteta!“ Poznati obućari između dva svjetska rata bili su:

Božo M. Banović (1883-1944) je zanat izučio kod poznatog majstora Tadije Vukojičića. Radnju je imao u Korjenića sokaku (današnja Principova ulica). Bio je poznat po izradi muških cipela i ženskih papuča. U vrijeme velike svjetske ekonomske krize, zatvara radnju i zapšljava se u obućarskoj zadruzi „Bata“ gdje radi do 1941. godine. Za vrijeme rata radi u svojoj radnji. Umro je 1944. godine. Božo je bio aktivan u esnafu i društvenom životu grada. Član je odbora za podizanje crkve sv. Petke 1927. godine.

Svoje obućarske radnje između dva svjetska rata imali su i: braća Omer i Smajo Koštović, Omer Tataragić, Mašo Kamber, Ibro Srna, Redžep Sofović, Muharemovići, Karahmetovići, Osmo Telaćević, Arif Pijalović, Smajil Kadrić, Bosnići, Sejfo i Vehbo Katana, Šemso LJuca… Najveću radnju za izradu obuće koja je zapošljavala i najveći broj radnika imali su Pojatići. Danas u Pljevljima ima pet obućara. Mali broj pljevaljskih obućara zadržao je svoje radnje posle Drugog svetskog rata. Neki su prešli u zadruge a neki u druge djelatnosti.

Krojački zanat

U Pljevljima je oduvijek bio uvažavan i svrstavan je u gospodske zanate. Krojači – terzije su svoje radnje imali po čitavom gradu, ali najviše u Čaršiji. Između dva rata najpoznatiji su bili – Ibrahim Dalagija, Omer Šahimpašić, Olga Leovac, Milan Stojkanović, porodica Šabanić, Novak Novaković, Diko i Kosto Damjanović, Jevrem Jakić, Drago Živković, a kasnije Ivan Golubović, Milanko Aranitović, Božo Čolović, LJubo Stojkanović, Mišo Božović,Jovan Čvorović, Ramiz Lukovac… Jovo Jestrović i Savo Jevrosimović su bili krojači seoskih odijela, a od krojačica LJubica Rosić – Nenadić, Stana Nestorović, Zehra Manovović, Milja Cerović, Milena Obradović, Katarina Tomić, Milanka Kosorić,Zuhra Tatić, Muniba Drnda…

Aleksa Lekso Đ. Rosić (1875 – 1937) je učio zanat kao zarobljenik u mađarskim logorima Nežider i Boldogason, gdje je radio u pogonima za izradu vojne odjeće. Kada se 1918. godine vratio u Pljevlja, otvorio je radnju u Čaršiji, ali je posle nekoliko godina prešao da radi sa bratom Urošem trgovačke poslove.

Jovo Đ. Jestrović (1882 – 1958) je zanat učio od 1910 do 1914. godine kod svog oca Đorđa, poznatog „terzije“ pljevaljskog kraja. Zato je i Jovo bio čuven, posebno po izradi seoskog odijela. Imao je radnju u Čaršiji a poslije Drugog svjetskog rata, na Trebovini, u blizini svoje kuće, gdje se danas nalazi advokatska kancelarija njegovog unuka Josifa Mićkovića. Jovo Jestrović je radio narodna odijela iz pljevaljskog kraja za cetinjski i druge muzeje.

Mišo M. Božović (1918 – 1996) krojački zanat učio u Sarajevu, kod tada čuvenog majstora Rupnika. Poslije Drugog rata radi u pljevaljskoj krojačkoj zadruzi, gdje je dugo godina bio i upravnik. Bio je aktivan u SD Jakić i Breznik, i prvi je republički fudbalski sudija iz našeg grada.

U Pljevljima je inače između dva rata postojalo Društvo za prodaju šivaćih mašina “Vote” & So. Danas u Pljevljima ima vrlo malo krojačkih radnji: Petar Dajević, Dragan Knežević i mlade Mrhunesa Ćirlija i Mirsada Šabanić u maloj radnjici u „Bezistanu“ je gotovo sve što je ostalo od nekadašnjeg „gospodskog“ zanata.

Časovničari – sajdžije

Od majstora koji su opravljali časovnike u Pljevljima ostali su zabilježeni – Lojo Adem, Šerif Zilkić, Adem Hadžiduraković i svakako najpopularniji Alija Ičelić – Klepeša, koji je na svojoj harmonici dugmetari odsvirao mnogim Pljevljacima svadbeno kolo.

Poslastičari

Ovaj zanat se razvijao nešto kasnije od pomenutih, ali neki hroničari navode da su umjesto današnjih poslastičarnica postojale halvadžinice, nazvane po raznim vrstama halve. Između dva svjetska rata pljevaljske poslastičarnice su bile nadaleko poznate, a posebno – poslastičarnica i manja fabrika za proizvodnju rahat-lokuma „Sandžak“ Sefera Sulejmanovića (1893-1969). Poznati su bili i poslastičari – Bakija Redža, Šefkija Deljković, Arslan Čakar, Ato Mulović, Kadrija Pijuk, Mustafa Sadagić, Ibrahim Ibrahimović.

Grnčarski zanat

Grnčarski zanat je u Pljevljima živeo sve do pred Drugi svjetski rat, pa i nekoliko godina poslije njega. Zato je valjda ovdje i prisutno prezime Lončar i Lončarevići. Poznati predratni majstori ovog zanata su braća Risto i Stevo Leovac, koji su svoju robu prodavali u više okolnih mjesta i gradova. U Pljevlja su pred Drugi svjetski rat došli iz Bele Palanke Jovan i Stojan Petrović, koji su radnju imali u kući Alije Jabučara, kod džamije. Pravili su razne vrste lonaca i ćupova, saksija, vaza i sl.

Šoferi — mehaničari

Šoferi – mehaničari su jedna od najmlađih vrsta znatlija, koja se pojavila u Pljevljima poslije Prvog svjetskog rata, kada su i prvi automobili došli u stari grad na Breznici. Gotovo sa sigurnošću, može se reći da je Uroš S. Bajić (1896-1970) prvi pravi kvalifikovani vozač, šofer ili kako se to tada zvalo „šloser“. Uroš je iz poznate pljevaljske porodice Bajić, jedne od tvoraca ovog grada. Otac Spasoje i majka Olga Grujičić, šalju ga u Peštu 1914. godine, gdje uči tajne automobila i vožnje. Sa šloserskom diplomom, vraća se 1924.godine u Beograd i polaže ispit za dobijanje dozvole „da može upravljati i voziti sve vrste automobila“. Radi prvo kod Alekse Mihailovića, a onda kod Ministarstva inostranih dela. Po povratku u Pljevlja 1928. godine, sa svojim čuvenim „ševroletom“ obavlja poslove autoprevoznika. Stariji Pljevljaci znaju da je Uroš Bajić – Baći vozio svojim luksuznim automobilima (Kabriolet -citroen) sve do Carigrada, gdje su Korjenići imali fabriku šećera.

Od ostalih vozača – šofera između dva rata, poznati su bili i Mišo B. Dajević Ćopo, Sadija Sukić, Mišo Radović, Hajro Jašarbašić…

Vodeničari

Pljevlja su sve do sredine XX vijeka svoje potrebe u žitaricama gotovo isključivo obezbjeđivala u svom polju i okolnim selima. Samo manje količine brašna i kukuruza dovožene su sa strane, navodi u svom feljtonu R. Popčetović2 što znači da su se sve te količine žitarica za ljudsku i stočnu hranu, mljele u vodenicama koje su bile locirane na Breznici, Ćotini, Skakavcu, Prkosu, Tari, Lјutici, Vezičnici, Voloderu, Dragi, Kozičkoj rijeci, Poblaćnici i velikom broju potoka, pa otuda u narodu za te mlinove kažu vodenice-potočare. Veliki broj njih radio je tokom cijele godine, sem kad su suše. Obično je rađeno više na jednoj rijeci ili potoku, a razmak između njih bio je oko 100.m.

U navedenom feljtonu Popčetović smatra da je najstarija vodenica bila na potoku Skakavcu, na izlazu vode iz pećine u blizini samog manastira i da je podignuta verovatno kad i manastir sv. Trojice. Predanje kaže da je ta mala vodenica sa jednim vitlom, nestala u požaru krajem XIX veka, a posle ubistva u njoj.

Sasvim pouzdano se zna da je u gornjem toku rijeke Breznice postajalo pet vodenica.

Prva se nalazila na izvorištu Breznice, kod današnje vodovodne stanice i bila je prvobitno vlasništvo porodice Selmanović, koja je kasnije prodala Hodžićima. Tu je bila smještena i prva vunovlačara u našem kraju. U njoj je dugo godina vodeničar bio Jupo Strujić. Porušena je kada je rađena rekonstrukcija vodovoda.

Druga, Drndina vodenica, bila je odmah ispod ove, i kasnije je prešla u vlasništvo braće Spasa i Pavla DŽuvera. Dugo je bila napuštena i negde 1972. porušena.

Treća, kamena vodenica na Breznici, ispod izvora, bila je manastirska i imala je četiri vitla, dok su ostale na Breznici imale po tri izuzev Gerinske. U ovoj vodenici dugo godina je radio Rasim Čengić. Najviše zahvaljujući Canu Janićijeviću ostala je jedina sačuvana bar kao objekat.

Četvrta vodenica na Breznici bila je od drveta i takođe vlasništvo Manastira sv. Trojice. Nalazila se na mjestu današnjeg ribnjaka, a srušena je krajem pedesetih godina. Posljednji vodeničar u njoj bio je Miloš Vukojičić.

Peta vodenica na Trebovini, bila je vlasništvo porodice Bajrović. Urađena je od kamena trudom neimara Maksima T. Bojovića i njegovih sinova Todora i Ozrena, koji su inače bili izvođači gotovo svih radova koje je ova ugledna porodica gradila. Ova vodenica radila je najduže i tek je početkom osamdesetih, zaustavila svoj točak. Sada je u njoj ribnjak.

Na današnjoj pijaci, nalazila se vodenica Mehmed-paše Bajrovića, koju su takođe radili Bojovići. Prvobitno je radila uz pomoć velikog drvenog točka koga je pokretala voda sa Breznice. Radila je na pet vitlova. Iz jaza je voda sprovedena debelim lučevim badnjevima dužine devet metara. Vitlovi su pokretani preko prenosnika.3 Kasnije, mlin je imao i rezervni motor na naftu od 24 KS. Radio je gotovo isključivo za austrougarski garnizon u Pljevljima i okolnim mestima. R. Popčetović navodi da joj je kapacitet meljave bio oko 4000 kg pšenice za 24 časa. Mlin je imao dva francuska kamena, jedan peštanski i dva kosovska. Ovaj mlin imao je trijer za žito i razne vrsta sita. Tu se proizvodilo nekoliko tipova brašna, a pšenica je dovožena iz doline Lima, Čačka i Kraljeva. Uz ovaj pašin mlin nalazila se i manja strugara sa jednim gaterom i kružnom testerom. U ovoj zgradi posle Drugog rata je bio smješten jedno vrijeme električni mlin, ali je radio vrlo kratko. Regulisanjem Breznice, porušen je jaz i onemogućen dalji rad ovog mlina. Sada je to zgrada administarcije.

Na Musluku, R. Popčetović u navedenom tekstu, kaže da je postojala Gerinska vodenica, koja je podignuta najverovatnije po dolasku Turaka ili u vrijeme gradnje Husein-pašine džamije i hana koji je bio naspram nje. I ova vodenica je srušena kada je regulisan tok Breznice. U njoj je dugo godina radio poznati vodeničar Ibrahim – Ibro Gerina.

Kao i prva, i poslednja vodenica na Breznici bila je vlasništvo porodice Selmanović. Dugogodišnji i posljednji vodeničar u njoj bio je Elmas Bošković. I ona je regulisanjem toka Breznice prestala sa radom, a onda služila dugo godina kao Otkupna stanica.

Na potoku Tvrdašu „čeketale“ su dvije potočare: najstarija je bila Josifa Bajića koji je prodao Sadagićima – redovnička, a ovi kasnije prodali Jovanu Šljuki i nizvodno u Bajevici (po Bajićima, prim. VB.) Drndina (takođe kupljena od Bajića) koja je spaljena u toku Drugog rata.

Sve navedene vodenice radile su na jednostavnom principu, tako što je voda kroz badnjeve padala na točak i pokretala ga.

Savo Žugić (1868) je podigao vodenicu pregra- đivanjem Ćotine 1919. (tako je nastao „Savov jaz“) i ona je radila na drugačijem principu od napred navedenih. Imao je veliki drveni točak koji je pomoću zupčanika pokretao dva kamena. To je bio mlin koji je mogao samljeti najviše žita u toku dana, a uz vodenicu radila je i valjarica za sukno i stupa za tučenje ječma. Istovremeno, Savo je uz pomoć lakomica, navodnjavao čitavo svoje imanje. Radila je do 1976. godine.

Pejanovići su svoju vodenicu podigli na Prkosu. Oni su vodu sa izvora Prkosa uz pomoć drvenih „lakomica“ podignutih na stubove preveli preko puta za Gradac, tako da se ona sa visine od preko četiri metra obrušavala vertikalno na badnjeve vodenice koja je bila ispod puta i tako pokretala vodenički kamen i stupu za sukno.

U Adresaru za 1934/35. godinu, izdanje Ministarstva trgovine i industrije evidentirani su sledeći mlinari – vodeničari: Elmas Bošković, Nazif Čolović, Tahir Drnda, Latif Hadžić, Mule Redžović, Šaban Stupar, Mehmed Tašaković, Tufo Vajzović.

Stariji Pljevljaci se sećaju da je u toku Drugog svjetskog rata Jovan St. Stamenić na Varoši podigao manji mlin sa jednim kamenom koji je pokretao elektro-motor.

Dosta vodenica bilo je i u okolini Pljevalja, i bez njih kao i bez njihovih voda nije se mogao ni zamisliti život na selu. Gotovo sve bile su redovničke (gradili su ih seljaci redovnici i uvijek se znalo ko i kada od domaćina i porodica donosi žito na mljevenje- prim V.B). Vlasničke vodenice pravili su sami vlasnici ako su znali, ili su uzimali majstore da im ih prave.

Vode ovih rijeka, riječica i potoka, pokretale su mlinove, valjarice i stupe. Tako je šezdesetih godina bilo na Jugoštici pet a Gotovuškoj rijeci deset vodenica. Sve su bile dvovitlaši i svaka od njih imala je dnevnu normu metar, dva ili tre žita, a i prva sijalica na ovom području bljesnula je iz mlina „mini hidroelektrane“ mlinara iz Gotovuše Jevta Vraneša kasnije inženjera.

O seoskim vodenicama i vodeničarima moglo bi se pisati i nabrajati daleko više od napisanog, što će svakako biti zadatak i tema nekog drugog hroničara.

Tako će bar od zaborava biti sačuvane mnoge vrijedne ruke mlinara, čijim se radom i vještinom seljakova sjetva i žetva pretvarala u divni hljeb kao što je bio onaj ražani. Novo vrijeme i način življenja izmenio je iz korena i selo. Malo ko sada i tamo zna za riječi: bent, lakomica, badanj, čeketalo, mučnjak, okoliš, riječi bez kojih, kako napisa M. Marić, naše selo nekada nije moglo ni jedan jedini dan. Sjetiće se jednom neko i toga, a možda će opet proraditi i neka od vodenica na Jugoštici, Voloderu ili Vezičnici. Neka, kao što je bila čuvena vodenica na Vezičnici Đola Džogaza, Radoja Tošića na Hoćevinskoj reci, Rondovića, Vukovića, Novovića na Premćanskoj rijeci… U Bitinama je bila samo jedna vodenica a u Leverima od Točila do Tare – jedanaest! U pomenutom tekstu Radovan Vujadinović piše o vodenicama u Leverima:

„Od turskog zemana do danas ko zna koliko su vlasnika promjenile. A uoči Drugog rata, prva je gore u vrhu sela bila redovnička vodenica porodice Aljićević sa šesnaest redovnika. Ispod nje imao je Sabit Stupar dvije,gornju i donju. Radoman Roćen, Jagoš Roćen, Alija Šabanović, Milan Ćosović i Đule Bećović po jednu, Hamid Šabanović takođe dvije i Neđeljko Žugić jednu. NJegova je bila dolje pored Luke, iznad same Tare, najdonja. Između prve i poslednje – pet stotina nadmorske visine. Na svaka tri metra – metar pada! Leveri su bili centar svijeta, govorio je stari Ferid Šabanović. NJegovi ljudi su življeli, i to bogato. Od ujma, nego šta! Od svako sto kila dobiješ pet kila. Samelješ sto kila pšenice, uzmeš pet kila nimeta, ko duša.“

Svaka od ovih vodenica mogla je, ako je imala dobrog vodeničara, da za 24 sata samelje i po deset metara žita najmanje. Stari ljudi su govorili da se u leverskim vodenicama „žito dogonilo od svakle“: Bobova, Ograđenice, Glibaća, Kosanice, Pušanjskog Dola, Krupica,Vaškova, Premćana sve do Đurđevića Tare. Čak i oni „preko Tare“ iz Šarana, Brajkovače, Aluga, NJegovuđe, Žugića Bara, Motičkog gaja, sve do Žabljaka, sve je to nekada mljelo u Leverima.

Do prije dvadestak godina i u bobovskom kraju je na Dragi bilo dosta vodenica. Draga ima kratak tok, veliku visinsku razliku i bogatija je vodom u gornjem nego u donjem toku. Stoga su između Bobovaca često nastajali nesporazumi, čarke, svađe i sporenja. Sporila su se bratstva, sela i zaseoci, a daleke 1909. godine, kažu Bobovci, pala je i glava. U svađi je prethodno ranjen od Svrkota Filip Jelovac, koji je tada živio u Višnjici, ubio je Radovana Svrkotu iz Morajica, a na Vaskrs 1967. godine, noću su zapaljene tri vodenice.

Na maloj Dragi su se nalazile Jelovačka, Starčevića i Andrina vodenica u kojoj su redove imali i pojedini Božovići, Slatinci, Meštrevčani. Vranovci su iskoristili vrlo jak izvor ispod Nabojine i gornjem toku Drage, a u donjem toku još tri koje su s vremena na vrijeme održavane. Na Dragi je imao i stupu (valjaricu) Iko Tešović, povratnik iz Amerike, koja je radila vrlo kratko.

Prema pisanju M. Vukovića, u Kaludri podno Donje stubice bilo je niz bobovskih vodenica, ukupno sedam. Radile su uvijek kada je imalo žita i dovoljno vode da pokreće teško vodeničko kamenje koje je dobavljano čak sa Kosova. Sijalo se tada dosta ječma, krupnika, raži…

Vojkan T. BOJOVIĆ

(Istorija Pljevalja, Opština Pljevlja 2009, str 555-571)

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 25, 2013 in Uncategorized

 

Oznake: , , ,

Vojkan T. Bojović: Pljevaljski hanovi, kafane i hoteli

 

 

KAFANE

Teško je sa sigurnošću govoriti kada su se u Pljevljima pojavile prve prave kafane, ali svakako da je jedan njihov vid već postojao u hanovima, kojih je bilo na gotovo svim putevima, raskršćima, po okolnim selima,  još  u  srednjem  vijeku.  Oni  koji  su pisali o ovoj i do danas specifičnoj „institituciji“ koja  je odigrala važnu ulogu i u životu Pljevljaka, obično polaze od druge polovine XIX vijeka i dolaska austrougarskog okupatora u Pljevlja 1879. godine, mada je sasvim sigurno da su kafane i „kahve“ postojale u Pljevljima i mnogo pre toga. Tako putopisac Le Fevr, pominje kafane u Pljevljima 1611. godine. Kaže, da su ga neki mještani koji su sjedeli ispred kafane ponudili pićem i kafom, i da je on to iz učitivosti prihvatio. Dr Vidoje Golubović, autor knjige „Stare kafane Beograda“ (Beograd, 2005) navodi da je prva kafana u Evropi bila u Beogradu 1522. godine, a London je tek na trećem mjestu po otvaranju ovog zdanja. Kafane se javljaju u Francuskoj 1654. godine.

Svakako da je i na ovaj važan segment čovjekovog života u Pljevljima uticalo niz događaja, kao što su: pad Dubrovačke republike, ukidanje sjedišta hercegovačkog sandžakata u Pljevljima 1833. godine, velike epidemije kuge i kolere, od kojih je najžešća bila ona 1863. godine, veliki požar koji je uništio najveći deo čaršije, bune i ratovi… Dolaskom Austro-Ugarske, otvaranjem velikog vojnog logora na Dolovima, Metaljci i drugim okolnim mjestima (Boljanići, Jabuka…) oživjele su i kafane. Tako Milka Bajić Poderegin u romanu „Svitanje“ gde se radnja događa na kraju XIX i početkom XX vijeka, piše da u očekivanju „švabske“ vojske iz Bosne Kojići (Bajići, prim. V.B) šalju u svoju mehanu na Metaljci „… u tovarima pivu, rum, mastiku, sinalko i zapečaćena vina…“1

Dolaskom austrougarskih trupa u Pljevlja, izmenjen je gotovo cjelokupni način življenja, rada i ponašanja pljevaljskog stanovništva, pogotovo pravoslavnih Srba. Običaj da se ljudi sastaju gotovo isključivo po kućama, o praznicima ili u dugim zimskim večerima, počinje se sada sve više zamjenjivati izlascima i sastajanjem na javnim mjestima, tj. kafanama, ili novosagrađenim hotelima, baštama… Švapski oficiri, vojnici i drugo njihovo prateće osoblje, donelo je i u Pljevlja dosta evropskih manira, koje su Pljevljaci prihvatali u gotovo svim vidovima života i rada.

Prisustvo vojske dvije carevine, omogućilo je tako mnogim Pljevljacima da svoje umjeće iskažu u već ovladanim trgovačkim vještinama, ali i u uslužnim djelatnostima kakve su bile one vezane za držanje hanova, kafana, aščinica, pa i hotela koji su sve više preuzimali poslove nekadašnjih handžija.

Ipak, dokumentovano pisati o pljevaljskim kafanama i kafedžijama, može se početi tek sa kraja XIX i početkom XX vijeka, zahvaljujući prije svega sačuvanim porodičnim dokumentima, zapisima putopisaca kao što je bio Jevto Dedijer, i lokalnih hroničara kakav je bio Rodoljub Rodo L. Popčetović, i svakako izvorima kao što su adresari, kalendari, almanasi banovina i sl. publikacije koje su izlazile između dva svjetska rata.

Kafane u Moćevcu

Moćevac sa svojim mahalama: Donji i Gornji, Karamula, Borak, Moćevčić sa sokacima i cvjetnim avlijama, nije bez razloga opjevan kao „Mali Carigrad“. Izgleda da je oduvijek ovaj dio grada imao nešto što ga je činilo drugačijim, voljenijim… Možda su to bile djevojke, poput Ćirkovića Magde, čija ljepota još ne prolazi niti se zaboravlja, ljubav koju je još samo kafana mogla primiriti, brda sa kojih se vidi sve do crkve na Ilinom Brdu ili Breznica-rijeka mala koja je jedina znala sve tajne života. Zato su vjerovatno i kafane u Moćevcu bile drugačije od onih u Čaršiji, Varoši, Ševarima, Žabnjaku…Neki hroničari navode da ih je čak početkom XX vijeka bilo tridesetak. Poznati kafedžija iz tog vremena bio je Todor Todo Nedić, jedan od uglednijih Pljevljaka,član crkveno- školskog odbora za podizanje  crkve Sv. Petke 1927. godine. NJegova kafana Užice bila je omiljeno sastajalište poznatih i uglednih Pljevljaka.

Kafane na Raskrsnici

Najbolje i najpoznatije kafane u Pljevljima sa kraja XIX i početkom XX vijeka, nalazile su se na Raskrsnici, koja je bila centar srpskog dijela grada i gdje se ukršta šest ulica. Putopisac Jevto Dedijer zabilježio je da su tu: najbolje kafane Živkovića i Manastira Sv. Trojice.2

Tu su najviše dolazili austrijski, ali i turski oficiri i gospoda. Braća Jovo, Gavro i Mile Živković držali su visok stepen otmenosti svojih kafana i jedni od prvih imali su u njima i bilijarski sto, što je bila svojevrsna atrakcija tog vremena. Zahvaljujući pljevaljskim trgovcima, ove kafane imale su sve vrste alkoholnih pića, posebno vina, koje su nabavljali iz Beča i Pešte, a od 1898. kada su Šećerovići, Veseličići i Čeh Vindaček otvorili pivaru, služilo se zahvaljujući odličnom ječmu i vodi, prvoklasno pivo sa viršlama. Kada se sa srpskom vojskom, koja je 1912. godine ušla u Pljevlja, vratio sa Metaljke, siguran da Turaka više nema, mladi oficir Ivan M. Tanazević (1878-1956. kasnije general i zet Đoka R. Šećerovića) bio je iznenađen što je poslužen u jednoj od kafana na Raskrsnici pivom, koje od Beograda godinama nigde nije ni vidio! O ovome je ovaj pljevaljski zet često sa zadovoljstvom pričao.

Na Raskrsnici je u manastirskoj zgradi, držao kafanu i Đorđe Bogićević i u njoj je, pored kafe i rakije, služen i roštilj. Gosti su bili uglavnom mještani pravoslavci. Po pričanju starih Pljevljaka, u ovoj kafani povremeno su dolazili i svirači, Slavonci ili Mađari. Kasnije se i u njoj igrao bilijar.

Pamte se na Raskrsnici i kafane čiji su vlasnici bili Risto Marjanović, Jovan Joco Popović i Diko Krsmanović.

Kafane  u  ulici Vuka Karadžića

U ulici V. Karadžića, najpoznatija kafana je bila Kantina Mila Debeljevića u kojoj su služena razna pića i mezetluci i u njoj su najčešći gosti bili austrijski oficiri i vojnici.

Drugu kafanu držao je Jako Bogićević i nalazila se preko puta današnje škole „Ristan Pavlović“ u blizini austrijske vojne postaje na Čitluku, pa su i njeni gosti najviše bili vojnici i oficiri.

Da su Pljevljaci voljeli kafane, govori i podatak iz zapisnika pljevaljske opštine iz 1918. godine o izdatim dozvolama za otvaranje ove vrste djelatnosti. Tako su, uz taksu od 5 do 50 dinara, dobili dozvole za otvaranje kafana: Pašo Mulapašović, Meho Sofović, Ramiz Pelidija, Stevan Radičević, Diko Stamenić, Savo Bavčić, Savo Damjanović, Sulejman-beg Selmanović, Ibrahim Duraković, Milja Đurišić, Jana Taušan, Todo Bajčetić,  Saveta  Mazalica,  Janja  udova  Bojović  iz Šarana, Mileva Zarubica, Mijat Tomić, LJubo Antonić (hotelska radnja).3Veća taksa plaćala se ukoliko je kafedžija uz kafu prodavao i rakiju.

Kafane u Čaršiji

Normalno, baš kao i danas, najveći broj kafana je bio lociran u srcu grada, tj. Čaršiji. Nekada je pravo bogatstvo bilo imati dućan, radnju, kafanu ili neki drugi objekat slične namjene u glavnoj gradskoj ulici. Te kafane ili kako su se po zvaničnoj statističkoj nomenklaturi tog vremena zvale gostionice (Gasthauser) bile su ne samo ugostiteljski objekti, već i mjesta gde se odvijao veliki deo političkog, privrednog pa i kulturnog života grada. Prema podacima iz službenog adresara Kraljevine SHS za industriju, obrt i trgovinu iz 1928. godine, zakonski protokolisane gostionice su: Balkan – Sava Đurovića, Velika Srbija – Rada Vraneša (sada kuća Vujačića u ul. M. Tošića br. 6), Evropa – Toda Preradovića, Rusija – Marka Vučetića, Šumadija Voja Obradovića, Kod seljaka – Sava Topalovića.4

Između dva svjetska rata, u Čaršiji su držali kafane i: Jovan i Stefa Janićijević, Đorđo i Danka Popović, Vuko i Borka Đenisijević, Niko Rabrenović, Janićije Janićijević, Aneta Vraneš, Strajin Bajić, Savo Đurović, Stefa Kijanović, Rašo Pašović, Hadžo Čaušević. U prizemlju kuće Uroša Bajića kafanu je držao Obrad Obradović. U hotelu „Srpski kralj“ vlasništvo manastira Sv. Trojice, kafanu „Ankara“ je držo Vehbo Dizdar i Zuhra Mršić. Preko puta „Srpskog kralja“ bile su kafane: Beograd Sava Đurovića, Rista Rosića, kafe-čajdžinica Vidaka Jovaševića i Krčma Milana Brašanca (1889-1951). U Širokoj čaršiji je bila i kafana Lala Pašića. Poznata kafana u tom dijelu Čaršije bila je kafana Korzo koju je držao poznati kafedžija Todo Topalović. U „Širokoj čaršiji“ držao je jedno vrijeme kafanu i Lazar Cvijetić, trgovac. U hotelu Slavija takođe je bila gostionica Vidoja Jaukovića. Na uglu ulice Princa Đorđa (danas Tršova) i Čaršije do kuće Janićijevića bila je kafana „Borovac“ braće patrijarha Varnave Uroša i Alekse Leksa Rosića, u kojoj se nalazila „živa voda“ tj. izvor sa vodom za piće. Kasnije je tu držao fotografsku radnju Savo J. Milić.

U ovoj kafani će započeti svoj ugostiteljski rad Savo M. Jestrović (1911-1994). On je prvo počeo da radi kod Janićija P. Janićijevića, a kasnije se osamostalio i 1939. godine uzima od Milice Rosić lokal u zakup. I poslije 1945. godine Savo gotovo čitav svoj radni vijek provodi u vođenju poslova vezanih za ugostiteljsku djelatnost. U „Tijesnoj čaršiji“ kafanu je držao Sretko Stanimirović, a kafanu Pokret muslimanskog kulturnog društva držao je Haso Bajrović. Limo DŽebhanić je držao kafanu u hanu u „tijesnoj čaršiji“ (kasnije Mulov han po njegovom poslednjem vlasniku Mulu Bamburu). U to vrijeme, u „tijesnoj“ čaršiji bila je vrlo popularna kafana Carigrad koju je držao Diko Bajčetić –Grkić.

Kafane na Varoši

Varoš je nakada bila centar srpskog dijela grada. Tu se nalazilo i korzo. Od kafana su bile poznate one koje su držali: Bavčići, Leovci, Gospići, Tomići, Aćim i Luka Čović. Živko Roćen je kafanu držao u svojoj kući kao i Vukašin i Marija Žugić kafanu Zlatibor koja se nalazila na uglu ulica Kralja Aleksandra (sada V.Jakića) i Kralja Petra.

Poslije Drugog svjetskog rata, dugo godina nije bilo privatnih kafana.Na Varoši je tada izgrađen hotel Tara, a krajem sedamdesetih na mjestu nekadašnje Slavije hotel Pljevlja. Umjesto nekadašnjih kafana, u XXI vijek i Pljevljaci su ušli sa bezbroj kafića, u gotovo svim dijelovima grada…

Ostale kafane

Kafane koje su bile uvrštene u djelatnosti privrednih aktivnosti, i kao takve ostale zapisane u raznim privrednim i statističkim publikacijama tog vremena, sačuvane su od zaborava. Ali, bilo je i onih koji su povremeno držali kafane i čajdžinice, kao i onih kojima je ona bila kao sporedna ili prateća djelatnost u poslovanju, posebno trgovcima (Janićijevići, Bajići, Niko Rabrenović, Lazar Cvijetić…).

Janićije P. Janićijević (1888- 1981), je bio poznati trgovac, ali je takođe u sklopu tog posla imao u prizemlju svoje kuće na uglu nekadašnje ulice princa Đorđa (sada Tršova) i Čaršije podrum pića i kafanu.

Strajin S. Bajić (1896-1975) – Čiča, preuzeo je posle smrti brata Laza, poslove oko ugostiteljstva i trgovine sa najmlađim Gordislavom. Imali su kafanu sa prelijepom baštom u samom srcu Čaršije. Posle rata je nacionalizovana, a do rušenja jedno vrijeme u njoj je tu djelatnost obavljao FK Rudar.

Niko G. Rabrenović (1888 – 1963) je kao mlad otišao u Ameriku na rad sa svojom sestrom Labudom Lakom. Najviše je radio u okolini Čikaga. Kada su izbili balkanski ratovi, on se kao dobrovoljac vraća u domovinu. Učestvuje u borbama na Skadru i Bregalnici, gde je bio i ranjavan. Nosilac je više ratnih odlikovanja. Poslije završetka ratova Niko se počinje baviti trgovinom. Bio je prvi Pljevljak koji je u ovu izazovnu ljudsku djelatnost unio dosta novih metoda viđenih u Americi, prilagodivši ih mjestu i uslovima življenja koji su tada bili u Pljevljima. Godine 1931. podigao je jednu od najmodernijih kuća u Čaršiji. U prizemlju se nalazila kafana – krčma i dućan – trgovina. Posle Drugog rata nova vlast je te objekte uzela u svoju namjenu.

Šućro   Rašinlić   Raša   u   svojim   beleškama „Čaršija od Jalije do Cerovića hana“ navodi: Đorđa i Marta Jovaševića, Sava i Jefta Antonijević, Rada Markovića, Hajra Hodžića, Hadžović Hasa „Peco“, Zajima Boškovića, Đorđa Debeljević, Avda Bosovića.Milivoj Tomić je držao kafe-čajdžinicu u „starom“ sreskom, Hafizagić Kasim u „Gajretu“, Sadagić Zećir, Kečević Smajo, Mulović Alija, Lalović Jusuf, Brković Abid, Selmanović Osmo.5 Između dva svjetska rata držao je kod gornjeg mosta na Ćotini kafanu Singapur Jusuf Manovović, a stotinak metara nizvodno preko puta Rasadničkog imanja bila je kafana Vukašina Žugića.6

Poslije Drugog svjetskog rata gotovo da su nestale, tj. ukinute su privatne kafane u Pljevljima. Ostalo je svega nekoliko i to u samoj Čaršiji. Novoizgrađeni hotel Tara bio je mjesto za novi otmeniji svijet „drugova i drugarica“. Nekadašnji Srpski kralj je ostao, s tim što je sada radio pod imenom Zelengora, pod kojim je i nestao. I nekadašnja gostionica Vidoja Jaukovića, popularna Slavija nastavila je svoju djelatnost, kao i nekadašnji Korzo. I na Jaliji, u kući Bezarevića, radila je čuvena Koreja, kasnije Šuplja stijena a danas bife Beograd… Sve je to bilo u sklopu gradskog ugostiteljskog preduzeća.

Sredinom šezdesetih počinju se otvarati nove kafane, neke sa namjenom finansiranja lokalnog fudbalskog kluba. Tako je u Bajića kafani u Čaršiji bila vrlo popularna kafana sa restoranom i baštom „Košuta“ ili tzv. Vijetnam a na Jaliji, kraj Breznice Dva jelena. Na Stadionu je takođe bila kafana ili tada popularno „bife“. Bilo je i kafana u kojima se pilo s nogu, zvanih navrat-nanos. U svim ovim kafanama je, pored kafe i pića, bilo i jela sa roštilja, prije svega ćevapčića. Evo kako je atmosferu iz jednog „bifea“ iz daleke 1971. godine, opisao prof. Radivoje Ostojić:

„Vrata stadiona su širom otvorena, a iz bifea dopiru različite melodije zagrijanih posjetilaca. Kad otvorite vrata bifea, dim pokulja kao da je sve do tada sputavan da se komotno razaspe i izgubi u pošumljenu Golubinju. Na zidovima ovog novog „Rudarevog“ objekta nalazi se samo cjenovnik sa brižljivo i krupno ispisanim ciframa. Uprava nije imala vremena da stavi i poneku fotografiju tima ili pojedinih igrača. Ovdje se uglavnom razgovara o sportu. Pjevalo se. Kurbeg je započeo nekadašnju himnu „Jakića“ prilagođenu sadašnjem timu „Tres, tres, trese se, ko Rudara dirne, lopte će gutati…“ DŽemko je pjevao „Moj dilbere“. Nešto kasnije svaki je sto imao svoju pjesmu.“

 Sredinom šezdesetih godina prošlog vijeka izgrađen je na ušću Skakavca u Breznicu motel „Vodice“, a zahvaljujući Milenku Bezareviću, početkom osamdesetih, oživjela je i Milet-bašta u sklopu Đačke zadruge.

HANOVI

Hanovi su u stvari bili objekti za prenoćišta, koji su pored soba za spavanje imali i magaze za smještaj i čuvanje robe i konjušnice za stoku koja je duga vremena bila glavna i jedina prevozna snaga i sredstvo. Hanovi su se obično nalazili na raskršću puteva, ulasku u grad, ali i u samom gradu.

Zapisi Evlije Čelebije iz 1663. godine svjedoče o postojanju tri hana (prenoćišta) u Pljevljima. Svakako da je najstariji han karavansaraj, koji se nalazio na današnjem trgu „13. jul“, ispred Doma kulture. Ova građevina bila je odavno propala, a njene zidine stajale su sve do izgradnje Doma kulture 1947. godine. Stariji Pljevljaci pamte ga, valjda po imenu poslednjeg vlasnika – Duranov han ! Inače, hanovi su i dobijali imena po vlasniku  ili  zakupcu.  Tako  je  jedan  od  posljednjih pravih hanova koji se nalazio u tzv.“Tijesnoj Čaršiji“ i koji je srušen 1960. godine nosio ime po Mulu Bamburu Mulov han. Da se „poslednja“ najviše pamti svjedoči i han na Varoši, na ulazu sa Trlice Cerovića han jer mu je poslednji vlasnik bio Vojin Cerović. Dugo godina ovaj han poznatiji po imenom Šareni han, držao je u zakup Huso Gotovuša. Na Varoši je kod groblja bio i han Murata Vajzovića, koji je kasnije kupio Timotije Bavčić.8 Timotije je han porušio i napravio porodičnu kuću. Na varoši se nalazio i han Mehmed-bega Selmanovića u kome su radili Jovan Sjeničak i Nazif Hadžalić. Zvali su ga dugo Nazifov han, iako je izgoreo u požaru 1922. godine.

Hanovi u Čaršiji

Hanovi na Varoši su bili savim logično i dobro locirani, kraj puteva za Srbiju i Crnu Goru, na ulazu u grad, imali su oko sebe livade gde je stoka mogla da se hrani i odmara i niz drugih pogodnosti. Ipak najviše hanova bilo je u Čaršiji. Hroničari grada bilježe, da je najveći bio na mestu današnje zgrade Skupštine opštine, vlasništvo mjesnog Vakufa i novijeg datuma gradnje. Pred rušenje, poslednji zakupac bio je Mule Bambur, a prije njega to su bili Mahmut Hodžić (Mahmutov han), i Huso Kadribašić.

U „tijesnoj“ Čaršiji, pored Breznice, bio je han koga i danas pamti veliki broj Pljevljaka. Izgrađen je krajem XIX vijeka i promijenio je više vlasnika: Ešrefa Selmanovića, Mahmuta Hodžića, Rasima Agića, Lima DŽebhanića i poslednjeg Mula Bambura, pod čijim je imenom i srušen 1960. godine.

Na Jaliji je sve do sredine pedesetih godina godina bila ruinirana zgrada nekadašnjeg Hadžišaćirovića hana, u kome su radili Huso Gotovuša i Murat Hadžalić. U blizini je bio i Šabanića han, a u „Cigan mahali“ se nalazio Mulovića han.9 Poslednji Pljevljak koji se bavio poslom handžija – prenoćišta bio je Redžo Sofović, koji je izdavao sobe za spavanje u svojoj kući u ulici Narodne revolucije kod starog sreskog.

U Gornjoj ili „širokoj“ Čaršiji, više kafane „Srpski kralj“ (Zelengora) bio je Zečevića han, a jedno vrijeme prenoćište je držao i Joko Bajić, koji je imao i kafanu u današnjoj ulici M. Tošića.

Bilo je i nekoliko hanova u neposrednoj blizini, tj. pri ulazu u grad. Njpoznatiji je bio onaj iz pravca Čajniča, na raskršću kod „devete“, Dajevića han, a iz pravca Žabljaka i Nikšića bio je na Doganjama Šećerkadića han. U ovim hanovima odsjedali su obično oni koji su tu vršili pripremu za ulazak grad (pranje, čišćenje, presvlačenje…) Na Lever Tari han je početkom XX vijeka držao Mile J. Radović, koga su tu Turci i ubili. Na Boljanićima je poslije Prvog svjetskog rata han držao Jefto Nenadić (otac Branov). Na Metaljci je takođe uvijek bilo po nekoliko hanova sa kafanom, aščinicom i prostorijama gdje su kiridžije ostavljale robu. Iz tog pravca, bio je poznat Han Selmanovića, koga navodi i Imre Varadi u svojoj knjizi iz 1905. godine. U sklopu hanova obavezno su bile i konjušnice.

HOTELI

Krajem XIX i početkom XX vijeka, hanove počinju zamjenjivati hoteli, tj. objekti koji su pravljeni po planovima i potrebama austrougarskog okupatora, i koji su se izgledom, funkcionalnošću i materijalom od koga su pravljeni u potpunosti razlikovali od zgrada slične namjene koje su pravljene do tada na prostorima Pljevalja.

Hroničar i putopisac Jevto Dedijer, koji je posle oslobođenja 1912. godine posjetio Pljevlja, zapisaće u svojoj „Novoj Srbiji“: „Varoš je sasvim čista i lepa, što je čini najboljom varoši u Sandžaku. Ipak, i pored mnogih orijentalnih osobina (dućani s ćepencima, turske kafane, nekoliko hanova) ona ima izgled srednjoevropske varoši u kojoj se pored gore nabrojanih građevina mogu videti i moderne  radnje,  bolje  kafane  i  hoteli (Živkovića, Manastirska, Bajića, hoteli i gostionice, Milet bašta) i mnogo lepih privatnih zgrada.“10

Kako je J. Dedijer zapisao, početkom XX vijeka, najveći i najljepši bio je Bajića hotel. Nalazio se više bašte nekadašnjeg Srpskog kralja (Zelengore). Zgrada je bila masivna. Imao je kafanu, restoran, separe i sobe na spratu i u potkrovlju. Za vrijeme austrougarske vojne vlasti zvao se Bosna, a posle oslobođenja Beograd. Ova zgrada je izgorela u požaru tridesetih godina prošlog vijeka.11

Hotel „Lovćen“ se nalazio na mjestu današnje zgrade suda i samoposluge u ul. Princa Đorđa (sada Tršova). Zgradu je podigla austrougarska posada krajem XIX vijeka. Poslije oslobođenja kupili su je Šećerovići i u njoj držali svoju trgovinu i magacine. Kasnije su ga u zakup  uzeli  poznate  kafedžije  braća  Topalovići  i pretvorili u hotel. Poslije Drugog rata u njemu su bili magacini i stanovi za sirotinju. Srušen je 1958. godine.

Hotel „Nikšić“ nalazio se u kući Laza Živkovića (ul. Kralja Petra više Zelengore) i srušen je 1944. godine američkim bombardovanjem, kao i čitav kompleks srpskih kuća u tom dijelu grada. Ispod njega u manastir- skoj zgradi bio je hotel „Bristol“.

Hotel „Trlica“ nalazio se u nekadašnjem „Cerovića (Šarenom) hanu“ a vlasnik mu je bio Vojin Cerović. Pred Drugi svjetski rat, sagrađena su dva hotela: „Srpski kralj“ vlasništvo manastira sv. Trojice (kasnije „Zelengora“) čiji je prvi zakupac bio Vehbija Dizdar i hotel „Beograd“ vlasništvo Sava Đurovića. Hotel „Jadran“ je držao Dragoslav Dragi Stojanović – Srbijanac. Ostao je u trajnom sjećanju Pljevljaka po kraljici sevdaha Vuki Šeherović koja je tu počinjala svoju veliku pjevačku karijeru. U Pljevljima se Vuka prvi put zaljubila, i to baš u Dragog i posvetila mu svoju najbolju pjesmu: Gde si dragi živa željo moja.

 

1 M. Bajić Poderegin, Svitanje, Beograd 1987.
2 J. Dedijer, Nova Srbija, Beograd 1913, 300.
3 Zapisnik sa sednica opštinskog odbora Pljevlja 1918, (lična dokumentacija).
4 Adresar Kraljevine SHS, za industr.obrt i trgov. 1928, 772.
5 Š. Rašinlić- Raša, Pljevaljska čaršija 1934 – 1945. Ugostiteljske radnje (rukopis).
6 M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, Sarajevo 1997, 40.
7 Radivoje Ostojić, Ko Rudara dirne… „Pljevaljske novine“ 1. jul 1971.
8 M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, 55.
9 M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, 55.
10  Jevto Dedijer, Nova Srbija, Beograd 1913.
11 R. Popčetović, Stare pljevaljske kafane i hoteli, „Pljevaljske novine“ 1976.
Izvori i literatura:
-Privatna arhivska zbirka autora.
-Rodoljub L. Popčetović, Stare pljevaljske kafane i hoteli, Pljevaljske novine, 15. 11. 1976. godine.
-M. Hadžiatlagić, Stare kafane, Pljevaljske novine, 1969.
-Adresar Kraljevine  SHS  za industriju, obrt, trg. poljoprivr.  Za  1928. god. Jevto Dedijer, Nova Srbija, Beograd 1913
-Š. Rašinlić- Raša, Pljevaljska čaršija 1934 – 1945. Ugostiteljske radnje, rukopis.
-Uzeir Bećović, Pljevlja tragom vremena, Pljevlja 1992.
-M. Pijalović, Pljevlja sa okolinom u prošlosti i sadašnjosti, Sarajevo 1997.
-Kazivanje, prof. Ksenije Rosić Martinović, Beograd mart 2004. Dokumentacija  porodica:  Rabrenović,  Bajić,  Janićijević,  Jestrović, Brašanac.
-Milka Bajić-Poderegin, Svitanje, Beograd 1987.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 23, 2013 in Uncategorized

 

Oznake: , , ,

Akademik Sima Ćirković: Pljevlja u srednjem veku

Smenjivanje kasnoantičkog društva do temelja uzdrmanog unutrašnjim krizama i varvarskim pustošenjima, i srednjovekovnog društva, koje se postepeno izgrađivalo posle doseljenja Slovena, ne može se ocrtati ni najopštijim potezima. Sigurno je samo da se i u ograničenom prostoru pljevaljskog kraja dešavalo ono što je karakteristično za unutrašnjost Balkanskog poluostrva u celini. Ostaci antičke civilizacije su zapušteni i razoreni, naselja slovenskih pridošlica zametala su se i rasla na novoposednutom tlu bez povezanosti sa antičkim korenima. Arheološka istraživanja su iznela na videlo znatne ostatke rimskih naselja urbanog karaktera, mestimično su otkriveni i materijalni ostaci rane slovenske kulture, ali se nigde nije naišlo na tragove kontinuiteta, dokaze korišćenja antičkih građevina i drugih objekata od strane Slovena ili naporednog života doseljenika i starosedelaca. O diskontinuitetu svedoči i činjenica da se ugašenomvelikom  rimskom  naselju  Municipium  S…..  ime  tako temeljito zaboravilo da ni do danas nije otkriveno.

Kontinuiteta neosporno ima u korišćenju prostora, jer su Sloveni ovde, kao i u drugim delovima Balkanskog poluostrva, pitomijim i pogodnijim za život, u prvi mah zaposedali ona zemljišta koja su radom ranijih generacija bila potčinjena čoveku i prilagođena njegovim potrebama. Sloveni su se, bez sumnje, služili ostacima rimske putne mreže; čak je vrlo verovatno da su pojedine njihove grupe baš rimski putevi odveli u visoke i vrletne predele između Lima i Tare.

Prelaz od antike ka srednjem veku predstavlja na ovom delu našeg tla “mračno doba” u najstrožem smislu toga termina, stvorenog za opisivanje jednog perioda istorije cele Evrope. Iz nekoliko stoleća nema u izvorima podataka na koje bi se mogla osloniti makar veoma uopštena rekonstrukcija zbivanja. Zna se samo da pljevaljski kraj leži u zoni koju je naselilo srpsko pleme u VII veku, da spada u jezgro njegove najstarije plemenske teritorije.

O južnoslovenskim plemenima i prostiranju njihovih teritorija i kneževima od doseljenja do sredine H veka veoma važne podatke pruža spis vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita (913 – 959) O narodima ili O upravljanju carstvom, sastavljen na osnovu raznovrsne građe u kojoj je bilo i izveštaja vizantijskih lokalnih namesnika i tradicija naroda sa kojima je Vizantijsko carstvo održavalo veze. Prema kazivanju toga teksta predeo koji posmatramo bio je u sastavu kneževine, koju učeni car naziva Krštenom Srbijom da bi naglasio razliku u odnosu na teritoriju onoga dela srpskog plemena koje je ostalo nekršteno daleko na severu.1 Krštena Srbija se prostirala između kneževine Hrvatske, čije su granične županije bile Livno, Imota i Pliva, i bugarske države, koja se za vreme velike ekspanzije u IH veku proširila do grada Rasa (kod današnjeg Novog Pazara). Na svojoj južnoj strani ta Srbija se graničila sa kneževinama Neretvljana (teritorija između Cetine i Neretve), Zahumljana (između Neretve i zaleđa Dubrovnika), Travunjana (između Dubrovnika i Boke Kotorske) i Dukljana (između Kotora i Lješa i u ravnicama oko Skadarskog jezera). O Travuniji i Duklji se u carevom spisu izričito kaže da se “planinskim stranama” graniče sa Srbijom. Kako je planinski lanac dinarskog sistema širok i sastavljen dobrim delom od teško prohodnih i strmih grebena, teško je odgonetnuti gde bi se u ranom periodu protezala gra- nica između spomenutih kneževina, utoliko teže što su jezgra primorskih kneževina bila u kraškim poljima, daleko pogodnijim za život i srazmerno dobro naseljenim, i što su planinski predeli dugo morali biti neka vrsta ničije zemlje.2

U svakom slučaju, krajevi između Tare i Lima spadali su u državu srpskih kneževa, potomaka kneza Vlastimira iz IH veka, koji su se povijali čas pod vizantijskim, čas pod bugarskim pritiskom i trošili u međusobnim borbama unutar dinastije.3  Cela teritorija Srbije ležala je na putu sve zahuktalije bugarske ekspanzije i u jedan mah je, 924. godine, za vlade moćnog cara Simeona (893 – 927/8) bila za neko vreme osvojena i potčinjena.

Kratka istorija toga osvajanja iznosi na videlo zanimljivu pojedinost o organizaciji onovremene srpske države. Bugarske vojskovođe su, naime, da bi lakše potčinile zemlju, dovele sobom Časlava Klonimirovića, potomka srpskog vladarskog roda, odgojenog u Bugarskoj, da bi ga, tobože, postavili na vlast u Srbiji. Pozvali su radi toga sve srpske župane, namamili ih zakletvom, a onda ih pohvatali i odveli u Bugarsku. Teritorija srpske države se, očigledno, u prvoj polovini H veka sastojala od oblasti u kojima su stvarnu vlast imali župani, od kojih je zavisio i položaj kneza i stepen njegove samostalnosti u odnosu na strane osvajače. Bugarska vlast je trajala kratko jer je Časlav (927/8 – 950) koristeći situaciju posle smrti cara Simeona (927/8) pobegao iz Bugarske i uz pomoć Vizantije obnovio vlast u Srbiji. Pljevaljski kraj je, besumnje, bio pod vlašću Časlava, za koga se zna da je gospodario i susednom travunijskom kneževinom.

Daleko manje je poznato šta se dešavalo u drugoj polovini H veka. Samuilo (876 – 1014), ustanik protiv vizantijske vlasti, uspeo je, polazeći iz Makedonije, da obnovi carstvo Simeona. On je, svakako, vladao neko vreme i teritorijom tadašnje Srbije. Međutim, rušenje Samuilovog carstva 1014 – 1018. označilo je prelom i dovelo do promene situacije, čije će se posledice osećati sledeća dva veka. Vizantija je 1018. uspela da potčini svojoj vlasti znatan deo Balkanskog poluostrva i pomeri svoje granice do Save i Dunava. Tada uspostavljena vizantijska granica delila je teritoriju Srbije na područje pod neposrednom vlašću carevih namesnika, a u okvirima vizantijskih vojnoadministrativnih jedinica, i na područje koje je ostalo pod lokalnim vlastodršcima iz kneževskih porodica, vazalima vizantijskog cara, ali samostalnim unutar svojih granica.

Uporišta vizantijske svetovne i crkvene vlasti bila su u gradovima iz kojih se gospodarilo okolinom. U ovom periodu svoje vlasti Vizantinci su udahnuli novi život nekim od opustelih vizantijskih gradova smeštajući u njih vojne garnizone i sedišta crkvene vlasti (Sirmij, Beograd, Niš, Skoplje i dr.). Odavno zapusteli municipij S…(kod današnjih Pljevalja) nije doživeo period obnove, verovatno zbog toga što je ostao izvan zone neposredne vizantijske vlasti. Zahvaljujući podacima o crkvenoj organizaciji po uspostavljanju vizantijske vlasti, moglo se utvrditi da su Sirmij (Sremska Mitrovica), Ras (danas Novi Pazar) i Prizren, bili najisturenija episkopska sedišta Ohridske arhiepiskopije  i najvažniji vizantijski gradovi  u  graničnom području prema susednim oblastima pod vrhovnom vlašću careva.

U periodu od početka HI do kraja HII veka pljevaljski kraj, odnosno šire uzev, celo Polimlje, nalazili su se na granici i predstavljali su prelaznu oblast prema Travuniji i Duklji, gde se posle 1018. nalaze glavni centri otpora protiv vizantijske vlasti, i odakle su polazili najvažniji pokušaji širenja prema zemljama   u   unutrašnjosti   i   potiskivanja   granica teritorija pod neposrednom vizantijskom vlašću. Iz vremena kneza Vojislava (1036 – 1050), a takođe i njegovih potomaka Mihaila (1050 – 1082) i Bodina (1082 – 1101), ima podataka o pokušajima prodora u unutrašnjost, do teritorija Bosne i Raške, zemlje koja se formirala u graničnom području od delova nekadašnje Krštene Srbije i teritorija osvojenih od Vizantije.

Do kraja XI veka granice prema Vizantiji pomerene su do ivice Kosova polja. Kako je donje Polimlje preko Sjeničke visoravni povezano s Rasom, a preko Durmitora i Onogošta sa Dukljom i Travunijom, a istovremeno i sa Bosnom, starim putem prema Drini, porastao mu je značaj u vreme srpsko-vizantijskih ratova u HII veku. Konkretne okolnosti i pojedinačni događaji nisu poznati. Bitka na Tari između Vizantinaca, s jedne, i Srba i njihovih ugarskih saveznika, s druge strane, odigrala se, sudeći po kretanju vizantijske vojske u drugoj oblasti, pored jedne druge reke Tare.4 Veliki župani, vladari Raške, koja je u HII veku postala centar borbe protiv Vizantije, morali su se služiti spomenutim komunikacijama i održavati veze sa primorskim obla- stima Zahumljem, Travunijom, Dukljom, u koje su povremeno prodirali kao što su se vladari Duklje i Travunije u prethodnom stoleću zaletali i u unutrašnjost.

Iz XII veka se raspolaže izvornim podacima koji omogućavaju da se rekonstruišu neke od unutrašnjih granica i da se nazru konture teritorijalne organizacije. U spisu nastalom u gradu Baru radi dokazivanja prava barskih arhiepiskopa na crkvenu jurisdikciju nad zemljama u zaleđu, protkanom legendarnom sadržinom, ali dobro obaveštenom o geografiji zemalja između Neretve i Bojane, nalazi se popis županija (župa) u humskoj, travunijskoj, zetskoj oblasti i u oblasti koja se u njemu naziva Podgorje, koja se prostirala najdalje u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva do predela uz gornji tok Neretve i do gornje Drine. U tom spisu zvanom Barski rodoslov ili tradicionalno Letopis Popa Dukljanina, zabeležene su najdalje prema istoku županije: Onogošt, Morača, Komarnica i Piva. Ono što je ležalo dublje od ovih župa anonimni pisac je računao u Rašku, odnosno Bosnu kad je reč o župama uz gornju Neretvu (Viševa, Kom, Debreca). Unutrašnju podelu tih zemalja on ne opisuje ali uzgredno u svome kazivanju kao delove Raške spominje županiju Drinu i oblast Lima. Kao i u drugim slovenskim oblastima i ovde su u najranijem periodu reke i njihovi tokovi predstavljali kičmu teritorijalne organizacije. Ukoliko je vreme proticalo i stanovništvo postajalo gušće naseljeno, a komunikacije bivale redovnije, utoliko se jače nametala individualnost manjih predeonih celina, kojima se onda prilagođavala politička organizacija i administracija.

Iz HIII veka imamo već više podataka o teritoriji za koju smo ovde prvenstveno zainteresovani, tako da se može u najgrubljim crtama rekonstruisati njen položaj. Jezgro današnjeg pljevaljskog kraja predstavljala je župa Breznica, koja se prvi put spominje u jednom dubrovačkom dokumentu iz 1296. godine.5 Prostirala se duž reke koja danas nosi naziv Ćehotina, koja je, po svemu sudeći, u srednjem veku nazivana Breznica. Značajna je činjenica da se potok Breznica u vreme osnivanja poznatog manastira Svete Trojice nazivao Vrhobreznica, a takav naziv se inače upotrebljavao za izvorišne predele reka kao Vrhbosna, Vrhlab, Vrhprača. Sudeći po tome, ime Breznice je važilo od utoka istoimenog potoka u današnju Ćehotinu i dalje do njenog ušća. Ime Ćehotine, koje se ne javlja u sačuvanim srednjovekovnim spomenicima, upotrebljavalo se, po svoj prilici, samo za gornji tok današnje reke istog imena, do mesta gde se uliva potok Breznica.6

Granice Breznice iz ovog doba nisu poznate jer se raspolaže sa premalo dokumenata. NJeno prostranstvo se može grubo ocrtati uzimajući u obzir susedne župe toga  vremena i manje teritorijalne celine kasnijeg doba. Prema istoku je najbliža susedna župa bila Crna Stena, u kojoj su ležali manastir Mileševa i trg Prijepolje. Ta župa je zahvatala i zemljište na levoj obali Lima, predeo Zvijezd, i sela duž puta prema Pljevljima.7 Prema jugoistoku i jugu na Breznicu se nastavljala župa LJuboviđa, o kojoj ima nekoliko pomena u izvorima.8  Granica im je bila, kako se čini, kod sela Kovren, Vrulja i Maoče. S druge strane Tare prostirale su se, kao što je već rečeno, župe Komarnica i Piva, koje se nisu ubrajale u Rašku. Predeo između Pive i Tare, susedan Breznici prema jugozapadu, nazi- van je u srednjem veku Međurečje.9 Prema zapadu i severu Breznica se graničila sa Drinom, koja je u ranom periodu predstavljala prostranu župu. Iako reka Drina ima veoma dugi tok, ime predela se ustalilo samo oko njenog gornjeg toka, počev od mesta gde se nalazi grad Soko. Sudeći po granicama iz kasnijih vremena, Breznica nije prelazila planinu Kovač. Nije jasan položaj krajeva s one strane planine u HIII veku. Verovatno su i oni ubrajani u Drinu. U kasnom srednjem veku, uoči turskog osvajanja, bile su tu župe Pribud (oko grada Samobora) i Poblaćnica, oko istoimene rečice.

Breznica je imala takav položaj da je predstavljala neku vrstu raskrsnice kod koje su se sekle trase puteva  prema  primorju  i  prema  zemljama  dublje  u unutrašnjosti. Znatnim delom su tu bili ostaci starih rimskih puteva, tada svakako bolje primetnih i očuva- nih nego u kasnijim vremenima. Sa primorskim oblastima Breznica je bila dvojako povezana: dolinom današnje Ćehotine a zatim putem koji je iz oblasti gornje Drine vodio ka dubrovačkom zaleđu (Foča, Tjentište, Gacko, Cernica, Bileća, Trebinje) i bio nazivan Drinski put ili Bosanski put u dubrovačkim dokumentima; zatim putem koji je preko predela Jezera na Durmitoru vodio ka Onogoštu, gde su se sticali krakovi puteva od Dubrovnika, Kotora i od južnih gradova kroz dolinu Zete. Dvostruka je bila i veza dolinom Lima, prema Bijelom Polju i Prijepolju, a zatim dalje preko Sjenice i Rasa ka dolini Ibra i Kosovu polju, rudarskim područjima koja su dobijala sve veći značaj u HIV veku.

Polimlje i okolne oblasti bile su od starine tešnje vezane za dinastiju Nemanjića. Najbolje se to opaža po manastirima i crkvama koje su ovde gradili i obdarivali, što je znak da su tu imali svoje zemlje kojima su raspolagali. U ovim krajevima je upadljiva koncentracija zadužbina sporednih grana nemanjićke dinastije, dok su se članovi glavne grane držali doline Ibra i Kosova. Nemanjin brat Miroslav podigao je manastir svetih apostola Petra i Pavla kod Bijelog Polja; brat kralja Radoslava, Vladislav, podigao je, pre no što je došao na presto, Mileševu u župi Crnoj Steni; Davidovicu kod Brodareva podigao je David, pre zamonašenja župan Dimitrije, sin Vukana, najstarijeg Nemanjinog sina, koji nije bio naslednik vlasti nad celom državom. Potomci tog istog Vukana su ktitori Morače, dok su Đurđevi Stupovi u Budimlji zadužbina potomaka Nemanjinog brata Tihomira. Nažalost, povelje ovih manastira nisu sačuvane, s izuzetkom jednog dra- gocenog akta manastira svetog Petra i Pavla, koji je dospeo u Hilandar. U drugoj polovini HIII veka u manastir svetog Petra i Pavla smešteno je sedište humske episkopije, koje je bilo u Stonu u vreme njenog osnivanja (1219). Znajući da su manastiri, po pravilu, dobijali jedan kompleks poseda u najbližoj okolini, može se očekivati da je u župi Breznici, ili šire uzev u pljevaljskom kraju, bilo sela koja su pripadala metosima Mileševe.10

Zbacivanje vizantijske vrhovne vlasti, pomeranje granica sve do Šar-planine, sjedinjavanje teritorija koje su se u ranijim periodima razvijale kao samostalne kneževine, učinilo je da se župa Breznica i okolni krajevi nađu daleko od granica i ratnih poprišta. Najbliža je bila granica prema Bosni, s kojom je država Nemanjića imala sukobe u prvoj polovini HIV veka.11 U svakom slučaju, iz HIII i HIV veka nemamo vesti o borbama ili ratnim događajima. Utoliko više je porastao značaj trgovačkih puteva, obezbeđivanje slobodnog prolaza karavana, čuvanja imovine trgovaca, kojima su srpski vladari garantovali slobodu kretanja i sigurnost imovine.

Prvi pomen Breznice u dokumentima povezan je s otimačinom koju je počinio Gradislav Belmuž sa svojom družinom u jesen 1295. oduzevši dubrovačkom trgovcu konje s tovarima stvari, konje bez tovara i nešto gotovine.12   O toj ličnosti se inače ništa ne zna. Mogao je biti lokalni vlastelin, mogao je biti vlaški starešina, ali isto tako i lutajući razbojnik s družinom. Deo otetih stvari našao je put do Dubrovnika, do kuće jednog drugog trgovca. U svakom slučaju, i pored ovakvih inci- denata u HIV veku je promet na putevima kroz pljevaljski kraj toliko porastao da je omogućio pojavu naselja, kome su obeležje dali trgovci i zanatlije, a ime mu je dala sama župa.

U dubrovačkim dokumentima se počev od 1348. spominje mesto Breznica. Pojedini njegovi stanovnici dospevali su sve do Dubrovnika, gde su uzimali kredite od velikih trgovaca kojima su isporučivali robu.13 Po svoj prilici su donosili u Dubrovnik krzna, med i vosak, proizvode kojima se najviše trgovalo u oblastima u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva u kojima nije bilo rudarske proizvodnje. Među stanovnicima Breznice zabeležen je jedan krznar, koji svakako nije bio jedini zanatlija u tome mestu.14

U toku vremena naselje je postalo privlačno i za strance, tako da su se u Breznici kraće ili duže vreme zadržavali i Dubrovčani, a zahvaljujući njima ostao je poneki od retkih spomena trga u dokumentima Dubrovačkog arhiva. Početkom 1373. parničila su se dvojica dubrovačkih trgovaca sa grupom od šestorice stanovnika Breznice, koji su o Božiću prethodne godine oteli Dubrovčanima nekoliko grla sitne stoke i nešto ličnih stvari. Među parničarima iz Breznice naveden je i Peko carinik, iz čega se može zaključiti da je u mestu bila ubirana carina, što potvrđuje da je naselje imalo karakter trga.15 Veze sa primorjem, koje su održavali domaći trgovci i Dubrovčani, otvarale su put domaćim ljudima da se otisnu u daleke krajeve, gde je bilo više izgleda za zaradu. Neki su odlazili u Dubrovnik da bi stupili u službu ili učili zanat, neki su u grad dospevali na gori način, prodavani kao roblje.16

Inače retki i malobrojni podaci o Breznici kao naseljenom mestu presahnjuju skoro potpuno krajem HIV veka. Sudeći po vestima sačuvanim u Dubrovniku, trg je uživao prosperitet nekoliko decenija, a zatim bi iščezao bez traga. Ne sme se, naravno, isključiti ni mogućnost da je naselje nastavilo da živi i razvija se ali pod izmenjenim imenom, koje bi potisnulo ono opšte identično sa imenom župe. Nijedan od sačuvanih podataka o Breznici kao mestu ne daje oslonac da se bliže utvrdi njegov položaj u okviru župe Breznice. Poklapanje imena župe i mesta uvećava teškoće zbog toga što se u nekim slučajevima ne daje razlikovati da li je reč o naselju ili predelu.

U našoj naučnoj literaturi se već više od sto godina uzima da je naselje Breznica bilo na mestu kasnijeg trga Pljevlja, da je trg Breznica prethodnik Pljevalja kao gradskog naselja.17 Do promene naziva bi došlo negde oko 1430. godine od kada se Breznica kao naselje više ne spominje. Mora se, međutim, imati u vidu da nema nikakvih dokaza o smenjivanju imena, da je to jedna privlačna hipoteza kojoj u prilog najviše govori činjenica da se od vremena kad se Pljevlja češće spominju o Breznici kao mestu u izvorima ne govori.18 Ne smeju se, međutim,  gubiti iz vida ni činjenice koje mogu dovesti u sumnju topografski kontinuitet Breznica – Pljevlja.

Jedno kratko vreme se imena Breznice i Pljevalja ipak naporedo upotrebljavaju, što slabi ali ne isključuje hipotezu da je reč o istom naselju.19 Položaj Pljevalja u  Vrhobreznici  izrazito  je  periferan  u  odnosu  na prostor koji je nosio ime Breznica. Postavlja se stoga pitanje koliko je verovatno da bi se u ranijem periodu, u HIV veku, opšte ime cele župe vezalo za mesto na njenom rubu, u predelu čija se individualnost izražava u imenu Vrhobreznice?20

Jasno je da su od početka HV veka neke okolnosti išle u prilog rastu i uvećavanju naselja Pljevlja. Pitanje je, međutim, da li su isti činioci delovali i u HIV i HIII veku? Mogle su struje trgovačkog prometa, relativno bogatstvo okoline, potrebe i želje vlastodržaca, delovati u prilog nekog drugog mesta u župi Breznici, možda bliže njenom središtu. Stoga je u pokušajima da se nađe odgovor na pitanje o odnosu Breznica – Pljevlja potrebno uzeti u obzir ceo prostor župe Breznice i obratiti pažnju mreži naselja, posebno mestima pogodnim za boravak i rad trgovaca.

U velikoj oskudici izvora kao putokaz može poslužiti toponomastika u kojoj se ponekad čuvaju tragovi starije teritorijalne organizacije. Krajem srednjeg veka bilo je u pljevaljskom kraju naselja čija imena otkrivaju vezu sa tvrdim gradom: Podkukanj, zatim Prosoje, drugim imenom Podgrađe i Zadublje, takođe drugim imenom Podgrađe. U pogledu položaja Kukanja i Podkukanja21 nema neizvesnosti. U HV veku Kukanj je bio, kao što će se još videti, centar vlasti za Breznicu, pa bi njegovo trgovačko podgrađe trebalo uzeti u obzir prilikom traženja mesta trga Breznice. Ali, kao i u slučaju Pljevalja i ovde je mesto imalo svoje posebno ime. Zadublje je ostavilo traga jugoistočno od Kukanja na takvom odstojanju da bi teško moglo biti podgrađe nekoj drugoj tvrđavi do samom Kukanju.22 Najviše teškoća ima sa mestom zabeleženim u izvoru kao Prosoje, jer ostaje neizvesna njegova identifikacija. Ako je to Prisoje, preko puta Kukanja na drugoj obali Ćehotine, moglo bi biti podgrađe Kukanja. Ukoliko bi se Prosoje identifikovalo sa Porosjem, koje je u turskom defteru iz 1477. zabeleženo kao Gornje i Donje Porosje, onda bi se naziv Podgrađa mogao vezati za mesto Gradac, nepoznato kao utvrđenje iz srednjovekovnih izvora, čije ime ipak svedoči o gradu, možda u periodu ranog srednjeg veka.23

Možda je ovde nekad bio glavni župski grad čiju je ulogu kasnije preuzeo Kukanj? Najzad, ne treba prevideti ni karakterističan lokalitet Trgovište, na raskršću manjih puteva između Strahovog Dola i Boljanića. NJegovo srednjovekovno ime ne poznajemo, ali su na zemljištu ostali znatni tragovi starog naselja.24 Ni za jedno od spomenutih naselja nemamo dokaza da je makar u jednom periodu nosilo ime cele župe, ali to isto važi i za Pljevlja. U svakom slučaju, pitanje o mestu trga Breznica ostaje otvoreno i pokazuje da je teritorijalna organizacija župe bila složenija nego što se ranije mislilo.

Kao što je spomenuto, u periodu Nemanjića pljevaljski kraj nije bio u blizini glavnih ratnih poprišta, ali nije bio ni sasvim bezbedan. Od kako je, počev od 1326. bosanski ban Stjepan II Kotromanić počeo izlaziti iz okvira starih granica Bosne i potčinjavati zemlje u Humu i Zagorju, nastupio je period povremenih neprijateljstava između vladara Srbije i Bosne. Sporne teritorije su bile udaljene od pljevaljskog kraja, ali vojske zaraćenih strana zaletale su se duboko na pro- tivničku teritoriju, kao što su to činili banovi ratnici kad su nešto pre 1329. opustošili manastir Svetog Nikole u Banji, ili kad je srpski “mladi kralj”, približno u isto vreme, bio poslat na “bezbožne pogane babune” i “prolio mnogo krvi” i odneo “bezbrojan plen”.25

Iz temelja se izmenila situacija posle smrti cara Dušana (1355) kada je došlo do obrazovanja teritorija pod vlašću osamostaljenih velikaša. Oblasti od gornje Drine pa sve do zaleđa Dubrovnika nalazile su se u prvim godinama vladavine cara Uroša (1355 – 1371) u sferi uticaja kneza Vojislava Vojinovića. Vojislav i njegova braća imali su posede u području gornje Drine i u zapadnoj Srbiji, a od oca, vojvode Vojina, nasledili su uticaj u primorskim oblastima gde je vojvoda pomagao “mladom kralju” Dušanu u vladanju njegovom teritorijom. I Breznica je, nesumnjivo, bila pod vlašću kneza Vojislava, koji je 1359. na putu od Prijepolja ka primorju zadržao jedan dubrovački karavan, sveteći se zbog napada ugarskog kralja koji je baš tada postao vrhovni gospodar Dubrovnika.26 Posle smrti kneza Vojislava, za vreme kuge 1363. godine, njegove zemlje držala je za maloletne sinove udovica Gojsava, dok je nije istisnuo Vojislavljev sinovac Nikola Altomanović (1367). Ovaj mladi velikaš uspeo je da se za kratko vreme zavadi sa svim susedima, sa bosanskim banom Tvrtkom, Dubrovnikom, kraljem Vukašinom, braćom Balšićima, gospodarima prostrane oblasti u Zeti, a zatim i sa knezom Lazarom. Nikolino ratovanje protiv Dubrovnika 1370 – 1372. imalo je za posledicu prekid trgovine i pogodilo je mesta zavisna od trgovačkog prometa. Na kraju su se protivnici Nikole Altomanovića udružili 1373. i uspeli da ga pobede i potpuno istisnu sa nekadašnje teritorije Vojislava Vojinovića. Nikoline zemlje podelili su ban Tvrtko i knez Lazar tako da su oblasti u Polimlju sa manastirom Mileševom i u gornjem Podrinju pripale bosanskom banu.27

Ova podela teritorija imala je dalekosežne posledice po položaj Breznice: župa se našla u okvirima bosanske države i istovremeno je postala granično pod ručje. Granica uspostavljena posle rušenja Nikole Altomanovića presecala je put za Sjenicu negde iza Mileševe; prelazila je Lim kod Komarana, dodirivala je Breznicu na onoj strani gde se graničila sa župom LJuboviđom. Breza, Kozica i Maoče postali su granična mesta. U prvi mah se promena nije osetila jer se 1377. Tvrtko I kao potomak Nemanjića i gospodar značajnog dela njihovih nekadašnjih teritorija krunisao za kralja “Srbljem, Bosni, Pomorju i Zapadnim Stranam”. On je sebe video kao obnovitelja srpskog kraljevstva i u načelu je vladao teritorijama i s one strane nedavno uspostavljene granice. Takvo shvatanje ga je obavezalo da pošalje vojsku i da ratuje s Turcima na Kosovu 1389.28 Međutim, posle Tvrtkove smrti (1391), bosanski vladari su samo po tituli ostali kraljevi Srbije, stvarna vlast im se protezala samo do granica Bosne, pa i to samo jedno kratko vreme. I u Bosni je, naime, došlo krajem HIV i početkom HV veka do obrazovanja samostalnih oblasti pod vlašću velikaških porodica.

U nastojanju da se razume i objasni položaj pljevaljskog kraja na prelazu iz HIV u HV vek, mora se pored stanja na granicama između Srbije i Bosne voditi računa i o granicama teritorija oblasnih gospodara, osamostaljenih u okviru bosanske države. Posle kosovske bitke kneza Lazara je kao gospodar susednih teritorija u Polimlju zamenio Vuk Branković. On je imao carinu na obali Lima. A kad su posle nikopoljske bitke (1396) Turci potisli i zatvorili Vuka, stvorili su svoja uporišta u Zvečanu, Gluhavici, i još na nekim mestima, odakle su kontrolisali puteve sve do Lima i Morače.29 Turski uticaj je odstranjen iz ovih krajeva posle angorske bitke (1402), a u oblastima u susedstvu ustalila se vlast despota Stefana Lazarevića (1389 – 1427), pod kojim se obnavlja jedinstvo države i uvodi snažna centralna uprava.

Za granične oblasti na bosanskoj strani od najveće važnosti je bio uspon porodice Kosača, koja je, po svemu što se sada zna, poticala iz oblasti gornje Drine. Tu su bile njihove porodične zemlje, tu je već Vlatko Vuković (+1392), vojvoda kralja Tvrtka I, udario temelje moći porodice. NJegov sinovac Sandalj Hranić (1392 – 1435), “veliki vojvoda rusaga bosanskog”, učvrstio je i proširio vlast porodice, tako da se ona prostirala do primorja, do Boke i neposrednog dubrovačkog zaleđa, a zatim se, potiskujući suparnike, proširila do Neretve, a povremeno i preko te reke, teritorije za koje će se kasnije ustaliti ime Hercegovine, po tituli njegovog sinovca i naslednika Stefana Vukčića Kosače “hercega od svetog Save” (1435 – 1466).

U zemljama Kosača se već za vreme Sandalja Hranića zapaža teritorijalna organizacija karakteristična za mnoge feudalne države. Tipično za nju je nastojanje gospodara da u svakoj župi ima utvrđeni grad iz koga se vlada okolinom. Smeštaj takvog grada na uzvišenju olakšavao je odbranu i omogućavao kontrolu obližnjih komunikacija. U prostranijim utvrđenjima bilo je pored stanova posade i mesta za sklanjanje stanovništva iz okoline kad bi zapretila opasnost. U nekim utvrđenim gradovima bile su i prostorije namenjene da posluže kao povremena gospodareva rezidencija.31

U vreme Kosača počeo je da se u Breznici svojim značajem ističe tvrdi grad Kukanj, čiji su ostaci sačuvani nad rekom Ćehotinom i putem koji je pratio tok reke.32 To nije bio jedini grad na teritoriji župe Breznice, ali je besumnje bio najvažniji, i to zahvaljujući, bar delom, okolnosti da su gospodari zemlje boravili u njemu.  Sačuvana su dva akta vojvode Sandalja Hranića izdata, jedan “ u Kukanu” (1423), drugi “pod Kukanem” (1429).33 Vojvoda je u tom gradu boravio i 1431. kad su s njim pregovarali dubrovački poslanici i slali vladi pisma iz Kukanja.34 I prvi pomen Pljevalja iz aprila 1423. biće u vezi sa boravkom Sandalja Hranića u Kukanju. Tada je, naime, poslanik vizantijskog cara u Dubrovniku ugovarao sa Vlasima ponosnicima (kiridžijama) da ga sa stvarima odvezu “u Pljevljane” (in Pleueiane).35 Prirodno je da cilj vizantijskog poslanika nije bio trg, koji se tek počeo razvijati, nego moćni bosanski feudalni gospodar, koji je boravio negde u blizini.36 Kukanj je sačuvao značaj i za vreme Stefana Vukčića, naslednika Sandaljevog. Navođen je sa župom Breznicom u poveljama o posedima vojvode, kasnije hercega Stefana.37 Zahvaljujući tim dokumentima znamo za još dva utvrđena grada u župi Breznici. Jedan je bio Koznik, koji se bez kolebanja može identifikovati sa ruševinama iznad sela Kozice i Kozičke reke.38 Ležao je neposredno uz granicu između hercegove zemlje i Despotovine Đurđa Brankovića. Drugi grad je bio Ravanski, za koji je predložena identifikacija sa jednom kulom blizu sela Ravni, oko 15 km severno od Pljevalja.39

O najranijem periodu istorije Pljevalja, od prvog pomena do pada pod tursku vlast (1423 –1465), imamo sačuvano veoma malo podataka, jedva toliko da se može prepoznati ekonomska podloga razvoja i rasta naselja. Srećna je okolnost da se ta pregršt podataka može tumačiti na pozadini stanja naseljenosti i privrednih potencijala šire okoline. Raspolaže se sa iscrpnim popisom  naselja  i  starešina  porodica,  pregledom naturalnih i novčanih dažbina i taksa koje je pojedino selo dugovalo svome gospodaru i sultanu. Iako ovi izvori, obično nazivani popisni defteri, potiču iz kasnijeg vremena, iz prvih decenija osmanske vlasti, oni se mogu i moraju uzeti u obzir kod osvetljavanja prethodnog perioda, jer stanje koje se u njima reflektuje nije rezultat trenutnih promena već dugog razvoja. Ni pojedinačna sela, a pogotovu mreža naselja, ne menja se naglo, a još sporije se menjaju zanimanja i poljoprivredne kulture.

Oslanjajući se na sumarni defter Bosne i Hercegovine iz 1469, koji obuhvata i pljevaljski kraj, i na sumarni defter hercegove zemlje iz 1477, sastavljen deceniju  posle  osvajanja,40  može  se  zaključiti  da  je pljevaljski kraj spadao među dobro naseljene oblasti. Sa susednim oblastima oko gradova Samobora, Sokola i Miševca, bio je najbolje nastanjeni deo zemlje hercega Stefana. Osmanskim vlastima je kao administrativni okvir služila nahija Kukanj, koja je bila prostranija od župe Breznice, čije se ime nije zaboravilo. Obuhvatala je i planine, koje uokviruju župu, a i neke predele koji su imali svoju individualnost i posebno ime (Kava, Bukovik, Bukovica).41 U ranim defterima nailazi se i na primere nedoslednosti u grupisanju sela u pojedine nahije. Novinu u turskom sistemu predstavlja pojava nahija koje nisu vezane uz utvrđene gradove i koje umesto sela imaju džemate (grupe, katune) Vlaha stočara. U neposrednom susedstvu nahije Kukanj bile su takve nahije: Mataruge, Kričak i Vraneš, a nekoliko vlaških džemata je bilo i na tlu kukanjske nahije.

Uzimajući iz poimeničnog popisa (deftera) iz 1477. samo ona sela za koja se izričito kaže da pripadaju Kukanju dobija se uzorak od 71 naselja, dovoljno velik da se na osnovu njega može stvoriti predstava i o selima sa te teritorije za koja nije rečeno da su u kukanjskoj nahiji. Iako se u pljevaljskom kraju srednjovekovna toponomastika veoma dobro očuvala, ipak se nije mogao utvrditi položaj svih naselja. Kako turski popisi uzimaju kuće (domove, domaćinstva) kao osnovu za oporezivanje i ubiranje dažbina, može se dobiti predstava o veličini sela i mogu se vršiti poređenja. Kao i u drugim krajevima u srednjem veku naselja su mala: 30 ili 42% broje do 10 domova; kategoriji od 11 do 20 domova pripadalo je 20 sela ili 28,16%. Bilo je 12 sela u kategoriji 21 do 30 domova (16,9%) i svega 9 (12,67%) sa preko 30 kuća. Veličinom su se isticali: Pljevlja sa 101 domom, Glisnica sa 85, Belašnica (drugo ime Zastenje) sa 54 i Gornja Brvenica sa 39 domova.42

Raspored naselja u prostoru može se videti tek kad se predstave na karti velikog razmera. Upadljivo je da se ogromna većina naselja nalazila zapadno od Pljevalja i da je najjače grupisanje uz Ćehotinu, Voloder, i uz puteve koji su presecali pljevaljski kraj.43 Bez obzira na veliku nadmorsku visinu, oštru klimu i nepovoljne pedološke uslove, zemljoradnja je u kasnom srednjem veku bila osnova privređivanja i temelj egzistencije. Krajem HIH veka smatralo se da klimatski uslovi ovoga kraja pogoduju gajenju strmnih žita, da se ječam i ovas najbolje održavajuu a pšenica i raž slabije.44   Srednjovekovni ljudi su ipak bili privrženi pšenici, koja se gajila u svim selima o kojima postoje podaci. Odmah za pšenicom dolazila je zob u 68 i ječam u 64 sela, dok se raž gajila samo u 10 sela. Proporcije u kojima su ovi usevi gajeni veoma su različite i ne daju se svesti na neke tipične odnose. Prastara slovenska kultura prosa nije bila zaboravljena, gajena je u blizu polovine naselja (34), ali u malim, gotovo simboličnim količinama u odnosu na žitarice.45

Davanje žitarica nazivalo se desetina, ali je stvarno predavana osmina letine.46 Nije poznato kako su turske vlasti uspevale da pomire stalne, unapred određene desetine, s kojima se računalo kod utvrđivanja prihoda, sultana, sandžakbega ili timarnika – spahije, i promenljive prinose, koji su se mogli svoditi na neki prosek tek u toku godina (obično sedam). U svakom slučaju, iznos dažbine u žitaricama, iskazan za selo u celini, govori o veličini proizvodnje toga naselja. Usled nesigurnosti u identifikovanju fizičke veličine lukna, mere kojom su iskazivane dažbine,47 nismo u stanju da pouzdano utvrdimo veličinu proizvodnje sela iskazanu u današnjim merama, ali smo u stanju da poredimo proizvodnju među selima i da utvrdimo koliko lukana dažbine (a to znači proizvodnje) dolazi na jedno domaćinstvo u svakom pojedinom selu. Količnik dobijen deljenjem ukupnog broja lukana žitarica davanih gospodaru sa brojem domaćinstava u selu govori nam o relativnom siromaštvu, odnosno blagostanju sela.

Upadljivo je da je takav količnik u srazmerno velikom  rasponu od jednog do tri lukna zastupljen u 61 selu.4 Razlika je u najvećoj meri poticala od nejednakosti površine i kvaliteta zemljišta kojim su sela raspolagala. Izričita potvrda nalazi se u samom popisu iz 1477. godine. Kod sela Trpinje (na periferiji kukanjske nahije), koje ima ekstremno nizak količnik (0,37) jer je 37 porodica davalo svega 14 lukana žitarica (zob, žito, ječam), sastavljač deftera je zabeležio: “zbog toga što im je tijesno na zemlji, siju na drugim mjestima”.49 To znači da je deo stanovnika obrađivao zemlju seljaka ili posednika u drugim selima, gde je iskazana veća dažbina usled veće prizvodnje. Verovatno je “tesno” bilo i u onih dvadesetak sela sa prosekom do 1,5 lukna po domaćinstvu. Pitanje je da li su seljaci u njima proizvodili dovoljno da prehrane porodice u toku cele godine?

Deo namirnica potrebnih za preživljavanje gajio se u vrtovima (baštama) svih sela (verovatno i svih kuća) pljevaljskog kraja. Popis iz 1477. ne navodi osobene baštenske kulture (u 6 sela zabeležena je desetina od boba), ni proizvedene količine; plaćana je za bašte dažbina u novcu, koja je proporcionalna sa brojem domaćinstava u selu. Vinova loza se nije gajila, što je sasvim razumljivo s obzirom na nadmorsku visinu i klimatske uslove. Dažbine na vino (šira u jeziku turske administracije) pojavljuju se jedino kod sela Babin Potok.50  Od biljaka koje bismo danas razvrstali u industrijske gajio se samo lan, od koga su dažbine plaćane u 49 sela. Sudeći po malim iznosima dažbina u pojedinim selima proizvodnja je morala biti skromna, s izuzetkom nekoliko mesta (Pljevlja, Babin Potok, Zbljevo, Bezavnica). Skoro u svakom selu su gajene svinje, ali u skromnim razmerama, za potrebe domaćinstva. Sudeći po visini takse, na domaćinstvo je u proseku dolazilo 1 – 2 svinje.

Osobeno obeležje daje privredi pljevaljskog kraja razvijeno pčelarstvo. Sem nekoliko izuzetaka svako selo je plaćalo dažbinu na košnice, iskazanu u asprama (akčama), tako da se ne može dokučiti broj košnica, ali se mogu porediti iznosi, a njihovim posredstvom i relativna veličina proizvodnje. Udeo pčelarstva u privređivanju morao je biti izrazito velik u onih nekoliko sela gde se u proseku po domaćinstvu plaćalo preko 2,5 aspre (akče) na ime desetine (Zbljevo, Knežrika, Čestine, Visočka, Rabitlje, Babin Potok, Stražilje, Kotorac).

O stočarstvu kao privrednoj grani može se suditi po zastupljenosti vlaških grupa, po njihovim zimovištima i letnjim ispašama, kao i na osnovu dubrovačkih podataka o izvozu stoke. Nema podataka koji bi dozvoljavali zaključke o broju stoke, prirastu, trgovini stočarskim proizvodima i drugim elementima važnim s ekonomske tačke gledišta. Jedini izuzetak predstavlja mali deo stočarenja, koje su kao dopunsko zanimanje upražnjavala zemljoradnička domaćinstva. Od sitne rogate stoke plaćala se taksa sultanu i sandžakbegu i to nejednako, sultanu pola aspre, a sandžakbegu celu aspru od svakog grla za godinu.

Sačuvani su podaci o iznosu ove takse u asprama za 41 selo, tako da se mogu stvoriti predstave o brojnosti sitne stoke, koja se gajila u selima. Ako se broj aspri podeli sa brojem domaćinstava mogu se videti razlike među pojedinim selima. Najveći je broj sela u kojima je prosečna taksa na sitnu stoku bila od 11 do 15 aspri (17 sela ili 41,46%). Neka veća naselja kao Pljevlja, Kukanj, Brvenica, imala su veoma malo sitne stoke, dok su druga imala i deset puta više, kao Plješevina (48 grla po domaćinstvu), Trbovica (55 grla) i neidentifikovani Korogul sa 75 grla.51

Zemljoradnja i stočarstvo predstavljali su osnovu egzistencije, u celoj Kukanjskoj nahiji kako je bila popisana 1477. Nije bilo naselja sa obavezom da daje zanatske izrađevine ili da popravlja, odnosno održava utvrđenja. Bilo je svakako pojedinaca koji su se u selima bavili zanatom, a u Pljevljima je bilo trgovaca, a po vlaškim katunima ljudi koji su se bavili kridžilukom (ponosom). U svakom trećem selu u proseku nalazili su se mlinovi koji su, po svoj prilici, radili za potrebe meštana. Vrhobreznica i Gornja Brvenica imale su po 9 mlinova, što je moglo dopunjavati privredu sela. Pored mlinova nalazile su se u tri sela stupe, koje su služile za valjanje, odnosno presovanje tkanina proizvedenih u domaćoj radinosti.52

O vlasništvu nad zemljom i sredstvima za privređivanje ne može se zaključivati unazad kao o vrstama useva i mreži naselja, jer turskim osvajanjem uklonjeni su bili raniji gospodari. Izuzetak je bio vlastelin Radoje Rupčić, koji je imao baštine u selu Crno Brdo (obuhvatale su 15 njiva). Kao hercegov zapovednik posade u Sokolu predao je grad i dobio zato timar i sačuvao povlašćen položaj pod novim gospodarima.53 Sitnoj hercegovoj vlasteli pripadali su, besumnje, i Vukić Vrčević, koji je imao baštine u bogatom selu Zbljevo, i ratnici  Radoslav  i  Radivoje,  koji  su  u  neposrednoj blizini Pljevalja imali čak 23 parcele zemlje.54 Tu je u predturskom periodu stekao baštinu u selu Grebešnik Vuk Vranješ, iz porodice vlaških starešina.55 Znatne posede i prava morao je imati u ovom kraju, kao i na ostaloj teritoriji, i sam herceg Stefan. Njemu su, besumnje, pripadali prihodi od carine i tržne takse u Pljevljima, što je kasnije pripalo sandžakbegu. Hercegu je, po svoj prilici, ranije pripadao i “begluk” u Vrhobreznici kao i tamošnji mlinovi i stupe. Možda je za njega napravljen ribnjak u selu Kukanj.56 Na sitne i krupne ranije gospodare potsećale su u pljevaljskom kraju “hasa” njive ili livade zabeležene u 22 sela 1477. godine. Bila su to dobra koja su nekad gospodari obrađi- vali u svojoj režiji iskorišćavajući radne obaveze zavisnih seljaka. Tu vrstu dobara su izvori pre turskog osvajanja nazivali carinama, a u modernoj literaturi najčešće se nazivaju vlastelinskom rezervom. Ona su funkcionalno povezana sa radnom rentom; gde je više zemljišta bilo rezervisano za gospodarevo direktno korišćenje veće su bile obaveze zemljoradnika, posađe- nih na onaj drugi deo zemlje, koji je gospodar ustupao na obradu. U našoj zemlji je, kao i u celoj Evropi s kraja srednjeg veka, udeo neposrednog feudalčevog privređivanja smanjen. O tome u pljevaljskom kraju svedoče sačuvane hasa zemlje u popisu iz 1477. Nalaze se tek u svakom trećem selu, pa i od njih znatan deo otpada na livade i mlinove, većinu ipak predstavljaju njive. Vinograda, koji su se inače u drugim oblastima najduže zadržali u vlastelinskoj rezervi, ovde nije bilo. Iz deftera iz 1477. se može zaključiti da je najviše hasa dobara bilo u velikim i bogatim naseljima (Pljevlja, Prosoje – Podgrađe, Gornja Brvenica, Bezavnica, Gradac, Bušnje, Babin Potok, Donji Šumani, Hoćevina).

Početkom HV veka, još pre prvog pomena Pljevalja u sačuvanim dokumentima, ojačala je struja trgovačkog prometa na putevima koji su prolazili kroz Breznicu. Jače nego u prethodnom periodu počeli su se osećati podsticaji koji su dolazili iz razmene za plemenite metale i izražavali su se u pojačanom ineteresu primorskih trgovaca za proizvode rudnika u Srbiji. Veze su postale redovnije, učešće primorskih trgovaca u poslovima trajnije, količine roba kojima se trgovalo postale su veće. Do kopaoničkih rudnika, zatim Janjeva i Novog Brda dolazilo se putem preko Mileševe, Sjenice i Rasa. Znatan deo ugovora o prevozu (ponosu) robe, sklopljenih u Dubrovniku počev od HV veka imao je za cilj mesta u donjem Polimlju.57

Oba glavna puta kojima se dospevalo u Prijepolje i obližnje karavanske stanice (Komarani, Breza) prola- zila su kroz Breznicu. Za trgovinu i karavanski saobraćaj značajna je bila okolnost da su odnosi Sandalja Hranića, kao gospodara teritorije, sa srpskim despotima, Stefanom Lazarevićem i Đurđem Brankovićem, bili dobri. Kasnije, za vreme Stefana Vukčića, bilo je povremenih neprijateljstava kao 1439. i 1448. godine. Nemirnija je bila granica između teritorija Kosača i Pavla Radenovića, odnosno njegovih sinova Petra i Radoslava Pavlovića. Prvobitno na Drini, ta granica se približavala Breznici u vreme kad su manastir Banja i predeo Bukovica bili u rukama suparničke porodice. Nema podataka o borbama, ali su neprijateljstva uticala na promet putevima. Kretanje “bosanskim putem” bi se prekidalo ili bi ga trgovci izbegavali zbog opasnosti, a put preko Jezera bi dobijao na značaju. Iako je taj put bio teži, trgovci su ga koristili jer je bio bolje zaklonjen od Turaka i od “zlih ljudi”, i nastojali su da bude stalno otvoren za trgovce.58

U glavnu struju robnog prometa između rudarskih trgova i primorskih gardova ulivali su se na mnogim mestim proizvodi onih predela kroz koje su putevi prolazili. Često je to bivalo posredstvom lokalnih trgovaca. Iz pljevaljskog kraja, kao uostalom iz susednih oblasti slične privredne strukture, u taj promet priticali su naročito proizvodi stočarstva, među kojima dokumenti najčešće spominju živu stoku. O značaju trgovine stokom, baš u pljevaljskom kraju, posredno svedoče sporovi oko carina, koji su izbijali u vreme Stefana Vukčića Kosače. Početkom 1445. godine Dubrovčani su se žalili na novouvedene, neuobičajene, a to je za njih značilo i nezakonite carine. Jedna je bila baš u Pljevljima, gde se posebno uzimalo, izuzimajući mlada grla, po 20 groša za stotinu brava ( castrati), dok se za svakih 60 uzimalo 12 groša. U Maoču se isto toliko uzimalo kod mesta Kozice.59 Iz beleške o jednoj drugoj carini saznaje se da su trgovci mogli birati da li će platiti u novcu 20 groša ili dati najboljeg brava iz stada, iz čega se može zaključiti da je carina bila približno 1% vrednosti stoke. Kasnije će zahtevi hercega Stefana ići dalje, pa će tražiti carinu na stoku u visini od 10 %, i to ne samo za stoku kupljenu u njegovoj zemlji, već i onu koja se terala preko njegove teritorije iz despotove države i iz oblasti pod turskom vlašću.

Herceg  je  svoje  neumerene  zahteve  pravdao  na  razne načine: jednom je tvrdio da to čini jer su Dubrovčani maksimirali cene pa trgovci ne smeju dati vola za više od 72, a brava za više od 12 groša. Drugi put je tražio naknadu za ono što stoka popase prilikom prolaska kroz njegovu zemlju. Ujednoj drugoj prilici tražio je da trgovci plaćaju 3% kao što plaćaju Vlasi. On je povećavao i takse na ponosnike, koji su većinom bili njegovi podanici, a neizbežno su morali prelaziti preko njegove teritorije.60

Posledice svih tih mera su se morale osetiti i u pljevaljskom kraju. One svedoče o nastojanjima gospodara teritorije da zahvati što više od prihoda koje je podanicima omogućavao privredni polet.

Pojačani promet i veća vrednost onoga što se putevima prenosilo mamili su razne vrste razbojnika i  nasilnika, koji su posezali  za  stvarima trgovaca uprkos tome što su putevi bili pod zaštitom vladara, što je okolina jamčila za bezbednost i što su se trgovci i “ponosnici” organizovali u veće grupe i branili oružjem. O napadima na putevima, koji bi pogodili dubrovačke trgovce, ostajalo bi traga u službenim aktima Republike, da bi se na osnovu žalbi trgovaca preduzimali koraci kod gospodara teritorije, ili da bi se počinioci gonili ako dođu na dohvat dubrovačke pravde.

Incidenti na putevima kao bljesak munje za trenutak osvetle kretanje trovačkih karavana. O jednoj grupi trgovaca koja je 1424. dolazila iz rudarskih oblasti saznajemo da je zanoćila kod Mileševe i da se tu nekoliko dana odmarala. Trgovci su noćili pod dva šatora, a jedan vlastelin je nadzirao bisage sa srebrom. Posle putovanja celog dana zanoćili su na drugom mestu i sve je još bilo u redu. Kad su sledeće večeri stigli pod grad Kukanj i tamo zastali da zanoće, otkrilo se da je iz jednih bisaga nestalo 5 litara srebra.61 To, naravno, nije bio napad već krađa nekog od učesnika karavana, uprkos svim merama bezbednosti.

Slična krađa se nekako u to vreme desila u mestu Breznici, gde je zastao drugi jedan karavan, a trgovci su otseli kod dva različita stanjanina (gostioničara). Bisage sa srebrom bile su smeštene u gostionicu Pavla Martinovića i njegovih ortaka i tu je nestalo 18 litara i dve unče srebra.62 Šteta je po odredbama dubrovačkog statuta raspoređena na sve učesnike karavana srazmerno količini srebra koju su imali kod sebe.

Srebro je privlačilo i mamilo na otvorene napade  na trgovce. Četvrt veka kasnije sinovi Smoljana Bogićevića, koji je bio pokraden u Breznici, prošli su mnogo gore. Kod mesta Hranče, na putu iz Prijepolja u Pljevlja, dvojicu Smoljanovića napao je Skorovoj Vukšić sa družinom. Jedan brat, kod koga je bilo srebro, uspeo je da pobegne, dok je drugi u tuči ranjen, vezan za drvo u obližnjoj šumi i opljačkan do gole kože, jer su napadači uzeli ne samo robu koju je imao kod sebe, nego i odeću.63

Na tom istom mestu Radivoj Vukšić Drobnjak napao je opljačkao dvojicu malih dubrovačkih trgovaca “u vreme kad je umro vojvoda Sandalj”, što znači sredinom marta 1435.64

Sudeći po očuvanim podacima, više napada je bilo na onom drugom kraku puta koji je vodio preko Durmitora prema Onogoštu i dalje prema primorju. Prolazio je kroz predele koje su Dubrovčani nazivali Planine, a nekad i Morlakija. Precizni je naziv bio Jezera, a ceo kraj je pripisivan Vlasima Banjanima. Čak ovamo se uputio sa teritorije Pavlovića u zimu 1427. jedan od knezova vojvode Radoslava, po imenu Bogdanac Borinović, sa bratom i sa ljudima, i tu je na Sandaljevoj teritoriji oštetio dubrovačke trgovce.65 Sami Banjani i braća Zlatonosovići oštetitli su trgovce kod mesta Pirni Do, koje je taj naziv sačuvalo do danas u blizini Plužina.66 Zabeleženi su i neki napadi bliže Pljevljima. Vlasi zvani Zlokruhovići oštetitli su trgovce “u selu Kreneševo zvanom Tara”, koje se ne može prepoznati u današnjoj toponomastici.67 Kod Maoča su Bogeta Kričak i Radič Prolimleković de Vlachia oteli 500 litara bibera koje je 1439. jedan Dubrovčanin donosio iz Turske.68

Ovi slučajno očuvani podaci ne otkrivaju šta se dešavalo putnicima koji nisu bili Dubrovčani. Si- gurno je bilo i drugih napada na putevima i razbojništava. Ipak, kad se posmatra duže vreme i poredi sa brojem ljudi koji se kretao i vrednošću tovara koji su prenošeni, ti poznati slučajevi ne dovode u pitanje uverenje da su putevi bili bezbedni. U prilog tome mišljenju se može navesti i držanje dubrovačke vlade, koja je u slučaju opasnosti zaustavljala svoje trgovce nastojeći da zaštiti ljude i izbegne diplomatske zaplete.

U svakom slučaju, u uslovima privrednog poleta prve  plovine  HV  veka  Pljevlja  su  nalazila  pogodnu podlogu za svoj rast i uspon, tako da su preuzela ulogu glavnog trgovačkog mesta župe Breznice, kasnije i Kukanjske nahije. Oni malobrojni podaci koji govore o naselju Pljevlja i njegovim stanovnicima svedoče o istim pojavama koje smo upoznali govoreći o trgu Breznici. Susrećemo domaće trgovce koji održavaju poslovne veze s Dubrovčanima i to ne samo u svome mestu, nego i u Dubrovniku.69 Grupa poslovnih ljudi iz Pljevalja je nešto brojnija i ekonomski snažnija. Sudeći po očuvanim dokumentima zaduživanje pljevaljskih trgovaca nije teklo ravnomerno, zapaža se jedan talas u periodu 1430 – 1436. a zatim drugi 1440 – 1441. godine. Dešavalo se, naravno, da neki ne otplate svoj dug pa su bivali osuđeni od strane dubrovačkih vlasti. Pored trgovaca među stanovnicima Pljevalja susreće se i jedan zlatar i jedan tesar na početku turske vlasti.

O veličini mesta se može suditi samo na osnovu podataka turskih deftera.70  U starijem, iz 1469. godine, upisano je sumarno 72 doma i 23 neoženjena muškarca, potencijalne starešine domaćinstva. Tada je već navedeno i tursko ime “pazar Pljevlja, drugi naziv Tašlidža”. U popisu iz 1477. trg ima 101 domaćinstvo što je značilo bar 500 duša. Pljevlja su spadala u trgove prosečne veličine, ali su bila višestruko veća od tadašnjeg prosečnog sela. Veličina naselja i činjenica da se tu naplaćivala gospodareva carina predstavljali su najbitniju razliku u odnosu na sela u okolini. Mesto nije imalo nikakvog utvrđenja. Zahvaljujući jednom od ranije spomenutih incidenata na putu moglo se saznati da su Pljevlja imala dvojicu knezova. Knez kao organ lokalne vlasti spada u obeležja osobenog uređenja trgova u ono vreme.

Dva po imenu zabeležena vojnuka, kako su u turskoj administraciji nazivani ratnici hrišćani, Radoslav  i Radivoj, imali su na početku turske vlasti 23 parcele zemlje i verovatno su bili lokalna vlastela iz hercegovog vremena, koja se predala Turcima kao ranije spomenuti zapovednik grada Sokola. Ostaci hercegove imovine mogu se prepoznati u “begluku”, koji je uz Pljevlja zabeležen u više puta spomenutom defteru iz 1477.  Upadljivo je da nema podataka o crkvama ni o sveštenicima. Tek kasnije će u manastiru Svete Trojice, podignutom u Vrhobreznici, u neposrednoj blizini Pljevalja, ovaj kraj dobiti značajno središte verskog života. Pljevaljski kraj spada u zonu u kojoj su rasprostranjeni “stećci”, nalazi se na njenoj periferiji, sa malim grupama stećaka, koje prate nekadašnja naselja.71

Već su spomenute okolnosti koje su remetile privredni uspon prve polovine HV veka. S jedne strane, česti unutrašnji sukobi, naročito u vreme žestokog suparništva Kosača i Pavlovića 1420 – 1450; s druge strane, nezajažljivost gospodara teritorije, čije su potrebe za novcem bile velike, pa se nije libio toga da menja uslove rada i poslovanja trgovaca. Tome treba, kao činilac remećenja normalnih uslova, dodati i Turke, koji su se sve jače osećali ukoliko je vreme proticalo. Pljevlja su sa Turcima bila neposredno suočena već 1439. kada su prvi put privremeno zavladali državom despota Đurđa Brankovića i kad su postali susedi župe Breznice. Stefan Vukčić Kosača je tada bio turski saveznik, širio se na račun despotove teritorije, tako da granični položaj nije Pljevlja s okolinom izložio većim opasnostima. Od obnavljanja Despotovine 1444. neka vrsta tampon teritorije odvajala je Pljevlja od teritorija pod neposrednom turskom vlašću, ali to nije dugo trajalo. Čim je 1455. sa južnim delovima Despotovine pao Bihor sa gornjim i srednjim Polimljem, pljevaljski kraj se ponovo našao u graničnom području, a herceg više nije bio lojalan turski vazal.

Turci su se mešali u unutrašnje stvari vazalnih teritorija. Od kako su zagospodarili rudarskim bazenima Kopaonika i Novog Brda, Turci su zabranili izvoz srebra rezervišući celokupnu proizvodnju za sultanove kovnice. Tada je uvedena stroga kontrola trgovaca, kako bi se sprečio odliv plemenitog metala. Baš u Pljevljima je jednom trgovcu oduzeto 15.000 aspri, koje je hteo da izveze kao fino srebro. U Pljevljima su nekoliko godina pre zavođenja trajne turske vlasti sultanovi službenici  oduzimali stvari i novac dubrovačkim trgovcima. U proleće 1457. trgovci koji su se zadesili u Pljevljima bili su pogođeni posledicama jedne afere čiji je početak bio u dalekoj Arti u Epiru. Tamo je, naime, jedan dubrovački trgovac, zakupnik sultanove lokalne carine, pobegao sa ogromnom sumom od 50.000 aspri. Sultan je na to zaplenio robu dubrovačkih trgovaca koji su mu se našli pod rukom, a ovi, čija je imovina sekvestrovana, tražili su da se uzme i od drugih kako bi se šteta ravnomerno rasporedila na sve one koji su radili u Turskoj. Represalije su preduzimane i na hercegovoj teritoriji, pa je sultanov izaslanik (sklav) u Pljevljima zaplenio tkanine i dukate. Dubrovačka vlada je tada zamolila hercega da kod Turaka poradi na tome da se ova roba oslobodi.72

Herceg Stefan od 1456. više nije bio veran turski vazal, ali nije radio ni na ujedinjavanju snaga za otpor. I dalje je bio u sukobu sa bosanskim kraljem, svojim zetom Stefanom Tomašem. Imao je sukobe i s svojom vlastelom i sa sinom Vladislavom, s kojim se izmirio 1453. godine posle sinovljeve pobune i povezivanja sa neprijateljima. Od kako je padom Smedereva, u junu 1459, završeno osvajanje Despotovine, pljevaljski kraj se našao u graničnom području. O stanju na tom delu granice govore incidenti na putevima i slučaj manastira Mileševe, za koji srpski letopisi beleže da su ga Turci spalilii baš 1459. godine.73

Od 1461. herceg Stefan je u dobrim odnosima sa novim kraljem Stefanom Tomaševićem (1461 – 1453) i svestan je opasnosti od Turaka, opire se njihovim zahtevima da im preda pojedina utvrđenja. Uviđao je “da se približava vreme kad će me proždrati kao i tolike druge vladaoce i gospodare, jer naše granice nisu ni velike planine, ni velike vode. Ne mogu ga (tj. sultana) svojim bogatstvom zasititi, niti mu se svojom silom odupreti”.74

Ali, baš u tim poslednjim, kritičnim godinama planule su borbe sa sinom Vladislavom, koji je nastojao da iznudi podelu hercegove zemlje obećanu prilikom pomirenja 1453. godine. Taj sukob se osetio i u pljevaljskom kraju. Letopis prepisan u Vrhobreznici, u neposrdnoj blizini Pljevalja, beleži: razbiše Turci gospodina hercega Stefana u Hercegovini na reci Breznici i primiše zahlmskuju zemlju.75 Po letopisu to treba da se desilo 1463. godine. U vezi s tim porazom će biti hercegova žalba na sina da je doveo Turke putevima koje oni nikad ne bi našli, a posledica je i podela hercegove teritorije.76 Pljevlja su ostala u delu pod neposrednom vlašću hercega Stefana.

To je, svakako, poslednji značajan događaj u pljevaljskom kraju uoči turskog osvajanja, ali nije značio da su Turci tada zauzeli hercegovu zemlju. Posle sultanovog povlačenja iz Bosne 1463. herceg je povratio izgubljene zemlje, Vladislav mu se pridružio, tako da hercegova zemlja nije osetila katastrofalne posledice osvajanja teritorije kralja i drugih oblasnih gospodara. Još u proleće 1465. držale su se granične tvrđave, među njima i grad  Mileševski. U leto te godine Turci su osvojili hercegovu teritoriju sve do blizu primorja. Tada su Pljevlja s okolinom došla pod njihovu vlast.

1  Tekst je najpristupačniji u knjizi: Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije II, Beograd 1959, 46 – 65, u prevodu i sa komentarima B. Ferjančića. Kritičko izdanje: Constantine Porphyrogenitus de administrando imperio, ed. Gy. Moravcsik, Budapest 1949, 152 – 165. O geografskoj dimenziji poglavlja o Srbima up. S. Ćirković, “Naseljeni gradovi” Konstantina Porfirogenita i najstarija teritorijalna organizacija, Zbornik radova Vizantološkog instituta (nadalje ZRVI) 37 (1998) 9 – 32.
2  O problemima razgraničenja između “Krštene Srbije” i primorskih “Sklavinija” up. Istorija srpskog naroda I, Beograd 1981, 162, nap. 14 (S. Ćirković).
3 Opširnije o tim borbama: K. Jireček, Istorija Srba I, Beograd 19522 , 110 – 146; Istorija srpskog naroda I, 147 – 196 ( S. Ćirković).
4  Tara o kojoj govori Kinam bila je na severu u oblasti Valjeva. Up M. Blagojević, Sečenica, Strimon i Tara u delu Jovana Kinama, ZRVI 17 (1976) 65 – 76. O Dukljaninu postoji obimna jedva pregledna literatura. Kritičko izdanje još uvek: Letopis Popa Dukljanina, ed. F. Šišić, Beograd – Zagreb 1928, 326 – 327. Najbolji komentari popisa župa u: M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Glas Srpske kraljevske akademije 182 (1940) 151 – 257 (=Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978, 178 – 269); i Istorija Crne Gore I, Titograd 1976, 316 – 346 (J. Kovačević), gde je i veoma pregledna karta na str. 320 – 321.
5 Dokumenat je nastao u Dubrovniku 12. septembra 1296, a odnosi se na događaj iz prethodne godine. Tužilac je izjavio: quod anno preterito de mense septembri in contrata, que dicitur Bresniça, Gradisclaus de Belmus, cum societate sua, expoliaverunt eum. Et accepit ei equos III honeratos maseris, et equos IIII vacuos, et yperperos V in denariis et arma et vestes. Izdat je dva puta: G. Čremošnik, Kancelariski i notariski spisi 1278 – 1301, Beograd 1932, 158; i J. Lučić, Spisi dubrovačke kancelarije III, Zagreb 1988, 286, br. 822. Gradislav se zvao čelnik kralja Milutina kome je 1284. uručen dar povodom kraljevog venčanja sa ćerkom bugarskog cara, ali to će biti slučajna koincidencija..
6  Iz podataka o naseljima koja se na početku turske vlasti ubrajaju u Breznicu vidi se da su grupisana uz reku koja se danas naziva Ćehotina. Up. sada i G. Tomović, Breznica, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 1 (1999) 69 – 75. O problemima imena Ćehotina up. A. Loma, Toponomastika i arheologija – antički lokaliteti kod Pljevalja i Prijepolja i mogući predslovenski ostaci u tamošnjoj toponimiji, Onomatološki prilozi 10 (1989) 1 – 32.
7 S. Ćirković, Prijepolje u srednjem veku, Simpozijum “Seoski dani Sretena Vukosavljevića” 3 (1976) 212 – 213, gde je navedena starija literatura.
8 LJ. Kovačević, Trg Brskovo i župe Brskovska i LJuboviđska, Glas 30 (1891) 1 – 16; Ž. Šćepanović, Srednjovekovna sela Jabučno i Palež i granične međe župe LJuboviđe, Istorijski zapisi 20 (1970) 399 – 404; Isti, Srednje Polimlje i Potarje. Istorijsko-etnološka rasprava, Beograd 1979, 50 – 56.
9 Sa ovim Međurečjem se često povezuje ime grada Megiretus (grčki) u spomenutom spisu cara Konstantina VII Porfirogenita, mada za tu identifikaciju nema specifičnih razloga, a ime se prilično često javlja u južnoslovenskim krajevima. Up. komentar B. Ferjančića; Vizantijski izvori II, 58, nap. 198.
10 M. Blagojević, O položaju stanovništva prijepoljskog kraja u doba Nemanjića, Simpozijum “Seoski dani Sretena Vukosavljevića” 3 (1976) 226
11 Up. S. Ćirković, Istorija srednjovekovne bosanske države, Beograd 1964, 88 – 92, 118 – 121.
12 Izvor je naveden gore u nap. 5.
13 Podatke o Breznici kao naselju celovito je obradila R. Ćuk, Dva stara trga u Polimlju, Istorijski časopis 29 – 301982-1983) 39 – 42; sažeto kao prethodnika Pljevalja i u: R. Ćuk, Pljevlja i pljevaljski kraj u dubrovačkoj arhivskoj građi, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 1 (1999) 57 – 58.
14 R. Ćuk, Dva stara trga 40 – 41; Državni arhiv u Dubrovniku, Debita Notariae 3 f. 84; 4. f. 50; 137’ ; Diversa Cancellariae 16. f. 8; 20, ad fol.
53; 21 f. 21’; Testamenta Notariae 6 f. 92, 93’. Kako se arhivski podaci navode jedino iz Državnog arhiva u Dubrovniku, nadalje će se navoditi samo signature dokumenata.
15Dubrovački trgovci Radosav Čimbić i Maroje Bogojević tužili su se na: Radanum Goysich de Bresniça, Radissam fratrem dicti Radani, Pechum doanerium, Crayacum Moysich, Goysiçum fratrem dicti Craychi et Goyçinum Butchovich. Lamenta de foris 1 f. 99, 31. I 1371.
16 R. Ćuk, Dva stara trga, 41 – 42; Diversa Notariae 9 f. 62’,93,112, 169.
17 To shvatanje je prvi izneo K. Jireček, Trgovački putevi i rudnici Srbije i Bosne u srednjem vijeku, preveo Đ. Pejanović, Zbornik Konstantina Jirečeka I, Beograd 1959, 287, nap. 246.
18 Rezerve prema Jirečekovom shvatanju izneo je M. Dinić, Zemlje hercega Svetoga Save, Glas 182 (1940) 176 (=Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978, 200 – 201). U svom pionirskom monografskom istraživanju B. Hrabak, Prošlost Pljevalja po dubrovačkim dokumentima do početka HVII veka, Istorijski zapisi 1 – 2 (1955) 5 – 9, podržao je Jirečekovu tezu, a njemu su se pridružili sa izvesnim nijansama i kasniji autori: D. Kovačević-Kojić, Gradska naselja srednjovekovne bosanske države, Sarajevo 1978, 111, nap. 141; R. Ćuk u oba citirana rada (gore nap. 13).
19 Uzimalo se da je prvi pomen Pljevalja iz 1430, što se pokazalo netačno. Na Pljevlja se nesumnjivo odnosi ugovor o ponosu sklopljen između Stanoja Stankovića iz katuna Perutinića, i Asana, poslanika vizantijskog cara, koji je odlazio vojvodi Sandalju Hraniću. Sa šest konja trebalo je da vodi vizantijskog poslanika i njegovu pratnju usque ad locum Pleueiane, qui locus est voyvode Sandagl. Pogodba je predviđala da će Stanoje vratiti srazmeran deo od primljenih 28 perpera „ako gospodin Asan ne dospe do rečenog mesta, već ushtedne stati pre rečenog mesta kod rečenog vojvode Sandalja“. Diversa Cancellariae 42 f. 129’ –130, 14. IV 1423. Regest dokumenta u B. Krekić, Dubrovnik (Raguse) et le Levant au Moyen age, Paris – La Haye 1961, 275 – 275, br. 681. O pozadini misije up. I. Đurić, Sumrak Vizantije (Vreme Jovana VIII Paleologa) 1392 – 1448, Beograd 1984, 242 – 245. Kako je pokazala R.Ćuk, Pljevaljski kraj, 58, Breznica se pominje 1423, 1426. i 1430, a Pljevlja 1423, 1429, 1430.
20 Veoma su važni podaci u popisnom defteru Hercegovine iz 1477. godine: A. S. Aličić, Poimenički popis sandžaka ili vilajeta Hercegovina, Monumenta Turcica II, 3, Sarajevo 1985 ( nadalje skraćeno: Aličić, Poimenični popis). Iako su osmanske vlasti po osvajanju svoj administrativni sistem oslanjali na zatečenu teritorijalnu organizaciju župa i gradova, u prvom periodu bilo je promena i kolebanja. Kasnije su se administrativne jedinice trajno održavale. To se može zapaziti i u najstarijem defteru za Hercegovinu. U trenutku završavanja deftera 1477. nahija Kukanj je prekrivala pljevaljski kraj. Međutim, u nekim delovima toga istog deftera, u kojima se reprodukuju raniji popisi, kao npr. pregled globa koje se dodeljuju sandžakbegu ili pregled takse na stoku, susrećemo i druge administrativne jedinice kao „vilajet Breznica“ ili “nahija Breznica pripada Kuknju, županluk Ivana“ ( Aličić, Poimenični popis, 206, 211). Vrlo je verovatno da “vilajet” odnosno “nahija” Breznica nastavlja župu Breznicu i čini samo deo nahije Kukanj. Sela navedena kao breznička ležala su uz Ćehotinu istočno i zapadno od Kukanja. “Vrhobreznica” se kao mezra, napuštena zemlja, pominje u defteru (str. 360). Ona je određena položajem manastira Svete Trojice.
21 Tvrđava i danas nosi ime Kukanj, a sačuvano je i ime lokaliteta Podkukanj. Nije, međutim, sigurno da izraz “pod Kukaniem” u formuli datuma povelje Sandalja Hranića od 12. maja 1429 ( LJ. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma I, Beograd 1929, 332) treba tumačiti kao ime naselja. Up. D. Kovačević-Kojić, Gradska naselja, 137, nap. 27. Opis tvrđave u: D. Spasić, Srednjovekovni utvrđeni gradovi pljevaljskog kraja, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 1 (1999) 39 – 40.
22 Selo “Zadublje, drugi naziv Podgrađe”, Aličić, Poimenični popis, 581. Ime je sačuvano u potesu današnjeg sela Vidre.
23 “Selo Prosoje, drugi naziv Podgrađe, pripada Kuknju…, Aličić, Poimenični popis, 255.
24 Na taj lokalitet je upozorio odličan poznavalac terena J. Knežević, Iz daleke prošlosti pljevaljskog kraja, Pljevlja 1979, 53 – 54 i karta II iza str. 71.
25 LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi I, 25, br. 55.
26 Verovatno se incident desio baš u pljvaljskom kraju, jer je karavan zadržan na putu od Prijepolja ka Dubrovniku: comes Voyslauus sentiens quod quedam caravana de Pripoyle veniebat Ragusium, fecit ipsam detineri. J. Tadić, Pisma i uputstva Dubrovačke republike I, Beograd 1936, 7.
27 Up. K. Jireček, Istorija Srba I, Beograd 1952, 320.
28 Up. S. Ćirković, Sugubi venac. Prilog istoriji kraljevstva u Bosni, Zbornik Filozofskog fakulteta u Beogradu 8, 1 (1964) 343 –369 (=Rabotnici, Vojnici, Duhovnici. Duštva srednjovekovnog Balkana, Beograd 1997, 277 – 305).
29 U proleće 1399. vojvoda Pašajit je poručivao Dubrovčanima: da posilate svoje trgovce u Srblje na Moraču i na Lim da gredu. LJ. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma II, 219. O široj pozadini odnosa u to vreme up. I. Božić, Dubrovnik i Turska u HIV i HV veku, Beograd 1952, 13 – 22.
30 O njemu postoji već zastarela monogafija: J. Radonić, Der Grossvojvode von Bosnien Sandalj Hranić Kosača, Archiv für slavische Philologie 19 (1897) 380 – 465.
31 Up. D. Kovačević-Kojić, Gradska naselja, 261 – 279.
32 Kukanj još nije arheološki detaljno ispitan. pored rada D. Spasića, navedenog u napomeni 21, up. njegov rad: Srednjovekovni utvrđeni gradovi srednjeg Polimlja, Mileševski zapisi 2 (1997) 56 – 59. D. Kovačević-Kojić, Gradska naselja, 81, je upozorila da ovaj Kukanj ne treba mešati sa onim iz centralne Bosne.
33 LJ. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma I, 338, 375.
34 Lettere di Levante 11, f. 30’ od 12. VII 1431.
35 Diversa Cancellariae 42. f. 129’ – 130.
36 Up. gore nap. 19, gde je ukazano da je pogodba predviđala mogućnost da poslanik zastane negde ranije gde nađe vojvodu Sandalja.
37 L. Thallóczy, Studien zur Geschichte Serbiens und Bosniens im Mittelalter, München – Leipzig 1914, 360 – 363, 379, 397 –399; M. Dinić, Zemlje hercega Svetog Save, Glas 182 (1940) (= Srpske zemlje u srednjem veku, 200 – 201). Slutnja M. Dinića se obistinila, u dokumentu koji smo dobili iz Bercelone stoji Cuchane na mestu gde je u izdanju Euchane.
38 M. Dinić, nav. delo, 244; D. Spasić, Srednjovekovni utvrđeni gradovi srednjeg Polimlja, 60 – 62.
39 M. Dinić, nav. delo, 241; D. Spasić, Srednjovekovni utvrđeni gradovi pljevaljskog kraja, 83; Isti, Srednjovekovni grad Ravan – Prethodna istraživanja-, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 2 (2001) 63 -73.
40 Prevod sumarnog deftera iz 1469. bio mi je pristupačan kao saradniku na istoriji Bosne i Hercegovine u nedovršenom prevodu N. Filipovića, a kasnije sam dobio na recenziju prevod koji su za štampu priredili A. Aličić i R. Ibrahimpašić. Iz njega su crpljeni malobrojni podaci upotrebljeni u ovom radu, kao i iz rada E. Miljković, navedenog u sledećoj napomeni..
41 O nahiji Kukanj up. E. Miljković-Bojanić, Pljevlja i nahija Kukanj u drugoj polovini HV veka, Glasnik Zavičajnog muzeja 1 (1999) 157
- 167 sa tabelarnim prikazom podataka o naseljima iz oba deftera.
42 Predeo s imenom Bukovica karte beleže severno od reke Ćehotine, a zapadno od župe Breznice. Položaj Kave bi se mogao odrediti pomoću sela: Dušice, Slatina, Krćevina, Hajlovina, Žabulje, Lupoglava, Pleska, Budovići ( Aličić, Poimenični popis, 287, 309, 316, 317, 334,373, 570, 572). Sudeći po selu Hajlovine Kava bi bila u neposrednom susedstvu Bukovice.
43 O putevima pored rada K. Jirečeka, navedenog u nap. 17, up. i M. Dinić, Dubrovačka karavanska trgovina, Jugoslovenski istoriski časopis 3 (1937) 119 – 146 (= Srpske zemlje u srednjem veku, 305 – 330; Iz srpske istorije srednjeg veka, Beograd 2003, 687 –710); G. Škrivanić, Putevi u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd 1974, 19, 21, 28, 43 – 44, 48, 65, 124; J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 21 – 71 (sa podacima o objektima na terenu).
44 P. Mrkonjić, Srednje Polimlje i Potarje, Naselja srpskih zemalja knj. 1, Beograd 1902, 250.
45 Upadljivo je da ni u jednom selu nemamo veću proizvodnju prosa u srazmeri sa obradivom površinom i drugim usevima.
46 Iz objavljenih kanun-nama i drugih propisa zna se da je uz ušur (desetinu) išla i salarija u iznosu od 3% , pa je bilo određeno da se naizmence daje jednom osmi a jednom sedmi snop.
47 U defteru za Hercegovinu nema podataka koji bi omogućili da se utvrdi odnos lokalnog lukna prema opštim mernim jedinicama tadašnjeg Osmanskog carstva. Up. S. Ćirković, Mere u srednjovekovnoj srpskoj državi i D. Bojanić, Prelaz sa srednjovekovnih težinskih i površinskih mera na turske mere u severnoj Srbiji,/u knjizi/: Mere na tlu Srbije kroz vekove, Beograd 1974, 41 – 64 i 91 – 99; kao i S. Ćirković, Merenje i mere u srednjovekovnoj Srbiji, Rabotnici, Vojnici, Duhovnici, 135 – 168.
48 Za obračune su korišćeni upotrebljivi podaci i to samo za sela za koja se u defteru izričito kaže da pripadaju Kukanju. O dažbinama u doba turske vlasti up. sledeće poglavlje E. Miljković.
49 Aličić, Poimenični popis, 306.
50  I u tom selu je dažbina na mošt (širu), u stvari vino, beznačajno mala u poređenju sa veličinom sela i proizvodnjom žitarica.
51  Uzimana je u obzir razlika između stope naplaćivanja u carskom hasu: “na dve ovce jedna akča” (Aličić, Poimenični popis, 13) i u hasu sandžakbega “na svaku ovcu po jednu akču“ (Isto, 207).
52  Aličić, Poimenični popis, 300.
53  Aličić, Poimenični popis, 239, 258.
54  Aličić, Poimenični popis, 167, 215.
55  Aličić, Poimenični popis, 51. O Vranješima up. rad Ž. Šćepanovića, naveden u nap. 8.
56  Aličić, Poimenični popis,244, 167.
57  Up. M. Dinić, Dubrovačka karavanska trgovina, 308 – 311.
58  Lettere di Levante 4, f. 109’ – 110; 5, f. 53; 6 f. 40’; 7 f. 11; 8, f. 171.
59  Lettere di Levante 13 f. 165 (1445): A Pieua paga se de novo ultra usato per ogni centenario de castradi, oltra animali minuti, grossi XX, et per cadaun 60 grossi doy. Sotto Casica a Maozo pagase altretanto per ogni centenaro de castradi, oltra animali minuti, grossi XX et per 60 yperpero..
60  Up. S. Ćirković, Herceg Stefan Vukčić Kosača i njegovo doba, Beograd 1964, 128 – 130, 132.
61  Sentenze di Cancellaria 7 f. 59, 3. III 1424.
62  Sentenze di Cancellaria 6, f. 263.
63  Lamenta de foris 21, f. 292’ ,13. II 1448.
64  Lamenta de foris 11, f. 245’ ,
65  Lamenta de foris 7, f. 202’.
66  Lamenta de foris 11 f. 218.
67  Lamenta de foris 2, f. 19’ .
68  Lamenta de foris 12, f. 284. Mesto je zabeleženo: ad lemançe.
69  Trgovce iz Pljevalja po dubrovačkim arhivskim podacima osvetlio je M. Dinić, Zemlje hercega svetoga Save, 201, nap. 89; a zatim podbrobnije i u širem kontekstu B. Hrabak, Prošlost Pljevalja, 9 – 13, 18 – 20, i najzad, sa najviše novih pojedinosti: R. Ćuk, Pljevlja i pljevaljski kraj u dubrovačkoj arhivskoj građi, 57 – 63; Ista, Dubrovačka porodica Nemanja poreklom iz Pljevalja, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 2 (2001) 37 – 46. O ranom razvoju Pljevalja na široj pozadini nicanja trgova up. D. Kovačević-Kojić, Gradska naselja, 103 – 104, 171 –
172, 212 – 213; Ista, Pljevlja u urbanizaciji Polimlja i Gornjeg Podrinja, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 2 (2001) 21 – 26, i V. Petrović,
Pljevaljski kraj u poznom srednjem veku – prilog istraživanju nosilaca urbanog razvoja, na istom mestu, 75 – 90.
70  Podataka ima o broju domaćinstava i neoženjenih muškaraca i oni se razlikuju: 1469. je bilo 72 kuće i 23 neoženjena, a u defteru iz 1477. 101 domaćinstvo i 12 neoženjenih. E. Miljković, Pljevlja i nahija Kukanj, 159. Među prihodima samog trga i nahije u celini nema rudarskih dažbina. Već je B. Hrabak u spomenutom pionirskom istraživanju pretpostavio da je u predelu Pljevalja bilo znatnijeg rudarstva. G. Tomović, Tragovi starog rudarenja u toponimiji Pljevaljskog kraja, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 3 (2003) 55 – 62, saopštila je obimnu građu, ali zaključak je da podataka o prihodima ima samo o dobijanju i preradi gvožđa na mestima Kržava (Križevo) i Bučje, prilično udaljenim od Pljevalja.
71 Š. Bešlagić, Stećci. Kataloško-topografski pregled, Sarajevo 1971, 431 – 434 i J. Knežević, Iz daleke prošlosti, 73 – 78, gde je konstatovano da ima 52 groblja, ipak, samo 128 visokih stećaka. Trebalo bi, naravno, stara groblja i nalaze stećaka koristiti za rekonstrukciju mreže naselja i identifikaciju sela iz turskih popisa. Nagoveštaj u tom pravcu: Đ. Tošić, Kontinuitet naseljenosti pljevaljskog kraja od praistorije do uspostavljanja turske vlasti, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja 1 (1999)39 – 54.
72  S. Ćirković, Herceg Stefan, 233, a o široj pozadini up. I. Božić, Dubrovnik i Turska, 139 – 144.
73 LJ. Stojanović, Stari srpski rodoslovi i letopisi, Sr. Karlovci 1927, 244: pleniše i užegoše Turci monastir Mileševu noembrija 18.
74  S. Ćirković, Herceg Stefan, 242.
75  LJ. Stojanović, Stari srpski rodoslovi i letopisi, 245.
76 O poslednjim danima Hercegovine uoči pada up. S. Ćirković, Herceg Stefan, 245 – 267, i V. Atanasovski, Pad Hercegovine, Beograd 1979, 19 – 153.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 19, 2013 in Uncategorized

 

Oznake: , , ,

Prof.dr Ema Miljkovic: Pljevaljsko društvo-preobražaj iz Srpskog trga u Osmansku kasabu

Prof. dr. Ema MILJKOVIĆ

(Istorija Pljevalja, Opština Pljevlja, 2009.str.89)

z

gKao i opšta istorija Osmanskog carstva, i istorija Pljevalja pod osmanskom vlašću do 1699. godine obeležena je privrednim usponom ovog naselja; uostalom, čitav XVI vek bio je period uspona Carstva na svim poljima. Takođe, to je period kada su bile veoma snažne i poluge centralne vlasti. Težište ovog prikaza istorije Pljevalja do 1699. godine stavljeno je na proučavanje njegove društvene istorije, one istorije koju poznati francuski istoričar F. Brodel naziva i istorijom dugog trajanja i slobodnog ritma, ili istorijom grupa i okupljanja, nastojeći da na taj način rasvetlimo stvarni položaj srpskog stanovništva Pljevalja i pljevaljskog kraja pod osmanskom vlašću.

Pljevlja od srpskog trga do osmanske kasabe

U svom prodoru na severoistok Balkanskog poluostrva Osmanlije su u periodu od 1465-1470. godine od hercega Stefana i njegovih sinova oduzimale zemlje i gradove, koje su sve ušle u sastav jednog vilajeta, koji je najpre bio pripojen bosanskom sandžaku. Početkom 1470. godine od osvojene teritorije u Hercegovini, osnovan je poseban hercegovački najpre vilajet, a zatim sandžak, kako se navodi u izvorima osmanske provenijencije. U okvire ovog sandžaka, po osmanskoj administrativno-upravnoj podeli ušao je i trg Pljevlja, kao središte nahije Kukanj.1

Pljevlja se u izvorima osmanske provenijencije javljaju prvi put u sumarnom defteru bosanskog sandžaka iz 1469, i to kao „pazar“, dakle trg. Pljevaljski kadiluk osnovan je između 1519. i 1532. godine, i tada se sastojao od dve nahije Kukanj i Pljevlja, da bi na teritoriji ovog kadiluka krajem XVII veka bilo tri nahije: Krička, Podblaće i Podpeć.

Odmah nakon osvajanja, kao što je to bio slučaj i sa nekim drugim naseljenim mestima u srpskim zemljama, osmanska vlast preimenovala je Pljevlja turskim imenom Tafea (Kamenica), ali se u prvih nekoliko decenija osmanske uprave u ovom naselju i zvanično paralelno koriste oba njegova imena – i staro, srpsko i novodobijeno, tursko. Od druge decenije XVI veka, kako potvrđuju navodi popisa hercegovačkog sandžaka iz 1516. godine, u zvaničnoj administrciji koristi se samo ime Tašlidža. Međutim, narod novo ime nikada nije prihva- tio, te je stari naziv na taj način sačuvan od zaborava.2

Do 1576. godine sedište ovog sandžaka bilo u Foči, kada je premešteno u Pljevlja, gde je ostalo do 1833. godine, što ukazuje na veliki značaj Pljevalja kao trgovačkog i administrativnog centra tokom dugotrajne vladavine Osmanlija na ovom području.3

U prvim godinama osmanske vlasti veoma je izražena pojava napuštanja ovih područja u unutrašnjosti Carstva, te su begunci iz trgova i gradova od Osmanlija tražili utočište u primorskim gradovima, pa čak i u sigurnijim dalmtinskim i prekomorskim mestima. Većina Pljevljaka koja se odlučila da napusti svoje naselja potražila je sklonište u Dubrovniku.4

I pored izuzetno teških okolnosti većina gradova uspela je da opstane, preživi poremećaje nastale ratovima i osvajanjima, te da svoj razvoj zasnuju na novim uslovima.5

Obnavljanje i jačanje trgova i gradova, sa novim profilom i u izmenjenim uslovima, bilo je od izuzetnog značaja. To je obezbeđivano na razne načine, ali je svakako najefikasniju meru predstavljao sistem ekonomskih i društvenih povlastica, priznavanih gradskom stanovništvu u zamenu za obavljanje građevinske ili neke druge službe u korist samog grada. Sistem takvih povlastica (tur. šiabue!), sa svim obavezama koje su iz njega proizilazile, a koje nisu bile malih razmera, činio je, sasvim izvesno, materijalnu osnovu za pre- vazilaženje posledica ratnih razaranja, kao i bazu za ponovnu izgradnju onih objekata bez kojih jedan grad, bez obzira na njegov rang, nije mogao da funkcioniše.6

Nakon osmanskog osvajanja, za Pljevlja, kao i za čitavu unutrašnjost Balkanskog poluostrva, koja je u to vreme već bila pod osmanskom vlašću, bilo je od izuzetnog značaja obezbediti položaj na značajnom putnom i trgovačkom pravcu, dubrovačkom drumu.7

I

Kada je na svom putovanju iz Beograda u Hercegovinu, Evlija Čelebija 1664. godine proputovao kroz Pljevlja, zabeležio je sledeće: „Ova varoš leži usred golih i kao snijeg bijelih stena, na terenu obraslom zelenilom, vinogradima i baščama. Od njenih deset mahala, pet je muslimanskih, a pet hrišćanskih.“8 Dalje opisujući samu varoš, Evlija navodi: „Dalje ima do sedam stotina tvrdo građenih kuća, s vinogradima, bez bašča. Pašin saraj nalazi se na istočnoj strani varoši, na obali reke Breznice“.9

Prerastanje Pljevalja u naselje orijentalnog tipa počinje sa definitivnom uspostavom osmanske vlasti u ovoj oblasti sedamdesetih godina XV veka.10 Dolaskom Osmanlija Pljevlja ne gube svoj ranije stečeni ekonomski, a dobijaju veći politički značaj. Pljevaljski kraj, kao i čitava oblast Potarja i Polimlja sve do kraja XV veka pokazuju izuzetan ekonomski polet, pa Bogumil Hrabak čak konstatuje da ova oblast krajem XV veka pokazuje jaču ekonomsku bazu, nego za vreme domaće feudalne vlasti.11 Gradovi i trgovi, kao što je to bio slučaj i sa Pljevljima, imali su veliki značaj kao proizvođači materijalnih dobara i robna tržišta, i kao takvi bili su uključeni u osmanski timarski sistem. Naime, svi proizvodi iz jedne regije bili su izdeljeni kao fiskalna koncesija sultanu, sandžakbegu, dizdarima nekih tvrđava i drugim osmanskim funkcionerima koji su na taj način imali redovne godišnje prihode. Tako je preko gradova sproveden timarski sistem na selu, čime je obezbeđeno sprovođenje globalne osmanske politike upravljanja.12

Razvoj grada orijentalnog tipa započinjao je obično dve do tri decenije po osvajanju mesta, u zavisnosti u prvom redu od postignute sigurnosti u odbrani od neprijatelja i brzini širenja islama. Razvitak osmanskog grada na Balkanu, predstavljao je ili nastavak urbanog razvoja zatečenih varoši, ili formiranje, na drugim mestima, novih gradova, zavisno od novonastalih privrednih, komunikacionih, strategijskih i drugih uslova. U slučaju nastavljanja izgradnje kasaba13 na osnovama srednjovekovnih hrišćanskih varoši, te varoši su postajale periferni deo novog orijentalnog grada, kao hrišćanska mahala, koja se postepenim prelaskom njenih stanovnika na islam, sve više smanji- vala. Ukoliko je zatečena varoš imala jaču ekonomsku bazu (rudnik), utoliko je širenje islama, odnosno preobražaj varoši u grad osmanskog tipa tekao sporije. Takvi gradovi se tokom celog osmanskog perioda nisu razvili u značajne kasabe. Međutim, novi gradovi koje su Osmanlije podizali, na mestima sitnih trgova i seoskih naselja, razlikovali su se po svom bržem razvoju i bivali su gotovo od početka naseljavani monolitnim muslimanskim stanovništvom.

Zavođenjem osmanske vlasti, bio je dakle zausta- vljen dalji razvoj hrišćanskih varoši, koje postaju sporedni delovi relativno brzo razvijenih gradova osmanskog tipa, u kojima se hrišćansko stanovništvo postepeno smanjivalo, usled prelaženja na islam. Broj muslimanskog življa u gradskim središtima u početku se povećavao u prvom redu doseljavanjem turskog stanovništva iz istočnih oblasti Rumelije, gde se više od pola veka ranije nego u srpskim zemljama ustalila osmanska vlast i razvili gradovi. Doseljenici su prevashodno bili vojno-administrativni službenici, verski dostojanstvenici ili izučene zanatlije. Ali, taj proces doseljavanja se završava u prvoj polovini XVI veka, kada počinje masovniji prelazak doseljenog domaćeg stanovništva na islam.14

Zvanična osmanska administracija delila je sva gradska naselja na utvrđena i otvorena mesta. Analogija sa tipologijom gradskih naselja, pa i naselja u celini, u srednjovekovnoj Srbiji i prvenstveno Bosni u periodu koji je neposredno prethodio osmanskom osvajanju srpskih zemalja je neminovna i nezaobilazna. Naime, istraživanja gradskih naselja na osnovu osmanskih izvora pokazuju da po uspostavljanju osmanske vlasti radikalnih promena u organizaciji života naseljenih mesta nije bilo, već samo da su tipovi gradskih naselja preciznije definisani i izdiferencirani.15

Od sedamdesetih godina XV veka, Pljevlja se razvijaju kao otvoreno gradsko naselje, u kome nije bilo vojnog utvrđenja. Razvoj Pljevalja kao naselja otvorenog tipa uslovio je i njegov razvoj kao naselja razbijenog tipa. Nepostojanje gradskih zidina, koje bi ograničile prostor za razvoj naselja omogućilo je da se kuće grade na velikom rastojanju jedna od druge, te su između njih bile smeštene bašte, livade, vinogradi, njive, pa čak i mahalska groblja.

Trgovi u unutrašnjosti su relativno sporo menjali svoju versku i etničku fizionomiju. Srpsko stanovništvo u Pljevljima činili su pripadnici porodica koje su Osmanlije zatekle po osvajanju tog kraja, ali i od doseljenika, koji su dolazili iz bližih i daljih sela i plemena, pa čak i iz drugih gradova. Do promene verske i donekle etničke strukture stanovništva dolazilo je postepeno, jer se uz domaći elemenat sve više javljaju stranci. U gradove, pa i u Pljevlja, naseljavaju se činovnici u administraciji i sudstvu, zatim vojnici, ulema, zanatlije, trgovci, putnici, itd. Deo muslimana u ovaj grad doseljen je prilikom

premeštanja sedišta hercegovačkog sandžak-bega iz Foče u Pljevlja, ali ih je većina ipak nastala islamizacijom domaćeg, srpskog stanovništva.16 U slučaju Pljevalja, bio je potreban gotovo čitav jedan vek za započinjanje tog procesa, dok Budimlje, na primer, ni kasnije nije menja- lo svoju versku strukturu.17 Po podacima popisa iz 1476. godine, u samim Pljevljima nije živeo nijedan sta- novnik islamske veroispovesti.

Osmanska uprava planirala je sedamdesetih godina XV veka da na mestu ovog trga podigne šeher (muslimansko gradsko naselje najvišeg ranga), pa su od vojnika Radoslava i Radivoja oduzete 23 parcele zemlje, za koje su u zamenu dobili 25 parcela u ataru sela Supratna i begluka Brezir.18 Nisu poznati razlozi zbog kojih se u prvom trenutku odustalo od ove namere, ali se i u dokumentima iz prve polovine XVI veka Pljevlja navode kao trg. U Pljevljima je 1570. godine živelo 195 porodica, i tada je prvi put upisano kao kasaba. Istovremeno, svi stanovnici Pljevalja, hrišćani i muslimani bivaju nagrađeni fiskalnim olakšicama, zahvaljujući angažovanju Husein-paše Boljanića kod sultana Selima II (1566-1574). U defteru iz 1570. godine ubeleženo je da „svi oni koji stanuju u toj kasabi, nakon što oni između njih koji se bave zemljoradnom plate posjedniku zemlje ušur na zemlju koju siju i žanju – oslobođeni su i oprošteni svih obaveza, divanskih nameta, poreza i džerahorluka…“.19

Tada je doneta i odluka da se stanovništvo Pljevalja oslobađa plaćanja redovnih i vanrednih nameta (muafijet), povlastica predviđena za stanovništvo kasaba na teritoriji čitavog Osmanskog carstva. Upravo to je uticalo da stanovništvo iz okolnih sela, ali i udaljenijih mesta, počne proces intenzivnijeg naseljavanja Pljevalja. U ovom periodu povećao se i broj muslimanskog stanovništva u čitavom pljevaljskom kraju, što predstavlja potvrdu mišljenja koje najpre

iznosi Nedim Filipović, a zatim je prihvata i Milan Vasić, da su gradovi islamsko-orijentalnog tipa, pored timarskog sistema glavni nosioci islamizacije na čitavom prostoru Jugoistočne Evrope.20

Isposlovanjem povlastica za stanovništvo Pljevalja, Husein-paša Boljanić dobio je od sultana ferman o održavanju nedeljnog pazara u ovom naselju, kao i dozvolu za podizanje zadužbina, te je izgradio džamiju, karavansaraj, imaret i neke druge objekte. Za izdržavanje svojih zadužbina i njihovih službenika osnovao je vakuf, kome je zaveštao neka od svojih dobara kako u Pljevljima i okolini, tako i u udaljenim mestima.21

Šezdesetih i sedamdesetih godina XVI veka Pljevlja su pripremana za sedište hercegovačkog sandžak-bega, te je razumljivo da je obim preduzetih gra- đevinskih radova bio znatan. Tom prilikom izgrađen je i sandžak-begov saraj sa dvadeset soba, salom za sastanke i mnogim drugim prostorijama. Podignute su i zgrade neophodne za efikasan rad administracije i smeštaj novih službenika i njihovih porodica.22 U izvođenju ovih građevinskih radova pored domaćih, na sandžak- begov poziv upućen Dubrovniku 1570. godine, učestvo- vali su i dubrovački majstori, koji su izvodili one radove koji su zahtevali veću veštinu, finiju obradu i preciznost.23 Ovim obimnim građevinskim radovima izmenjen je izgled Pljevalja, koja su od srpskog srednjo- vekovnog trga počela da prerastaju u grad orijentalnog karaktera. Javile su se i promene u etničkoj strukturi stanovništva, u kasabu se doseljavalo sve više stranaca, koji su zauzimali položaje u administraciji, sudstvu, trgovini ili zanatskim esnafima. Podsticana je i islamizacija domaćeg stanovništva, koje, kako je već istaknuto, do 30-ih godina XVI veka gotovo da uopšte nije bilo. Ovim talasom nisu bila zahvaćena samo Pljevlja, već i naselja u okolini. U popisu iz 1570. godine, uz imena nekih od konvertita ubeležene su i imena njihovih očeva hrišćana, kao na primer: Pervana sin Miloša, Hasan sin Milašina, Ilijas sin Bojića, Hurem sin Vuksanov, Skender sin Vlatka, itd. Uz imena većeg broja muslimana ubeležena je napomena da su sinovi Abdulaha, tj. novi muslimani.24

Godine 1585. stanovništvo Pljevalja činilo je 119 kuća muslimana prema 56 kuća hrišćana. Izvesno je da je broj muslimanskog stanovništva bio i veći, jer u popisu nisu ubeleženi zaposleni u sandžak-begovoj palati, kadija, kao i još neki osmanski funkcioneri.25

II

Putopisni podaci iz XVII veka takođe ukazuju na promene u verskoj strukturi stanovništva Pljevalja. Katarin Zen, posetio je Pljevlja 1550. godine. On navodi da su po prelasku planine Kovač stigli u jedno seoce „R1vupv“, koje se nalazilo u prijatnoj brežuljkastoj ravnici naseljenoj hrišćanskim Srbima. Nešto de – taljniji opis sačuvan je iz pera Difren Kanea 1573. godine koji Pljevlja naziva njihovim novim turskim imenom Tašlidža, i opisuje ih kao veliko selo, koje je i pored toga što se nalazi među planinama smešteno na ravnom terenu. On ističe džamiju uz koju je, po njegovim navodima bila lepa i umetnički izvajana česma, a karavansaraj opisuje kao „veliki, mračan i pokriven olovom“.26 Pljevlja su, kao veliko selo naseljeno Srbima hrišćanima, ostala zabeležena i u zabeleškama putopisca Leskalopjea, koji je kroz ovo naselje prošao samo godinu dana posle Difren Kanea.27

Pavle Kontarini, čiji zapis iz Pljevalja datira iz 1580. godine, takođe opisuje veliki, olovom prekri- veni karavansaraj, pored koga se nalaze lep bunar i mošeja. Veoma je značajan podatak koji navodi da je samo naselje bilo podeljeno na dva dela i da „Turci“ žive u predelu pored reke, dok Srbi, hrišćani, grčkog obreda, kako precizira, u višem predelu. Dve godine kasnije Pljevlja će posetiti i Žan Palern Forezjen, koji će ostaviti zabelešku da je TvzIdv lep grad u kome ima bazara i karavansaraja.28 Lisjen Lefevr, navodi da su Pljevlja 1611. godine imala oko 400 kuća, tri džamije, od kojih su dve bile od kamena, a jedna drvena, kao i dva karavansaraja pokrivena olovom.29 Gotovo istovetan broj kuća se navodi i u opisu bosanskog pašaluka iz 1624. godine. Anonimni pisac koji je ostavio opis putovanja francuskog poslanika Luja de E-a, barona de Kormanena dubrovačkim drumom 1626. godine zabeležio je da u ovoj varošici stanuju Turci.30

Jedan mletački izveštaj, kao i Grgičević navode da je 1626. godine u Pljevljima bilo pet do šest stotina kuća, dok je po E. Čelebiji u ovom mestu 1660. godine bilo sedam stotina kuća. Podaci iz 1806. godine svedoče da su Pljevlja u to vreme imala između pet i šest hiljada

stanovnika.31 S druge strane, u navedenom periodu dola- zilo je i do povremenog smanjenja broja stanovnika, u prvom redu zbog epidemija zaraznih bolesti koje su u tom periodu harale čitavom Evropom. Među zaraznim bole- stima koje su u prošlosti besnele Balkanskim poluostrvom, najteža i najopasnija bila je kuga. Od nje je umiralo na hiljade ljudi što je dovodilo do smanjivanja broja stanovnika i pada nivoa proizvodnih snaga u pojedinim oblastima. Bolest je bila veoma opasna, brzo se širila, ljudi su od nje umirali u veoma kratkom roku, za tri do četiri dana, a najduže za sedam dana. Epide- mija je ponekad trajala i po 20 godina. Prema oskudnim podacima iz literature, saznaje se da su žarište svih epidemija bili veliki osmanski gradovi, u prvom redu Carigrad. Zatvorenost gradskih prostora, nehigijenski uslovi stanovanja, relativno gusta naseljenost kao i nedostatak zdravstvene zaštite, uticali su da je prostor u okviru gradskih zidina predstavljao veoma pogodno tlo za širenje epidemije.

Zbog nepostojanja organizovane zdravstvene službe, način lečenja se svodio na vradžbine i lekovite trave. Efikasna zaštita je podrazumevala spaljivanje kuća, leševa, pa čak i bolesnika. Mere ovakve vrste lakše su se mogle primeniti van gradskih naselja, tako da su u njima posledice kuge bile najmanje. Gligor Stanojević, za nešto kasniji period (sredinu XVIII v.), navodi da je Crna Gora najmanje stradala od mnogobrojnih epidemija, upravo zbog nepostojanja gradskih naselja kao i zbog toga što su se navedene mere zaštite mogle neometano primenjivati.32

U hercegovačkom sandžaku takođe su bile prisutne epidemije kuge. One se nisu mogle izbeći kako zbog postojanja gradskih naselja, tako i zbog činjenice da su se ona nalazila na važnim komunikacijskim pravcima kroz koje je bolest iz zaraženih oblasti mogla dolaziti, sa osmanskim vojnim jedinicama, trgovačkim karavanima ili na drugi način. Nakon velikih i učestalih epide- mija 60-ih i 70-ih godina XV veka, na njegovom izmaku, u poslednje dve decenije, kužnih zaraza gotovo da nije bilo.33

Sačuvani podaci beleže velike epidemije kuge u čitavoj Hercegovini 1530, 1531. i 1532. godine, dok je, kako je zabeleženo „godine 1556“ ova bolest harala „po čitavoj srpskoj zemlji“. Sama Pljevlja je pogodila 1577. godine, pa popis iz 1582. godine pokazuje smanjenje broja domaćinstava, ali usled metodologije sprovođenja popisa nije moguće ustanoviti procenat mortaliteta u okviru pojedinih porodica. Ipak, u odnosu na neke druge gradove u današnjoj Crnoj Gori poput Bara, Ulcinja, Spiča,-Podgorica i Pljevlja nisu u tako velikom obimu postaradala od ove bolesti.34

Iako jedna od najkobnijih, kuga sasvim izvesno nije bila jedina bolest od koje je stradalo stanovništvo kako pljevaljskog kraja, tako i susednih oblasti i herce- govačkog sandžaka u celini. Međutim, ne raspolažemo sa dovoljno podataka o drugim bolestima koje su vladale, te nije moguće steći jasniju predstavu o ukupnom zdravstvenom stanju stanovništva samih Pljevalja i okoline.

III

Procesom islamizacije, kao i iseljavanjem dela hrišćanskog stanovništva tokom XVII veka, u velikoj meri izmenjena je verska struktura stanovništva ovog kraja i određen dalji razvoj Pljevalja kao orijentalne kasabe i sedišta hercegovačkog sandžaka.

Na žalost, nedostatak rezultata fundamentalnih istraživanja onemogućava nam da precizno rekonstruišemo izgled gradske kuće u Pljevljima tokom ranijeg perioda osmanske vladavine. Novonastali društveno- ekonomski uslovi (prerastanje srpskog trga u muslimansku kasabu kao što je to bio slučaj sa Pljevljima) uticali su na izgled grada, pa time i na razvoj tipa kuće za stano- vanje kako kod hrišćanskog, tako i kod muslimanskog stanovništva.35 Sva razvijena gradska naselja na ovom prostoru, bez obzira na lokalne specifičnosti, imala su zajednička obeležja, koja ih svrstavaju u kategoriju nazvanu opštim imenom „balkanski gradovi“.36

Gradska naselja koja se mogu svrstati u ovu kategoriju odlikuju se čaršijom, trgom sa hamamom i mahalama, povezanim uskim, krivudavim i nepravilnim ulicama. Gradski život odvijao se u kućama odvojenim od ulice, okruženih sa mnoštvom zelenila; jedinstveni tip gradske kuće povezivao je sva gradska naselja u prostranom Carstvu.37 Uticaj arhitekture orijentalnog tipa očigledan je u razvoju gradske kuće na balkanskim prostorima; svakako, ni Pljevlja nisu predstavljala izuzetak. Čini se da upravo ovaj grad, u kome, i pored značajnih materijalnih ostataka, još nisu sprovedena detaljnija arheološka istraživanja, predstavlja idealni istraživačko-metodološki obrazac za stvaranje preciznije slike kako o načinu života i stanovanja, tako i o modelima svakodnevnog i privatnog života.

Dominacija muslimansko-osmanskog elementa nije se odražavala samo u arhitektonskom uređenju kasabe, već i u obrascima svakodnevnog ponašanja i života. Srpsko pravoslavno stanovništvo Pljevalja svakako je moralo poštovati šerijatska pravila važeća za sve hrišćane – podanike sultanove. Iako je hrišćansko stanovništvo u čitavom Carstvu imalo pravo na ličnu, imovinsku i slobodu veroispovesti, postojao je i čitav niz diskriminirajućih odredbi koje su regulisale njihovo ponašanje i ustrojstvo života i rada. Šerijat- ske norme bile su veoma restriktivne: obaveza predavanja šerijatskih poreza za hrišćane, poštovanje muslimana uz uklanjanje s puta i ustupanje mesta, gošćenje muslimanskih putnika do tri dana, zabrana izgradnje novih crkava i manastira, glasnog javnog bogosloženja i isticanja verskih obeležja, zabrana sahranjivanja u bli- zini muslimana. Hrišćansko stanovništvo u Carstvu takođe je moralo da poštuje pravila odevanja propisana za njihovu zajednicu, da poštuje zabranu jahanja i nošenja oružja, kao i zabranu podizanja kuća viših od muslimanskih, kao i još čitav niz odredbi u tom smislu.38 Iako je činjenica da ove odredbe nisu uvek i u svim delovima Carstva dosledno poštovane, nesumnjiv je ipak podređen položaj hrišćana u odnosu na muslimane.

Socijalna struktura orijentalnog grada na Balkanu, pa tako i socijalna struktura samih Pljevalja, može se posmatrati sa više aspekata. Podela društva na asker i raju, značila je mnogo više od socijalne podele, jer je većina muslimanskog stanovništva pripadala grupi askera, i time sticala povlašćeni položaj u okvirima Carstva, dok je hrišćanska raja, kako je već naglašeno, predstavljala građane drugog reda. Međutim, kao ni kod kategorije askera, ni kod kategorije raje nije sve bilo jednostrano, pa su postojale grupe sa tzv. spe- cijalnim statusom koje su uživale uglavnom poreske olakšice, u zamenu za vršenje specijalnih dužnosti od značaja za Carstvo, te je time njihov položaj, iako formalno rajinski, bio drugačiji od položaja tzv. „obične“ raje.

Mora se imati u vidu da je gradsko stanovništvo Pljevalja, ali i ne samo ovog naselja, zadržalo neke karakteristike ruralnog naselja, što je diktiralo odnose u samom naseljenom mestu, kao i poreski sistem. U najpovoljnijem položaju bili su pripadnici feudalne klase, koji su uživali i vlast i materijalna dobra. Njima su pripadali prihodi od hasova, zeameta i timara, kako u samom gradu Pljevljima, tako i u selima. Koristeći privilegije koje su stekli svojim položajem, oni su uspeli da za sebe obezbede i velike mulkovne (privatne) posede, kao i druga materijalna dobra, koja su neprestano uvećavali. Kao posledicu, to im je dalo mogućnost i pravo da odlučuju o svim važnim pitanjima funkcionisanja grada.39

Jedan od prvih osmanskih velikodostojnika koji je pritežavao has u Pljevljima i pljevaljskom kraju se- damdesetih godina XV veka, bio je hercegovački sandžak- beg, Hamza beg, čiji se deo hasa nalazio u okviru nahije Kukanj. Prihod Hamza-bega od ove nahije iznosio je 18.238 akči.40 Najveći prihod donosio mu je sam trg Pljevlja (1469 – 6.000, 1476 – 9.160 akči), koji je, kako je već nagla- šeno, 1469. imao 72 kuće i 23 neoženjena muškarca, a već 1476. 101 kuću i 12 samaca.41 Prihod Hamza-bega od samih Pljevalja iznosio je 1477. godine oko 10.000 akči, a 1516. godine 12.740. akči.42 Hercegovački sandžak-beg, poreklom iz Pljevalja, Husein-paša Boljanić43 imao je razna dobra u Pljevljima i okolini. On je posedovao čifluke sa livadama, pašnjacima, šumom i mlinovima, u području kasabe Pljevalja, od kojih je neke kupio od kaluđera manastira Svete Trojice.44 Iako se nigde u izvornoj građi ne pominje datum kada je Husein-paša Boljanić otkupio te posede od kaluđera manastira Sv. Trojice, moglo bi se pretpostaviti da se to odigralo u vreme poznate „prodaje crkava i manastira“ za vreme Selima II (1566-1574), kada su srpski pravoslavni mana- stiri bili prinuđeni da plate taksu na svoja imanja. Takve materijalne mogućnosti imali su samo oni najveći manastiri, dok su drugi morali da prodaju ili deo svojih imanja ili posede u celini.45

Na ime Husein-paše Boljanića upisana su i 4 mlina na reci Vrhbreznici, sa selom Crljenice, takođe sa tahvila46 popova pomenutog manastira, zatim mezre, livade i mlinovi na reci Kobaška, kod Prijepolja, koje je uvakufio za svoju džamiju u Pljevljima. Husein-paša nije posedovao dobra samo u pljevaljskom kraju, već i u drugim delovima Hercegovine.47

U pljevaljskom kraju, pored sandžakbega značajne ličnosti bili su njegov ćehaja, kapidžibaša, češnegir- baša, haznadar, alajbeg, vojvoda, subaša, nazir, emin, nekoliko pisara i drugi službenici. Osim pomenutih činovnika višeg ranga, u gradu se 1570. godine pominju: bazarbaša, ćehaja kasabe, dva zaima, nekoliko spahija, čeribaša, a kasnije još i janičarski serdar, pred- stavnik spahija Porte, starešina esnafa, itd. Svi oni imali su svoja dobra u Pljevljima i okolini.48

Pregled socijalne strukture gradskog stanovni- štva Pljevalja ne bi bio potpun bez spomena muslimanskih duhovnih lica, kao što su hatibi, imami, mujezini i hodže. U Pljevljima se još pominju i mutevelije vakufa, kao i učitelji i kaimi.49 I među muslimanskim i među pravoslavnim srpskim stanovništvom Pljevalja, značajnu društvenu grupu činile su zanatlije i trgovci, čiji je položaj bio određen njihovom verskom pripadno- šću. Jasna socijalna diferencijacija postojala je i među srpskim stanovništvom u Pljevljima. Među Srbima najistaknutiji društveni položaj imali su knezovi, koji su poticali iz naslednih knežinskih porodica, a njihova služba je potvrđivana sultanskim beratom.50 Knezovi se inače javljaju među srpskim, kako gradskim tako i seoskim stanovništvom, na čitavom srpskom etničkom prostoru do početka XVII veka, kada ova institucija doživljava evolutivne promene, da bi se u punom značaju i sa nešto izmenjenom ulogom javila ponovo tokom XVIII veka. Kako naglašava istoričar Milan Vasić, knezovi se javljaju gotovo u svim gradovima i trgovima današnje Crne Gore, a u nekima i dvojica istovremeno. Oni su bili organi osmanske vlasti, zaduženi za hrišćanski deo gradskog stanovništva.

Pored knezova, u Pljevljima je 1570. godine upisan i jedan primićur, izvesni Đuro, koji je imao baštinu u ovom mestu.51

Gradsko stanovništvo, takođe veoma ugledno, činili su i sveštenici, koji se pominju u Pljevljima, kao i u drugim gradovima poput Novog, Budimlja, Nikolj- Pazara, Nikšića, Bara, ali ni u jednom od ovih gradova nisu upisani kao posebna skupina.52 To se može objasniti logikom osmanskih popisnih knjiga, gde su kao posebne grupe upisivane samo one kategorije koje su bili oslobođene plaćanja poreza, ili su njihova davanja bila drugačija u odnosu na ostalu raju, usled vršenja neke posebne službe. Kako su sveštenici, u okvirima osman- skog poreskog sistema, plaćali iste dažbine kao i njihova pastva, za osmanskog popisivača nije bilo od posebnog značaja, da ih izdvoji u posebnu grupu. Odrednica pop uz ime onoga koji je vršio svešteničku službu naglašavala je njegov, ipak nešto drugačiji, tj. ugledniji, položaj u okvirima svoje zajednice.

U svim gradskim naseljima na srpskom etničkom prostoru za vreme osmanske vlasti javljaju se i vojnici. Od vojničkih grupacija u Pljevljima, koja nisu imala tvrđavu, po popisu iz 1477. godine, bilo je vojnuka. Izričito se pominju dvojica, Radoslav i Radivoj, od kojih je, kako je već naglašeno, doneta odluka da im se uzmu komadi zemlje da bi se organizovao šeher. Pomena drugih vojnuka nema, što upućuje na zaključak da ih nije ni bilo, jer kako su oni zbog vršenja vojne službe uživali znatne poreske olakšice, po pravilu su poimence beleženi u osmanske deftere.53

Gradska naselja kao što su Pljevlja (Tašlidža) delovala su i kao kulturno-prosvetni centri; i na ovom polju očigledna je dominacija islamske kulture nad pravoslavnom. Razvojem srpskog srednjovekovnog trga u muslimansku kasabu, kao i menjanjem verske strukture stanovništva, u Pljevljima su se stvorili uslovi za snaženje orijentalno-muslimanske kulture i civilizacije, što su podsticali kako centralna vlast, tako i muslimanska verska zajednica sa svim svojim institucijama, pa i mnogi ugledni i moćni pojedinci. Uticaj ove kulture osećao se u svim segmentima gradskog života, arhitekturi, nošnji, svakodnevnom životu ljudi, jeziku, rečju gotovo na svim poljima duhovnog i materijalnog života.54

Seoska naselja u pljevaljskom kraju 

Privreda srpskog društva nakon osmanskih osvajanja, bila je zasnovana na agrarnoj proizvodnji. Najveći broj radno sposobnog stanovništva pljevaljskog kraja, koje je živelo u naseljima ruralnog karaktera, bio je posvećen toj osnovnoj delatnosti. Rasuti po brojnim selima različitih tipova i veličina, proizvođači hrane, bili su najbrojnija društvena grupa. Međutim, nesrazmerno sa njihovim demografskim i društvenim značajem, o naseljima seljaka-poljodelaca i stočara pljevaljskog kraja tokom dugotrajne osmanske vlasti rela- tivno se malo zna, što je u prvom redu zbog nedostatka izvora. U kombinaciji sa arheološkim i etnografskim rezultatima, istoriografska saznanja o ovom pitanju mogu se u velikoj meri unaprediti korišćenjem osmanskih popisnih knjiga-deftera. Kontinuitet naseljenosti najvećeg dela pljevaljskog kraja moguće je pratiti od praistorije pa do uspostavljanja osmanske vlasti, i to zahvaljujući brojnim ostacima materijalne kulture, počev od starih ilirskih tumula, preko rimskih spomenika, srpskih grobalja, srednjovekovnih srpskih sakralnih objekata sve do osmanskih popisnih knjiga ove regije.55

Navodimo primer pljevaljskog sela LJutići, u kome je odmah posle pada stare Hercegovine pod osmansku vlast zimovalo tridesetak domova vlaha iz katuna izvesnog Dragića, sina Branislava.56 U ovom selu konti- nuitet naseljenosti može se pratiti od praistorije pa sve do kraja XVII veka.57 Stoga se osnovano može pretpo- staviti da su zemljoradnička naselja i u osmanskom periodu bila smeštena na dobro odabranim položajima, koji su pružali pogodne uslove za život i stanovanje. Kuće su građene u dolinama potoka ili manjih reka, na rubovima kosa ili uz osunčane padine, i kad god je to bilo moguće, u zavetrini. Jedan od bitnih preduslova za osnivanje naselja bila je blizina vode. Ratarska sela predstavljala su jasno omeđenu celinu. Selo je bila najmanja upravna jedinica u državi, i sastojalo se od kuća, koje su bile osnovna poreska jedinica. Prostor seoskih naselja, tj. atar svakog pojedinog naselja bio je ograničen međama, koje su upisivane po raznim obeležjima: po nekom karakterističnom mestu, putu, drveću, groblju, vodenicama, rekama i sl.

Kako su Osmanlije u svim novoosvojenim obla- stima odmah uvodile timarski sistem, koji je bio osnov za funkcionisanje države, i novoosvojene oblasti u

Hercegovini su u periodu od 1465-1468. godine bile izdeljene na timare, zeamete i hasove, koji su dodeljeni pripadnicima vojnog sloja – askera. Za srpski narod u čitavoj Hercegovini, na širokom prostoru od dubrova- čke granice do gornje Neretve, Ustikoline, Pljevalja i Lima, započeo je nov način života, regulisan po normama centralizovane vojničke države, kakvo je bilo Osmansko carstvo u drugoj polovini XV i tokom čitavog XVI veka.58

Nahija Kukanj, čija su Pljevlja bila centar, osnovana je neposredno po padu tog dela stare Hercegovine pod osmansku vlast. U osmanskim izvorima prvi put se pominje u sumarnom popisu bosanskog sandžaka, završenom 1469. godine.59 Po vojno-političkoj podeli, ova nahija pripadala je seraskerluku (vojnoj komandi) seraskera Senkura, koju su još činile nahije Sokol, Mileševo, Samobor, Dubštica, Bohorić i Kava, a u sudsko-administrativnom pogledu kadiluku Drina.60 Inače, ova nahija je dobila ime po srpskom srednjovekovnom utvrđenom gradu Kuknju, koji je bio poznat kao letnja rezidencija Kosača.61 Prvi hercegovački sandžak- beg, Hamza-beg, pritežavao je has62, koji je u celini donosio prihod od 300.587 akči. U nahiji Kukanj, ovom hasu su pripadala naselja Pljevlja, G. Šumani, Grevo, Supratina, Izbršne, Korogul, Sedlari, Beloševina, Radojin Dol, Dobri Dol, Crnče i Bžinje.63

Stanovništvo nahije Kukanj se delilo u dve osnovne društvene grupe: vlahe-stočare i zemljora- dničku raju. Pored ovih, u nahiji Kukanj bilo je vojnuka i zanatlija, koji su imali specijalan status, zbog važnosti službe koju su obavljali. Vlasi Kuknja (178 domaćinstava i 26 neoženjenih muškaraca) bili su podeljeni u 6 džemata, nejednake veličine. Najveći je bio džemat Pribisava, Vladisavljevog sina, koji je brojao 40 domova i 14 samaca, a najmanji džemat Vitomira Ivkovog sina, sa 19 domaćinstava i dva samca.64 Na žalost, i pored preciznih defterskih podataka, teško je utvrditi tačan broj stanovnika sa vlaškim statusom u nahiji Kukanj, jer ne raspolažemo podacima o prosečnoj veličini vlaškog domaćinstva. Ono što je sasvim izvesno, to je da broj od 6-8 članova domaćinstva, što predstavlja prosek za rajinsku porodicu u ovom periodu ne važi i za vlaške porodice, koje su, usled režima plaćanja poreza – filurije po kući, a ne po glavi stanovnika bile mnogoljudnije.

DŽemati Cvetka, Brajka, Gojaka i Vitomira zimovali su u mestima: Gomijona, Kamensko, Varine i Vranac, a letovali u mestima: LJubišna, Konjsko Polje, Obzir, LJešnica, Hranac i Zasade. DŽemat Dragića, Branisavljevog sina zimovao je u mestima: Brezina, LJutić, Skokuće i Luka, a letovao u mestima: Obarde, Poljet i Relji, dok je džemat Pribisava, Vladisavljevog sina zimovao u mestima: Crkvica i Mijokovina, a letovao u mestu Varine.65 Vlasi organizovani u družine, živeli su po selima na tzv. vlaškoj zemlji, koju su dobijali za naseljavanje i odbranu. Vlaška sela nisu pripadala timaru. NJihovi stanovnici živeli su na onim zemljištima koja su ulazila u sastav carskog hasa. Vlasi su ispunjavali ugovorene vojne obaveze, a zauzvrat su bili oslobođeni svih dažbina vezanih za zemljo – radnju i rajinski status.

IV

Seoska naselja u pljevaljskom kraju imala su dominantnu poziciju u odnosu na sve druge kategorije naseljenih mesta. Na njima je počivao ekonomsko- socijalni i ukupan društveni život hercegovačkog sandžaka u celini. Podaci o njihovom razvoju, veličini, broju i strukturi stanovnika govore o privrednim, socijalnim i demografskim kretanjima u ovoj oblasti koja su u različitim periodima imala i različit intezitet. Ona su se odražavala i na život sela, njihovo ekonomsko napredovanje odnosno stagni- ranje. Raja nahije Kukanj živela je u selima koja su ulazila u sastav carskog hasa, timara spahija i timara posadnika tvrđava Mileševo i Samobor. Ukupan broj stanovnika ove nahije iznosio je krajem sedme decenije XV veka između 2.700 i 3.500 glava, dok je taj broj samo nekolika godina kasnije bio gotovo dva i po puta veći-            po popisu iz 1475. godine u ovoj nahiji živelo je između 8.000 i 10.000 hiljada stanovnika. Prosečan iznos koji je svako domaćinstvo moralo da izdvoji na ime poreskih obaveza iznosio je 735 akči 1469, a 614 akči 1475. godine.66

Položaj raje bitno se razlikovao od položaja stanovništva sa vlaškim statusom. Osnovna novčana obaveza nametnuta raji bila je džizja ili harač67 i njenim se plaćanjem priznavala vrhovna vlast osmanskog vladara. U našim zemljama, ova dažbina se nazivala carskom glavnicom, jer se ubirala „od glave“68 i pripadala je lično vladaru, za razliku od spendže koja je pripadala spahiji. DŽizju je svake godine plaćao svaki zdrav i za rad sposoban Srbin, koji nije obavljao vojnu ili pomoćnu vojnu službu, zbog koje bi bio oslobođen plaćanja džizje. Oslobođenje od džizje sticalo se posebnom odlukom vladara i tim se činom sticao status askera (vojništva). Po osmanskom zakonu, svi podanici koji su plaćali džizju, koja je predstavljala i način iskupljenja hrišćanskog stanovništva za pasivnu ulogu u muslimanskom društvu, imali su status zaštićenih podanika-zimija. DŽizja je obavezivala na podaničku pokornost i ponašanje u skladu sa rajinskim statusom.69

U literaturi se obično navodi da je minimum džizje iznosio oko jednog dukata70, međutim njen tačan iznos je dosta teško utvrditi usled nedostatka preci- znih podataka. Mora se voditi računa i o činjenici da iznos džizje nije bio jednak u svim delovima Carstva, pri čemu se vodilo računa o ekonomskim, ali i društvenim i političkim prilikama u pojedinim oblastima.71 Taj iznos je bio različit i za pojedine nahije u okviru Hercegovačkog sandžaka. Na osnovu jednog popisa haračkih obveznika s kraja XV veka, saznajemo da je stanovništvo nahije Kukanj plaćalo 43 akče na ime harača.72

Ispendžu – spahijsku glavnicu plaćale su sve starešine hrišćanskih domaćinstava širom Balkana, kao zamenu za više radnih tlaka, na šta ih je obavezivao njihov zavisni položaj prema neposrednom gospodaru zemlje. Od ove obaveze izuzimali su se krajnje siroma- šni, slepi, hromi i sakati, a udovice koje su u načelu bile lošeg materijalnog stanja, davale su umanjeni iznos ispendže.73 Međutim, po popisu iz 1475. godine, u nahiji Kukanj, ispendžu je plaćalo samo stanovništvo koje je živelo u selima koja su ulazila u sastav carskog hasa, dok je ona raja koja je živela na timarima spahija i posadnika tvrđava Mileševo i Samobor te obaveze bila oslobođena. Dokumenta ne pružaju nikakvo obja- šnjenje za ovu veoma retku pojavu za ondašnje prilike. Može se samo pretpostaviti da je ta mera bila u funkciji održavanja stanja naseljenosti pojedinih oblasti, naime, da je osmanska vlast oslobađanjem od plaćanja ispendže74, pokušavala da zadrži raju u njihovim selima. S obzirom da su u sastav carskog hasa uvek ulazila najplodnija zemljišta, logičnom se čini pretpostavka da je stanovništvu koje je živelo u takvim selima bilo lakše da podnose teret poreskih obaveza, nego stanovni- štvu koje je živelo na timarima spahija i posadnika tvrđava. Ne može se precizno utvrditi kada je mera oslobađanja od ispendže stupila na snagu, ali se čini da je 1469. godine stanovništvo nahije Kukanj plaćalo ovu dažbinu, jer su prihodi od sela, kako se vidi u popisu iz te godine, viši od onih iz 1475. godine, iako je u periodu 1469-1475. broj stanovnika kontinuirano rastao. Kako je popis iz 1469. godine sumarni, u njemu nije ubeležena struktura dažbina, te smo u nemogućnosti da ovu pretpostavku potvrdimo ili odbacimo na osnovu raspoloživih izvora.

Na osnovu detaljne analize popisa hercego- vačkog sandžaka iz 1477. godine, u čiji je sastav ulazila i nahija Kukanj, moguće je donekle rekonstruisati strukturu zemljišnog poseda u pomenutoj oblasti u drugoj polovini XV veka. Nazivi toponima Crno Dvorište i Luka Dvorište, zatim Stup Podolak i Potput Stup, kao i Stup livada ukazuju na dvor i stup, kao sastavne delove jednog vlastelinstva.75 Na osnovu postojanja tih topo- nima, Đuro Tošić zaključuje da je u strukturi vlastelinstva postojala vlastelinska zemljišna rezerva, kao deo poseda koji je feudalac obrađivao u sopstvenoj režiji besplatnim radom svojih seljaka.76

Ustanova vlastelinske rezerve, navodi dalje Tošić, je formirana pre dolaska Osmanlija u naše krajeve, da bi i u okviru njihove zemljišne politike bila uključena u timarski sistem u vidu tzv. ćazza zemlje. Tako se na osnovu deftera iz 1477. godine u pljevaljskom kraju može pobrojati 99 hasa njiva, 14 hasa livada, 3 hasa vinograda i 5 hasa mlinova.77

Stanovništvo nahije Kukanj raspolagalo je svojim zavisnim baštinama, a muslimani čiflucima. Ta zemljišna parcela čija je veličina varirala u zavisnosti od kvaliteta zemljišta, bila je dovoljna za prehranu jedne porodice i mogla se obrađivati jednim parom volova. Baštine su, u stvari, naziv za seljačka gazdinstva i predstavljale su zemljišne deonice u nasledno-baštinskom posedu pojedinih porodica koje su ih obrađivale i živele na njima. Zato su baštine imale mnogo veći deo sa zemljom namenjenom obrađivanju i korišćenju, a sa manjim delom predviđenim za kuću, okućnicu, staje, ambare, gumno i slične neophodne prateće objekte gazdinstva.78

Baštine zemljoradničkog stanovništva, za razliku od prostranih parcela koje su pripadale feudalcu, bile su mnogo skromnije površine. U nekim od sela nije bilo dovoljno obradive zemlje da zadovolji i potrebe stanovništva i zahteve koje je pred njih postavljao dobro osmišljeni osmanski timarski sistem, te se do njihovog povećavanja dolazilo krčenjem zemljišta obraslog drvetom i tzv. „trapljenjem“ zemljišta prekri- venog kamenom. Potvrdu za ove tvrdnje takođe dobijamo na osnovu toponima, kao što su selo Krčevina i njiva Trap. Za stvaranje novih obradivih površina korišćeno je i zemljište na većim nadmorskim visinama pokri- veno šumom, što potvrđuje naziv lokaliteta Donji Laz.79 Seljak je imao pravo uživanja zemlje, koju mu niko nije mogao oduzeti sve dok je obrađivao, te ju je mogao nepodeljenu prepustiti svojim naslednicima. On je takođe mogao da poseduje, ali kao punu svojinu (mulk), druge nepokretnosti, poput kuće, vinograda, voćnjaka, povrtnjaka ili mlina.80 Direktnim naslednicima smatrali su se samo sinovi, dok je brat ili neki drugi srodnik (stric, sinovac)81, prvenstveno iz interesa osmanske centralne vlasti da zemlja bude dobro nase- ljena i u potpunosti iskorišćena, mogao da nasledi baštinu preminulog uz obavezno plaćanje tapijske takse, čiju su visinu, po pravilu, određivali nepristrasni ljudi, od ugleda u svom selu. Tako je na primer, nakon smrti izvesnog Radisava sina Radulovog iz sela Premćana, njegov brat Vuk zatražio pravo na uživanje baštine preminulog, što mu je čajnički emin odobrio maja 1661. godine, nakon što je pomenuti Vuk platio taksu u iznosu od 160 akči.82 Gotovo istovetan slučaj bio je i sa baštinom nekog Vuka, Milanovog sina iz sela Gotovuše „kraj Pljevalja“, koja se nalazila u okviru zeameta zaima Mustafe. Pomenuti Mustafa odobrio je aprila 1663. godine, budući da je Vuk umro „bez muškog poroda“, da predmetnu baštinu nasledi njegov brat Damjan, ali uz plaćanje takse od čak 2.000 akči.83 Baština se takođe mogla i pokloniti i založiti. Ostalo je zabele- ženo da je izvesni Ivan, Vukov sina, iz sela Kričke, juna 1679. godine poklonio sve njive, livade i ostalu imo- vinu unuku Baji84, dok su septembra 1663. godine Petak i Dojče iz sela Kučina, kadiluk prijepoljski, dobili potvrdu od kadije da su vratili dug od 2552 akči Mustafi sinu Abduselama iz Prijepolja, te da im se vraća imanje koje je bilo dato kao zalog duga.85

Na osnovu odredaba kanuna iz druge polovine XV veka, koji se odnose na srpske zemlje, poznato je da je muslimansko stanovništvo koje se bavilo zemljoradnjom plaćalo tzv. resmi čift, čija je visina zavisila od veličine zemljišnog poseda, koji je obrađivala jedna porodica. U istoriografiji je prihvaćeno mišljenje da je ova dažbina u stvari novčani vid i obračun sedmo- dnevne rabote zemljoradnika i njegove zaprege volova, koja je postojala još u predosmansko vreme.86 U nahiji Kukanj 1475. godine bilo je svega 13 muslimana, koji su plaćali različite iznose na ime ličnog poreza. Naime, neki su bili potpuno oslobođeni ovog nameta, neki su plaćali 6 a neki 9 akči, bez ikakvog pojašnjenja o uzro- cima ovih znatnih razlika. Malo je verovatno da se one mogu objasniti različitom veličinom zemljišnog poseda koji je uživala svaka muslimanska porodica pojedinačno, jer je dosta njih bilo u potpunosti oslobođeno poreza. Realnijom se čini pretpostavka da je i ovo bila još jedna u nizu mera koje su Osmanlije činile da navedu hrišćansko stanovništvo da „dobrovoljno“ primi islam.

Raja, hrišćanska i muslimanska, koja je živela na timarima, zeametima i hasovima na koje je bila izdeljena nahija Kukanj, pored obaveznih dažbina u novcu (harač, ispendža), imala je i obavezu davanja dažbina od prinosa sa zemlje. Osnovne zemljoradničke dažbine bile su desetina i salarija. Desetina je predstavljala čist deseti deo letine, a salarija dodatnu nešerijatsku dažbinu na žitarice, koja je najčešće iznosila jednu četrdesetinu, ali je taj iznos mogao da bude i jedna tridesetina i jedna tridesettrećina prinosa.87

Za privredu sela, pored prirodnih uslova (šume, klima, planine, kotline, itd.) veoma važan činilac predstavljala je brojnost zemljoradničkog stanovništva. U ranije vreme kad nije bilo usavršenih poljoprivrednih alatki, ruke bile su primaran činilac poljoprivredne proizvodnje. U korišćenim izvorima osmanske provi- nijencije nisu sačuvani podaci o alatkama koje su se koristile na teritorije nahije Kukanj, odnosno čitavog Hercegovačkog sandžaka u periodu osmanske vladavine. Međutim, poznato je da se u našim krajevima od ručnog oruđa, ralo upotrebljavalo od davnina, a u XIII-XIV veku ono je predstavljalo osnovnu spravu za oranje. Plug se u našim krajevima pojavio pred kraj XIV veka, s tim što nije istisnuo ralo iz upotrebe. Uostalom, plug je bio glavno oruđe zemljoradnika na teritoriji čitavog Osmanskog carstva i imalo je svega jedan metalni deo: zaoštreni raonik. Zaprega od dva vola ili bivola u nekim krajevima ostala je karakterističan simbol seoske privrede u vreme Osmanlija.88 Stanovništvo nahije Kukanj gajilo je pšenicu, ječam, proso, zob, bostan, bob, lan, crni grah. Voće je gajilo samo stanovništvo sela Bušnje. Pčelarstvo i svinjogojstvo su bili veoma rasprostranjeni, a u selu Kukanj postojao je ribnjak. Sve pomenute žitarice koristile su se za ljudsku ishranu. Ječam su koristili samo najsiromašniji slojevi, a zob su uvodila u ishranu samo u slučaju velike gladi. Od svih žitarica izuzev zobi, dobijalo se brašno od koga se mesio hled, a od prosa se pravila i neka vrsta kaše.89 Leguminoze, biljke sa mahunastim plodovima, su takođe korišćene za ljudsku ishranu, ali u mnogo manjoj meri od žitarica. Najrasprostranjenija leguminoza bio je bob, koji se pripremao kao varivo. Bob je biljka koja se gajila gotovo na čitavom Balkanu, jer dobro podnosi hladnoću. Takođe se gajilo i sočivo i crni pasulj (grah). Od industrijskih biljaka stanovništvo nahije Kukanj gajilo je lan, od koga se odavnina u južnoslovenskim zemljama pravilo rublje i letnja odeća. Dažbina na gajenje kako leguminoza, tako i industrijskih biljaka plaćana je paušalno, u relativno malom iznosu.90

Dažbina na bostan znači da je u selima nahije Kukanj postojao povrtnjak, koji je činio sastavni deo okućnice; okućnica nije podlegala desetinskim dažbinama, već se za svaki povrtnjak plaćala taksa u iznosu od dve akče po povrtnjaku. Kako je precizirano kanunnamom za bosanski, hercegovački i zvornički sandžak iz 1539. godine, ova dažbina plaćana je na Mitrovdan, a pored toga se uzimala desetina na kupus i luk.91

U drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka u hercegovačkom sandžaku u celini, a time i u nahiji Kukanj, kao i u većini drugih oblasti Carstva, naturalna renta bila je dominantni oblik davanja zemljoradni- čkih dažbina. Naturalna renta je svakako više pogo- dovala seljaku, jer je posle podmirivanja obaveza prema spahiji, mogao slobodno da raspolaže sa viškom, za podmirivanje sopstvenih potreba, kao i za prodaju na slobodnom tržištu. On je bio u mogućnosti da bira vreme kada će izneti svoj proizvod na trg, kao i koju će količinu prodati. Prelaskom na novčanu rentu, seljak postaje direktno zavistan od tržišta, a s obzirom na činjenicu da je bio dužan da uvek u isto određeno vreme predaje svoj deo dažbina spahiji, nije više bio u prilici da sam odredi momenat kada će ponuditi svoju robu na prodaju. Sam proizvođač je, u takvim prilikama, snosio i rizik nerodne godine i propadanja useva zbog atmosferskih prilika. Neki naučnici smatraju da je baš prelazak sa naturalne na novčanu rentu, usled direktne zavisnosti seljaka od tržišta i feudalca, značio kraj imobilnosti zemljišnog poseda, i dalekosežnije gledano, kraj ustanove mirijske zemlje.92

Pored zemljoradničkih dažbina, stanovništvo nahije Kukanj bilo je opterećeno porezom zvanim nijabet, koji je predstavljao globu za različite prekršaje, među kojima je bila i krvnina, novčana nadoknada za krvni delikt, koju je plaćao krivac, ili ako se on ne bi pro- našao čitavo selo u čijem se ataru dogodio zločin.

Tako je na primer, izvesni Luka, u svoje lično ime, kao i u ime svoje majke i brata, odustao od potraži- vanja krvnine za svog nestalog brata Jovana, „pastira manastira u Premćanima“, za koga se sumnjalo da je bačen u Taru. Pomenuti Luka je u prisustvu kadije, kaluđera manastira Dovolje, kao i brojnih Premćanaca izjavio da „Premćancima oprašta krivicu“, nakon čega je usle- dila presuda pljevaljskog kadije sa takvim sadržajem.93

Dakle, na osnovu strukture dažbina, koja je prikazana u grafikonu koji sledi, može se izvesti zaključak da se seosko stanovništvo pljevaljskog kraja bavilo ratarstvom, povrtarstvom, voćarstvom i vinogradarstvom:

Žitarice su svakako dominirale u okvirima poljoprivredne proizvodnje, a opet u okviru ove grupe proizvoda najviše prinosa davala je zob, čak 50.9%, zatim pšenica 27.7%. Ječam i proso učestvovali su u ukupnoj proizvodnji žitarica sa 9.05%, odnosno 7.74%, dok su najmanje prinose donosili krupnik (2.24%) i raž (2.22%), što je grafički prikazano na sledećoj slici:94

O žitorodnosti pljevljskog kraja ostalo je zapisa i u beleškama stranih putopisaca. Tako, Ramberti navodi da na planini Kovač u mestu Vgassća raste mnogo žita, dok K. Zen za pljevaljsku ravnicu navodi da je plodna, mada ne precizira šta se sve gajilo. Na osnovu zapisa Pjera Lefevra iz 1611. godine saznaje se da je predeo između mesta Roi1š11sća i Pljevalja bio dobro obrađen i da na mestima gde nema voćnjaka ima mlade šume. Anonim ostavlja 1626. zapis po kome Pljevlja leže u ravnici toliko plodna žitom koliko su neprijatne planine koje okružuju ovo mesto.95

Osmansko carstvo je politikom davanja povlašćenog statusa i olakšavanjem fiskalnih obaveza, uvo- dilo u svoj vojni sistem domaće hrišćansko stanovništvo, koje je kao neplaćena vojska predstavljalo glavni oslonac odbrane zaposednutih krajeva. Iako bi se na prvi pogled moglo učiniti da je država trpela gubitke, jer ti slojevi stanovništva nisu plaćali glavarinu, kao ni druge brojne poreze koje je „raja“ morala da plaća, ona je na ovaj način obezbeđivala dovoljno stano- vništva da naseli i oživi puste predele koji su ulazili u sastav Carstva, a ostvarivana je i ušteda, s obzirom da nije bilo visokih troškova oko održavanja brojnih garnizona na stalno nemirnim krajištima.

Za dugotrajne osmanske vladavine na našim prostorima, postojale su brojne kategorije stanovništva sa posebnim statusom.96 U nahiji Kukanj, u drugoj polovini XV veka zabeleženi su samo vojnuci, hrišćani – slobodni seljaci – baštinici. Vojnuci su regrutovani iz redova domaćeg hrišćanskog stano- vništva, sitnog plemstva i vlaha-stočara. Za razliku od vlaha – vojnika, koji su plaćali filuriju bez obzira da li su odlazili u vojni pohod ili ne, vojnuci su bili oslobođeni od svih rajinskih dažbina, uključujući i harač. Oni su bili obavezni da plaćaju kopljarinu, mladarinu, globe za sitnije prekršaje, taksu na uvoz bačvi sa vinom i ovčarinu, ako su imali preko 100 ovaca. Kopljarina je iznosila 16 akči, raspoređena na celo koplje, a onaj koji ide u pohod plaćao je dodatnih 6 akči, koje je uživala carska riznica. Vojnuci su obra- đivali tzv. „vojnučku zemlju“ (tur. uoupik uep), odnosno posedovali su baštine sa kojih nisu davali desetinu, niti druge poreze, a zakon je predviđao da ta zemlja mora da bude plodna. Vojnuci su živeli u seoskim naseljima i bavili se, pored vojničkih dužnosti, zemljoradnjom i stočarstvom.

U nahiji Kukanj nisu ubeleženi vojnuci koji su aktivno služili, već samo vojnučka rezerva – 55 kuća u 15 sela. Sačuvana je i potvrda, na osnovu koje je zimija Dobrosav, sin Dragićev, iz sela Premćana bio oslobođen svih dažbina za 1596. godine, jer se „obavezao da će pod puškom doći na carsku zapovest“. U potvrdi se dalje navodi da će uživati pomenute poreske olakšice sve dok bude „ovako dolazio s puškom“.97 U zamenu za vršenje službe u tvrđavi, povlastice su uživale i razne zanatlije. Tako je u popisu iz 1469. godine u selu Potok upisano devet kovača i tesara, oslobođenih rajinskih dažbina, međutim, u popisu iz 1475. godine oni nisu zabeleženi, što verovatno znači da su bili prevedeni u status obične raje.98

V

Sa počecima političke i ekonomske krize od sedamdesetih godina XVI veka, u XVII veku u pljevaljskom kraju, kao i u drugim oblastima Carstva, osećaju se promene u uređenju zemljišnih odnosa (pojava čifluk sahibije koji se meša u uređeni odnos između spahije i rajetina), povećavaju se nameti na zavisno stanovništvo, dok se promene u strukturi proizvodnje još uvek ne beleže.

Od kraja XVI veka menja se i metodologija sprovođenja popisa stanovništva, te za XVII vek nema dovoljno relevantne građe koja bi pružila odgovore na brojna pitanja koja se postavljaju pred budućim istraživačima. Samo sistematska istraživanja u turskim arhivima mogla bi da doprinesu rasvetljavanju pitanja zemljišnih odnosa i položaja stanovnika pljevaljskog kraja u XVII veku.

Seoska porodica u pljevaljskom kraju (1465-1699)

Politička, društvena i ekonomska istorija Jugoistočne Evrope u celini, a naročito srpskog naroda obeležena je snažnim talasima seoba stanovništva, kao i dugim periodima strane okupacije, što je diktiralo uslove života stanovništva. Većina promena u stru- kturi porodice može se objasniti prelaskom sa zemljoradničkog na stočarski način privređivanja i obrnuto, kao i radom u rudnicima, ili bavljenjem službama od posebnog značaja za državu108, jer su sve to faktori koji su uticali na tradicionalne porodične odnose.

U našoj istoriografiji još uvek nije razjašnjeno pitanje kada je porodica, kao osnovna društvena jedinica, ustupila mesto patrijarhalnoj zadruzi. Jovan Cvijić smatra da osmanski period za naš narod „predstavlja period etnografske rekreacije i vraćanja etnografskoj starini“, jer se po njegovom mišljenju „Turci nisu mešali u unutrašnji život naroda“.109 Milan Vasić ističe, svakako s pravom, da se osnova tog procesa nalazila u sistemu osmanskih poreza i načina na koji su oni ubirani od domaćinstava vlaha-stočara u prvim decenijama osmanske vladavine u srpskim zemljama.110 Sigurno je da su na to uticali i teški uslovi života, koji su uslovljavali čvršće porodično zajedništvo, da bi se lakše prošlo kroz svakodnevne nedaće. Najbolju ilustraciju teških životnih uslova u kojima je živelo srpsko stanovništvo u pljevaljskom kraju u XVI veku predstavlja zabeleška koju je ostavio jedan prepisivač Mineja u manastiru Sv. Trojice 1538. godine: „…velika nam nužda od Turaka beše, sve što imasmo sve nam uzimaju, i sve odneše što sticasmo velikim trudom. Ko ima konje i volove od njih fajde nije, carska vojska sve podavi a sve kaže da će car platiti a ništa ne plaća, sirotinji dosta muke i tegobe, te ne može više da živi.“t Dakle, da bi se opstalo, morale su postojati proširene porodice, sa više muških glava, naročito kod stanovništva sa vlaškim statusom, jer su oni vršili vojničku službu, a bavili su se stočarstvom, pa delimično i zemljoradnjom. Da bi se izvršile sve te obaveze i obezbedio egzistencijalni minimum porodice, domaćinstvo je moralo da bude brojnije. Zadruga se pokazala kao vrlo korisna ustanova tamo gde je ratarstvo spojeno sa periodnim nomadskim stočarstvom, jer su svi primitivni oblici bavljenja poljoprivredom zahtevali veliki broj ruku, s obzirom da nije bilo mehanizacije. Svakako da je do kooperacije najprirodniji i najjedno- stavniji put bilo zadruživanje po srodstvu.112

Geografska rasprostranjenost zadruge poklapa se, najvećim delom, sa područjem tipa razbijenih sela.113 Opisujući oblasti Polimlja i Potarja, u čijem se središtu nalazi pljevaljski kraj, T. Pejatović navodi da se tamo vidi ista slika naselja kakva je bila u staroj srpskoj državi: „mala razbacana sela po dolinama i stranama rečnim i planinskim; po negde samo od 2-3 kuće. Na ponekim mestima kuće grupisane 8-10 njih u čoporu – kako vele seljaci, druge usamljene i jedna od druge razdaleko od 10 minuta pa do sat i po ili dva sata hoda“114, dakle upravo onaj tip seoskih naselja u kojima je zadruga najčešći oblik porodičnog organizovanja.

Terminom kuća označavaju se sve zgrade koje je koristila jedna zadruga. Taj termin je, u osmanskom poreskom sistemu, osnovna statistička jedinica, jer se, i kod zemljoradničkog i kod stočarskog stanovništva, u jednom selu popisuju kuće i imena njihovih starešina, a ne svi punoletni muški stanovnici naselja.115 U pljevaljskom kraju, kuća u užem smislu podrazumeva najveću i najbolju zgradu od onih koje čine kuću u širem smislu, kao i posebno odeljenje u kući užeg smisla. Sama kuća bila je nešto veća zgrada, i po pravilu se nalazila na sredini između ostalih zgrada razbacanih oko nje, bez nekog posebnog reda. Donji deo kuće najčešće je bio od kamena, a gornji od brvana. Pored kuća postojale su i zgrade, koje su se nazivale i kolibama, i kojih je bilo onoliko koliko je bilo oženjenih domaćina u kući. Postojanje zgrada ukazuje da su zadruge formirane prvenstveno radi ekonomskog interesa, a da je svaka inokosna porodica u okviru zadruga imala svoj „krov nad glavom“, u onoj meri koliko su to materijalne mogućnosti dopuštale. Kuću su još mogli činiti mlekar, ambar, staja, konjušnica, uljanik za pčele, peć, pljevara, tor, kućar, priboj, trap, kokošar, kačara i pušnica. Iako bi pomenute pomoćne zgrade mogle da navedu na pomisao da je srpska seoska porodica pljevaljskog kraja mogla sebi da obezbedi dobre uslove života, to, ipak, nije bio slučaj. Seljaci ovog kraja su se svakodnevno borili samo za osnovnu prehranu, te nisu imali ni vremena ni mogućnosti da vode računa o boljim uslovima stanovanja.116

Broj kuća u selima koja su se nalazila na timarima spahija u pljevaljskom kraju krajem XV veka bio je izrazito nizak. Po podacima popisa nahije Kukanj iz 1469. godine prosečna veličina zemljoradničkog sela u toj oblasti bila je svega 8 kuća, dok je 1476/77. godine iznosila 17,3 kuće u naselju. Najveći broj sela 1477. godine, čak 22 (ili 38%) imao je 10 kuća i manje, od 10-20 kuća ubeleženo je u 17 (30%), a od 20-40 kuća u 16 sela (28%). Samo dva sela imala su više od 40 kuća: Belasica 54 i Glisnica 85.

Koliko statistički podaci mogu ponekad da budu i varljivi potvrđuje činjenica da je na hasu sandžakbega 1469. godine bio izuzetno visok procenat tzv. patulja- stih sela (sa 5 ili manje domaćinstava). Takvih naselja bilo je 66% u odnosu na ukupan broj naselja, a čak 85% u strukturi grupe sela do 10 kuća. Tokom naredne dacenije, broj ovakvih sela na hasu sandžakbega je opao pa je on iznosio 33,3% u odnosu na ukupan broj naselja, a 44,4% u grupi naselja do 10 kuća.118

Nešto su veća bila sela koja su ulazila u sastav hasa sandžakbega i čija je prosečna veličina iznosila 13 kuća 1469, a 16.26 kuća po naselju 1477. godine, ali se tu mora voditi računa da je deo tog hasa bio i sami trg Pljevlja koji je po podacima popisa iz 1477. godine imao 101 kuću, dok je ostalih 11 sela bilo neuporedivo manje: selo Grevo, najveće naselje posle Pljevalja koje je ulazilo u sastav hasa sandžakbega brojalo je 30 kuća, dok je prvo iza njega po veličini selo Beloševina sa svega 12  kuća. Sva ostala sela imala su do 10 kuća. U selima pljevaljskog kraja u pomenutom periodu popisan je i relativno visok broj samaca, njih 287 u 57 sela, što u proseku iznosi gotovo 5 samaca po selu.117 Veličina naselja na hasu sandžakbega u nahiji Kukanj prikazana je na sledećem grafikonu.

Patuljasta naselja su dominantan tip naselja i među selima pljevaljskog kraja koja su ušla u sastav spahijskih timara. Takvih naselja bilo je 13 1469. godine (35% od ukupnog broja naselja), da bi opao na 7 jednu deceniju kasnije (12,2 % od ukupnog broja naselja).119

Stočarsko stanovništvo nahije Kukanj nije upisano po selima, kao što je to u istom periodu bio slučaj u smederevskom sandžaku na primer, već po džematima, jer su u pljevaljskom kraju, stočari živeli na zimskim i letnjim staništima. Vlasi-stočari nahije Kukanj bili su podeljeni u šest džemata, u kojima je bilo 178 domaćinstava (prosečna veličina džemata bila je 29,6 domaćinstava) i čak 26 samaca, što je za stočarska domaćinstva izuzetno veliki broj. Možda se ovaj veliki broj samaca (punoletnih, neoženjenih muškaraca) može objasniti talasom seoba koji je šezdesetih i sedamdesetih godina XV veka iz čitavog hercegovačkog išao u pravcu smederevskog sandžaka. Naime, moglo bi se pretpostaviti da je bilo slučajeva kada nisu odlazile čitave zadruge, tj. proširene porodice, već da su neki članovi ostajali na starim staništima.

Analizom popisa vlaha-stočara pljevaljskog kraja uočava se da, za razliku od istovremenog popisa vlaha drugih srpskih oblasti, nema ubeleženog nijednog tabije120, tj. pridodatog člana domaćinstva, što je bio čest slučaj kod popisa vlaha smederevskog sandžaka, na primer. Tako je knežinu Radovana Bakića u nahiji Brvenik (zapadna Srbija), 1476. godine činilo 811 vlaških kuća sa 482 pridodata člana, dok je taj broj u knežini njegovog naslednika Heraka Bakića tridesetih godina XVI veka iznosio čak 1557 lica, dok je broj domaćinstava smanjen na 730.121 Svakako se mora istaći i činjenica da se u pomenutom popisu stočara pljevaljskog kraja iz sedamdesetih godina XV veka relativno često kao starešine zasebnih domaćinstava beleže dva sina istog oca, po pravilu jedan za drugim. Sve to upućuje na zaključak da je tada još uvek bio u formiranju proces ekstenzivne porodice zadružnog tipa, ali se mora voditi i računa o činjenici da ova društvena grupa nije bila popisana po selima, već po džematima, da su se selili sa letnje na zimske ispaše, te da su sasvim sigurno u takvim uslovima života bili upućeni na zadružni život. Činjenica da su povremeno domaćinstva dvojice braće popisana odvojeno ne mora da znači da su oni vodili potpuno zaseban život, već da je osmanski popisivač tako beležio iz ekonomskih razloga, da bi se naplatio viši iznos filurije.

Još uvek je otvoreno i pitanje koliko je zadružna porodica kod Srba brojala članova. Vuk Stefanović Karadžić je zabeležio u Rječniku da je zadruga brojala oko 30 članova, mada navodi i primere kada je ona bila mnogoljudnija.122 U opisu Polimlja i Potarja, T. Pejatović takođe navodi da „na jednom ognjištu ima najviše 20-30 čeljadi“. Međutim, on navodi da su u ovom kraju zadruge nekada brojale mnogo veći broj članova, a da je zatim došlo do deljenja, kada su izdeljeni zadru- gari gradili kuće oko stare, jer „se u radu lakše pomažu, zajednički sređenu letinu dele, zajedno čuvaju stoku i livade kose, ali su im ognjišta podvojena“.123

U domaćoj istoriografiji prihvaćena je procena da je prosečno srpsko seosko domaćinstvo u prvom veku osmanske vladavine brojalo 7-8 članova124, što je najve- rovatnije bila donja granica.125 To bi značilo da je u pljevaljskom kraju, tačnije u nahiji Kukanj sedamdesetih godina XV veka živelo oko 10.000 žitelja koji su se bavili zemljoradnjom i 2.000 stočara.

Prema autorima do sada najopsežnije studije o demografskoj situaciji na Balkanu u XV i XVI veku, bugarskim istoričarima Nikolaju Todorovu i Asparuhu Velkovu, najslabije naseljene oblasti Balkana u drugoj polovini XV veka bili su oni delovi poluostrva koji su se prostirali od jugoistočne Bugarske do sandžaka: Smederevo, Bosna i Skadar. Tako je prema njihovim proračunima u hercegovačkom sandžaku, kome je pripadao i pljevaljski kraj, gustina naseljenosti iznosila svega 1,18 kuća na km2. Međutim, njihove procene se ne mogu u potpunosti prihvatiti jer su vršene isključivo na osnovu deftera džizje, poreza koje je plaćalo samo zemljoradničko stanovništvo, dok stočarska domaćinstva nisu uzeta u obzir. Ipak, s obzirom na činjenicu da je broj stočarskih domaćinstava bio znatno manji u odnosu na zemljoradnička, kako je ukazano na primeru pljevaljskog kraja, može se prihvatiti kao tačna konstatacija da je čitav hercegovački sandžak u prvom veku osmanske vladavine bio relativno slabo naseljen.126

Podaci o unutrašnjem uređenju porodice u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vlasti veoma su oskudni. Zahvaljujući bolje sačuvanim zakonskim spomenicima, nešto je lakše, bar donekle, rekonstruisati unutrašnji život stočarskih porodica. Kod vlaha, porodična hijerarhija se strogo poštovala. Porodica je bila osnovna društvena jedinica, koja se zasnivala na podređenosti članova domaćinstva starešini, na uzajamnoj solidarnosti i svesti o zajedničkim interesima. Sinovi, pastorci, mlađa braća, a nekad i presta- reli očevi bili su u tom smislu podređeni starešinama porodice, koji je odgovarao ne samo za svoje, već i za postupke članova svog domaćinstva. Starešine poro- dica bile su nasledne, oca je nasleđivao najstariji sin, ukoliko je bio sposoban da obavlja starešinstvo. Mlađi sinovi mogli su da se izdvoje iz zajednice i da zasnuju posebne porodice. Svaka odrasla muška glava bila je dužna i spremna da štiti porodicu i njenu imovinu.127

Na osnovu raspoloživih izvora osmanske provinijencije nije moguće precizno ustanoviti sa koliko godina se muški potomak smatrao punoletnim, jer to nigde nije precizirano. Stoga nije moguće ni adekvatno odgovoriti na pitanje koga osmanski popisivači ubrajaju u kategoriju samaca (šisegged).128 Nema sumnje da je kao samac u popisima ubeležen odrasli sin, koji se odvojio od oca ili braće, a koji nije zasnovao svoju porodicu, ali ostaje nedoumica oko razloga takvog odvajanja, jer takvo izdvajanje, usled odredbi već opisanog osmanskog poreskog sistema, nema svoje ekonomsko opravdanje. Najlogičnija bi bila pretpostavka da se to dešavalo u slučajevima kada odrasli muškarac nema živog oca, niti braću, mada za to konkretnih dokaza u raspolo- živoj građi nema. Analizom ličnih imena popisanih stočara nahije Kukanj sedamdesetih godina XV veka, što predstavlja jedini raspoloživi putokaz za takva razmišljanja, ovu pretpostavku nije moguće apsolutno dokazati, ali ni opovrgnuti. Naime, retki su slučajevi kada se može pretpostaviti da je sa ubeleženim samcem u istom džematu živeo njegov otac ili brat, ali se mora naglasiti da je na primer u džematu Cvetka, Novakovog sina ubeležen kao starešina domaćinstva Vukoje sin Vukmira, a kao samac Vukmio sin Vukmira, ili da je u džematu Ivaniša, Cvetkovog sina, upisan samac Vlatko, Cvetkov sin. S obzirom da se sve radi o vrlo čestim ličnim imenima, naročito onima na osnovu Vuk, ne može se sa sigurnošću tvrditi da je pomenuti samac Vukmio, brat Vukoja ili Vlatko brat Ivaniša.129

Još jedno pitanje gde je veoma izražen nedostatak relevantnih izvora je pitanje položaja žene u srpskoj seoskoj porodici za vreme osmanske vlasti.130 U prvom veku osmanske vladavine u srpskim zemljama nema velike razlike u odnosu na položaj žene u srednjovekovnoj srpskoj državi, iako se u poznom srpskom srednjem veku i ranom osmanskom periodu razlikovalo pravo na svo- jinu nad zemljom, koje je bilo u oba slučaja osnova uređenja društvenih odnosa.131 Posedovanje zemlje zna- čilo je istovremeno i pravo na ljude koji su je obrađi- vali. Zajedničko u položaju žena bilo je to što su pre udaje bile pod pokroviteljstvom roditelja, udate bile su podređene svojim muževima i bez njihove saglasnosti nisu mogle da preduzmu gotovo ništa.132

U osmanskim popisima, na osnovu kojih je moguće delimično rekonstruisati sliku agrarnih odnosa u srpskim zemljama pod osmanskom vlašću, detaljno se navode obaveze zavisnog stanovništva, te se na osnovu toga može pretpostaviti šta su sve žene mogle da rade. Pored poslova u kući i obaveza odgajivanja dece, one su zajedno sa muževima učestvovale u obradi porodične baštine, kao i timariotske rezerve (tur. ćazza zemlja). Verovatno je da su žene obavljale i niz poslova vezanih za potrebe timarnikove kuće – prerada vune, lana, mešenje hleba. Žene su i posle muževljeve smrti zajedno sa decom ostajale da rade na posedu koji je njihov muž držao.

Na podređeni položaj žene u osmanskom pravnom sistemu ukazuje činjenica da žena i kada je upisana u popisu kao starešina domaćinstva, što je bio slučaj samo ako nije bilo odraslog sina ili drugog muškog rođaka sposobnog da preuzme tu dužnost, uz njeno ime uvek upisivano i ime njenog pokojnog muža.

Očigledno je, dakle, da su opstanak i razvitak zadruge u neodvojivoj vezi s finansijskim državnim sistemom, koji joj može pogodovati ili ne, kao i sa opštim, moralnim i pravnim pojavama u narodu. Međutim, zadruga se ne sme tumačiti kao nužan prelazni stepen u razvoju oblika zemljišne svojine od zajedničke ka privatnoj, već se mora naglasiti da je ona oblik porodice, koji nije vezan ni za jednu ekonomsku kategoriju. Kod Južnih Slovena, ona postoji od davnina, uporedo sa inokosnom porodicom.

Privredna delatnost Pljevalja i pljevaljskog kraja (1465-1699)

Privredna delatnost Pljevalja od pada pod osmansku vlast pa do kraja XVIII veka menjala se u skladu sa promenama statusa ovog gradskog naselja od trga do kasabe. Pomenute društvene grupe koje su činile soci- jalnu strukturu naselja su i jedan od pokazatelja privrednih kretanja u njemu. O ovom periodu ekonomske aktivnosti koja se odvijala iz ili u pravcu Pljevalja svedoče i sačuvane pojedinačne poslovne knjige, koje svojom sadržinom osvetljavaju delatnost značajnijih dubrovačkih preduzetnika koji su delovali na tromeđi današnje Srbije, Bosne i Crne Gore.133

Tako su Pljevlja, kao uostalom i drugi gradovi bila ne samo administrativni i sudski centar, već i centar žive trgovačke, zanatske, i u nešto manjoj meri čak i poljoprivredne delatnosti. Iako su bila gradsko naselje, u Pljevljima se, naročito u prvom veku osmanske vlasti u ovom gradu, obavljala i agrarna delatnost. Tako se u ataru grada, tokom čitavog perioda osmanske uprave u njemu, javljaju njive, livade, bašte, vinogradi, mlinovi i druga dobra. U ataru kasabe Pljevlja postojao je čak i jedan timar, a svi hrišćani koji su u ovom naselju popisani 1570. i 1585. godine imali su tu svoje baštine. U samim Pljevljima zemlju su imali i muslimani, a čak je i dodeljivana onima koji su naseljavani iz drugih krajeva.134

Analizom poreskih obaveza stanovnika Pljevalja, može se zaključiti da su oni gajili u prvom redu žitarice, i to pšenicu, ječam, raž, zob, proso, zatim piro- vinu, lan, kao i povrće. Takođe su se bavili i uzgojem svinja i sitne stoke, kao i pčelarstvom. Pored ovih poljoprivrednih dažbina, stanovništvo Pljevalja bilo je dužno da plaća i pojedine novčane dažbine, kojima je bilo oporezovano i seosko stanovništvo, kao što su porez na seno, travu, mukate, ispendžu, resmi čift, baduhavu i svadbarinu.135

Na osnovu sačuvanih osmanskih popisnih knjiga za ovu oblast, uočava se da je većinu građana Pljevalja či- nilo poljoprivredno stanovništvo, za koje se izričito navodi da se „bave zemljoradnjom“. Posebno se spominje muslimansko stanovništvo koje stanuje „u kasabi Tašlidži“, i koji „siju i obrađuju“ zemlju, te plaćaju ušur, dimninu i šest akči takse po ognjištu.136

Većina trgova i gradova koji su postojali u srpskim zemljama tokom viševekovne osmanske vlada- vine predstavljala je tržišta lokalnog značaja, gde su se prodavali viškovi poljoprivrednih i zanatskih proizvoda proizvedenih u samom gradskom naselju ili njegovoj neposrednoj okolini, kao i tržišta za trgovinu artiklima koji se nisu proizvodili na srpskom selu, a koji su bili neophodni za svakodnevni život ljudi, kao što je so, na primer. U gradskim naseljima održavane su nedeljne pijace, pazari, kao i panađuri, veliki godišnji sajmovi, koji su po datumu održavanja najčešće bili vezani za datum slave nekog sveca.

Pljevlja u navedenom periodu, međutim, najviše zbog svog geografskog položaja, prevazilaze značaj lokalnog trga. Dobro je poznata činjenica da su Pljevlja bila jedno od mesta na dubrovačkom putu, koji je vodio od Dubrovnika do Sofije, i dalje za Konstantinopolj. Na ovom putnom pravcu su se dubrovački i mletački trgovci sretali već od tridesetih godina XV veka. Pored ovog svakako najznačajnijeg puta, Pljevlja su bila stanica i na putevima nešto manjeg, ali ipak važnog trgovačkog značaja, kao što su pga Bppe (ređe se javlja u izvorima kao uga Vozpe), koji je od Trebinja, preko Bileće, Gacka, Čemernog, Tjentišta i Foče, išao uz Ćehotinu pored Pljevalja ili Drinom do Lima, dok se drugi putni pravac odvajao kod Trebinja, te je preko Nikšića vodio do izvorišta Pive, onda u Jezera, i preko Tare izbijao na Lim. Sa Primorja je do Pljevalja dopirao i put koji je vodio preko Risna, Riđana, Grahova, Onogošta i Drobnjaka. Veoma značajan bio je i putni pravac koji je od Sarajeva preko Prače, Goražda, Čajniča i Pljevalja, išao dalje ka Prijepolju, Sjenici i Novoj Varoši.137

Šesnaesti vek, je vek dominacije kopnenog saobraćaja.138 Na dubrovačkom putu, kao i na putevima kroz Bosnu, konji, kako jahaći, tako i tegleći, su gotovo jedino prevozno sredstvo. Putnu mrežu Osmanskog carstva, koja uglavnom nije zaostajala za putevima u Evropi 16. i 17. veka čine „kaldrmisane staze široke tri stope, za konja- nika, a sa svake strane tragovi stada i pešaka udesetostručuju širinu ove staze“. Razumljivo je da su na takvim putevima kola i kočije veoma retki.139 Ono u čemu se svi putopisci slažu, opisujući put između Pljevalja i Foče, to je da je prelaz preko planine Kovač veoma težak. Na osnovu beleški koje su ovi putnici ostavili očigledno je da su gotovo svi ipak koristili upravo taj put koji je išao preko planine Kovač, a ne put dolinom Ćehotine, kako se to obično smatra. Od brojnih putopisaca koji su prošli ovim putem (K. Šeper, B. Ramberti, P. Leskalopije, F. Difren-Kane, K. Zen, P. Kontarini) samo Katarin Zen i Filip Difren-Kane spominju da su putovali preko Čajniča. Put od Pljevalja ka Prijepolju nije bio predmet veće pažnje putopisaca.140 Da bi osigurali sigurno i bezbedno putovanje, sami osmanski sultani gradili su duž puteva posebnu vrstu prihvatilišta, sličnu sistemu imareta na kome su podizani gradovi orijentalnog tipa, s tim što su u njima glavni objekti bili gostionica, karavansaraj, i kada je to bilo potrebno, most.141

Geostrateški položaj Pljevalja, kao i njegov političko-administrativni značaj za vreme osmanske vlasti, rezultira činjenicom da su Pljevlja, već od polovine XV veka, počela da beleže uspon kao privredni centar hercegovačkog sandžaka. Koliki su značaj Osmanlije pridavale Pljevljima kao tržnom mestu, pokazuje podatak ubeležen u popisu iz 1477. godine, gde je od 9.160 akči prihoda, koliko su ukupno iznosile dažbine koje je bio dužan da plaća ovaj trg, čak jedna trećina, odnosno 3.100 akči bio je iznos koji je plaćan na ime tržne takse.142 Tokom vremena ta vrste prihoda se uvećavala i usložnjavala, pa se u popisima s kraja XVI veka javljaju tri vrste dažbina vezanih za carinu i trgovinu na pazaru.143

Kao i u svim većim pazarnim mestima, i u Pljevljima se gradi značajna muslimanska trgovačka infrastruktura: čaršija sa dućanima, pazar, magacini za smeštaj robe, hanovi, karavansaraji, hamam. Izuzetno je uočljiv razvoj pljevaljske čaršije, u okviru koje su od sredine XVI do kraja XVII veka izgrađena dva karavansaraja, hanovi i brojni dućani.144 Naime, krstareći Osmanskim carstvom, trgovci, kao i drugi putnici namernici su konačište mogli dobiti u karavansarajima, hanovima ili zavijama i manastirima, smeštenim u većim i manjim naseljima duž značajnijih putnih pravaca. Ova konačišta su nekad građena u formiranim naseljima, a u nekim slučajevima se naselje razvijalo oko tih građevina.

Najrasprostranjeniji tip konačišta u čitavom Osmanskom carstvu, pa stoga i u srpskim zemljama bili su karavansaraji i hanovi. U istoriografiji još uvek nije u potpunosti razrešeno pitanje da li postoji ili ne razlika između ova dva tipa konačišta. I kara – vansaraji i hanovi predstavljaju objekte za smeštaj putnika, neku vrstu „ugostiteljskih objekata“ na drumovima i u gradovima. U našim krajevima u XVI veku uglavnom se sva konačišta nazivaju karavansarajima, dok je u kasnijim periodima u upotrebi samo termin han.145 Na 158 km puta od Sarajeva do Pljevalja oko 1900. godine, ne računajući ova dva grada, bilo je 43 hana.146

Stranci koji su odsedali u Pljevljima uglavnom se ne žale na uslove smeštaja, ali je na osnovu njihovih beležaka gotovo nemoguće ustanoviti da li su postojali i han i karavansaraj, ili različiti putopisci razli- čito nazivaju jedan isti objekat. Pišući Katarini Mediči iz Pljevalja, Filip Difren-Kane navodi: „Ovo pismo dobio sam danas u ovdašnjem karavansaraju“147, ne uočivši razliku između ova dva tipa konačišta. Delimičnu sumnju u njegove navode baca saopšteni podatak da je pomenuti han zadužbina sina Mehmed-paše Sokolovića. Naime, Mehmed-paša je imao dva sina, Gazi Hasan-pašu i Ibrahim-pašu, koji su imali visoka zvanja u osmanskoj hijerarhiji, ali se nigde u njihovim biografijama ne pominju zadužbine u Pljevljima. Najverovatnijom se čini pretpostavka da je Difren-Kane pogrešio, i da je pljevaljski han, kad i ostale svoje zadužbine u ovom mestu sagradio Husein-paša Boljanić.148

Žan Palern Forezjen prolazi kroz Pljevlja 1582. godine, i opisuje ih kao lepu varošicu gde ima bazara i karavansaraj.149 Karavansaraj u Pljevljima pominje i Lefevr u izveštaju sa svog putovanja kroz ove krajeve 1611. godine.150 Pun lepih reči za Pljevlja, glasoviti putopisac Evlija Čelebija smatra kao veoma bitno da navede da su u gradu 1664. godine, pored dve medrese, tri mekteba, dve tekije, Hasan-pašinog imareta (javne kuhinje) i hamama, postojala i „tri prenoćišta (han), velika kao bezistan u obliku tvrđave“.151

U skladu sa trgovačkom aktivnošću koja se odvijala, u Pljevljima su povremeno ili stalno boravili i osmanski tržišni funkcioneri. U izvorima se pominju najpre turski sklav, koji je u početku tu boravio povremeno, pre dolaska kadije, zatim od sredine XVI veka bazarbaša i ćehaja, a Evlija Čelebija pominje još i tržnog nadzornika i baždaragu.152 O delatnosti sklava153 u Pljevljima 1470. godine ostao je zapis u dubrovačkom arhivu, jer se dubrovački trgovac Viktor Radovanov žalio 13. septembra 1470. godine dubrovačkom knezu i sudu, tražeći pravdu za ono što mu se dogodilo u Pljevljima.154 Šta se zapravo dogodilo? Jedne večeri, početkom avgusta 1470.godine Viktor je stigao u Pljevlja i odmah se uputio najvećem dubrovačkom trgovcu u ovom mestu DŽivanu Pripčinoviću.155 Koliki je bio značaj samog DŽivana, i kako je bio uvažavan od strane osmanske administracije u Pljevljima, pokazuje dalji sled događaja. Naime, kako je Viktor stigao, DŽivan je naredio da ga vežu i išibaju, optužujući ga da kupuje crvac, na čiji promet je u suštini DŽivan držao monopol. U tamnici ga je držao čak tri nedelje, da bi ga tek tada predao turskom sklavu, čija je namera bila ne da ga oslobodi, već da ga stavi na teške muke, od čega ga je spasila samo velika suma novca. Za svoju slobodu, Viktor je platio 300 akči, čuvaru tamnice je morao da pokloni jednog vola u vrednosti od pet dukata, kao i 200 akči Pljevljacima koji su se za njega zalagali kod sklava. Nakon toga, sklav ga je pustio iz tamnice, ali ga je držao još tri nedelje na jemstvu. To su, dakle, bili razlozi zbog kojih se Viktor, kako je na početku izneto, žalio dubrovačkom sudu. Kao svedoci javljaju se oni Dubrovčani koji su u tom trenutku boravili u Pljevljima i mogli neposredno da svedoče o događaju: Nikola i Ivan Milanović, Ratko, famul Radivoja Baljkovića, Vukašin, koji je bio đetić Radohne Radovčića, DŽivan Radeljić i Grubešin Vučeta.156

Ono što se dogodilo Viktoru Radovanovu svedoči i o značaju crvca u izvoznoj trgovini Pljevalja. Naime, crvac i olovo su se izvozili iz Pljevalja u Dubrovnik još za vreme hercega Stefana.157 Jedan od prvih aktivnih dubrovačkih trgovaca u Pljevljima pod osmanskom vlašću bio je već pomenuti DŽivan Pripčinović, koji je u ovim krajevima delovao šezdesetih i sedamdesetih godina XV veka, izvozeći olovo, crvac i sirovu svilu.158 Glavni predmet njegove trgovine iz Pljevalja bio je crvac.159 Naime, iz ovog grada Pripčinoviću isporu- čeno je 1270 litara crvca, što predstavlja 6,4% ukupnog iznosa trgovine ovim artiklom u delatnosti pomenutog trgovca. Pljevlja su bila izuzetno značajno mesto u izvozu crvca, na šta ukazuje podatak i da je sam DŽivan Pripčinović često boravio u Pljevljima.160

I pored prisustva Dubrovčana u pljevaljskoj trgovini, ipak se može reći da su glavni nosioci trgo- vine u Pljevljima bili domaći ljudi.161 U trgovini učestvuju i funkcioneri sa sandžakbegovog divana, uglavnom ćehaja, a od srpskog stanovništva istaknutu ulogu imali su varoški knezovi.

Nosioci trgovine između Pljevalja i Dubrovnika, bili su i mladići iz Pljevalja, i šire iz čitave Hercegovine i susednih oblasti, koji su neko vreme, kao što je to bio običaj u istraživanom periodu, služili kod dubrovačkih zanatlija i trgovaca. U dubrovačkom arhivu sačuvan je jedan dokument koji svedoči da su 6. maja 1477. godine Vukelja Vukčić i Radosav iz Pljevalja, koji su služili kod poznatog dubrovačkog trgovca Marka Cvetkova Turčinovića, izjavili u Notarijatu da je rok za njihovu službu kod pomenutog gazde istekao, te da su u potpunosti od njega izmireni. Odmah nakon toga zabeleženo je i da pomenuta dvojica momaka i njihov gazda osnivaju trgovačko društvo, u koje mladići unose 90, a gazda 66 dukata. Pomenutim novcem, Vukelja i Radosav obavezali su se da će voditi poslove u „Turskoj i drugde i to do god to bude želeo gazda Marin“.162 U konačnom svođenju bilansa poslovanja, kako je dogovoreno, polovinu dobiti i štete snosiće Vukelja i Radosav, a polovinu gazda Marin. Ovo trgovačko društvo živelo je dve godine.163 Najviše kontakata Dubrovčani su održa- vali sa pljevaljskim vojvodama, kao i sandžak-begom. Pljevaljske vojvode su često odlazile u Dubrovnik, gde bi nosili poklone dubrovačkoj vladi, poput ćilima ili konja, na šta je obično uzvraćano darovima u novcu. Prebogati dubrovački arhiv sačuvao je pomen i jednog Srbina, pljevaljskog vojvode Ivana, koji je u avgustu, pred praznik Gospe, doterao u Dubrovnik vladi na poklon stoku i gunjeve.164 Bogumil Hrabak s pravom, čini se, smatra da se pod ovim vidom darivanja u suštini krio jedan oblik trgovine, jer su razmene slične vrste stalno postojale između ljudi zaleđa i dubrovačkog primorja, mada su arhivski pomeni o tome relativno retki.165 O dobrim odnosima Dubrovčana sa ljudima sa sandžakbegovog dvora, u prvom redu ćehajama, rečito svedoči podatak da je jedan sandžakbegov ćehaja početkom 1568. godine uputio nekog Pljevljaka da preko Dubrovnika, sa njegovom robom, otputuje za Veneciju, gde će njome trgovati. Takođe, ostao je zabeležen i podatak iz 1594. godine da su sandžakbegovom ćehaji, dubrovački poklisari donosili ulje na poklon.166

Kako se može ustanoviti na osnovu sačuvanih kanunnama za hercegovački sandžak, predmet trgovine u ovim krajevima, pa i na pljevaljskom pazaru, bili su: žitarice, sočivo, bob, crni i beli luk, voće, kukolj, vino, orasi, šafran, lan, kao i stoka i stočarski proizvodi (konji, goveda, ovce, koža, sir, maslo, vuna, sukno za odeću, lanene tkanine i čoha), zatim gvožđe, drva, luč, žir.167 Pljevlja su imala svoje mesto i u spoljnoj trgo- vini Osmanskog carstva, pa su trgovci iz Pljevalja u Dubrovnik izvozili uglavnom žito, stočarske i rudarske proizvode, vosak, i u ranijem periodu crvac.168 Od kraja XV veka, Pljevlja su veoma značajna pijaca za kože. Tako je 22. avgusta 1491. godine osnovano trgovačko društvo između Natalina Velića i gospara Đorđa Gučetića, u koje je Gučetić uneo 104 dukata, a Velić se obavezao da će ići u Foču, Goražde, Pljevlja i susedna mesta, te da će za primljeni novac kupovati kože, koje će zatim otpremati u Dubrovnik.169 Na osnovu dubrovačke građe, očigledno je da su pored kože, Pljevlja bila i značajno trgovačko mesto za vosak. Naime, brojni muslimani iz Pljevalja odlazili su preko Dubrovnika u velike prekomorske tržne centre, u Veneciju i Ankonu. Osman Dautović iz Pljevalja imao je neki spor u Dubrovniku, u vezi sa izvozom voska. Radi rešenja tog spora u Dubrovnik je došao i turski sklav, dok su dubrovačke sudije, zadužene da presude u rečenom sporu, morale da prikupe sva obaveštenja o izvozu voska. Sasvim je izvesno da se radilo o većoj količini voska, čim je tom sporu pridat veliki značaj.170

U    Dubrovniku su sačuvani podaci i da su Pljevlja u XVI veku bila i lokalni žitarski centar. U blagajničkoj knjizi Opštine ostalo je zabeleženo da je Dubrovčanin Stjepan Sulković 1565. godine kupio 230 uboraka žita, od toga 153 uborka iz Pljevalja i 77 iz Čajniča. Pored toga, kupljeno je i 395 Ua uborka iz Pljevalja, sve po ceni od 944 akče za uborak.171 U drugom pravcu, iz Dubrovnika u Pljevlja, trgovci su uglavnom nosili so i ulje, ali i nešto od skupocenije robe, kao što su svilene tkanine, na primer.172 Ono što je ugrožavalo razvoj trgovine, ne samo u pljevaljskom kraju je pojava hajdučije i unutrašnjih nemira. Tako, u jednom osmanskom dokumentu iz 1766. godine navodi se da su Piperi i Bjelopavlići presekli sve puteve i stvorili veliku nesigurnost kod putnika. Upravo u tom periodu bio je ugrožen put od Bosne za Solun i Istanbul, kada se opasnost od hajdučije pojavila na teritorijama kadiluka Čajniče, Prijepolje, Novi Pazar i Sjenica.173

Razvoj zanatstva u Pljevljima je istovetan sa razvojem i organizacijom zanatske delatnosti u drugim gradovima za vreme osmanske vlasti. Zanatlije su bile organizovani u esnafe, čija su pravila bila vrlo restriktivna i obavezujuća. Po sultanovom naređenju, zanatlijama i dućandžijama bilo je zabranjeno da se oblače u skupocenu odeću gornjih klasa. Članovi esnafa raspravljali su i odlučivali o svakom novom pravilu, koje je potom kadija unosio u svoje spise, čime su odredbe sticale zakonsku važnost. Takođe su postojali i pro- pisi ihtisaba174, kojima su utvrđivane cene i kvalitet izrade. Esnafski majstori i predstavnici vlasti su zajednički određivali propise ihtisaba, a potvrđivao ih je sultan. Država se mešala u esnafsku organizaciju prvenstveno da bi za sebe obezbedila prihode od dažbina koje je ova društvena grupa bila dužna da plaća, kao i da bi bio primenjen zakon ihtisaba.175

Još od druge polovine XVI veka u Pljevljima je postojao tabački esnaf, da bi se u dokumentima iz kasnijeg perioda pominjala posebna tabačka mahala. Da su u kasnijem periodu (XVII vek) tu formirani i neki drugi esnafi dokazuje kazivanje Evlije Čelebije, koji među uglednim ljudima u tom mestu spominje i stare- šinu esnafa (tur. šeher ćehaja).176 Naime, Evlija navodi da je to „ugledan kadiluk u rangu kaduluka od sto pedeset akči…Ima svog muftiju, predstavnika šerifa, prvake, ugledne ljude, predstavnika Portinih spahija, janjičarskog serdara, tržnog nadzornika, starješinu esnafa, haračkog povjerenika i baždaragu.“177 Zanatlije su u Pljevljima bile ekonomski najproduktivnija društvena grupa. Iako su bili mešovitog verskog sastava, zanatlije muslimani su, kao uostalom što je to bio slučaj i u drugim gradovima, bili brojniji u odnosu na zanatlije hrišćane. Isto tako, verska pripadnost zanatlija je u najvećoj meri određivala i vrste zanata kojima su se oni bavili, jer su osmanske zanatlije – doseljenici u nove krajeve doneli sa sobom i zanate koji ranije, najčešće, nisu bili poznati u srpskim zemljama. O zanatlijama u Pljevljima, pa i pljevaljskom kraju u celini raspolažemo sa veoma malo podataka. U popisu iz 1476/77. godine u samom trgu Pljevlja od zanatlija pominje se samo Radič, tesar, dok su u selima nahije Kukanj ne pominje čak ni jedan zanatlija, pa ni kovač, što je bilo najčešće zanatsko zanimanje među srpskim seljaštvom.178 Kovači, mali broj njih, pominju se u kasnijim osmanskim popisima Pljevalja. Pored njih u Pljevljima je bilo zanatlija koji su se bavili građevinskim radovima. Najviše dunđera beleži popis iz 1570. godine, što je sasvim razumljivo ako se ima u vidu da je upravo to vreme najživlje građevinske aktivnosti u ovom mestu.179

Pored kože, određeni broj pljevaljskih zanatlija bavio se i preradom vune, te su se tako 1570. godine ovim zanatom bavili po jedan halač (pucar) i mutapdžija, kao i tri krojača.180 Od zanata iz oblasti prehrane u Pljevljima je bilo razvijeno mlinarstvo, jer su na reci Breznici postojali brojni mlinovi, bilo da su bili u sastavu nečijeg vakufa ili u posedu pojedinca.181 U Pljevljima je bilo i zlatara. Kujundžija Mihailo upisan je u popisu iz 1570. godine kao posednik baštine, a 1582. godine, u popisu je ubeležen zlatar Petar.

VI

Rudarstvo nije imalo veliki značaj u istoriji Pljevalja. U istoriografiji još uvek nije razrešeno pitanje perioda u kome je rudnik gvožđa kod sela Kržava bio najaktivniji, mada se osnovanom čini pretpostavka da je rudnik bio aktivan u vreme vlasti Kosača u ovoj oblasti, s obzirom da se, kako je izloženo, pominje u prvom popisu hercegovačkog sandžaka iz 1477. godine.182 Drugi rudnik u pljevaljskom kraju, mnogo manji od Kržave, o kome su podaci takođe zabeleženi u popisu hercegovačkog sandžaka iz 1477. godine je selo Bučje u Poblaću, severozapadno od Pljevalja. U ovom selu sa 47 kuća i 10 samaca, postojala su samo dva samokova. Porez na željezo iznosio je 120 akči, dok je ukupan prihod od ovog naselja, koji se takođe slivao u carsku riznicu iznosio 2.786 akči.183 Kržava u Bukovici i Bučje u Poblaću bili su, kako se vidi na osnovu raspoložive građe, jedini živi rudnici u pljevaljskom kraju u drugoj polovini XV veka.184 Dakle, u XVI i XVII veku, Pljevlja za razliku od većine srpskih gradova i trgova pod osmanskom vlašću, prevazilaze značaj lokalnog trga i predstavljaju kako značajan trgovački centar, tako i tranzitnu trgovačku stanicu prema Dubrovniku i gra- dovima u Boki.

Hrišćanski i muslimanski sakralni spomenici u pljevaljskom kraju

Za srpski narod pod osmanskom vlašću verski odnosi su imali i izuzetno značenje jer su crkve i manastiri bili ne samo faktor duhovnog otpora u kojima se gajila i čuvala misao vere, već su istovremeno predstavljali i važne oslobodilačke centre iz kojih je usmeravana i davana moralna snaga nacionalnoj misli. Vera je bila uslov opstanka srpskog naroda, kojom je, sem toga, održavano jedinstvo prostora koji je on, izdeljen državnim granicama različitih carstava i njihovom unutrašnjom administrativnom strukturom, naseljavao. Crkve i manastiri su čuvali srpski narod od islamizacije, štitili njegovu nacionalnu svest, i podsticali borbu za slobodu. Učeći kakvoj-takvoj pismenosti kao nosioci narodnog prosvećivanja, crkve i manastiri su bili i prve prosvetno-kulturne institucije i, uz usmeno narodno stvaralaštvo, faktor očuvanja njegovog kulturnog identiteta.

Sam karakter osmanske vlasti i islama kao religije, uz druge okolnosti opšteg političkog ili lokalnog značaja, uslovljavali su i neke specifičnosti u njihovom odnosu prema drugim religijama, na pojedi- nim prostorima, u određenim vremenskim periodima. Razlika u odnosu na opšte principe ispoljavanja posebno je bila karakteristična za sredine koje su bile trgovačka središta ili se nalazile na raskrsnicama trgovačkih puteva iz čega je proizilazila i njihova velika važnost za dalje širenje islama. Da su takav značaj imala Pljevlja govori već istaknuti podatak da je u XVI veku Husein-paša Boljanić u Tašlidži, osim čuvene džamije koja nosi njegovo ime, podigao i mekteb, medresu, imaret, karavansaraj, hamam, svoj saraj „sa dvadeset soba“. Pljevlja su time dobila obeležje važnog gradskog središta koje je vremenom postalo i značajan administrativni centar čiji se značaj nije gubio ni kasnijim unutrašnjim reformama osmanske uprave.185 Svakako da su u takvim oblastima u kojima su već postojala, ili bila na putu stvaranja, osmanska verska i administrativna središta, zavisno od njihove razvi- jenosti i značaja koji im je pridavan, po prirodi stvari gušena i otežavana aktivnost drugih verskih ustanova. Takav slučaj je bio sa crkvama i manastirima u pljevaljskom kraju. Da bi se razumele specifičnosti verskih odnosa u takvim sredinama, neophodno je podsetiti na neke opšte principe na kojima su počivali verski odnosi u Osmanskom carstvu u početnom periodu osmanske vlasti.

Verski odnosi u pljevaljskom kraju (1465-1699)

Verski odnosi u hercegovačkom sandžaku, i uže, u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine bili su, bez ikakve sumnje, odraz opštih verskih prilika u Osmanskom carstvu u pomenutom periodu. Odnos centralne vlasti prema svim konfesijama u Carstvu, pa i prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi, mora se posmatrati u širem kontekstu političkih prilika i državnih interesa, jer uspostavljanje ustrojstva crkava u Osmanskom carstvu bilo je pre svega političko, a ne pravno pitanje. Tako i nastojanja Grka da uspostave i učvrste svoju vlast nad svim pravoslavnim crkvama u Osmanskom carstvu najjasnije se ispoljavaju za vreme vladavine velikog vezira grčkog porekla Ibrahim-paše, koji je na toj funkciji bio duže od jedne decenije od 1523-1536. godine. Srpska crkva je nastojala da se suprostavi uspostavljanju apsolutne prevlasti Ohridske arhiepiskopije i preko nje Carigradske patrijaršije. Naime u drugoj polovini XV i u prvoj polovini XVI veka, kada je grčka dominacija prevashodno fiskalna, a u mnogo manjoj meri duhovna, Srpska pravoslavna crkva pokazala je veliku snagu i vitalnost.186

U pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vladavine živeli su pripadnice dve veroispovesti: pravoslavne i islamske. Tokom čitave druge polovine XV  veka,pravoslavno stanovništvo u pljevaljskom kraju bilo je izrazito brojčano dominantno u odnosu na muslimansko stanovništvo. Naime, kako je već istaknuto u odeljku posvećenom stanovništvu, po podacima poime- ničnog popisa hercegovačkog sandžaka, kojem je, po osmanskoj administrativnoj podeli pripadala nahija Kukanj, sa središtem u Pljevljima, u ovoj oblasti je sedamdesetih godina XV veka živelo 987 potpunih i 278 samačkih domaćinstava hrišćanskog, tj. srpskog pravoslavnog stanovništva i svega 12 domaćinstava Muslimana. Dakle, učešće muslimanskog stanovništva u ukupnom broju stanovnika ove oblasti u naznačenom periodu bio je čak nešto manji od 1%.187 Međutim, vrlo je indikativan podatak da su pomenuta muslimanska domaćinstva plaćala različite iznose na ime ličnog poreza. Naime, neki su bili potpuno oslobođeni ovog nameta, neki su plaćali 6, a neki 9 akči, i to bez ikakvog pojašnjenja o uzrocima ovih znatnih razlika. Malo je verovatno da se one mogu obrazložiti veličinom zemlji- šnog poseda koji je uživala svaka muslimanska porodica pojedinačno, jer je dosta njih bilo u potpunosti oslobođeno poreza. Verovatnijom se čini pretpostavka da je i ovo bila jedna u nizu mera koje su Osmanlije uvele kako bi navele hrišćansko stanovništvo da „dobrovoljno“ primi islam. Svakako da se teorijska utemeljenost uslovno rečeno blagonaklonog stava prema hrišćanima može tražiti u Kuranu, koji uči da zimije – jednobožačke narode, ne treba nasilno preveravati. Ipak, verovatnijom se čini pretpostavka da je takav stav proizišao iz praktičnih razloga, lakšeg uspostavljanja i održanja vlasti.188

Ima istoričara, kao što je poznati francuski osmanista Nikoara Beldičanu na primer, koji smatraju da poreski sistem koji je bio na snazi u Osmanskom carstvu189, zasnovan na razlici između muslimana i nemuslimana razlog tome što u prvim vekovima osmanske vlasti u srpskim zemljama nije bilo masovnog preveravanja. Naime, po nekim prihvatljivim procenama, oko 1500. godine u Osmanskom carstvu bilo je 894.432 hrišćanskih domaćinstava, te da su svi oni prešli na islam, Porta bi imala gubitak od oko 2.800 kg zlata godišnje.190 U pomenutim okvirima, izuzetan značaj imalo je delovanje Srpske pravoslavne crkve, jer je ona, iako uklopljena u sistem osmanske vlasti, bila glavni nosilac očuvanja vere, narodne tradicije i osećanja etničke pripadnosti srpskom narodu.

Crkve i manastiri pljevaljskog kraja

Na osnovu dosad raspoložive i dostupne građe, stiče se utisak da je u prvim decenijama nakon uspostave osmanske vlasti na teritoriji čitavog hercegovačkog sandžaka, Srpska pravoslavna crkva bila dezorganizovana, da bi nekoliko decenija kasnije, potpomognuta od strane knezova u prvom redu, ali i drugih istaknutih hrišćana, započela proces svoje obnove i snaženja. Izrazitu renesansu Srpska pravoslavna crkva u pljevaljskom kraju, i šire u čitavoj oblasti Potarja, doži- vela je nakon obnove Pećke patrijaršije 1557. godine.191

Insistirajući na očuvanju kulta Nemanjića, pravoslavna crkva u Osmanskom carstvu i pre obnove Pećke patrijaršije, a još izrazitije nakon toga, okupljala je oko sebe celinu srpskog naroda, pružajući mu osećanje pripadnosti. U takvim okolnostima, tridesetih godina XVI veka uz veliku podršku ondašnjeg hercegovačkog mitropolita Nikanora, bratstvo sv. Trojice pljevaljske osnažilo je svoju delatnost, a šire gledano obnova sv. Trojice ima veliki uticaj na političke i društvene okolnosti u kojima se odvijao život srpskog stanovništva u pljevaljskom kraju od sredine XVI veka pa do izbijanja Prvog srpskog ustanka.

Smešten na uskoj zaravni između brežuljaka Čardačića i Rastovića, iznad reke Breznice, kraj samih Pljevalja, manastir sv. Trojice više od pet vekova deli sudbinu svojih vernika.

Iako manastir sv. Trojice predstavlja jedno od retkih monaških središta Srpske pravoslavne crkve o čijoj se prošlosti srazmerno dosta zna, nije sačuvan nijedan istorijski izvor pomoću kojeg bi bilo moguće precizirati datum njegovog osnivanja.192 Prvi pisani pomen o manastiru seže u četvrtu deceniju XVI veka, ali to ne mora biti i sasvim izvesno i nije datum kada je osnovan. Imajući u vidu činjenicu da osmanska vlast, koja se do pomenutog perioda u Hercegovini potpuno učvrstila, nije dozvoljavala izgradnju novih hrišćan- skih bogomolja, već samo obnovu postojećih193, moglo bi se pretpostaviti da je manastir Sv. Trojice izgrađen na temeljima mirske crkve ili monaškog središta osno- vanog pre 1465. godine. Istorijske istine radi, ipak se mora napomenuti da je pomenuta zabrana osmanskih vlasti u pojedinim slučajevima bivala prenebregnuta, ali su takvi postupci najstrožije sankcionisani, čak i smrtnom kaznom, kako svedoče pojedine kanunname iz prve polovine XVI veka. U kanunnami za sandžak Bosnu iz 1542. godine izričito se zahteva da se crkve u mestima u kojima nisu postojale „od neverničkog vremena“, poruše, te da se „oni nevjernici i popovi, koji u njima boraveći, uhode stanje i dojavljuju u nevjerničke zemlje neka se kazne strogo i neka se kazne teškim tjelesnim kaznama“. Odredbama ove kanunname dalje je predviđeno da se poruše „krstovi koji su postavljeni na putevima i neka se ne dopušta da ih ubuduće postavljaju“. Ako se neko, pak, bude oglušio o ovu odredbu takođe će biti kažnjen teškim telesnim kaznama, a kazne su predviđene i za kadije na teritoriji čijeg kadiluka se tako nešto dogodi, a on to ne zabrani i ne spreči.194

Dozvole za izgradnju pravoslavnih, i uopšte hrišćanskih crkava u Carstvu su retke, i više predsta- vljaju izuzetak nego pravilo. Čak i kad su izdavane, veoma se vodilo računa da to bude u oblastima gde gotovo i nema muslimanskog življa, ponovo vodeći na taj način računa o verskim osećanjima muslimana, koji bi blizinu pravoslavnog verskog centra smatrali kao ugrožavanja svog prava na ispovedanje vere.195 Iako tridesetih godina XVI veka Pljevlja još uvek nisu administrativni centar hercegovačkog sandžaka, verska struktura ovog trga naseljenog 1476. godine isključivo srpskim pravoslavnim stanovništvom, dvadesetih godina XVI veka počinje da se menja, doseljavanjem muslimanskog stanovništva, privučeno povoljnim izgledima za bavljenje trgovinom. Stoga se verovatnijim i prihvatljivijim čini datovanje zasnivanja manastira u godine koje prethode osmanskom osvajanju Hercegovine, dakle pre 1465. godine.196

Uostalom, u zbirci turskih dokumenata koji se čuvaju u sv. Trojici, a koje je priredio i objavio pionir naše orijentalistike F. Barjaktarević, prvi dokument koji se odnosi na sv. Trojicu datovan je 1473. godinom. Reč je o fermanu upućenom hercegovačkom sandžak-begu i prijepoljskom kadiji, kojim se zabranjuje seljacima iz sela Crljenica, Gornje i Donje Rudnice da napasaju stoku i seku šume na manastirskom imanju.197 Iako je, opreza radi, zbog nejasnoće u originalu dokumenta, Barjaktarević kod ove godine stavio upitnik, u predgovoru zbirci, on ne izražava nikakvu sumnju u datiranje pomenutog doku- menta. Naprotiv, on njime ilustruje značaj ove zbirke za istoriografska istraživanja i pomeranje granica istraživačkih saznanja, i naglašava kako objavljivanje ovog dokumenta predstavlja važnu dopunu izlaganjima Đ. Boškovića, koji je, objavljući beleške sa svog putovanja po pljevaljskom kraju, zabeležio da arhitektonska rešenja narteksa svakako pripadaju graditeljstvu XVI veka, ali da su ti elementi mogli biti i naknadno dozidani, te bi zaključuje on, „hram morao biti mnogo stariji; pripadao bi svakako još 13-om veku.“198 I prema mišljenju Sretena Petkovića arhitektonsko rešenje crkve sv. Trojice, gde je glavni brod širi od bočnih bezmalo četiri puta, što je potpuno neuobičajeno za graditeljski postupak onog vremena, kada je taj odnos iznosio najviše dva i po prema jedan, neumitno svedoči da je bila reč o obnavljanju hrama, te prilagođavanju nove građevine starim temeljima, a nikako ne o zidanju potpuno novog verskog objekta.199 Odsustvo pisanih istorijskih izvora o ovom manastiru iz prvog veka osmanske vladavine u Potarju, sa izuzetkom pomenute isprave iz 1473. godine, može se objasniti dvojako. Kako su pravoslavni i uopšte hrišćanski verski centri za osmanske vlasti predstavljali samo poreske obveznike, prihva- tljivom se čini pretpostavka da su osmanske vlasti zatekle Sv. Trojicu kao crkvu bez imanja, te stoga nezanimljivu za novu vlast, ili se pak neposredno nakon osmanskih osvajanja bratstvo razbežalo, manastir zapusteo, a imanje ostalo neobrađeno, tako da opet nije mogao da podlegne oporezivanju. Imajući to u vidu postaje jasnije odsustvo pomena ovog manastira u detaljnom popisu Hercegovine, završenom 1476/77. godine.200

Pomen o manastiru izostao je i iz beležaka evropskih putopisaca, pre svih Francuza, koji su tokom XVI veka putovali na Portu karavanskim putem od Dubrovnika, preko Pljevalja. Uzrok tome, sasvim izvesno, je sam položaj manastira, koji kao da je veštom rukom sakriven od radoznalih pogleda putnika namernika. Čini se, uostalom, da većina evropskih putnika i nije bila zainteresovana za život hrišćana u Osmanskom carstvu, pa time ni pravoslanih Srba. Svoju su pažnju uglavnom poklanjali običajima Osmanlija, koji su za njih predstavljali potpunu nepoznanicu, novu civiliza- ciju, neistraženu kulturu. Takođe, strani putopisci, trgovci, diplomate, avanturisti, poznavali su ili su imali tumača za osmanski, dok im je srpski jezik bio potpuno stran, te sve i da su želeli nisu imali mogu- ćnosti za razgovor sa pravoslavnim stanovništvom, u konkretnom slučaja Pljevalja i Potarja, koje bi im otkrilo postojanje manastira.201 S druge strane, Sv. Trojica je među Srbima bila nadaleko poznato duhovno i kulturno središte, čiji je značaj prevazilazio regionalne granice i domete. Samo površan uvid u socijalnu strukturu, kao i ugled poznatih ktitora ovog manastira iz XVI veka nedvosmisleno ističu verski, društveni, pa i politički značaj sv. Trojice za Potarje, kao i Rašku oblast u celini. Prvi poznati ktitor manastira i, sasvim izvesno najzaslužniji čovek za njegovo oživljavanje bio je iguman Vasilije, potonji Visarion.202 U nauci poznatom natpisu iz 1537. godine, navodi se da je Visarion sa svojim bratom Savom „osnovao“ manastir Svete Trojice. Ovaj navod iz natpisa potvrđuje i ktitorski portret, na kome je Visarion nacrtan kako sa modelom crkve pristupa Hristu na prestolu.203

I ne samo ktitor, iguman Vasilije bio je i prvi imenom poznati starešina Svete Trojice, koji se na čelu njegovog bratstva nalazio četrdesetih godina XVI veka. Vasilije je bio rodonačelnik ugledne porodice, iz čijih redova je najverovatnije potekao i hercegovački episkop Nikanor, koji je na čelu te eparhije bio upravo u vreme kada je obnovljen manastir Sveta Trojica.204 Udeo u obnovi pljevaljskog manastira imao je i monah Sava, Vasilijev brat.

Malo je podataka na osnovu kojih bi bilo moguće baciti više svetla na ličnost igumana Visariona. Sačuvana svedočanstva o njegovom energičnom delovanju i zalaganju za svoj manastir i bratstvo na samoj Porti, ukazuju da je bio snažna ličnost, koja je ne samo zračila duhovnom snagom, već se hvatao u koštac i sa svetovnim problemima, u prvom redu onim vezanim za manastirsko imanje, čije je rešavanje značilo obezbeđivanje egzistencije za manastir i njegove kaluđere.205

Pet decenija kasnije, 1592. godine, zalaganjem članova još jedne ugledne i imućne srpske porodice iz Poblaća, koju su činili monah Georgije, njegov sin jeromonah Ananije i sinovac spahija Vojin, izgrađena je manastirska priprata. Ipak, čini se da ova porodica, bez obzira na svoj veliki ugled, nije mogla samostalno da finansira neophodne radove, te se kao ktitor javlja i zlatar Jovan iz Foče.206 Ovaj podatak ne svedoči samo o otežanim ekonomskim uslovima u kojima se našao srpski živalj u pljevaljskom kraju, već i o činjenici da zanatlije stupaju u one društvene grupe srpskog stanovništva, posebno u gradskim sredinama, koje u ovom periodu koračaju uzlaznom putanjom.

Podizanje i oslikavanje priprate 1592. godine ubrzalo je nameru bratstva Svete Trojice da dovrše Visarionovo delo, te da se živopišu naos i oltarski prostor crkve. Manastirskim novcem, verovatno uz pomoć pljevaljskih Srba, ovaj naum je izvršen 1595. godine.207 Važnost Sv. Trojice za srpski narod ističu i narodne pesme, u kojima se ovaj manastir svrstava u red velikih zadužbina Nemanjića, uz Hilandar, Đurđeve stupove, Dečane, Studenicu i Mileševu.208

Osobenost Svete Trojice ogleda se i u kompoziciji zidnih slika, koja nema samo izuzetnu umetničku vrednost, već predstavlja svedočanstvo o duhovnoj klimi u Sv. Trojici, kao i shvatanjima i obrazovanju trojičkih monaha. Naš poznati istoričar umetnosti i poznavalac slikarstva Sv. Trojice, Sreten Petković ističe da se povorka Nemanjića, naslikana u severozapadnom delu trojičkog naosa, retko susreće kao ikonografski motiv u srpskom zidnom slikarstvu u doba osmanske vlasti. Iako je kult ove vladarske porodice veoma negovan u okvirima Srpske pravoslavne crkve, naročito posle 1557. godine, uglavnom su prikazivani likovi Stefana Nemanje (Simeona Srpskog), sv. Save i Stefana Dečanskog. Prilikom oslikavanja sv. Trojice, po prvi put nakon propasti srpske države, u prvoj zoni naslikani su svi značajniji članovi dinastije, od Stefana Nemanje do cara Uroša V.209

Tvorac ovih živopisa se, po jedinstvenosti svog stila, tj. karakterističnoj rustičnosti slikarskog izraza, bez dvoumljenja može utvrditi. Reč je o slikaru-živopiscu popu Strahinji iz Budimlja, koji je bio vrlo ugledan i plodan majstor. Stvarao je krajem XVI i početkom XVII veka. 210Istoričari umetnosti su u velikoj meri rasve- tlili rad ovog poznatog majstora. Pop Strahinja je radio na čitavoj teritoriji koja je bila pod jurisdikcijom Pećke patrijaršije. Iako je najveći broj njegovih dela izrađen u manastirima na današnjoj teritoriji Crne Gore, potpis ovog umetnika sreće se i u udaljenijim krajevima, kao što je manastir Ozren u istočnoj Bosni.211

Karakteristično je da je pop Strahinja bio uspešniji u svojim najstarijim radovima, nego u onim mlađeg datuma nastanka, što se objašnjava njegovom kasnijom prezaposlenošću, usled koje je manje vodio računa o preciznosti svog slikarskog izraza. Stoga se živopis u Svetoj Trojici smatra najuspelijim delom popa Strahinje. Iako ni ovaj živopis po svojim umetni- čkim karakteristikama nije besprekoran, na njemu se ipak može uočiti jedan zavidan zanatski nivo, čiji je pad očigledan u kasnije nastalim radovima ovog umetnika. I upravo činjenica da je slikarsko umeće popa Strahinje svoj najsnažniji izraz dobilo u pomenutom živopisu Svete Trojice, daje ovim zidnim slikama poseban značaj.212

I riznica i biblioteka manastira Sv. Trojice počinju da se obogaćuju raznorodnim predmetima počev od druge polovina XVI veka. Upravo u riznici ovog mana- stira, koja je nedavno obnovljena, ostali su sačuvani pojedini predmeti velike umetničke, ali i istorijske vrednosti. Svakako da je jedan od najlepših primera te izuzetnosti darohranilica, dovršena 16. marta 1576. godine, koja u stilskom pogledu predstavlja spoj gotike i islamskog umetničkog izraza, ali i očigledan spoj istorijsko-geografskih uslova koji su našli svoj odraz u umetnosti. Baš na ovom mestu, u Sv. Trojici pljevaljskoj srele su se i ukrstili dve civilizacije i dva kulturna izraza: tursko-persijski, tj. orijentalni, i primorsko-mediteranski, tj. zapadnoevropski obrazac.213

Najveći broj vrednih predmeta i ikona izrađeno je ili doneto u Sv. Trojicu do polovine sedamnaestog veka. Posle toga, manastirsko bratstvo suočilo se sa finansijskim poteškoćama, koje su odraz opadanja moći centralne vlasti i nedostatka novca u čitavom Osmanskom carstvu. Usled otežalog obezbeđivanja osnovnih potreba za život i održavanje manastira, prestaje se sa prepisivačkom delatnošću, a malobrojni predmet stižu u manastir izdaleka.214

Tokom Velikog bečkog rata (1683-1699), kada se odigrala i Velika seoba srpskog naroda pod patrijarhom Arsenijem III Crnojevićem 1690. godine, manastir nije napušten, ali je njegov materijalni položaj postao izuzetno težak. U tim trenucima ostvareno je jedinstvo i solidarnost čitavog pravoslavnog sveta, koji ulaže materijalne i duhovne napore da se ovo značajno versko središte hercegovačkog sandžaka održi aktivnim, jer je to bio preduslov opstanka srpskog pravoslavnog stanovništva u ovoj pokrajini Osmanskog carstva. Tako, u prvim decenijama XVIII veka pomoć stiže od srpske pravoslavne opštine u Sarajevu, kao i iz Rusije. Do današnjih dana u Sv. Trojici sačuvan je znatan broj ikona, zlatarskih radova, štamparskih knjiga i crkvenih utvari ruskog porekla. Navedimo samo primera radi da dragoceno Dimitrijevo jevanđelje, koje su monasi sv. Trojice bili prinuđeni da založe za 150 groša, otkupljuju i vraćaju u manastirsku riznicu 1707. godine sarajevske ćurčijske kalfe. Gotovo istovetna situacija bila je i sa kivotom iz 1576. godine, kao i trojičkim jevanđeljem iz XVII veka, koji je otkupila i vratila bratstvu „raba Jefimija“ iz Sarajeva. U manastirsku riznicu 1727. godine dospevaju i tri kandila, rad zlatara Jovana iz Sarajeva.215

Pomoć u Rusiji za manastir sv. Trojicu prvi je zatražio pečujski episkop Jefrem Janković 1704. godine, ali nema podataka da li je udovoljeno njegovom zahtevu. Dvadesetak godina kasnije, Sava Vladislavić, Hercegovac poreklom, koji je u Rusiji ostvario blistavu vojnu i diplomatsku karijeru, počinje da obdaruje manastire u svom rodnom kraju, između kojih i sv. Trojicu plje- valjsku. Primer Save Vladislavića sledi tridesetih godina XVIII veka i njegov rođak Filotej Vujović Vladislavić. Tako je uspostavljena veza ovog manastira i ruskih priložnika, koja se nije prekidala ni tokom čitavog XIX veka.216

Osamnaesti vek za bratstvo manastira Sv. Trojce predstavlja vek borbe za očuvanje manastirskog imanja, u čemu su, pored pomenute pravoslavne solidarnosti, uspeli, zahvaljujući u prvom redu zaveštanjima vernika (Jovan Hrabrenović, npr, 1763. godine zaveštava manastiru čitavu svoju baštinu „duše radi“), kao i putovanjima u udaljene krajeve, tzv. „pisaniju“217, gde su prikupljali priloge namenjene održanju manastira.218

Manastir Svete Trojice ostao je zabeležen i kao jedan od centara prepisivačke delatnosti u srpskim zemljama tokom osmanske vladavine. Uprkos brojnim teškoćama, opasnostima i zloslutnim vremenima, ova delatnost u manastiru može se pratiti kroz čitav period od obnove manastira do kraja XVII veka. Većina knjiga prepisanih i iluminiranih u ovom manastiru još uvek se nalazi u pomenutoj bogatoj manastirskoj riznici, ali se ipak mnoge dragocene knjige nalaze u bibliotekama i muzejima u inostranstvu: Pragu, Beču i Sankt Petersburgu.219 Iako bi se na osnovu potpisanih ruko- pisa moglo zaključiti da njihov broj nije bio veliki, kontuniran rad, dao je, u konačnom ishodištu, krupne rezultate. Broj knjiga za koje se pouzdano zna da su nastale u prepisivačkom centru manastira Svete Trojice broji više desetina rukopisa. Karakteristika knjiga iz ovog manastira je da su bile zanimljivog sastava i skladno ispisanog teksta, a neke od njih bile su i iluminirane.220

Na osnovu jezika i stila, očigledno je da su trojički dijaci posedovali zavidno obrazovanje za ono vreme, kao i književnu kulturu. Na žalost, imena većine njih ostala su nepoznata. Od zaborava su sačuvani jeromo- nah Sava iz XVI veka, njegov nastavljač Jovan, dijak Vlatko, rasoder Visarion i „črnac“ Venijamin iz XVII veka, kao i čuveni Gavrilo Trojičanin, čije je delovanje, uprkos šturim podacima, ipak moguće, bar donekle rasvetliti.221 Pouzdano je utvrđeno da je Gavrilo živeo u Svetoj Trojici u periodu između 1633. i 1651. godine. NJegova prepisivačka delatnost, koja nije bila vezana isključivo za ovaj, već i za neke druge manastire, odvijala se pod izraženim uticajem ruske redakcije, što ukazuje da je ovaj ugledni monah i prepisivač boravio u Rusiji, najverovatnije u periodu između 1633. i 1642. godine.222 U dela koja je prepisivao, Gavrilo Trojičanin unosio je i svoja znanja i razmišljanja iz oblasti istorije, mitologije i botanike, kao i zapise o narodnim običajima. Zahvaljujući njegovoj intelektualnoj radoznalosti i ljubavi za knjigom i pisanjem, iza monaha Gavrila ostao je čuveni Vrhobreznički hronograf, koja sa visokim stepenom originalnosti opisuje događaje od stvaranja sveta do njegovog vremena, i koji je veoma visoko ocenjen u istorijskoj nauci.223 Kako je bio izuzetan kaligraf, dela koja je prepisao Gavrilo Trojičanin odišu veštom i sigurnom rukom ovog monaha. Stoga ne čudi činjenica da su upravo najbogatije ukrašena dva rukopisa prepisana njegovom rukom, i to Psaltir, nastao između 1. septembra 1642. i 31. avgusta 1643. godine, i Šestodnev Jovana Egzarha zajedno sa Hrišćanskom topografijom Kozme Indikoplova iz 1649. godine.224 Ova dva teksta ukrasio je poznati srpski slikar XVII    veka, Andrija Raičević. Minijature Andrije Raičevića, iako prvenstveno nastale pod uticajem ruskog rukopisa koji nije sačuvan, odišu i zapadnim uticajem. Takođe, neke od scena, nastale u tradiciji vizantijske ikonografije, pojavljuju se na kritskim ikonama. Međutim, ono što predstavlja primarni značaj ovih minijatura nije njihova ikonografska, već umetnička vrednost. Andrija Raičević u prvom redu služi se dobrim modelom kao predloškom, dok su retki, mada veoma interesantni njegovi pokušaji da pokaže originalnost slikarskog izraza.225 Bez obzira na činjenicu da Andrija Raičević kao minijaturist nije uspeo, u crtačkom pogledu, da nadmaši svoje uzore, može se konstatovati da posmatrane kao celina ilustracije Vrhobrezničkog Šestodneva i Hrišćanske topografije, uz kopiju Minhenskog psaltira ostaju zabeležene kao najveći iluminatorski poduhvat u dugotrajnoj istoriji srpskog naroda pod osmanskom vladavinom.226

Ovaj kratki pregled, svakako, ne može da dočara stvarno bogatstvo biblioteke manastira Svete Trojice, jer su mnoge knjige nastale u ovom prepisivačkom središtu sada rasturene ne samo po kulturnim centrima na teritoriji bivše SFRJ (Novi Sad, Zagreb, Sremski Karlovci), već i po mnogim inostranim zbirkama. Uprkos tome, oni rukopisi koji se i dalje čuvaju u ovom manastiru predstavljaju izuzetno dragocenu kolekciju, gotovo neprevaziđenu na čitavom srpskom prostoru.227

Visoka vrednost manastirske biblioteke odvno je široko poznata u naučnoj javnosti. O njoj su pisali ne samo domaći već i strani naučnici. Poznati ruski slavista Aleksandar G iljferding obilazeći ove krajeve 1857. posjetio je i manastir Svetu Trojicu U svojoj knjizi potom je zapisao da se u manastiru čuva veliki broj rukopisa i da je to „jedini manastir koji sam obišao u zapadnoj Turskoj u kome se stare knjige brižljivo čuvaju i drže u redu i na sigurnom mestu“.228

Ali, osim ćirilskih rukopisa i knjiga u manastiru Svete Trojice se čuvaju i vredne zbirke osmanske građe. U prvom redu to su carske, begovske i sudske zapovesti, koje se odnose na manastire u široj oblasti Polimlja i Potarja. Pažnju naučnoj javnosti na ovu zbirku skrenuo je Tanasije Pejatović, prvi direktor Srpske gimnazije u Pljevljima. On je prvi, početkom XX veka (1903), objavio spisak fermana, buruntija, hudžeta, murasela, hućuma i tezkera za manastire Svetu Trojicu, Banju, Maržiće, Dovolju i Dubočicu koji se nalaze u arhivi manastira sv. Trojice kod Pljevalja.229 Tragom rada ovog izuzetno vrednog, ali prerano preminulog naučnika, krenuo je naš čuveni orijentalista prof. dr Fehim Barjaktarević, koji je 1936. godine objavio već pomenuti rad posvećen Turskim dokumentima manastira Sv. Trojice kod Pljevalja.230 Na žalost, ni do današnjih dana ova zbirka osmanskih izvora iz manastira Svete Trojice nije potpuno naučno obrađena, odnosno, svakako ne na način koji ona svojom vrednošću zaslužuje. Stoga se čini da bi jedan od prvih zadataka istraživača prošlosti srpskog naroda u pljevaljskom kraju trebao da bude rad na kritičkom priređivanju i objavljivanju ovih izvora. Na taj način bi se, u značajnijoj meri, otvorile nove perspektive u proučavanju istorije srpskog naroda pod osmanskom vlašću i posebno učinio krupan korak u pravcu bolje izučenosti verskih odnosa u pljevaljskom kraju tokom čitavog viševekovnog perioda osmanske vladavine.

Manastir sv. Arhanđela Mihaila u osmanskim dokumentima spominje se tek 1591. i 1593. godine, kada je obnovljena njegova zapustela crkva, po zapovesti igumana Teodora, trudom popa Strahinje iz Budimlja, koji je živopisao crkvu. O manastiru ima nekoliko vesti u kasnijem periodu.231

Manastir Dovolja, sa crkvom posvećenom Bogorodici sazidan je, najverovatnije, u XV veku.232U osmanskim dokumentima prvi pomen mu je iz 1513. godine. Opravka crkve vršena je 1545, 1623. i 1632/33. godine.233

Manastir Bliškova sa crkvom posvećenom Vavedenju Bogorodice potiče iz perioda XIII-XIV vek. U osmanskim dokumentima spominje se nešto pre 1615. godine, dok mu je poslednji pomen s kraja XVII veka.234

Nije poznato vreme izgradnje manastira Dobrilovina, sa crkvom posvećenom sv. Đorđu. Godine 1593. izdata je dozvola za opravku crkve, što znači da je ona postojala u ranijem vremenu. Današnja crkva sagrađena je 1609. godine, koja je, čini se, živopisana četiri godine kasnije. Priložnici su bili vojvoda Radič Milošević i grupa lokalnih knezova. Manastir se često pominje u XVII i XVIII veku.235

Što se tiče izgradnje novih hrišćanskih kultnih građevina na širokom prostoru čitavog Osmanskog carstva, već je naglašeno da je postojao načelni stav islamskih pravnika da treba zabraniti izgradnju crkava ukoliko nisu u tom mestu postojale u vreme osvajanja.236 Međutim, primer pljevaljskog kraja pokazuje da ta zabrana nije doslovno ni dosledno sprovođena u svim delovima Carstva.

Spomenici islamske sakralne arhitekture u pljevaljskom kraju

Svakako da ovaj pregled najznačajnijih verskih građevina u pljevaljskoj oblasti ne bi bio potpun kada bi se izostavili spomenici koji se ubrajaju u primere islamske kako sakralne, tako i svetovne arhitekture i umetnosti u našim krajevima, među kojima, bez ikakve sumnje, nadaleko čuvena Husein-pašina džamija u Pljevljima zaslužuje najistaknutije mesto. Iako su među istoriča- rima i istoričarima umetnosti postojala neka sporenja oko datuma nastanka najveće džamije u Pljevljima, Husein- pašine džamije, koja je očuvana do današnjih dana, najverovatnijim se čini zaključak koji preovladava u savremenoj istoriografiji da Husein-paša Boljanić svoju džamiju podigao 1569. godine.237 Ova džamija, po mišljenju A. Andrejevića ne samo da zauzima istaknuto mesto među spomenicima islamske umetnosti na teritoriji bivše Jugoslavije, već po svom arhitekton- skom tipu i karakteristikama predstavlja jedinstvenu građevinu ovakve vrste na našim prostorima. Koliko je ova građevina odudarala od drugih islamskih sakralnih objekata podizanih širom srpskih zemalja, svedoči i podatak da je glasoviti putopisac Evlija Čelebija, koji je proputovao čitavim Carstvom, poredi sa „kakvom carskom džamijom“.238 Ona je takođe, i dobar primer brzine kojom se umetnički uticaj iz prestonice širio u udaljenim delovima Carstva.239

Nije ostao zabeležen podatak kome se neimaru može pripisati ova građevina, čija stilska rešenja upućuju na rešenja prestoničke umetnosti ranocarigradske i prestoničke škole.240 Uostalom, veoma je mali broj graditelja objekata islamske arhitekture na našem tlu čija je ličnost rasvetljena u istoriografiji. Na osnovu pisanih izvora poznata su imena graditelja Aladža džamije u Foči (1570), starog mosta u Mostaru (1566) i tvrđave u Makarskoj (1568), kao i projektanta mosta Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu (1571-1577)241 Podudarnosti u hronologiji, uočljive ktitorske aktivnosti, kao i stilske odlike same građevine navode A. Andrejevića na pretpostavku da je neimar Hajrudin, graditelj pome- nute tvrđave u Makarskoj, koga je upravo Husein-paša Boljanić odabrao za taj posao, bio i graditelj njegove džamije-zadužbine u Pljevljima. Svakako, mimar Hajrudin nije mogao sam da obavi taj veliki građevinski poduhvat, te su mu u tome najverovatnije pomagali dubrovački majstori – izvođači, sa čijom se veštinom Husein-paša susreo još pedesetih godina XVI veka, dok je bio na položaju subaše nahije Popovo.242

Uzroka za gradnju ovako umetnički vredne džamije u Pljevljima ima više. Najpre se moraju pomenuti politički razlozi, odnosno činjenica da su upravo u vreme izgradnje džamije vršene najobimnije pripreme za premeštanje sedišta sandžaka iz Foče u Pljevlja. Drugo, to je razdoblje dugog vezirovanja Mehmed-paše Sokolovića (1546-1579), kao i delovanja njegovih srodnika i suna- rodnika na visokim položajima u rumelijskom ejaletu, koji su nastojali da na našem tlu ostave što veći broj značajnih zadužbina. Nimalo nije zanemarljiva ni činjenica da je ovo period delovanja čuvenog osmanskog umetnika, arhitekte, mimara Sinana, koji se između 1540. i 1588. godine starao o graditeljstvu u Carstvu, kada osmanska arhitektura i zanati dostižu svoj vrhu- nac. Takvi uticaji morali su se osetiti i u provinciji, te se u XVI veku, naročito u drugoj polovini, napušta praksa pretvaranja crkava u džamije, već se teži čistoti stila. Neimari i drugi majstori, formirani pod uticajem prestonice, prenosili su svoje umeće i stilske novine na širokom prostoru Carstva od Banja Luke i Budima do persijske granice.

Husein-pašina džamija, iako svakako najznačajnija, nije jedina mošeja izgrađena u Pljevljima tokom viševekovne osmanske vladavine. Sasvim izvesno je da je prva džamija u ovom gradu postojala još početkom XVI veka, jer je 1516. godine popisana muslimanska mahala koja je brojala dvadeset kuća.243 Po navodima Evlije Čelebije, sredinom XVII veka u Pljevljima je postojalo deset džamija, od kojih on pominje pet: Hadži- Hasanovu, Hadži-Rizvanovu, Hadži-Alijinu, Odabašinu i Ahmed-begovu džamiju.244

U muslimanske sakralne spomenike u gradovima spadali su i mesdžidi (mahalska džamija, bez minbere, a često i bez minareta) i tekije.245 Za razliku od džamija, koje su bile obavezno obeležje osmanskog grada, mesdžidi i tekije se ne sreću u svim gradskim naseljima u Carstvu. Tako, u Pljevljima mesdžida nije bilo, dok je sačuvan pomen o postojanju dve tekije.246

U osmanskim gradovima, uz džamije su podizani i mektebi, muslimanske verske škole. Prvi sačuvani pomen o mektebu u Pljevljima seže u 1582. godinu, kada je takav objekat ubeležen u osmanskom popisu ovog naselja247, dok Evlija Čelebija u Tašlidži pominje čak tri mekteba.248 U Pljevljima je postojala i medresa, srednja konfesionalna muslimanska škola, u kojoj su podučavani budući verski službenici. Kao i u mekte- bima, i u medresama je nastava izvođena na orijentalnim jezicima.249

Uzimajući u obzir značaj svih navedenih islamskih versko-obrazovnih objekata, nameće se zaključak da su Pljevlja od kraja XVI veka postala značajan muslimanski verski centar, među čijim građanima je bilo dosta verski obrazovanih ljudi. Neki od njih ostavili su značajan doprinos orijentalnoj kulturi na našim prostorima, kao što je na primer čuveni turski pesnik Tašlidžali Jahja, preminuo 1582. godine.250

Pljevlja, kao sedište sandžaka, nisu bila samo politički i administrativni, već i kulturni centar u Potarju. Većina gradova u srpskim zemljama doživljava, kako je već naglašeno, za vreme osmanske vlasti, krupne promene, koje se ne ogledaju samo u promeni slike gradskog naselja i njegove etničke i verske strukture, već i u promeni kako materijalne, tako i duhovne osnove kulturnog razvoja nekog gradskog naselja. U najvećem broju slučajeva, kao posledica osmanskih osvajanja i uspostavljanja vlasti u srpskim zemljama, uništeno je nasleđe domaće slovenske kulture, koja se u periodu koji je prethodio osmanskim osvajanjima razvijala pod snažnim uticajima mediteransko-evropske hrišćanske civilizacije, na latinskoj i vizantijskoj osnovi, a dominantni postaju oblici orijentalno-muslimanske kulture. Kako navodi Milan Vasić, „uporedo sa učvršći- vanjem turske vlasti, jačanjem muslimanskih naseobina i mijenjanjem vjerske strukture gradskog stanovništva u korist muslimana, proširivana je osnova za dalji razvoj, jačanje i stalni uspon te kulture.“251

Pljevlja bi se svakako mogla uklopiti u takav obrazac, s obzirom na njihov geostrateški i politički značaj za osmansku vlast. Međutim, uprkos činjenici da je u gradu razvijena značajna orijentalna infrastru- ktura, te da je izmenjen i verski sastav ovog naselja, u Pljevljima i pljevaljskom kraju se pored veoma značajnih spomenika pomenute orijentalno-muslimanske kulture, očuvao pa čak i izgradio tokom XVI i XVII veka značajan broj spomenika koji pripadaju srpsko-pravoslavnom civilizacijskom krugu. NJihova uloga u očuvanju srpske narodne baštine prevazilazila je granice pljevaljskog kraja, šireći svoj kulturni uticaj gotovo do krajnjih granica srpskog etničkog prostora.

Srpski trg, koji do sedamdesetih godina XVI veka prerasta u osmansku kasabu, Pljevlja su bila glavni politički i administrativni centar hercegovačkog sandžaka, koji od 1580. godine ulazi u sastav novoosnovanog bosanskog pašaluka. Smeštena u unutrašnjost Osmanskog carstva, zaklonjena od glavnih pravaca ratnih dejstava, a zahvaljujući važnim trgovačkim putevima koji su se upravo tu ukrštali, Pljevlja su se tokom čitave osmanske vlasti razvijala kao napredan privredni, u prvom redu trgovački centar. Iako se razvoj Pljevalja i njegove okoline uklapao u sve opšte političke i društvene procese u Carstvu, stanovništvo Pljevalja i pljevaljskog kraja, u prvom redu zahvaljujući snažnom i organizovanom delovanju Srpske pravoslavne crkve, sačuvalo je svoj nacionalni identitet i privrženost srpskoj tradiciji.

1    Šabanović, Bosanski pašaluk, Sarajevo 1982, 45.
2    Tako su podgoričkoj tvrđavi Turci nadenuli ime Depedogen, koje se sreće u osmanskim dokumentima s početka uspostavljanja njihove vlasti u ovom mestu, da bi se izgubilo početkom XVI veka, pa se od tada tvrđava kao i varoš javlja samo pod imenom Podgorica. Turci su na svoj jezik preveli i naziv grada Bijelog Polja, pa je ovo mesto u svim zvaničnim aktima osmanske administracije beleži kao Akova. Detaljnije videti: Istorija Crne Gore, knj. III t. I, Gradovi pod turskom vlašću (M. Vasić), Titograd 1975, 506.
3   U ranijoj istoriografskoj literaturi preovladavalo je mišljenje da je sedište hercegovačkog sandžaka iz Foče i Pljevlja premešteno 1572. godine. Međutim, na osnovu relevantne dubrovačke građe, T. Popović je definitivno razreššio ovo pitanje i ustanovio da su Pljevlja postala prestonica hercegovačkog sandžaka 1576. godine. Naime, prvi podatak o Pljevljima kao sedištu hercegovačkog sandžaka potiče iz 20. decembra 1576. godine, ali se po njegovoj sadržini može ustanoviti da je do promene došlo nekoliko meseci ranije. T. Popović, Kada je sedište hercegovačkog sandžaka premešteno iz Foče u Pljevlja, Prilozi za orijentalnu filologiju, X-XI, Sarajevo 1961, 267-270.
4     U dubrovačkom arhivu sačuvan je dokument od 29. maja 1466. godine koji potvrđuje da se izvestan broj Pljevljaka pred najezdom Osmanlija sklonio u Dubrovniku. Naime, pred dubrovačkim sudom pojavio se neki Radič iz Pljevalja u tužbi protiv Jakoba i Petra Bogavčića, navodeći da su mu pomenuta braća dužna 60 dukata i da njihova majka Jeluša drži u svojoj kući mnoge njegove stvari, kao odela, razne tučane i bakarne lonce, kao i drugo pokućstvo. Međutim, ovaj drugi iskaz nije mogao biti potvrđen. Hrabak, Prošlost Pljevalja po dubrovačkim dokumentima do početka XVII stoljeća, Istorijski zapisi, knj. XI, Titograd 1955, 17.
5    Vasić, Gradovi, 504.
6     Ovakav sistem karakterističan je za čitav srpski etnički prostor, a ne samo za pljevaljski kraj, ili oblast današnje Crne Gore. Vasić, Gradovi, 507-508.
7   Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22.
8    Evlija Čelebi, Putopis, odlomci o jugoslovenskim zemljama, preveo, uvod i komentar napisao Hazim Šabanović, Sarajevo 1979, 397.
9   Čelebi, Putopis, 398.
10   Već je ukazano na širi značaj sačuvane vakufname Kara Mustafa-paše Sokolovića o osnivanju grada Rudo. Principi o osnivanju kasabe Rudo, navedeni u ovom dokumentu sasvim izvesno mogu se primeniti i na Pljevlja. U dokumentu se precizira: „Pošto je na jednoj strani mezre poznate pod imenom Rudo u nahiji Polimlje područnoj kadiluku Foče u Hercegovačkom sandžaku, a koja je blizu plemenitom mjestu njegova rodjenja i njegovoj porodičnoj lozi, rijeka Lim a na drugoj strani rijeka Krupa, i pošto je to mjesgo prolaza i prelaza, te u svaki čas i u svako vrijeme tu prolaze i prelaze putnici i prolaznici, a to je mjesto daleko i od grada, te pošto postoji krajnja potreba da se na tom mjestu izgradi most i da ono postane kasaba, to je srećom i napretkom ovjenčani, moćni i uzvišeni sultan svijeta i vladar zemlje i vremena dodijelio mulk, kao jedan od svijih uzvišenih darova, pomenutu opisanu mezru rečenom mirlivi svijetlog uma i darovana mu je carska mulknama…Pošto je uvakufio kao šerijatski ispravan vakuf i kao jasno i validno zavještanje pomenute razne zgrade i brojna potkrovlja sa svim što im pripada, …on je ostalo zemljište spomenute mezre zavještao stanovnicima kasabe uz odredjeno plaćanje odsjekom. Pomenuto mjesto postalo je kasaba. Prolazna taksa, tržna taksa, nijabet (taksa za prekršaje i zločine), sudska pozivna taksa, taksa za tržni nadzor, djumruk, taksa za vosak, ovčarina i ladjarina koji se pobiru na njenom trgu dati su u mulk ovom iskusnom i dobročiniteljskom mirilivi i on je sultanskom ispravom o davanju u mulk i vladarskom darovnicom ušao u posjed ovog mulka. Nakon toga je uvakufio na ispravan šerijatski način i kao jasno i validno zavještanje pomenuti trg sa svim navedenim pristojbama i sa odredjenim zakupom od parcela koje su raspodijeljene ljudima kasabe za njihovo stanovanje, za podmirenje potreba i nužnih stvari… „. Vakufnama Kara Mustafa-paše Sokolovića iz 1555. godine o osnivanju grada Rudo, priredio Nedim Filipović, /U:/ Spomenica prve proleterske brigade, Rudo 1971, 173-174.
11  Hrabak, Prošlost Pljevalja, 25.
12    Vasić, Gradovi, 507-508. Timarski sistem će biti detaljnije objašnjen u delu koji se odnosi na seoska naselja u pljevaljskom kraju.
13    G radska naselja u Osmanskom carstvu delila su se na otvorena i utvrđena mesta. Otvoreno gradsko mesto moglo je biti, u zavisnosti od tipa, varoš, kasaba ili šeher. Sva mesta sa statusom kasabe morala su da ispune tri osnovna uslova: 1) da imaju stalno naseljeno muslimansko stanovništvo, 2) da postoji najmanje jedna džamija u kojoj se redovno obavlja molitva pet puta na dan, a petkom džuma i 3) da postoji stalni sedmični pazarni dan. Dobijanjem statusa kasabe stanovništvo se oslobađalo rajinskog položaja. Detaljnije o tipovima naselja u Osmanskom carstvu videti: H. Šabanović, Turski izvori za istoriju Beograda, knj. I, sv 1, XXVII; Pelidija, Zlatar, Pljevlja i okolina, 35.
14    A. Handžić, O gradskom stanovništvu u Bosni u XVI vijeku, Prilozi za orijentalnu filologiju 28-29, Sarajevo 1980, 247-257. O uništavanju srpskih srednjovekovnih gradova tokom XV veka, detaljnije videti: D. Kovačević Kojić, La destruction des villes serbes au XVe siecles, Zbornik radova „Stadtzerstorung und Wiederaufbau, Zerstorung durch die Stadtherrschaft, innere Unruhen und Kriege“, band 2, Bern, Stuttgart, Wien, 2000, 179-189.
15   Turska reč pazar koja se u proučavanim izvorima koristila za trg, je termin identičan sa terminom trg koji se javlja u srednjovekovnim dubrovačkim, latinskim, i ćirilskim izvorima. U onim izvorima koji se odnose na srednjovekovnu Bosnu, na primer, pod trgom se podrazumevalo najpre mesto na kome se povremeno trguje, zatim stalan trg i najzad naselje koje se oko stalnog trga formiralo. U osmanskim popisnim knjigama, pod odrednicom trg se najpre podrazumevalo mesto u okviru sela gde se trgovalo, ali takođe i tip naselja. Međutim, u hercegovačkom sandžaku korišćena je odrednica trg (pazar) kao oznaka tipa naselja. Upravo Pljevlja su u popisu iz 1476. godine tako upisana, iako se nisu bitno razlikovala od okolnih sela nahije Kukanj. I stanovnici Pljevalja su se bavili zemljoradnjom i stočarstvom kao primarnim delatnostima, a samo izuzetno zanatstvom i trgovinom. Detaljnije o tipologiji gradskih naselja u srednjovekovnoj Bosni videti: D. Kovačević – Kojić, Gradska naselja srednjovekovne bosanske države, Sarajevo 1978, 133-142.
16   Isto, 534.
17    Isto, 533.
18    Poimeničnipopis sandžaka vilajeta Hercegovina, Priredio Ahmed S. Aličić, Sarajevo 1985, 167.
19   Vasić, Gradovi, 551.
20    Isto, 527-529.
21  Isto, 597.
22   Isto, 103.
23   T. Popović, Turska i Dubrovnik u XVI veku, Beograd 1973, 276.
24   Vasić, Gradovi, 538.
25    Isto.
26   Isto, 128.
27   Isto, 135.
28    Isto, 139.
29    Isto, 157.
30    Isto, 173.
31   Vasić, Gradovi, 527.
32   G. Stanojević, Prilozi za istoriju kuge sredinom XVIII vijeka u Albaniji, Hercegovini i Crnoj Gori, Glasnik Etnografskog instituta SANU XXVIII, Beograd 1979.
33    Savremena istraživanja pokazuju da su rodne godine i epidemije zaraznih bolesti, pa i kuge, stajale u direktnoj korelaciji: naime, u godinama kada je hrane bilo dovoljno, epidemije su bile neuporedivo ređe, dok je gotovo svim velikim kužnim epidemijama prethodila i velika glad. F. Brodel, Mediteran i mediteranski svet u doba Filipa II, tom I, Beograd-Podgorica 2001, 320.
34  Vasić, Gradovi, 531.
35    G. Milošević, Stanovanje u gradu i na selu, /U:/ Privatni život u srpskim zemljama u osvit modernog doba, Beograd 2005, 145.
36    Isto, 142-145.
37     Isto, 145.
38    A. Fotić, Između zakona i njegove primene /U:/ Privatni život u srpskim zemljama u osvit modernog doba, Beograd 2005, 37.
39   Vasić, Gradovi, 540.
40    Aličić, Poimenični popis, 165-171.
41    Isto, 167.
42     Vasić, Gradovi, 540.
43     Husein-paša Boljanić bio je sin Bajram-agin, mlađi brat Sinan-paše Boljanića. Vaspitavan je pod okriljem Mehmed-paše Sokolovića. Bio je na više značajnih funkcija u okvirima osmanske administracije, pa se tako sredinom XVI veka pominje kao subaša Popova. Od marta 1567. do marta 1569. godine bio je hercegovački, a zatim bosanski sandžak-beg. Nekoliko godina kasnije, 1573. godine, dobija titulu vezira i mesto namesnika Egipta, na kom položaju je ostao dve godine, da bi se zatim vratio u Carigrad. Upravljao je raznim pokrajinama do 1583. godine, kada je ponovo postavljen na mesto sandžak-bega Hercegovine. Godine 1585 spominje se kao beglerbeg Bagdada, da bi sultanovim fermanom 1594. godine postavljen za beglerbega bosanskog beglerbegluka, osnovanog 1580. godine. E. Pelidija i B. Zlatar smatraju da razlog za ovo naimenovanje „treba tražiti u činjenici što se Carstvo u ovo vrijeme nalazilo u ratu sa habsburškom državom. Zbog toga je bilo potrebno da se na čelu bosanskog ejaleta nalazi sposobna i iskusna ličnost koja još od ranije poznaje stanje u ovoj pokrajini“. Detaljnije videti: Pelidija, Zlatar, Pljevlja i okolina, 25. O njegovima aktivnostima kao beglerbega Bosne sačuvani su i podaci u dubrovačkom arhivu. Naime, 1595. godine, Husein-paša je iz Banja Luke, koja je prvobitno bila centar bosanskog pašaluka uputio pismo dubrovačkoj vladi, tražeći novac za kupovinu izvesnog broja topova. Nije poznato ni da li je taj novac dobio, ni zašto je te iste 1595. godine smenjen sa položaja bosanskog beglerbega. Poslednji konkretan podatak o Husein-paši je da iz Banja Luke odlazi kod budimskog paše, sina Mehmed-paše Sokolovića. Do sada nisu tačno utvrđene godine niti njegovog rođenja niti smrti. U Pljevljima je podigao velelepnu džamiju, kao i brojne druge zadužbine koje su bitno izmenile izgled ovog naselja. Detaljnije videti: Pelidija, Zlatar, Pljevlja i okolina, 26-27.
44   Vasić, Gradovi, 541.
45     Detaljnije o prodaji crkava i manastira, videti: A. Fotić, Konfiskacija crkava i manastira za vreme Selima II, Balcanica XXVII, Beograd 1996, 45-76.
46    Osmanski termin tahvil označava prenos imovine, tj. prenosno pismo, kojim se zemljišno dobro prenosi sa jednog lica na drugo.
47  Vasić, Gradovi, 541.
48   Isto, 542.
49     Isto, 543.
50     Isto, 547.
51    Isto, 548.
52   Isto.
53     Kategoriju stanovništva sa posebnim statusom činili su vojnuci, hrišćani – slobodni seljaci – baštinici, koji su za obavljanje vojničke službe bili nagrađeni uživanjem slobodne baštine i pripadnošću vojnom staležu. Vojnuci su bili laki oklopnici, koji su u službu i vojne pohode išli na konju, naoružani kopljem, štitom i oklopom. Uvek su nosili isključivo crna odela. Red vojnuka postojao je u srpskoj srednjovekovnoj državi, a u osmanski sistem preuzet je u vreme reformi beglerbega Timurtaš-paše, za vreme sultana Murata II, neposredno nakon Maričke bitke. Vojnuka je tokom XV i XVI veka bilo na čitavom prostoru Balkanskog poluostrva. Detaljnije o vojnucima videti: Branislav Đurđev, O vojnucima, Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu II, Sarajevo 1947, 75-137. (=Đurđev, O vojnicima)
54    Ova problematika biće detaljnije objašnjena u delu o verskim odnosima u Pljevljima i pljevaljskom kraju.
55    Đ. Tošić, Kontinuitet naseljenosti pljevaljskog kraja od praistorije do uspostavljanja turske vlasti, Glasnik Zavičajnog muzeja, knj. 1 (1999), Pljevlja 1999, 39-53; (=Tošić, Kontinuitet naseljenosti). Preciznosti radi, navedimo da je Đ. Tošić u pomenutom radu opisao najpre sledeća sela na desnoj strani reke Ćehotine: Kozica, LJubić, Gornja Rudnica, Jugovo, Gornja i Donja Brvenica, Bušnje, Glisnica, Rađevići, Strahov Do, Potkovač, Romač i Brda. S leve strane Ćehotine, opisan je kontinuitet naselja: Potpeće, Rabitlje, Hoćevina, Tikovina, Orlja, G ornji i Donji Gradac, Nange i Čestin.
56    Aličić, Poimeničnipopis, 30-31.
57   Tošić, Kontinuitet naseljenosti, 40.
58   U Osmanskom carstvu postojale su tri kategorije vlasništva nad zemljom: državna, haračka i ušrijska zemlja. Vlasništvo nad zemljom nije bilo uniformno uređeno u svim delovima Carstva, čime su se poštovale specifičnosti pojedinih oblasti. Zemlja u Hercegovačkom sandžaku, i uopšte na Balkanu, pripadala je kategoriji državne – mirijske zemlje, što znači da je sva zemlja izvan naseljenih mesta bila vlasništvo osmanske države, odnosno vladara, koji je tu državu personifikovao.
59   Sumarni defter bosanskog vilajeta iz 1468/69. godine, Istanbul Belediye Kutuphanesi cevdet Yazmalari, No 076.
60    Šabanović, Bosanski pašaluk, 137.
61    Opširnije o Kuknju: M. Dinić, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978, 200, 244, 250.
62    Po gruboj podeli, zemljišni posedi, koji su bili fiskalne, a ne teritorijalne koncesije, svrstavani su u timare, zeamete i hasove, u zavisnosti od prihoda koji su donosili. Has je bio vezan za položaj, a timari i zeameti za ličnosti. Godišnji prihod timara iznosio je najviše 19.999, zeameta 20.000-99.999, a prihod hasa preko 100.000 akči.
63    Aličić, Poimenični popis, 165-171. Kada je prvi put upisan 1469. godine, prihod sandžak-bega od nahije Kukanj iznosio je 10.195 akči.
64    Aličić, Poimenični popis, 31-35. U ovom periodu, vlasi iz Hercegovačkog sandžaka planski su raseljeni u druge oblasti Carstva, prvenstveno u Smederevski sandžak, koji je u tom periodu bio istureno, krajiško područje prema Ugarskoj. Nakon naseljavanja u Smederevskom sandžaku, vlaško stanovništvo započelo je proces sedentarizacije, kada počinju da se uspostavljaju striktna pravila knežinske samouprave.
65    Aličić, Poimenični popis, 34-35.
66    U prilogu ovog rada data je tabela svih naselja nahije Kukanj, u koje je unet broj stanovnika i prihod po selima.
67     U korišćenim dokumentima termini džizja i harač su upotrebljeni kao sinonimi za označavanje poreza – glavarine. Pored ovog značenja, termin harač može da podrazumeva i porez na zemlju. Kada se uspostavi, takav porez morao je da plaća posednik te zemlje bio on hrišćanin ili musliman, dok je primanjem islama prestajala obaveza plaćanja džizje. Hrišćanske baštine su po pravilu bile opterećenje haračem, i njen status nije mogao biti izmenjen mehaničkim prelaskom u posed muslimana, sve dok ne bi bio izvršen novi popis i odluka revidirana. Detaljnije videti: H. Hadžibegić, Glavarina u Osmanskoj državi, Orijentalni institut u Sarajevu, Posebna izdanja IV, Sarajevo 1966, 2-3   (=Hadžibegić, Glavarina).
68    Iako se džizja drugačije nazivala glavarinom – ba§ vergisi, što ukazuje na to da je nju plaćao svaki punoletni i za rad sposobni muškarac, i od ovog pravila je bilo odstupanja, te se u evropskim delovima Carstva, džizja ubirala po domaćinstvu. O tome nedvosmisleno svedoče najstariji obračunski defteri o prikupljenoj džizji s kraja XV veka. Verovatno je i to bio jedan od ustupaka stanovništvu koje je živelo na krajištima, da bi se obezbedila naseljenost teritorije. Dokaz toj tvrdnji je i carska zapovest iz novembra 1567. godine, kojom se naređuje temišvarskom beglerbegu da skrene pažnju begovima, kadijama i zabitima na pristaništima da ubuduće ne dozvoljavaju prelaz na tu stranu raji Smedereva, Kruševca i Rudnika, a da od onih koji su prešli uzmu harač po glavi. Naime, u vreme popisa Temišvara bilo je naređeno da se taj porez uzima s kuće na kuću, što je zbog zadružnog načina zivota, za raju bilo mnogo povoljnije. Ta praksa je bila na snazi do kraja XVIII veka, kada je u celom Osmanskom carstvu zaveden jedinstven sistem ličnog poreza. Detaljnije videti: Hadžibegić, Glavarina, 63-64
69     D. Bojanić, Jadar u XVI i XVII veku /U:/ Jadar u prošlosti, Loznica 1985, 96-97 (=Bojanić, Jadar); Hadžibegić, Glavarina, 2-39.
70     Bojanić, Jadar, 96-97.
71     Isto, 96-97; Hadžibegić, Glavarina, 43-51. H. Hadžibegić iznosi mišljenje da je jedan od osnovnih faktora pri određivanju visine džizje bila finansijska situacija i potrebe države za vojsku i stalne vojne operacije. Dok je država napredovala i finansijski jačala osvajanjem novih područja, opterećenje raje je moglo biti srazmerno manje. Ali, već u drugoj polovini XVI veka, počelo je slabljenje finanskijih potencijala Osmanskog carstva, pa i države u celini. Uzimajući u obzir širi istorijski kontekst, H. Hadžibegić predlaže sledeću periodizaciju povećanja iznosa džizje: a) normalno povećanje džizje od uspostavljanja države do 1577. godine; b) naglo povećanje džizje zbog opadanja vrednosti novca od 1577. do 1690. godine, u odnosu na zlatnik; c) izvesna stabilizacija u pogledu vrednosti novca i visine džizje od 1690. do 1804. godine i d) naglo povećanje džizje, usko povezano sa stalnim opadanjem vrednosti novca od 1804. do 1855. godine, u odnosu na pojedine vrste zlatnog novca koji je bio u prometu.
72   Hadžibegić, Glavarina, 54.
73   Bojanić, Jadar, 98.
74                   Iznos ispendže bio je 25 akči.
75    Kako navodi Đ. Tošić, u raspravi Zemljoradnja pljevaljskog kraja u prvim godinama turske vladavine, Glasnik zavičajnog muzeja, knj. 2  (2001), 91 (=Tošić, Zemljoradnja): „ U srednjem veku je pod dvorom podrazumijevano nešto uzvišenije sjedište feudalca u arhitektonskom smislu, te je lokalitet Podvornica (njiva u selu Donji Šumani) predstavljao zemljište koje je obrađivala feudalčeva kućna posluga“.
76   Tošić, Zemljoradnja, 91.
77     Isto, 92.
78     O Zirojević, Srbijapod turskom vlašću (1459-1804), Novi Pazar 1995, 37. (=Zirojević, Srbijapod turskom vlašću )
79      Reč laz označava obradive površine dobijene krčenjem lugova, šuma i gora. Tošić, Zemljoradnja, 92.
80     G. Veinstein, L’Empire dans sa grandeur, Histoire de l’Empire Ottoman, Paris 1989, 212-213.
81     U pomenutoj zbirci turskih dokumenata iz manastira Svete Trojice, čuvaju se pojedine takse koje upravo potvrđuju ovakvu tvrdnju. Uporediti: Fehim Barjaktarević, Turski dokumenti manastira Sv. Trojice kod Pljevalja, Spomenik SKA LXXIX, drugi razred 62, Beograd 1936, dok. br 61, str. 44; dok. br. 65, str. 45.
82    Barjaktarević, Turski dokumenti, dok. br. 56, str. 43.
83   Isto, dok. br. 58, str. 44.
84    Isto, dok. br. 66, str. 46.
85     Isto, dok. br. 59, str. 44.
86     Bojanić, Jadar, 97. Opširnije o ovome vidi: H. Inalcik, Osmanlilar’da RaiyyetRusumu, Belleten, XXIII, Ankara 1959, 575-581, 602
87     Bojanić, Jadar, 99.
88     M. Blagojević, Zemljoradnja u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd 1973, 42-45 (= Blagojević, Zemljoradnja); N. Filipović, Pogled na osmanski feudalizam (saposebnim osvrtom na agrarne odnose), Godišnjak istoriskog društva Bosne i Hercegovine IV, Sarajevo 1952, 58; I.A. Petroslan, Osmanska Imepri^: mogucestvo i gibelĐ, Moskva 1990. 94.
89     Blagojević, Zemljoradnja, 125.
90    Aličić, Poimenični popis, 8, 166, 168, 169, 170, 171, 216, 230, 238, 195, 196, 300, 303, 304, 305, 309, 310, 315, 317, 337, 338, 339, 340, 342, 368,540, 551, 555, 576, 577, 578, 582, 583, 585, 587, 590, 591, 607.
91   Kanuni i kanun-name za bosanski, hercegovački, zvornički, kliški, crnogorski i skadarski sandžak, priredili B. Đurđev, N. Filipović, M. Mujić i H. Šabanović, SArajevo 1957, 56.
92   N. Filipović, Pogled na osmanski feudalizam, 41-43.
93     Barjaktarević, Turski dokumenti, dok. br. 93, str. 50.
94     Tošić, Zemljoradnja, 96-97.
95     Samardžić, Beograd i Srbija, 173.
96      Ove grupe sa posebnim statusom se u domaćoj istoriografiji često navode kao „povlašćene“ grupe stanovništva. Iako su poreske obaveze koje su imale ove „povlašćene“ kategorije bile znatno umanjene u odnosu na namete koje je plaćala obična raja, mišljenja smo da njihov položaj nije bio nimalo lagodan, s obzirom na teškoće u službi sa kojima su se sretali i sa odgovornošću koju su na sebe preuzimali. Tako je, na primer, u kanun-nami za vidinski sandžak iz vremena Murata III nedvosmisleno rečeno da derbendžije za sigurnost putnika odgovaraju „svojim glavama i imanjem“, te je sasvim izvesno da se oni ne mogu smatrati posebno privilegovanom grupom. Ipak, nameti koje je morala da plaća obična raja predstavljali su neizdrživ teret, te su stoga čitava naselja prihvatala posebna zaduženja i odgovornost i grčevito su se borili da takav status zadrže.Možda bi stoga bilo uputnije ove grupe nazivati stanovništvom sa posebnim statusom, a ne „povlašćenim“ grupama, jer termin „povlašćen“ ukazuje na daleko lagodniji uslove života i privređivanja nego što ga je vodila bilo koja društvena grupa srpskog stanovništva u Osmanskom carstvu u drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka.
97    Barjaktarević, Turski dokumenti, dok. br. 13, str. 34.
98     Sumarni defter, 1469; Aličić, Poimeničnipopis, 439-550.
99      U selu su upisana i dva muslimana.
100     U selu su upisana i tri muslimana.
101     U selu je upisan i jedan musliman.
102     U selu je upisana i jedna udovica.
103      U selu su upisana i dva muslimana.
104      U selu su upisana dva muslimana i jedna udovica.
105       U selu je upisan i jedan musliman.
106   U selu je upisan i jedan musliman.
107    U selu je upisan i jedan musliman.
108    U Osmanskom carstvu, kako je već naglašeno, određene poreske olakšice su uživali podanici koji su se bavili raznim vrstama vojničkih ili poluvojničkih službi, što je svakako uticalo i na modele njihovog porodičnog organizovanja.
109     J. Cvijić, Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva, Naselja srpskih zemalja I, Srpski etnografski zbornik, knj. IV, Beograd 1902, XLV.
110    M. Vasić, O knežinama Bakića pod turskom vlašću, Godišnjak Istoriskog društva Bosne i Hercegovine, god. IX, 1957, Sarajevo 1958, 232. Poznato je da su vlasi od početka osmanske vladavine u našim zemljama osnovni porez – filuriju – plaćali po kući, bez obzira na broj članova domaćinstva. (=Vasić, O knežinama Bakića)
111    T. Pejatović, Srednje Polimlje i Potarje, Naselja srpskih zemalja I, Srpski etnografski zbornik, knj. IV, Beograd 1902, 283. (=Mrkonjić, Srednje Polimlje i Potarje)
112      Vasilj Popović, Zadruga (teorija i literatura), GZM XXXIII-XXXIV (1921-1922), Sarajevo 1922,106.
113     Popović, Zadruga, 85.
114     Mrkonjić, Srednje Polimlje i Potarje, 265.
115   Sinonimi za termin kuća u širem smislu su dim i dom.
116   Pejatović, Srednje Polimlje i Potarje, 285-293.
117    Proračuni su vršeni na osnovu tabela objavljenih u radu: E. Miljković, Pljevlja i nahija Kukanj u drugoj polovini XV veka, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja, knj. 1 (1999), 159; 166-167.
118    Isto.
119     Isto.
120      Po objašnjenju M. Vasića izraz „tabi“ stoji neposredno iza imena starešine i pod tim izrazom upisani su poimenično ostali muški članovi koji pripadaju tom domaćinstvu. To su najbliži srodnici, sinovi i braća starešine kuće, što je očigledno iz oznake njihove srodničke veze. Dakle, pod tim izrazom podrazumevaju se odrasli muški članovi domaćinstva, koji pored starešine kuće, žive u istoj kući, a koji su isto tako mogli imati i svoju užu porodicu. Detaljnije videti: Vasić, O knežinama Bakića, 233.
121   Vasić, O knežinama Bakića, 229-232.
122    Vuk Stefanović Karadžić, Rječnik srpskog jezika, pod: Zadruga, Beograd 1898, 181.
123    Pejatović, Srednje Polimlje i Potarje, 271.
124   M. Stojaković, Braničevski tefter, Beograd 1987, 12.
125    U stranoj istoriografiji procene broja članova domaćinstva su znatno niže od pomenutih. Tako Brus Mek Govan broj članova domaćinstva za oblast Smedereva procenjuje na 3,57, za oblast Segedina 4,59, a za oblast Đule 5,26 članova. Grčki istoričar Evangelia Balta, izračunavajući broj stanovnika ostrva Eubeja krajem XV veka, preuzima procenu Spiridona Asdrahasa, po kome je taj broj iznosio 4,14 članova. (E. Balta, L’Eubee a lafin du XV siecle, Athenes 1989, 138-139) Međutim, s obzirom da svi podaci upućuju na to da je kod srpskog seljačkog stanovništva preovladavala porodica ekstenzivnog tipa, mišljenja smo da je ovakve procene nemoguće prihvatiti. Mnogo tačnijim i uverljivijim se čine procene E.A. Hamela, po kome je broj članova jednog domaćinstva kod Srba u XVI veku, a i kasnije, iznosio 9-11 članova. (Hammel, The zadruga, as a process /U:/ Household and family in the past time, Cambridge Universiyu Press 1972., 361-362)
126    N. Todorov, A. Velkov, Situation demographique de la Peninsule balkanique (fin du XVes. debut du XVIe s.), Sofia 1988, 28-29.
127    Bojanić, Turski zakoni; Kanuni i kanun-name; Bojanić, Jadar, 80-81.
128     Koliko je bilo razlike u određivanju životne dobi kada se osoba smatrala punoletnom pokazuje sledeći primeri: po hroničaru Juniju Rastiću, u najstarijem delimičnom popisu Dubrovnika iz 1323. godine, popisani su svi muški stanovnici od 15 do 70 godina, što znači da se muškarac sa 15 godina smatrao punoletnim (S. Krivošić, Stanovništvo Dubrovnika i demografske promjene u prošlosti, Dubrovnik 1990, 19); na teritoriji čitave Ugarske do početka XVI veka punoletnim se smatrao dečak od 14, a devojčica od 12 godina, da bi se od tog perioda ta granica za oba pola pomerila na 12 godina (Holub Jozsef, Az eletkor szerepe kozepkorijogunkbanes az “idolatottlevelek”, Szaazadok 1921, 32-76; 212-235); po odredbama Srpskog građanskog zakonika iz 1887. godine u brak su mogli da stupe maloletnici sa 17, a maloletnice sa 15 godina; sa 15 godina su imali pravo na zaveštanje, a na zahtev maloletnika sud mu je sa 17 godina mogao odobriti pravo na sticanje pune poslovne sposobnosti, jer se sa punom poslovnom sposobnošću smatralo lice koje je navršilo 21 godinu (Zakon o starateljstvu, 25. oktobar 1887. godine).
129     Aličić, Poimeničnipopis; prevod popisa vlaha nahije Kukanj nalazi se na stranama 31-35.
130      Posebno pitanje predstavlja položaj žena u haremu, kao i robinja, koje nije predmet interesovanja u ovom radu. Takođe je u srpskom srednjem veku, kao i prvim decenijama osmanske vlasti očigledan proces emancipacije žene u okviru elitnog sloja, kada se žene u ključnim momentima stavljaju na čelo države ili su značajan faktor u političkom životu, ali takvih primera u pljevaljskom kraju u razmatranom periodu nije bilo.
131 Da je položaj žene bio sličan i u kasnijim periodima, kada je pljevaljski kraj u pitanju, najbolje se vidi iz podataka koje je na terenu brižljivo prikupio Vidoje Despotović. Opširnije o tome: V. Despotović, Vrulja i Vruljani, Pljevlja 1995, 114.
132   O položaju žene u srpskoj srednjovekovnoj državi, kao i u Dubrovniku opširnije vidi: D. Dinić-Knežević, Položaj žena u Dubrovniku u XIII i XIV veku, Beograd 1974.
133    Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22.
134     Vasić, Gradovi, 559.
135    Vasić, Gradovi, 560.
136      Isto.
137      Istorija Crne Gore, knj. III, tom 1, Titograd 1975, 9-10. Hrabak, Prošlost Pljevalja, 5.
138      F. Brodel, Mediteran i meditaranski svet, 275.
139     Isto, 274-275.
140    S. Rudić, Pljevaljski kraj u putopisima, 134.
141  H. Inaldžik, Osmansko carstvo. Klasično doba 1300-1600, Beograd 1974, 208.
142     Aličić, Poimenični popis, 166.
143     Ukupna kopnena carina (bac-i siyah), tržna taksa (bac-i bazar) i carina nazvana bac-i hamr. Vasić, Gradovi, 568.
144      Isto, 567-568.
145    Pokušavajući da tačno definiše han i karavansaraj i razliku među njima, H. Šabanović ističe da su karavansaraji podizani prvenstveno na glavnim drumovima, i to „isključivo za privremeno sklonište i prenoćište putnika bez ikakvog komfora, dok su hanovi uz to služili i za duži boravak“ (H. Šabanović, Urbani razvitak Beograda od 1521. do 1688. godine, Godišnjak grada Beograda, XVII, 1970, 32). A. Bejtić i H. Kreševljaković svode ovu na razliku da pitanje plaćenog ili besplatnog smeštaja, te se tako smatra da su karavansaraji samo obična besplatna konačišta koja su gradili pojedini dobrotvori, dok su hanovi nešto nalik na gostionice koje su držala privatna lica, i u kojima se plaćalo za smeštaj i hranu. Detaljnije videti: A. Bejtić, Spomenici osmanlijske arhitekture u Bosni i Hercegovini, POF III-IV, 1953, 269-273; H. Kreševljaković, Hanovi i karavansaraji u Bosni i Hercegovini, Naučno društvo NR Bosne i Hercegovine, Djela VIII, Odjeljenje istorisko-filoloških nauka, 7, Sarajevo, 1957, 29-30, Iako je u osnovi prihvata, O. Zirojević zastupa mišljenja da i od ove podele postoje brojna odstupanja, te da se ne može apsolutno prihvatiti, te ističe da je reč o jednom tipu konačišta, koje prolazi kroz određene etape razvoja. (O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Zbornik Istorijskog muzeja Srbije 7, Beograd 1970, 52). Slično mišljenje iznosi i D. Đurić Zamolo (Beograd kao orijentalna varoš od Turcima 1521-1867, Beograd 1977, 80-81). Beleške putopisaca koje se odnose na Pljevlja i okolinu gotovo bez ikakvog dvoumljenja navode na stav da su se termini karavansaraj i han koristili paralelno, te da između ova dva tipa konačišta nije bilo suštinske razlike.
146    H. Kreševljaković, Hanovi i kravansaraji, 101.
147    Isto, 627.
148    Up. H. Kreševljaković, Hanovi i karavansaraji, 57; Samardžić, Beograd i Srbija, 627-28.
149    Samardžić, Beograd i Srbija, 139.
150    Isto, 157.
151    Čelebi, Putopis, 398.
152     Vasić, Gradovi, 568.
153      U dubrovačkim izvorima, ovaj osmanski službenik nazivan je sklavom za crvac, kako se navodi u poslovnoj knjizi DŽivana Pripčinovića. Dubrovački izvori registruju sklava i u nekim drugim rudnicima u Bosni pod osmanskom vlašću, gde on reguliše trgovinu olovom i gletom. Detaljnije videti: Hrabak, Prošlost Pljevalja, 23.
154     Isto, 22-23.
155     Detaljnije o trgovačkoj aktivnosti DŽibana Pribčinovića u Foči, videti: B. Hrabak, Foča do kraja XVIII veka, Beograd 1999, 62-64.
156    Isto.
157   Isto, 24.
158    Već tridesetih godina XV veka neki Pljevljaci išli su u Dubrovnik, gde su se zaduživali na manje svote. Takvo zaduživanje proizilazi iz činjenice da su oni, iako su uspevali da prodaju nešto svoje robe na dubrovačkom tržištu, ipak više kupovali i donosili nazad u Pljevlja na prodaju. Slična situacija u pogledu zaduživanja pljevaljskih trgovaca u Dubrovniku može se pratiti gotovo kroz čitav XV vek. Svote na koje se oni zadužuju ne prelaze 25 dukata, a često se dešava da se obraćaju određenim ljudima. Ipak, te male svote ne moraju neizostavno da ukazuju da je isključivo reč o sitnim trgovcima, već se mora uzeti u obzir i mogućnost da su se oslanjali na sopstveni kapital. Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22, 27.
159    U domaćoj istoriografiji još uvek nije definitivno razrešeno pitanje koju je vrstu artikla predstavljao crvac. Naime, B. Hrabak, u već citiranoj studiji Prošlost Pljevalja uporno brani Jirečekovo mišljenje da je crvac ruda – cinabarit. NJegovom mišljenju priklanja se i M. Vasić. Suprotno mišljenje izneo je S. Ćirković, u delu Herceg Stefan Vukčić Kosača i njegovo doba, koji smatra da je teško prihvatiti teoriju o rudnom poreklu crvca, jer se on naveliko kupovao i nabavljao u hercegovoj zemlji, za koju nema podataka o rudarskoj aktivnosti. S. Ćirković, Herceg Stefan Vukčić Kosača i njegovo doba, Beograd 1964, 137, nap. 90.
160    Hrabak, Prošlost Pljevalja, 22.
161    Verska struktura domaćih trgovaca odgovarala je u potpnosti verskoj strukturi samih Pljevalja, pa se tako među trgovcima javljaju i pravoslavni Srbi i muslimani. Srazmerno verskom sastavu naselja u celini, Srbi su gotovo sve do kraja XVI veka bili dominantni među trgovačkom populacijom Pljevalja. Ista situacija zabeležena je i u nekim drugim gradovima današnje Crne Gore, kao što su Podgorica, Novi i Risan. Tek u XVIII veku muslimani postaju većina među pljevaljskim trgovcima. Međutim, u to vreme obim trgovine u ovom naselju se smanjuje u odnosu na prethodni period, a privrednu živost Pljevalja preuzima Bijelo Polje. Opada i obim trgovine sa Dubrovnikom, mada se u to vreme u Pljevljima javljaju trgovci iz nekih drugih mesta, kao što je Trebinje na primer.
162    Isto, 27-28.
163    Isto, 28.
164     Isto, 35.
165     Isto.
166      Isto, 36.
167     Vasić, Gradovi, 572.
168     Isto, 573.
169      Hrabak, Prošlost Pljevalja, 27.
170      Isto, 36. Detaljnije o trgovini voskom: T. Popović, Izvoz balkanskog voska u XVI i XVII veku, Istorijski časopis XLII-XLIII (1995-1996), 63-74.
171    B. Hrabak u svojoj studiji objašnjava da pomenuti uborci nisu dubrovački, jer se oni posebno beleže po proračunu, već da se radi o pljevaljskom uborku koji je veći od dubrovačkog. Hrabak, Prošlost Pljevalja, 37.
172     Vasić, Gradovi, 572-573.
173      Vasić, Gradovi, 586. Čini se važnim naglasiti da pojava hajdučije nije vezana isključivo za osmanski period nacionalne istorije srpskog naroda. Ova pojava postojala je na Balkanu i u ranijem periodu, za vreme postojanja nezavisne srpske države. Tako je na primer, car Dušan smatrao sigurnost jednim od prioritetnih zadataka svoje vladavine. Ipak, ova pojava je u osmanskom periodu istorije srpskog naroda po mnogo čemu specifična. Naime, ukoliko se ona do tada uglavnom svodila na bežanje od zakona i na oblike drumskog nasilja, u vreme osmanske vlasti na srpskom etničkom prostoru, hajdučija ipak menja svoju suštinu, te predstavlja opravdani bunt pokorenog naroda. O hajdučiji i razbojništvu opširnije videti: Zirojević, Srbijapod turskom vlašću, 59-63.
174    Zakon o javnom moralu, naročito o trgovinskom poslovanju.
175      H. Inaldžik, Osmansko carstvo, 217-218.
176      Vasić, Gradovi, 565.
177     Čelebi, Putopis, 397.
178      Aličić, Poimenični popis, 166.
179      Vasić, Gradovi, 562-563.
180    Isto.
181    Isto, 564-565.
182    Detaljnije videti: S. Mišić, Toponomastika kao izvor za istorijsku geografiju (primer pljevaljskog kraja), Glasnik Zavičajnog muzeja, knj. 2, Pljevlja 2001, 34.
183    Aličić, Poimeničnipopis, 5.
184     O ovim rudnicima detaljnije videti: G. Tomović, Tragovi starog rudarenja u toponimiji pljevaljskog kraja, Glasnik Zavičajnog muzeja, knj. 3, Pljevlja 2002, 59-60.
185     Vasić, Gradovi, 517-519.
186     Samardžić, Srpska pravoslavna crkva, 21-22.
187    Opširnije o stanovništvu nahije Kukanj razmatrano je u prethodnom odeljku.
188     Encyclopedie de l’Islam, Tome II, Paris 1965, pod dimmi.
189     Princip plaćanja harača, carske glavnice i ispendže, spahijske glavnice razrađen je u delu posvećenom društvu u Smederevskom sandžaku u drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka.
190    N. Beldiceanu, Peuplement, turquisation et islamisation, /U:/ Histoire de l’Empire Ottoman, Paris 1989, 136.
191    Ž. Šćepanović, Srednje Polimlje i Potarje, Beograd 1979, 82-83.
192     Petković, Manastir Sveta Trojica, 14.
193    Detaljnije o osmanskoj politici prema hrišćanima: Zirojević, Crkve i manastiri, 17-33; E. Miljković, Verski odnosi u pljevaljskom kraju u prvom veku osmanske vlasti, Glasnik Zavičajnog muzeja Pljevlja br. 3 (2002), 63-73; B. Đurđev, Uloga srpske crkve u starijoj istoriji srpskog naroda, Sarajevo 1964, 90-104.
194     Kanuni i kanun-name, 66.
195     Zirojević, Crkve i manastiri, 30-32.
196     Petković, Manastir Sveta Trojica, 14.
197     Barjaktarević, Turski dokumenti, 33.
198     Đ. Bošković, Manastir sv. Trojice, Starinar knj. VII, 1932, 123. F. Barjaktrević je pomenutu zbirku objavio 1933. godine. Do današnjeg dana niko nije proverio, ali ni osporio njegove navode i datiranje pomenutog dokumenta. Barjaktarević, Turski dokumenti, 5.
199     Petković, Manastir Sveta Trojica 33. Na naučnom skupu održanom 27-30. avgusta 2005. godine u sv. Trojici i Mileševi, dr Gordana Tomović iznela je potpuno novo mišljenje da je crkva sv. Trojice na mestu na kome se nalazi danas podignuta krajem XVI veka, a da je ranija crkva postojala na mestu podzemne crkvice u porti današnjeg manastira. U periodu 1592-1595. godine, smatra G. Tomović, zbog narušene statike i vlažnog terena izvršeno je izmeštanje i izgradnja veće crkve sa pripratom. Iako neosporno zanimljiva i u mnogim tvrdnjama uverljiva, ova teza još uvek mora da prođe dugačak put naučnog dokazivanja i provere, da bi dobila svoje mesto u relevantnoj istoriografiji.
200   Aličić, Poimenični popis, 165-167.
201   Nešto drugačiji slučaj bio je sa obižnjom Mileševom, koja je, s obzirom da se nalazio na putu, bio poznat evropskim putnicima, koji su u njemu povremeno i konačili.
202    Ovakva promena imena kod kaluđera nije neuobičajena i do nje je verovatno došlo nakon primanja shimne, kada se monasi dajući zavet, simbolično odriču ne samo dotadašnjeg načina života, već i imena.
203     Ktitorski portret nastao je 1595. godine, a Visarion je naslikan zbog svojih zasluga za obnovu manastira, davno nakon svoje smrti. Iako s kraja XVI veka, ovaj portret je siguran dokaz da je Visarion bio ktitor Svete Trojice, jer je malo verovatno da monasi ovog manastira nepunih šest decenija nakon njegove obnove nisu pouzdano znali ko je za tu obnovu zaslužan. Detaljnije videti: Petković, Manastir Sveta Trojica, 17-18.
204   Nikanor je najverovatnije bio Vasilijev sin, što znači da se on zamonašio u poznijim godinama, verovatno nakon što je postao udovac.
205    Sačuvan je ferman iz 1541. godine kojim sultan Sulejman Veličanstveni, na molbu igumana Vasilija, koji je lično došao na Portu, zabranjuje nezakonito uvećavanje dažbina za manastirski čitluk Gornja Vrhobreznica. Detaljnije videti: Petković, Manastir Sveta Trojica, 15.
206   Isto, 46-47.
207    Isto, 47.
208   Vuk St. Karadžić, Srpske narodne pjesme, knjiga druga, br. 24, Opet Sveti Savo, Beograd 1969, 82.
209    Petković, Manastir Sveta Trojica, 55.
210   Isto, 76.
211     Isto, 77.
212    Isto, 78.
213     Isto, 39-43.
214   Isto, 45.
215    Isto, 112-113.
216     Isto, 112.
217     Detaljnije o pisaniji videti: A. Fotić, Sveta Gora i Hilandar u Osmanskom carstvu XV-XVII vek, Beograd 2000, 221-231.
218     Petković, Manastir Sveta Trojica, 118.
219    Detaljnije o prepisivačkoj delatnosti u Svetoj Trojici videti: V. Mošin, Ćirilski rukopisi manastira sv. Trojice kod Pljevalja, Istorijski zapisi knj. XIV, 1-2 (Cetinje 1958), 240. S. Radojčić, Stare srpske minijature, Beograd 1950, 57-59. Petković, Manastir Sv. Trojice, 85-86.
220     Petković, Manastir Sv. Trojice, 86.
221    Isto, 86.
222     Proučavajući prepisivačku delatnost Gavrila Trojičanina, S. Petković je odredio navedene godine kao godine njegovog boravka u Rusiji, rukovodeći se činjenicom da iz tog perioda nema nijedne prepisane knjige sa Gavrilovim potpisom. Međutim, kako se na osnovu raspoložive isgorijske građe zaključuje da trojički monasi nisu putovali u Rusiju sve do početka XVIII veka, Petković osnovano pretpostavlja da se Gavrilo koristio ruskim predlošcima, koji su u vidu poklona stizali u obližnje Mileševo tokom XVI i XVII veka. Petković, Manastir Svete Trojice, 87.
223    Ovaj rukopis se danas čuva u Narodnom muzeju u Pragu.
224    Petković, Manastir Svete Trojice, 88.
225     Isto, 90-91.
226    Isto, 93.
227    Isto, 100.
228     A. Giljferding, Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji, Sarajevo 1972, 280.
229     A. Pejatović, Spisak fermana, buruntija, hudžeta, murasela, hućuma i tezkera za manastire Sveta Trojica, Banja, Maržiće, Dovolja i Dubočica koji se nalaze u arhivi manastira Svete Trojice, Spomenik SKA XXXIX, drugi razred 35, Beograd 1903, 89-106.
230   Barjaktarević, Turski dokumenti, 7-83.
231   Zirojević, Crkve i manastiri, 45.
232     Govoreći o istorijatu manastira prilikom slave manastira 28. avgusta 2005. godine, Slavenko Terzić ističe da se u istoriji ovog manastira mogu razlikovati najmanje četiri istorijska perioda: prvi period bilo bi nedovoljno poznato vreme nastanka manastira i njegov život do pada pod tursku vlast u drugoj polovini 15. veka; drugi, period 16-18. veka, koje se može označiti i kao vreme obnove i uspona manastira; treći period predstavlja vreme 19. veka kada je manastir najmanje tri puta teško stradao, zapusteo i bivao ponovo obnovljen da bi konačno bio razrušen i spaljen 1875. godine na početku Hercegovačkog ustanka; i četvrti period, koji Terzić naziva vremenom njegove čamotinje i potpune zapustelosti, sa povremenim pokušajima njegove obnove krajem 19. i početkom 20. veka, nešto jače između dva svetska rada kada je manastir ponovo dobio starešinu u liku jeromonaha Dionisija (Rabrenovića). Obnova manastira počela je 1999. godine arheološkim istraživanjima ostataka crkve posvećene Uspeniju Presvete Bogorodice.
233    Zirojević, Crkve i manastiri, 94.
234     Isto, 55.
235      Isto, 93-94.
236      U zbirci dokumenata iz manastira Svete Trojici sačuvane su brojne potvrde o tome kako je osmanska vlast u pljevaljskom kraju u periodu od XVI do XVIII veka dozvoljavala obnovu pravoslavnih hramova (ovakve dozvole sačuvane su za Svetu Trojicu, Dovolju, Dobrilovinu, Dubočicu).
237  A. Andrejević, Pljevaljska džamija i njeno mesto u islamskoj umetnosti na našem tlu, Seoski dani Sretena Vukosavljevića V, Prijepolje 1978, 180. (=Andrejević, Pljevaljska džamija)
238   Čelebi, Putopis, 397.
239   Andrejević, Pljevaljska džamija, 188.
240    Isto, 187.
241    A. Andrejević, Islamska monumentalna umetnost XVI veka u Jugoslaviji, Beograd 1984, 99.
242      Detaljnije o vezama Husein-paše Boljanića sa Dubrovnikom, videti: Andrejević, Pljevaljska džamija, 187-188.
243      Vasić, Gradovi, 593.
244     Čelebi, Putopis, 393-394.
245    Tekije su bile specifično muslimanski verski objekti, koji su pripadali nekom od derviških redova. Imale su prostorije za okupljanje i vršenje verskih obreda derviša, kao i stan za šejha reda kome je tekija pripadala, turbe, groblje za istaknutije članove reda, a pojedine tekije imale su i prostor u kome su ugošćavani putnici namernici (musafirhana).
246   Vasić, Gradovi, 595.
247    Isto, 596.
248   Čelebi, Putopis, 394.
249    Vasić, Gradovi, 596.
250   Isto, 599.
251    Vasić, Gradovi, 590.
 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jul 15, 2013 in Uncategorized

 

Oznake: , , , ,

Milić F. Petrović: Pljevlja u Kraljevini Crnoj Gori, I Svjetskom ratu i Jugoslovenskoj državi 1913 – 1941

Pljevavljska delegacija u posjeti kod kralja Nikole I Petrovića na Cetinju, januar 1914. Sjede u prvom redu s lijeva na desno: trgovac Pero Janićijević, sin Hadži Ibrahima Ljuhara, Hadži Ibrahim Ljuhar; sjede u drugom redu s lijeva na desno: proto Savo Vukojičić, trgovac Lazar Šećerović, trgovac Mehmed paša Bajrović, jeromonah Serafim Džarić, predsjednik opštine Cetinje Vuko Vuletić, predsjednik opštine Pljevlja Murat beg Selmanović, nepoznato lice; stoje s lijeva na desno: Timotije Bavčić, Nefi beg Adbegović, školski nadzornik Prokopije Šiljak, nepoznato lice, Miloš Ćorović, Uroš Milinković, Ćamil Drnda, nepoznato lice, Vojo Đenisijević, prof. Mitar Obradović. Serafim Džarić je zabilježio da su bili prisutni i: Josif Bajić, Bećir Trhulj i Rustemagić, koje treba tražiti među nepozatim licima.

PLJEVLJA U KRALJEVINI CRNOJ GORI 1913-1915

Na osnovu Bukureškog mirovnog ugovora od 28. jula (10. avgusta) 1913. i Sporazuma o srpsko-crnogorskoj granici od 30. oktobra (12. novembra) iste godine izvršeno je razgraničenje između dvije srpske kraljevine. Nakon razgraničenja srpske vlasti su 23 decembra 1913. godine povukle iz Pljevalja vojsku i civilnu vlast. Brigadir Mitar Martinović uoči rastanka priredio je svečanu večeru u čast srpskih oficira. U narodu je ostao gorak utisak da je umjesto ujedinjenja, mimo volje naroda, izvršeno razgraničenje i povučena granična međa između jednog te istog naroda. Proto Simo Lisičić je kazivao da je to „ličilo na povlačenje konopca, između dva prsta, pod šakom iste ruke“.

Nakon razgraničenja sa Srbijom, Kraljevina Crna Gora je u novooslobođenim krajevima formirala svoje organe vlasti. Uredbom o sudskim i finansijskim vlastima od 10/23. decembra 1913. novooslobođene krajeve podijelila je na: oblasti, kapetanije, opštine. Formirane su četiri oblasti: pljevaljska, bjelopoljska, beranska i pećka. Pljevaljsku oblast (na čelu je bio kapetan Simo Šiljak, koji je kasnije bio i sudija Vojnog suda crnogorske vojske za Rašku oblast) činile su tri kapetanije: Varoš Pljevlja, ćehotinska kapetanija i pljevaljska kapetanija. Kapetaniju pljevaljsku činile su četiri opštine: Ilinobrdska sa 512 domova, kosanička sa 468, krupička sa 537 i meljačka sa 586 domova. Ostala pljevaljska sela bila su u sastavu kapetanije ćehotinske.

Na čelu oblasti nalazile su se oblasne uprave, čiji su šefovi poslije ministra, predstavljali najvišu admini- strativnu vlast u zemlji. Starješine u kapetanijama bili su plemenski kapetani. Kapetanije su imale sudsku, policijsku  i  finansijsku  kompetenciju.  U  pogledu sudske vlasti stajale su pod kontrolom oblasnih sudova i bile istražna vlast u svim krivicama i izvršavale odluke svih sudova. U policijskom delokrugu kapetani su imali pravo kazne do 30 dana zatvora, i novčano do 200 perpera.U krivično-sudskim poslovima bili su nadležni za krivice protiv imanja do 50 perpera, za lake povrede i uvrede, a u građanskim sporovima za sve imovinske sporove do 200 perpera, izuzev predmete o nasleđu. U finansijsku nadležnost kapetanija spadalo je: razrez i prikupljanje poreza, naplata trošarine i ekzekucija.

U sastav opštine ulazilo je jedno ili više sela. Svako selo biralo je svog kmeta. Tamo gdje je bilo više sela, između kmetova birao se glavni kmet. Uloga kmetova uglavnom je bila da izvršavaju naredbe plemenskog kapetana i dužnosti primiriteljnog sudije. Opštinske uprave bile su uspostavljene samo u varošima. Opštine su pribirale poreze i vršile upravne i sudske funkcije. Status opštine imale su samo varoši, među kojima i Pljevlja.

Za izricanje pravde postojali su kapetanski, inokosni sudovi i oblasni sudovi i Veliki sud na Cetinju, kao trećestepeni i konačni sud u zemlji. U pljevaljskoj oblasti postojao je Oblasni sud, kapetanski sudovi i opštinski primiriteljni sudovi u selima.

U prostranim kasarnama na Dolovima stacionirana je Komanda V divizije crnogorske vojske, često nazivana „Pljevaljska divizija“ ili „Sandžačka divizija“. Komandir je bio Luka Gojnić, a šef štaba komandir Krsto Pavićević. Rad je nastavila i Niža državna gimnazija, osnovne škole, kulturno-prosvjetno društvo „Bratstvo” i druge institucije. Prvi predsjednik opštine Pljevlja poslije oslobođenja od turske uprave bio je trgovac Murat beg Selmanović. Za vrijeme austrougarske okupacije predsjednik je bio veleposjednik i trgovac Mehmed-paša Bajrović. Oblasni upravitelji pljevaljske oblasti bili su: Milan Ramadanović, do novembra 1914. a zatim Dušan Vukotić.

Srpska gimnazija u Pljevljima obnovila je rad sa novim nastavnim kadrom i pod novim imenom: Državna niža gimnazija, odnosno Kraljevska crnogorska državna gimnazija u Pljevljima, kako je zvanično bio njen pun naziv. Upis učenika izvršen je 9, 10. i 11. decembra 1913. Prijemni ispit obavljen je 14. decembra, a redovna predavanja su počela tek 2. januara 1914. Udžbenici su i dalje stizali iz Beograda.

Školovanje muslimanske djece u crnogorskim i srpskim školama poslije oslobođenja (1912) bilo je regulisano Londonskim ugovorom o miru između Crne Gore, Srbije, Bugarske i Grčke sa Turskom od 17/30. Maja 1913. Po ovom sporazumu Turci, odnosno muslimani su imali rok od dvije godine da ostanu podanici Srbije i Crne Gore gdje su živjeli, ili da zadrže tursko državljanstvo i napuste oslobođene teritorije. Držeći se ovih dogovora prosvjetne vlasti su stale na stanovište da dok se ne reguliše stanje da muslimanska djeca ne gube u vremenu, da im se prizna pravo stupanja u državne srednje stručne škole u Srbiji i Crnoj Gori. Muslimani su i nakon oslobođenja dugo vremena svoju djecu radije slali u islamske vjerske škole u Pljevlja, Sarajevo, Skoplje i drugdje nego u državne svjetovne škole u Crnoj Gori i Srbiji. Zbog toga je sve do sredine treće decenije 20. vijeka u Gimnaziji u Pljevljima bilo vrlo malo djece muslimanske vjeroispovijesti. Iz istog razloga i vojna obaveza muslimana do Prvog svjetskog rata nije bila regulisane, niti su regruti islamske vjeroispovijesti odlazili na služenje redovnog vojnog roka.

Početkom januara 1914. godine u Pljevljima je izabrana delegacija uglednih građana, sa zadatkom da ode u posetu kod kralja Nikole na Cetinju. U delegaciji su bili: Vojislav Đenisijević, Pero Janićijević, Mehmed-paša Bajrović, Murat beg Selmanović, Lazar Šećerović, Savo Vukojičić, Mehmed Korjenić, Murat Trhulj, Uroš Milinković, Omer-beg Selmanović, Miloš Ćorović, Timotije Bavčić, Ćamil Drnda, Nefi-beg Adbegović, Mitar Obradović, Hadži Ibrahim Ljuhar, beg Rustemagić, Prokopije Šiljak, Josif Bajić i jermonah Serafim Džarić. Delegacija je upoznala kralja sa prilikama u Pljevljima, a on njima „pričao o starim ratovima Crnogoraca sa Turcima”. Sjutradan uveče pljevaljskom  izaslanstvu  bio  je  priređen  banket  u „Grand“ hotelu na Cetinju. Zdravice su održali knjaz Petar i Vojislav Đenisijević. Na negodovanje jermonaha Serafima Džarića na uspostavljenu granicu između jednog istog naroda u Crnoj Gori i Srbiji serdar Janko Vukotić je odgovorio „Vjeruj oče, brzo će biti, te granice nikako neće biti.” Sjutradan je delegacija bila primljena u Ministarstvu prosvjete i crkvenih poslova i njeni članovi odlikovani Ordenom knjaza Danila.

Uprava Oblasti pljevaljske, nakon oslobođenja Pljevalja 1912, izdala je naredbu kmetovima da čivčije prema lokalnom uzularnom pravu imaju izdavati svojim bivšim agama hak t.j. četvrtinu od jedećih proizvoda, polovinu od sijena, kao i državnu desetinu. Nije bilo vremena za sprovođenje agrarne reforme. Tako će ostati do poslije Prvog svjetskog rata. Ograničavanje državnih šuma takođe nije pokretano do 1919. godine.

Neprirodnim razgraničenjem Pljevlja su, kaže se u jednom izvještaju iz aprila 1914, dosta presječena u razvoju, „oduzet im je dužnik”. Trgovina je splasnula, 90% stanovništva je siromašno, nedostaje žita za ishranu stanovništva, namirnice su skupe, čak i meso, iako je stočarstvo bilo glavno zanimanje stanovništva; stanovi i ogrev u varoši su dosta jeftini, proizvodi se pljevaljsko pivo, pokret za iseljavanje muslimana je prisutan.

Pored sređivanja privrednih prilika radilo se i na prosvjetnom i kulturnom unapređenju ovog mjesta: 13 učenika muslimanske vjeroispovijesti pohađalo je gimnaziju, radilo se na održavanju večernjeg, analfabetskog kursa za starija lica; rad je obnovilo Srpsko pjevačko društvo Bratstvo; čitaonica takođe je obnovila rad, sa 110 članova obje vjeroispovjesti; u planu je bilo uređenje čaršije i ulica, vodovoda, nasipa, poboljšanje gradskog osvjetljenja; radila je Milet (narodna) bašta sa tri ciganske sviračke družine; društvene zabave organizovala je gimnazija i vojna komanda.

PLJEVLJA U PRVOM SVJETSKOM RATU

1914-1918.

Neprijateljstva Austro-Ugarske prema Crnoj Gori najavljena su znatno prije početka Velikog evropskog rata. Austrougarska vojska u jačini jednog bataljona 21. februara 1914. g. izvršila je napad na crnogorsku karaulu na visu Sjenokos iznad Metaljke kod Pljevalja. Osula je paljbu po karauli i mjesnim, civilnim zgradama. Crnogorska strana, jačine 4 vojnika, odgovorila je na neprijateljsku vatru. Jedan crnogorski vojnik i jedan mještanin su ubijeni a tri ostala vojnika su ranjena a karaula zapaljena. Na poziv Sima Šiljka, kapetana pljevaljske oblasti, austrijski predstojnik iz Čajniča nije htio da dođe da se na licu mjesta utvrdi granični prestup i izvidi učinjeni zločin. O upadu na Sjenokos raspravljano je u Narodnoj skupštini Crne Gore. U usvojenoj deklaraciji zapisano je: „Narodna skupština teško osjeća nepravdu i nasilje što je Crnoj Gori učinjeno mučnom otmicom Sjenokosa”, koji je ostao u austrougarskom posjedu sve do Velikog rata.

Za atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu znalo se na Cetinju istog dana. Vijest je izazvala dubok utisak. Sokolske vježbe su prekinute i otkazane sve javne priredbe u gradu. Štampa je pisala: „Radost i strepnja od ovog događaja nastupila je kod odgovornih faktora, a u narodu samo radost.” Petar Plamenac, ministar inostranih djela Crne Gore, izrazio je saučešće austrougarskom poslaniku na Cetinju. Vijest o atentatu zatekla je kralja Nikolu na putu iz Salcburga prema Trstu. Kralj se bojao da će Austro-Ugarska napasti Srbiju a da će Crna Gora biti uvučena u rat. Po povratku u zemlju 30. juna naredio je petnaestodnevnu žalost. U crkvi je održan pomen. Crnogorska vlada se uzdržala od bilo kakvih komentara, a Glas Crnogorca donio je samo saopštenje da je prestolonaslednik Franc Ferdinand poginuo u Sarajevu. Međutim, vijest o progonu Srba u Bosni i Hercegovini, antisrpski napisi i huškanje na rat sa Srbijom u austrougarskoj štampi izazvali su revolt u Crnoj Gori. Pred austrougarskim poslanstvom bile su zakazane demonstracije za 4-5. juli 1914. ali ih je vlada zabranila. Pristalice ujedinjenja demonstracije su ponovile 6. jula. Kralj Nikola ih je sa vladom lično smirivao i bio odlučno protiv javnog manifestovanja nezadovoljstva protiv Austro-Ugarske, što je u Beču naišlo na dobar prijem. Austrijska strana je uložila protest i zbog isticanja crnogorske zastave na Metaljci za rođendan prestolonaslednika knjaza Danila. Na sve načine je nastojala da Crnu Goru odvoji od Srbije. Kralju Nikoli je obećavano očuvanje dinastije i prijestola, finansijska pomoć i teritorijalno proširenje ako u budućem sukobu Crna Gora ostane neutralna.

Srpska vlada na čelu sa Nikolom Pašićem preko crnogorskog poslanika u Beogradu Lazara Mijuškovića, zatražila je mišljenje crnogorske vlade. Odgovor sa sjednice crnogorske vlade od 11/24. jula, bio je: ”…Teško je riješiti kakav odgovor da se dadne Austriji. Naše bi mišljenje bilo da se poslušaju savjeti Rusije. U svakom slučaju kažite gospodinu Pašiću, da nam je zlo i dobro zajedno sa Srbijom. Njena sudbina je i naša sudbina… Srbija može računati na bratsku i neograničenu pomoć Crne Gore, kako u ovom sudbonosnom času, tako i u svakom drugom…”

U noći između 11/24 i 12/25 jula 1914. naređena je mobilizacija pograničnih crnogorskih bataljona, koji su izvršili zaštitu i zatvaranje granice prema Austro- Ugarskoj. Nakon objavljivanja rata Srbiji od strane Austro-Ugarske, 15/28. jula 1914. kralj Nikola I Petrović je bio prinuđen da istog dana objavi mobilizaciju cjelokupne crnogorske vojske.

Narodna skupština Crne Gore na sjednici od 19. jula/1. avgusta 1914. podržala je stav vlade Crne Gore, osudila agresiju Austro-Ugarske na Srbiju i u Rezoluciji, koja je usvojena aklamacijom zaključila da se „na rat odgovori ratom”. Nakon rezolucije Narodne skupštine Petar Plamenac, ministar spoljnih poslova Crne Gore 23. jula/5. avgusta 1914. predao je austro-ugarskom poslaniku na Cetinju notu o prekidu diplo- matskih odnosa. Sledećeg dana austrougarski poslanik je napustio Cetinje.

Na Crnu Goru upućeno je 72.000 vojnika i 472 artiljerijska oruđa. Crna Gora je u rat ušla vojno i materijalno nespremna. U periodu od nepune dvije godine i po treći put je morala da uđe u rat, ovog puta protiv novog i mnogo jačeg, dobro naoružanog, uvježba- nog i odmornog neprijatelja. Redovna crnogorska vojska 1914. imala je samo pet bataljona sa ukupno 2.757 vojnika, među kojima su bile i dvije čete pitomaca podoficirske škole u Pljevljima. Crna Gora nije imala: generalštab, ratni plan i plan za mobilizaciju i koncentraciju vojske. Do dolaska oficira iz Srbije praktično nije bilo ni Vrhovne komande. Vrhovni komandant bio je kralj Nikola. Načelnik Štaba Vrhovne komande serdar Janko Vukotić, istovremeno je bio i predsjednik vlade, ministar vojni i komandant Hercegovačkog odreda. Kada je na početku rata otišao na front, osim kraljevih ađutanata nije bilo nikoga u komandi na Cetinju. Kralj Nikola nastojao je da izbjegne rat sa Austro-Ugarskom, ali je zbog odluke Narodne skupštine koja se solidarisala sa Srbijom i Rusijom i raspoloženja u narodu morao u njega ući. Čekajući da u rat stupe Rusija i Francuska i da se prestolonaslednik Danilo vrati iz inostranstva, kralj Crne Gore je tek šesti dan po odluci Narodne skupštine objavio rat Austro-Ugarskoj.

Naredbom ministra vojnog od 15/28. juna 1914. crnogorska vojska je svrstana u četiri odreda: Lovćenski, Hercegovački, Starosrbijanski odred i V divizija, koja je bila stacionirana u Pljevljima i zbog toga često nazivna pljevaljska ili sandžačka divizija. Na početku rata sa Austro-Ugarskom V divizija prerasta u Sandžački odred. Ovaj naziv će imati do reorganizacije i pregrupisavanja, krajem avgusta 1914, kada će doći do osnivanja crnogorske Sandžačke vojske u koju će biti uključen i Sandžački odred. Glavne snage i naoružanje grupisano je na Hercegovačkom i Lovćenskom frontu, a najslabije na najugroženijem pravcu na frontu od Pljevalja prema istočnoj Bosni, svega 6.000 vojnika. Procjene crnogorske Vrhovne komande vrlo brzo će se pokazati kao pogrešne.

Prema dispoziciji od 31. jula 1914. Sandžački odred sačinjavale su: pljevaljska brigada, bjelopoljska brigada,   poljski   bataljon   iz   kolašinske   brigade, jezersko-šaranski bataljon iz durmitorske brigade, andrijevički bataljon iz vasojevićke brigade; dvije čete desečarskih pripravnika: jedna četa regrutskog kursa; tri mitraljeska odjeljenja (šest mitraljeza); jedan vod Krupovih brdskih brzometnih (dva topa); jedan vod Krupove brdske baterije (dva topa); jedan brdski Krupov top i jedna brdska baterija.  Šest hiljada boraca raspoređeno je u 10 bataljona i jednu i po bateriju sa 6 topova i 4 mitraljeza. Komanda Sandžačkog odreda bila je povjerena brigadiru Luki Gojniću, do tada komandantu V (pljevaljske) divizije. Zadatak ovog odreda, koji je bio prikupljen na području Boljanića i Bobova, bio je da „zatvori pravce koji od Čajniča i Čelebića vode prema Pljevljima i spriječi razdvajanje crnogorske i srpske vojske, čije je lijevo krilo bilo kod Priboja”. Sandžački odred branio je dio graničnog fronta od Metaljke do rijeke Tare u dužini od 70 kilometara.

Za našu temu najinteresantnije su operacije pljevaljske brigade kojom je do jeseni 1915. komandovao komandir Jovan Žižić. Borci ove brigade svrstani su u pet bataljona: pljevaljsko-poljski, boljanićki, kameno- gorski, premćanski i bobovsko-ograđenički bataljon; bataljoni u čete, a čete u vodove. Pljevaljsko-poljski bataljon imao je pet četa: pljevaljska (varoška), ilino- brdska, boščinovićka, ljućka i kruševačka. Komandant je bio kapetan Đuro Lubarda. Boljanićki bataljon imao je pet četa: boljanićka, gotovuška, glisnička, krćanska i podblaćka. Komandant je bio kapetan Mihailo Anđelić; kamenogorski bataljon imao je pet četa: ljutićka, mataruška, otilovićka, crljenička i jugovska. Do kraja godine 1914. smanjen je broj četa na tri: ljutićka, mataruška i otilovićka. Komandant je bio kapetan Andrija Jauković. Premćanski bataljon imao je šest četa: premćanska, krupička, kotlajićka, katabunska, kosanička i podborovska (maočka). Komandant je bio kapetan Mihailo Marković; bobovko-ograđenički bataljon imao je šest četa: bobovska, ograđenička, meljačka, jelovačka, podgorska i NN četa. Komandant je bio komandir Vuk Vlahović. Zanimljivo je istaći da komandant pljevaljske brigade i komandanti svih bataljona sa pljevaljske teritorije nijesu bili iz Pljevalja. Pljevljaci su mogli biti samo komandiri četa. I u ovim postupcima kralja Nikole Petrovića i centralne crnogorske vlasti očituje se neodgovarajući odnos prema novoslobođenim krajevima, posebno pljevaljskom području.

Zbog ratnih potreba, čestim pregrupisavanjem i reorganizacijom vojske, sastav pljevaljske brigade se često mijenjao. U avgustu 1914. kamenogorski bataljon i pljevaljsko-poljski bataljon biće u sastavu izvidničkog odreda. U sastavu pljevaljske brigade ostaće tri njenabataljona: boljanićki, bobovsko-ograđenički i premćanski, i prekotarski bataljoni.

U Sandžačkoj vojsci, 12/25 avgusta 1914, formiran je Izvidnički odred. Bila je to „elitna“ jedinica za izviđanje neprijateljske teritorije. Glavninu sastava ove jedinice sačinjavali su bataljoni iz pljevaljske brigade: pljevaljsko-poljski, kamenogorski i u jednom periodu mješoviti bataljon, koji su sačinjavali dvije čete prošćensko-baričkog bataljona iz bjelopoljske brigade i jedna četa regrutske klase, ili regrutske klase i mitraljesko odjeljenje. Poslije prve okupacije i oslobođenja Pljevlja 12/25. avgusta 1914. Izvidnički odred je bio u sastavu I divizije crnogorske sandžačke vojske čiji je komandant bio brigadir Mašan Božović.

Pljevaljska brigada učestovala je u borbama koje je vodio sandžački odred, kasnije crnogorska sandžačka vojska: u sektoru na desnoj obali Drine, na području opštine Pljevlja, potom ponovo oko Drine, na Romaniji, Glasincu, u toku 1915. pozicionirana je opet na desnoj obali Drine. U septembru iste godine je u sastavu II sandžačke divizije. U oktobru je u sastavu Drinske odbrane gdje sa bobovsko-ograđeničkim, premćanskim i uskočkim bataljonom drži sektor Goražde, potom ulazi u sastav Tarskog odsjeka pod nazivom Durmitorska brigada pod komandom Vula Kneževića. U toku povlačenja od Rudog do Pljevalja, novembar-decembar 1915. na lijevu obalu Ćotine i prema Lever Tari, pljevaljska brigada ima važnu ulogu u zaštiti. U tom periodu vodiće borbe na Kovaču 16/29. novembra i pružiti snažan otpor na Pliješi kod Pljevalja. U toku povlačenja prelazi rijeku Taru kod Levera, posjeda predviđene položaje koje uspijeva da zadrži sve do kapitulacije crnogorske vojske.

Prve oružane čarke počele su prije prekida diplomatskih odnosa Crne Gore i Austro-Ugarske. Prvog avgusta 1914. jedno odjeljenje šuckora iz Bosne upalo je na crnogorsku teritoriju i otvorilo vatru na crnogorsku opštinsku kancelariju. Ratne operacije su počele 6. avgusta 1914. kada je komandant sandžačkog odreda Luka Gojnić izdao naređenje kapetanu Krstu Popoviću, komandantu boljanićkog odreda da izvrši izviđanje u području sela Đatović, Golo Brdo, Čajniče i Crni Vrh i da prema mogućnostima zauzme Sjenokos i Metaljku. Sličnu naredbu Gojnić je izdao i LJubi- šanskom odredu sa zadatkom da zauzme Čelebiće. Sledećeg dana (7. avgusta) kapetan Krsto Popović je izvijestio brigadira Luku Gojnića da je toga dana u toku jutra Boljanićki odred zauzeo, odnosno povratio februara mjeseca otrgnuti Sjenokos i Metaljku. Drugog dana (8. avgusta) odred je zauzeo i Čajniče. U međuvremenu LJubišanski  odred  zauzeo  je  i  Čelebiće  i  očistio prostor do rijeke Tare. Pljevaljsko-poljski bataljon i regrutska četa zauzeli su planinu Pećinu. Austrougarska posada sa Metaljke dijelom je zarobljena a dijelom se spasila povlačenjem u dubinu teritorije. Istovremeno su i trupe srpske Užičke vojske prešle granicu i utvrdile se na liniji: Varda-Vranovina- Suha Gora-Matorje. Sadejstvom Sandžačkog odreda i Užičke vojske poboljšane su pozicije i znatno skraćen front.

Sandžački odred je prema dispoziciji od 13. avgusta držao odbranu od Goleša do rijeke Tare. Radi efikasnije odbrane bio je raspoređen u tri kolone (odsjeka): desna kolona (Boljanićki odred) držala je položaj od Goleša do Ivsara; srednja kolona pod komandom komandanta Periše Vlahovića posjeda i drži položaje od Ivsara do rijeke Ćotine, i lijeva kolona pod komandom komandira Jovana Žižića štitila je položaje od rijeke Ćotine do rijeke Tare. Komandant opšte rezerve bio je komandir Uroš Đukić. Iz Srbije je boljanićki odred dobio jednu brdsku bateriju sa kapetanom Milanom Gordićem koja je postavljena na Čivčijem brdu.

Nakon prvih borbi, povlačenja isturenih austro- ugarskih jedinica i zatišja, krenuo je snažni napad austrougarske vojske na Sandžački odred crnogorske vojske. Poslije ofanzive na donjoj Drini (12. avgust) ofanziva je pokrenuta i na gornjem toku ove rijeke. Napad austrougarske vojske otpočeo je 14, 15. i 16. avgusta. XVI austrougarski korpus sa fronta Čajniče-Goražde preduzeo je gonjenje srpske i crnogorske vojske. Glavni pravac udara bio je ka Rudom, a sporedan prema Čajniču. Ofanziva je počela na cijelom frontu od Lima do Foče. Crnogorska vojska pružala je samo djelimičan otpor i na odstojanju. Snažan otpor je pružio Jezersko-šaranski bataljon na Okolištu dok nije bio opkoljen i uz velike gubitke od 25% mrtvih i ranjenih (i sam komandant Vuk Bojović je poginuo) morao se povući. Snažan udar je bio i na položajima koji su držale dvije čete regruta- pitomaca podoficirske škole u Pljevljima, koje su se takođe morale povući. Boljanićki bataljon je bio napa- dnut kod žandarmerijske stanice Ifsar, i uz znatne gubitke u toku noći morao se povući. Neprijatelj je tada zauzeo Čajniče. Kao pojačanje isto veče na Kovač su stigla dva bataljona Vasojevićke brigade – Kraljski i Andrijevički sa komandantom Urošem Đukićem, koji su ušli u sastav Pljevaljske brigade. Sa Boljanića je iz rezerve stigla Bjelopoljska brigada pod komandom Periše Vlahovića, ali se i ona uz gubitke morala povući ka Boljanićima i Pljevljima. Povlačenje Sandžačkog odreda i njegove Pljevaljske brigade prema Pljevljima počela je 16. avgusta kada je prekinuta veza sa srpskom vojskom. Poslije pokušaja pružanja odbrane na potezu Pijevčeva Glava-Vis, a zatim Mijajlovica-Jabuka Sandžački  odred  se  povukao  prema  Prijepolju,  Gradini  i Bijelom Polju. Austrougarske trupe su dobile naređenja za skretanje u lijevo preko Podblaća ka Rudom i Limu da gone Limski odred Užičke vojske sa ciljem da opkole glavninu srpske vojske. Sandžački odred crnogorske vojske gonila je samo VIII austrougarska brdska brigada. U nebranjena Pljevlja austrougarske trupe su ušle 6/19. avgusta 1914. Dvadesetog avgusta zauzele su Jabuku, a 21. avgusta Prijepolje i Novu Varoš ne goneći dalje crnogorsku vojsku i ne prodirući u dubinu crnogorske teritorije, jer im je bio cilj, ne ulazeći u Prijepolje, da zaobiđu srpsku užičku vojsku i prodru do Sjenice.

Padom Pljevalja dolazi do velike krize na ovom dijelu crnogorsko-srpskog fronta. Veza između srpske i crnogorske vojske je prekinuta. Odbranu prijepoljskog sektora morala je da preuzme komanda srpske Ibarske divizije sa samo 1.000 dobrovoljaca i sa dva topa i jednim bataljonom trećepozivaca. Katastrofa je izbjegnuta zahvaljujući pobjedi srpske vojske na Ceru i Jadru. Austrougarske trupe od Brodareva i Nove Varoši same su se povukle preko Drine.

U avgustovskim operacijama Sandžačkog odreda, u čijem sastavu je bila i pljevaljska brigada na Drini, na području Pljevalja i drugdje došla je do izražaja tehnička slabost vojske, njena slaba organizacija kao i slabost u radu crnogorske Vrhovne komande. Trupe su bile dezorganizovane, spas je tražen u odstupanju bez pregrupisavanja i pružanja značajnijeg otpora malobrojnim neprijateljskim snagama. Po snazi i kvalitetu Sandžački odred mogao je imati samo defanzivnu ulogu. Čim je ušao u borbu sa jačim neprijateljskim snagama bio je razbijen i nikako se nije mogao pribrati da zauzme odbrambeni položaj i da zaustavi neprijatelja, čak i kada je poslije pada Pljevalja imao pred sobom samo dijelove VIII austrougarske brigade. Austrougarske trupe nijesu forsirale prodor u dubinu teritorije Crne Gore, jer im to nije bio cilj. Slaba crnogorska vojska se mogla lako pobijediti i prisiliti na separatni mir.

Kod crnogorske vojske slabo je korišćena izvidnica i obavještajna služba, pa je postojala perma- nentna opasnost od neprijateljskog iznenađenja. Podaci o neprijatelju saznavani su kada se sa njima dolazilo u kontakt. Crnogorska vojska bila je slabo organizovana i u odstupanju. Nijesu se kopali rovovi, pa se odstupanje nerijetko pretvaralo u rasulo. I očuvane jedinice nijesu mogle da prihvate nove borbene zadatke. Crnogorski oficiri i dalje su primjenjivali frontovski vid borbe i kordonski raspored trupa, bez udara sa bokova i iznenađenja u napadu. Za šest crnogorskih brigada iz Raške oblasti, formirane 1913. kapetan LJubomir Poleksić zapisao je: „… To je skupljeni narod bez i najosnovnije obuke i ratne spreme, te i pored sve njihove ljubavi za slobodu u svojoj zemlji, nijesu mogli dati  ono  što  su  sami  željeli  da  dadnu”.    Takav sandžački odred nije se mogao nositi sa brojnim, izvježbanim i dobro naoružanim austrougarskim trupama. Ne treba izgubiti iz vida da je za front koji je držao sandžački odred i gdje je bio glavni austrougarski udar Crna Gora odvojila samo 6.000 vojnika. Bogumil Hrabak u svojim istraživanjima ukazuje na jednu činjenicu koja se u nauci i uopšte dugo nije spominjala, a koja je imala uticaja na uspeh VIII brdske austrougarske brigade. U pitanju je pomoć koju je muslimansko stanovništvo u srpskom i crnogorskom dijelu Raške oblasti pružalo okupatorskim austrougarskim trupama. Izviđačke austrougarske jedinice pojačavali su mještani muslimani. Bile su, ističe Hrabak, „komitske patrole“ koje se pominju uz konjička izvidnička odeljenja austrougarska. Nakon povlačenja austrougarske vojske sa njom su odstupali i muslimani koji su bili u njenoj službi.

Gubici crnogorske vojske u avgustovskim borbama nijesu tačno utvrđeni, osim što su davani procenti izbačenih vojnika iz stroja. Slično je bilo i kod austrougarske vojske. Prema procjeni Srba u austro- ugarskoj vojsci crnogorski gubici kretali su se oko 3.000 mrtvih i ranjenih boraca i oko 500 zarobljenih.

Kada je ofanziva austrougarske vojske prestala u srpskom dijelu Raške oblasti, lijevi dio Sandžačkog odreda se 22, 23 i 24 avgusta 1914. organizovao za odbranu svojih položaja na pravcu Pljevlja-Kovren-Bijelo Polje. Za to vrijeme LJubišanski odred povukao se do Stožera ne braneći put od Pljevalja do Đurđević Tare.

U međuvremenu vojvoda Radomir Putnik, načelnik Štaba srpske Vrhovne komande, uviđajući stanje na frontu, u toku ratnih operacija 6/19. avgusta 1914. izradio je Zajednički plan dejstava srpske i crnogorske vojske u ratu protiv Austro-Ugarske, u kome je predvidio da dvije trećine crnogorske vojske treba da se grupišu oko Pljevalja i šire, za sadejstvo sa srpskom vojskom. Preostale snage Crna Gora mogla je da upotrijebi za odbranu svoje teritorije. Radi postizanja jedinstva u izvođenju zajedničkih dejstava u Crnu Goru je iz Srbije upućena vojna misija od 5 članova na čelu sa generalom Božom Jankovićem i pukovnikom Petrom Pešićem, koja je na Cetinje stigla 21. avgusta. Iako nerado kralj Nikola je prihvatio ovaj plan. Ubrzo je obrazovan i Štab crnogorske Vrhovne komande na čelu sa generalom Božom Jankovićem. U štab su ušla i ostala tri člana srpske vrhovne misije i dva crnogorska kapetana.

Naredbom crnogorske Vrhovne komande od 12/25. avgusta 1914. umjesto Sandžačkog odreda formirana je nova, veća i opremljenija vojna formacija pod nazivom crnogorska sandžačka vojska, najčešće nazivana sandžačka vojska, pod komandom serdara Janka Vukotića. Ova vojska podijeljena je u dvije divizije: Prva sandžačka divizija u čiji sastav su ušle: Vasojevićka, Bjelopoljska i Đakovička brigada pod komandom brigadira Luke Gojnića; Druga sandžačka divizija u čiji sastav su ušle: Lovćenska, Spuška i Pljevaljska brigada, bila je pod komandom brigadira Mašana Božovića. Komandant Pljevaljske brigade i dalje je bio Jovan Žižić. Sandžačka  vojska  imala  je  po  jednim  izvorima 9.000 vojnika i 16 mitraljeza,  a prema drugim 13.500 vojnika sa 28 topova i 6 mitraljeza.

Kako je broj vojnika sandžačke vojske za operaciju na pljevaljskom području, u istočnoj Bosni i prema Sarajevu još uvijek bio manji od predviđenog broja u Zajedničkom planu dejstava, na zahtjev srpske Vrhovne komande je 17/30. avgusta iz sastava hercegovačkog odreda obrazovan drinski odred pod komandom divizijara Mitra Martinovića, jačine 6.000 ljudi za sadejstvo sa srpskom vojskom. Tako je sandžačka vojska jačine 20.976 vojnika stavljena u funkciju zajedničkih operacija.

Poslije pobjede srpske vojske na Ceru, njena Užička vojska je dobila naređenje da krene u ofanzivu prema Višegradu. Istovremeno je serdar Janko Vukotić izdao zapovijest za nastupanje Sandžačke vojske u dvije kolone: Pljevlja-Metaljka-Goražde ka Drini i lijevim pravcem Kraljeva Gora-Čelebići-Foča. Pri nastupanju prema Pljevljima serdar Vukotić je sa svojim jedinicama okli- jevao idući zaobilaznim putem od Bijelog Polja do Levera pa tek putem ka Pljevljima. U evakuisana Pljevlja ušao je 17/30. avgusta 1914. Od crnogorske Vrhovne komande zahtijevao je dva dana da odmori vojsku za dalja nastupanja. Do tada je u borbu stupila Prva sandžačka divizija pod komandom brigadira Luke Gojnića. U međuvremenu je Užička vojska potisla austrougarske trupe preko Drine, što je olakšalo nastupanje sandžačke vojske i povratak okupiranih teritorija.

Neprijatelj se povlačio uz manji otpor, ostavljajući za sobom pustoš i leševe. U Pljevlja je tada iz Srbije stigao jedan vod brzometnih Škodinih poljskih topova sa kapetanom Brankom Vukosavljevićem. Početkom septembra zauzeti su Foča, Goražde i Rogatica. Sa hercegovačkog fronta crnogorskoj sandžačkoj vojsci u pomoć je stigao novoformirani Drinski odred na čelu sa brigadirom Mitrom Martinovićem. Crnogorska sandžačka vojska tada je brojala 18.000 vojnika svrstanih u 10 brigada, brigade u 34 bataljona, gdje je bilo i pet bataljona Pljevaljske brigade; 30 topova (od kojih dva brdska sporometna 80 mm, 4 brdska brzometna 75 mm, četiri poljska brzometna krupova topa, četiri brdska i osam poljskih debanžovih, četiri škodina topa i četiri haubice 150 mm). Kasnije je bilo 32 topa (16 brdskih i 16 poljskih).

U drugom dijelu septembra 1914. Sandžačka i Užička vojska šalju izvidničke odrede preko Romanije i dolinom Prače do Pala gdje se u toku izviđanja sastaju. Bataljoni sa teritorije Pljevalja septembra mjeseca nalazili su se na planini Vralji, potom su prešli u selo Dobraču, Markovo brdo i 2. oktobra izašli na Romaniji. U toku septembra i oktobra sandžačka vojska je vodila borbe na Romaniji. Devetnaestog oktobra austro- ugarska vojska napala je prednje djelove Pljevaljske brigade i potisla ih sa Romanije. Potom je usledio udar austrougarske artiljerije sa ciljem da se razbije sandžačka i  užička vojska na potezu: Markovo Brdo- Siljeva Glava-Vitino. Zabilježeno je da su se bataljoni pljevaljske brigade dobro držali na Markovom Brdu, gdje su na uskom frontu uspjeli da odbiju neprijatelja.

Povlačenje užičke vojske uslovilo je povlačenje i sandžačke vojske na Glasinac gdje su 6.7. i 8. oktobra vođene žestoke borbe. NJeno lijevo krilo razbijeno je 21. oktobra 1914, što je uslovilo povlačenje cjelokupne formacije na desnu obalu rijeke Drine.

Gubici crnogorske Sandžačke vojske u borbama na Sokolskoj planini, Jagodnji, Boranju i Gučevu i u toku povlačenja sa Romanije do desne obale Drine od 15. septembra do 25. oktobra iznosili su 1.671 poginuli, ranjeni i nestali vojnik. Iako se nije mogla održati na lijevoj obali Drine crnogorska Sandžačka vojska je ispunila svoju ulogu, da zadrži što više neprijateljskih snaga i time olakša jedinicama srpske vojske da se pregrupišu, snabdiju oružjem, municijom i drugom ratnom opremom i prolongiraju ponovni udar neprijatelja.

Početkom decembra 1914. uslijedila je nova neprijateljska ofanziva na desnoj obali Lima. Raspored II divizije sandžačke vojske bio je sledeći: Bjelopoljska brigada prema Medveđi, na lijevoj obali Lima do Trbosilja; gornjovasojevićka brigada do Ustiprače; pljevaljska brigada od Ustiprače do Goražda i lovćenska brigada od Goražda dalje.

Limska divizija je sa Ostroškom i Dečanskom brigadom 24. marta 1915. preuzela pokret preko Priboja, Prijepolja i Pljevalja i razmjestila se u Poblaću, istočno od Metaljke. Na ovim položajima front se praktično stabilizovao za duži period, do novih austrougarskih i njemačkih zajedničkih operacija oktobra 1915. Za izgradnju puta Pljevlja-Bijelo Polje (započet prije rata) angažovano je nekoliko bataljona vojske. Iz sastava II sandžačke divizije uzet je peštersko-bistrički, premćanski, bobovsko- ograđenički, boljanićki i bjelopoljski, a iz I sandžačke divizije izdvojeni su brzavski i kamenogorski bataljon.

Zajednička njemačko-austrougarska operacija protiv Srbije i Crne Gore počela je 15. septembra 1915. Angažovano je 47 bataljona (51.714 pješaka i 148 topova raznog kalibra). Crnogorska vojska na svim frontovima imala je 48.244 vojnika (86 bataljona), 134 topa i 73 mitraljeza. Crnogorska sandžačka vojska brojala je 26.388 vojnika, 54 topa i 39 mitraljeza. Ovu formaciju koja je držala front na Drini od Višegrada do Šćepan Polja sačinjavali su: I sandžačka divizija pod komandom brigadira Mila Matanovića; II sandžačka divizija pod komandom komandira Pavla Vujisića formirana od četiri bataljona pljevaljske brigade i po tri bataljona iz vasojevićke i lovćenske brigade, Pivski sektor i kolašinska brigada sa osam i po bataljona. Srpska i crnogorska vojska sadejstvovale su prema Zajedničkom planu opercija iz avgusta 1914. Crnogorska vojska imala je defanzivnu ulogu.

Zbog upada Bugara crnogorska Vrhovna komanda je na traženje srpske Vrhovne komande formirala Kosovski odred od 3.000 vojnika pod komandom brigadira Luke Gojnića. U odred su ušle: sandžačka brigada (pljevaljsko- poljski, boljanićki, kamenogorski, bjelopoljski i brzavski bataljon i dva mitraljeska odjeljenja) i vasojevićka bri- gada. Međutim, umjesto ka Kosovskoj Mitrovici, kosovski odred krenuo je ka Drini gdje je dobio zadatak da u toku povlačenja srpske vojske štiti pravac Višegrad-Užice i zajednički pravac Višegrad-Priboj-Nova Varoš- Sjenica. Austrougarske trupe su 22. oktobra prešle na desnu  obalu Drine. Sandžačka brigada je 25. oktobra stigla na desnu obalu Lima gdje je zamijenila donjovasojevićku brigadu. Borbu je vodila oko Bujaka i Goleša. Ostali dio kosovskog odreda zauzeo je Macut, Metaljku, Gornje Vardište i kose iznad Dobruna. Borbe su potom vođene oko Dobruna i Pranja. Sandžačka vojska porušila je tada prugu Višegrad-Međeđa. Pravci Višegrad-Užice i Višegrad-Priboj postaju izuzetno važni za srpsku vojsku u odstupanju, te se insistira da se oni po svaku cijenu drže i spriječi prodor neprijatelja prema Novom Pazaru.

Pljevaljska brigada je vodila borbe oko Goražda i Foče. Za izvjesno vrijeme odbijeni su neprijateljski napadi. Glavne snage Sandžačke vojske skoncentrisane su na potezu od Priboja do Sjenice i Novog Pazara, gdje je bilo 8.000 vojnika, 18 topova i 10 mitraljeza. Ostale snage su štitile pravac: Drina-Pljevlja-Bijelo Polje. Srpska Vrhovna komanda 22. oktobra ponovo ukazuje na značaj odbrane odstupnice srpskoj vojsci i izdaje naredbu serdaru Janku Vukotiću da je zbog situacije na frontu „pravac Priboj-Nova Varoš-Novi Pazar dobio najveću važnost te prema tome ako sandžačka vojska osigura ovaj pravac i ne dozvoli neprijatelju dejstvo njime u pozadinu  srpske  vojske,  onda  se  odužila  srpstvu, inačesrpska vojska u povlačenju biće dovedena u kritičnu situaciju.”  Naredba je izvršena, prodor neprijatelja je osujećen. Zbog situacije u srpskoj vojsci u povlačenju i namjera austrougarskih trupa da joj zatvore pravac odstupanja, od 2-7. novembra, pregrupisana je Sandžačka vojska. Za odbranu Drine ostavljeno je: 8 bataljona sa 20 topova i 13 mitraljeza, dok je na položajima od Višegrada do Zlatibora-Kokinog Broda-Javora do Jankova vrha angažovano 25 bataljona, 35 topova i 26 mitraljeza i Donjovasojevićka brigada koja je i dalje bila u sastavu srpske vojske. Tada je sandžačka vojska prebacila lijevi dio svojih jedinica na front koji je do 22. oktobra držala srpska vojska. Sada je ona branila front od Višegrada do Čačka-Javora i Novog Pazara, dvaput veći nego ranije. Od 8. do 16. novembra spriječila je prodi- ranje austrougarske vojske u Rašku oblast i tako onemogućila njihove planove da izvrše okruženje i spriječe povlačenja prema Kosovu Polju. Snažan otpor i žestoke borbe vođene su od 11/24 oktobra do 20. oktobra/2. novembra 1915. na položajima: Bujak-Vihra-Paštan Brdo-Vranovina-Varda-Suha Gora-Dobrun-Vardište- Drinsko-Bujak-Metaljka-Crni Vrh-Bijela Brda. Da nije bilo ove zaštitnice srpske trupe našle bi se u teškoj situaciji pri odstupanju ispred zahuktalog neprijatelja. Istraživači ovog perioda smatraju da „operacije crnogorske sandžačke vojske od 22. oktobra, a naročito od 7 do 16 novembra spadaju u najznačajnije borbe koje je ona vodila u Prvom svjetskom ratu. Sandžačka vojska je u potpunosti izvršila svoj zadatak… Ovim borbama je završena prva etapa operacija Sandžačke vojske.”

Pljevaljska brigada borila se pored Drine. Prema navodima LJubomira Poleksića Pljevaljsku brigadu sačinjavali su tada: premćanski, bobovski i uskočki bataljon sa 4 poljska debanžova topa, 2 krupova topa i 2 mitraljeza. Ova brigada je bila primorana da odstupa preko Paljike ka Kovaču i Pljevljima. Nakon borbi u novembru na liniji: Suha gora-Vardište, kod Višegrada je prešlo 15.000 austro-ugarskih vojnika od kojih je 6.000 upućeno za Užice a 6.000 krenulo za Priboj i Prijepolje. Napad sandžačkih brigada ih je iznenadio, te su imali 800 mrtvih i ranjenih i 300 zarobljenih vojnika. Petog novembra serdar Janko Vukotić je krenuo za Pljevlja, kolašinska brigada na Jabuku, lovćenska prema Sjenici, a ostali dio vojske pravcem Ivanjica-Ušće. Komandant Sandžačke vojske, serdar Janko Vukotić, vratio se na Javor gdje je od Lovćenske i Kolašinske brigade i drugih jedinica obrazovao Javorski odred i lično rukovodio operacijama na tom pravcu. Sandžačka vojska je istovremeno uspješno branila nastupanje neprijatelja iz doline Drine i Lima ka Pljevljima.

Sandžačka vojska imala je dvostruku ulogu: da štiti odstupnicu srpskoj vojsci i da se i sama povlači ka  unutrašnjosti  zemlje.  U  drugoj  fazi  povlačenja dobila je zadatak da štiti desni bok srpske vojske u povlačenju od neprijateljskog dejstva iz Raške oblasti, Hercegovine i Boke. Kasnije je Sandžačka vojska štitila glavnu snagu srpske vojske pri njenom odstupanju od Peći, preko Crne Gore i Albanije prema Skadru.

Od 17. novembra do kraja decembra sandžačka vojska se povukla sa položaja Javor-Kokin Brod-Višegrad- Drina na položaje: rijeka Tara-Mojkovac-Čakor (širina fronta oko 145 km). Crnogorska Vrhovna komanda je u ovom periodu iz sandžačke vojske povukla 10 bataljona u stratešku rezervu i izdala naređenje komandantu serdaru Janku Vukotiću da se artiljerija, mitraljezi i dio pješadije sandžačke vojske povuče i prebaci preko rijeke Tare, kod Lever Tare i Mojkovca. Ratni materijal iz  Pljevalja evakuisan je u unutrašnjost Crne Gore. Naređeno je da se povuku samo viđenije ličnosti, a ostalo stanovništvo da ostane.

Nakon toga na Drini je ostala najnužnija odbrana. Prva Sandžačka divizija i Kosovski odred postepeno su se grupisali oko Pljevalja i Prijepolja za odbranu pravca Bijelo Polje-Mojkovac. Javorski odred povlačio se ka Sjenici i Novom Pazaru. U povlačenju je bilo teških trenutaka za sandžačku vojsku, serdar Janko Vukotić je čestim pregrupisavanjem jedinica zatvarao pojedine pravce, a iznenadnim napadima u bok neprijatelja usporavao njegovo napredovanje.

Pošto je odstupanje jednog dijela srpske vojske išlo ka Peći pravci Rožaj-Peć-Rožaj-Berane i Sjenica- Rožaj-Peć dobio je osobitu važnost. NJime je osiguran pravac odstupanja srpske vojske: Mitrovica-Peć- Andrejevica-Podgorica-Skadar.

Neprijatelj je 29. novembra zauzeo Metaljku. Sandžačka brigada u kojoj su bili pljevaljsko-poljski i boljanićki bataljon držala je položaje prema Babinama, dok je kamenogorski bataljon napao neprijatelja preko Međurečja. Pljevaljska brigada sa dvije čete premćanskog i dvije čete bobovsko-ograđeničkog bataljona, mitraljeskim odjeljenjem i žandarmima napala je neprijatelja na Kovaču. Ali, već 1. decembra pljevaljska brigada, koja je štitila pravac Kovač-Pljevlja, morala se povući na položaj Pliješ-Kraljeva Gora. Crnogorska Vrhovna komanda naredila je da se Pljevlja bez borbe evakuišu i da se zauzmu položaji za dalju odbranu. Sledećeg dana, 2/15. decembra 1915. Pljevlja su okupirana. Neprijatelj je tokom sledeća dva dana zaposjeo sve položaje s desne strane Ćotine (Mijajlovicu, Obarde, Ivovik, Mataruge), i ubrzo prešao na njenu lijevu obalu napadajući sela Komine, Šumane, Kruševo, Trnovice, Meljak, Vlahoviće i Bitine. Štab sandžačke brigade nalazio se u to vrijeme u selu Maoče. U povlačenju crnogorske jedinice pružale su jak otpor neprijatelju pri čemu su i jedni i drugi imali znatne gubitke. Uslijedile su potom borbe na svim  pravcima  u  pljevaljskom  kraju.  Serdar  Janko Vukotić izdao je tada naređenje da se pljevaljska brigada povuče na lijevu obalu Tare kod Levera, a sandžačka brigada kod Premćana. Bjelopoljska brigada držala je položaj od Stričine do Dobrilovine, a Kolašinska brigada Uloševinu. Radi sprečavanja prelaska 62 austrougarske divizije na lijevu obalu rijeke Tare crnogorska Vrhovna komanda izdala je naredbu koman- dantu Sandžačke vojske „da se naši položaji na Tari imaju braniti najodsudnije i do poslednjeg čovjeka”. Ovo naređenje uslijedilo je zbog toga što se I srpska armija kao zaštita u odstupanju glavnine snaga još uvijek nalazila u rejonu Andrijevice. Borbe su vođene na Ograđenici, Zaglavku, ispod Bitinskog ždrijela, ispod Premćana, te kasnije oko Medenog Guvna, Bojišta, Razvršja, Bijele glave i drugdje.

Najveća, odsudna bitka vođena je kod Mojkovca 24. i 25. decembra 1915, po starom, a 6. i 7. januara 1916. godine po novom kalendaru. Prema austrougarskim izvo- rima crnogorska vojska je odnijela pobjedu. Austrougarska ofanziva zaustavljena je na Tari i Limu. U toku Mojkovačke bitke pljevaljska i sandžačka brigada odbranile su položaje na lijevoj obali rijeke Tare od Šćepan Polja do Dobrilovine. Time je spriječena glavnina 62 neprijateljske divizije da pređe rijeku Taru i prenese borbe u pravcu Žabljaka i Šavnika. Za uspješne borbe kralj Nikola je pismeno pohvalio pljevaljsku, kola- šinsku i bjelopoljsku brigadu.

Krajem 1915. i početkom 1916. crnogorska vojska je bila u teškoj situaciji. Malobrojna, oskudna u oružju, hrani, odjeći i obući i svim drugim potrebama, ona nije mogla da odbrani zemlju. Pred njom su bile tri mogućnosti: 1) da se vojska, vlada i kralj povuku iz zemlje; 2) da vojska, vlada i kralj kapituliraju; i 3) da vojska kapitulira, a kralj i vlada izbjegnu iz zemlje. Kralj se odlučio na ovu treću varijantu. I danas se postavljaju pitanja zašto kralj Nikola nije izveo vojsku? Zašto je dozvolio kapitulaciju? Kada su bili izvjesni rezultati Makenzenove ofanzive prestolonaslednik knjaz Danilo, svakako ne bez znanja kralja Nikole, posredstvom novinara Krufa pokušavao je da dođe u kontakt sa odgovornim ljudima Austro-Ugarske i NJemačke sa željom da sazna namjere Centralnih sila po pitanju Srbije i Crne Gore. Igrajući na kartu „ravnoteže” koju je mogla odigrati Crna Gora, knjaz Danilo je razmatrao mogućnost da Crna Gora sklopi separatni mir sa Centralnim silama pod uslovom da ne dozvoli povlačenje  srpske  vojske  preko  njene  teritorije.  U  znak „zahvalnosti” Crnoj Gori je obećavano teritorijalno proširenje na račun Srbije, južne Dalmacije i sjeverne Albanije. Pregovore o separatnom miru Crne Gore sa Centralnim silama u ime prestolonaslednika Danila vodio je počasni konzul Crne Gore u Milanu Karminati sa austrougarskim izaslanikom Bernsadorfom. Međutim, svakako da austrougarska Vrhovna komanda ne bi pristala na pregovore o separatnom miru sa Crnom Gorom ako u svom posjedu ne bi imala Lovćen, Bar i Skadar.

Prvog/trinaestog januara 1916. austrougarske trupe su ušle na Cetinje. Veći dio Cetinjskog bataljona položio je oružje, dok se njegov manji dio povukao ka Baru. Na Cetinju je ostao mitropolit Mitrofan Ban, predsjednik opštine Vuko Piletić i maršal Dvora Ramadanović. Šesnaestog januara 1916. Crnu Goru su napustili strani diplomati i predsjednik vlade Lazar Mijušković. Situacija je postala krajnje teška, posebno 21. januara kada je zemlju tajno napustio kralj Nikola i u nju se za života više nikada neće vratiti. U zemlji su ostala tri ministra, načelnik crnogorske Vrhovne komande, serdar Janko Vukotić i najmlađi kraljev sin knjaz Mirko. Tri ministra su se tada sastala u Podgorici i odlučili da kao „krnja vlada” uzmu vlast u ruke. Problem će nastati što dio vlade koji je izbjegao iz zemlje i kralj Nikola ovo neće dopustiti.

Istog dana kada je kralj Nikola napustio zemlju načelnik crnogorske Vrhovne komande serdar Janko Vukotić dobio je naređenje da vojsci saopšti „da se raziđe sa položaja… da ide svojim kućama.” Ovaj čin je značio kapitulaciju crnogorske vojske i države. Istovremeno je Janko Vukotić razriješen dužnosti načelnika Štaba Vrhovne komande. Time je crnogorska vojska prestala da postoji i tako neslavno završila svoju savezničku ulogu u Prvom svjetskom ratu. Raspu- štanjem vojske prestala je praktično da funkcioniše i crnogorska država.

O kapitulaciji crnogorske vojske 1916. g. pisano je sa različitih aspekata. Istoričar Novica Rakočević je konstatovao da je „kapitulacija došla kao posledica dinastičkih interesa i političkih kalkulacija kralja Nikole za očuvanje tih interesa, a sa kraljem Nikolom manje više su se solidarisali svi oni koji su se nalazili na najodgovornijim položajima u vojsci i u državnoj upravi… Glavni razlog zašto nije izveo vojsku bio je bojaznost da će vojsku ispustiti iz ruku i da će se ona izgubiti u srpskoj vojsci… Kralj Nikola je smatrao, tvrdi Rakočević, da je za njegove interese najbolje ako Crnogorci ostanu u zemlji, pa kada dođe povoljan trenutak da ih on nađe tu na okupu. Pogrešno ocjenjujući situaciju, on je sebe poistovetio sa državom, pa je smatrao da je dovoljno da se on sam nađe kod saveznika. Bojaznost od ujedinjenja Crne Gore sa Srbijom u korist dinastije Karađorđevića uvijek je progonila kralja.”

Dugogodišnji blizak i prisan saradnik kralja Nikole i neposredni svjedok propasti Crne Gore i odlaska kralja iz zemlje, vojvoda Simo Popović, ostavio je pismeno svjedočanstvo o tim dramatičnim danima, o potezima i  ponašanju crnogorskog kralja. Popović navodi da je nakon pada Lovćena, kralj Nikola poslao austrougarskom caru depešu u kojoj je priznao da je pobijeđen i molio za častan mir. Sa ponuđenim zahtjevom nije se složila austrougarska glavna komanda koja je željela da dokrajči rat sa Srbijom i Crnom Gorom, da zarobi srpsku vojsku, kralja, vladu, narodne poslanike i izbjegli narod a potom neka se car i vlada nagađaju sa kraljem Crne Gore.

Kralj Nikola zaprepašćen što nakon ustupanja Lovćena ne dobija obećani mir sa Austrijom, noću tajno bježi sa Cetinja na Rijeku Crnojevića, potom u Podgoricu, gdje ostavlja ministre i knjaza Mirka, a on se sa predsjednikom vlade Lazarom Mijuškovićem i knjazom Petrom sklanja u Skadar. Tek tada ga progone razmišljanja da nije prerano otišao iz zemlje. Međutim, i dalje se nadao da će ga austrijski car darivati obećanim mirom. Vojvoda Simo Popović pribilježio je rituale kralja Nikole u Skadru, koji govore o tragikomičnoj sudbini ostarelog i dvoličnog vladara Crne Gore. „Kralj je, navodi Popović, ustao i viknuo da mu donesu sablju i izvedu konja: hoće smjesta da se vrće, da okupi Crnogorce i da se bije sa Austrijancima. Božo (Petrović prim. M.P.) i perjanici drže ga i otimaju mu sablju, ne daju mu iz kuće: on klone na kanabe i zavika: „Crn ti obraz Božo što me ne  puštaš.”  U  istom  stilu  Popović  dalje  bilježi: „Pričali su mi oficiri iz pratnje kraljeve, da je to isto vikao u Podgorici. Zagonio se na Carev Laz da ondje dočeka Austrijance i pogine. Oni su ga držali da ne pođe, a knjaz Mirko, gledajući šta se čini, viknuo im je: „Pustite ga slobodno, neće on tamo. Evo skoro šest godina kako on igra takve komedije…” Kada je ovo govorio u Skadru, nastavlja dalje Popović, crnogorska vojska  više  nije  postojala,  raspuštena  je  kući.”

Ritualni kraljevi pokušaji da se tobože bori protiv Austrijanaca, trebalo je da se čuju i da pokuša da suzbiju u narodu rašireno uvjerenje da je sa Austrijom imao tajni ugovor da joj preda Lovćen i zaključi separatni mir. Dok se rješavala sudbina Lovćena narod je bio miran, vjerovao je kralju. Međutim, kada je neprijateljska vojska krenula da okupira cijelu Crnu Goru, kralj je bježao kako od neprijatelja, još više od gnjeva svoga naroda. Zbog toga je tajno pobjegao sa Cetinja, iz Podgorice, pa i iz Skadra. Kod Danilovog grada vojvoda Đuro Petrović ga je sačuvao od razjarene gomile. „Tajni ugovor, ili sporazum sa Austrijom, piše Simo Popović, je zacijelo postojao. Ne može se sada znati kakav, ali po onome što se zna, može se nagađati. Lovćen se imao predati austrijskoj vojsci bez krvi, a predaja se imala prikriti silnom artiljerijskom vatrom sa tvrđava i ratnih brodova, pod čijom je zaštitom ona tobože na jurišu uzela Lovćen.”

Obezbjeđenje hrane, oružja i municije za vojsku i narod

Prije rata i u toku rata Crna Gora je bila stalno suočena sa teškoćama u vezi sa ishranom vojske i naroda. U rat je ušla bez ikakvih zaliha hrane. Trgovcima je bilo zabranjeno i kažnjivo da dok rat traje podižu cijenu roba. Ministarski savjet donio je zaključak da se za uvoz petroleja, benzina, šibica, obuće, šećera, kafe i svih prehrambenih proizvoda plaćaju minimalne carine. Sprovedena je rekvizicija žita i brašna koje se našlo kod trgovaca. Opštine su u ratnim uslovima nabavljale robu široke potrošnje i hranu pa su ih preko magacina i prihvatnih radnji prodavale.

Pomoć u hrani, opremi, oružju i municiji, tražena je od Rusije. Žito i hrana poslati su parobrodima do Medue i San Đovanija, gdje ih je sačekala, potopila i zarobila austrougarska vojska. Dio ove pomoći iz Soluna prevezla je Srbija.

Za nabavku žita i oružja Crnoj Gori 1914. je zajam dala Francuska u iznosu od 500.000 franaka i 20.000 kvintala žita. Sledeće godine, avgusta i septembra 1915. Francuska je odobrila novi kredit od 10.000.000 franaka od koga je kupljeno 500.000 kg brašna, 500.000 kg ovsa, 100.000 kg pirinča, izvjesna količina oružja, municije i uniformi. Do Makenzenove ofanzive od ove pomoći u Crnu Goru dopremljeno je svega 5.020 pušaka i osam topova i nešto mitraljeza. Ostali materijal ostao je u savezničkim lukama u Solunu.

Glavna intendatura sandžačke vojske, na čelu sa glavnim intendantom S. Ilićem bila je stacionirana u Pljevljima; dok su potčinjene joj vojne stanice bile: u Pljevljima, šef-komandir stanice M. Sekulić; u Boljanićima, šef stanice Prokopije Šiljak i vojna stanica na Metaljci. Hrana i druge potrebe dobavljane su preko Prijepolja i Bijelog Polja. Za prevoz su nedostajali konji i konjska kola (19. avgusta 1914. u Pljevljima je bilo samo osam konjskih kola, dok su konji korišćeni za prevoz municije). Kasnije se stanje popravilo.

Prema izvještaju oblasnog upravitelja u Pljevljima u oblasti pljevaljskoj je od mobilizacije 28. jula do 15. decembra   1914.   rekvirirano:   17.661   ovca   odnosno 256.339,835 kg mesa; govedi 2.650 sa 156.333 kg mesa; Ovom broju, ističe se, treba dodati još 140.000 kg najnovije rekvizicije. Čestim rekvizicijama znatno je prorijeđen stočni fond. Stanje vojničke hrane i furaži u magacinima oblasne uprave u Pljevljima na dan 25. februara 1915. bilo je: žita 8.991 kg; brašna 2.938 kg; soli 357 kg; pirinča 188 kg; pasulja 949 kg; slanine 838 kg; krompira 5.314 kg; kupusa nije bilo; hljeba 4.604 kg; sijena 2.000 kg; zobi 2.000 kg. Rekvizicije hrane za vojsku i tegleću stoku bile su stalne. Glavni intendant Gatalo kao hitnu stvar 12. maja 1915. naložio je oblasnoj upravi u Pljevljima da na svojoj teritoriji za potrebe vojske u dvije partije rekvirira 70.000 kg ovčijeg i goveđeg mesa.

Vojni sanitet

Ustrojstvom crnogorske vojske iz 1910. g. predviđeno je bilo da svaka divizija ima sanitetsku četu, da svaka brigada ima sanitetski vod i svaki bataljon sanitetsku desečariju. Međutim, brojno stanje sanitetskog kadra crnogorske stajaće vojske bilo je daleko ispod formacijskih potreba. Na početku rata ukupno je bilo 6 vojnih ljekara, 12 ljekarskih pomoćnika i 2 vojna apotekara. Za ratne potrebe mobilisani su bili svi civilni ljekari, apotekari i veterinari. Međutim, i pored svega nije se mogla značajnije poboljšati sanitetska služba. U sanitet su uključeni i studenti medicine iz Crne Gore, zatim dobrovoljci iz jugoslovenskih zemalja pod Austro-Ugarskom i iz drugih zemalja i misije Crvenog krsta iz savezničkih zemalja. Pred samu objavu rata Sanitetsko odjeljenje je hitno rasporedilo pri odredima crnogorske vojske 25 ljekara, među kojima je i desetak iz ruskih, grčkih i engleskih ljekarskih misija. Svakodnevne borbe na frontu povećavale su broj poginulih i ranjenih. Bilo je teško nabaviti sanitetski materijal i lijekove. Uz sve to pojavile su se i zarazne bolesti u vojsci i narodu, posebno pjegavi tifus.

U odnosu na udaljenost od fronta postojale su tri vrste bolnica u Crnoj Gori. Bolnice u prvom pojasu ratnih dejstava (Foča, Čajniče, Rudo i bolnice u Pljevljima) bile su prihvatne bolnice i kao takve stalno su bile opterećene ranjenicima i bolesnicima. Teži ranjenici i bolesnici upućivani su u bolnice u unutrašnjosti zemlje (Bijelo Polje, Kolašin, Šavnik, Berane i Andrijevica) ili u udaljenije bolnice (Podgorica, Cetinje). Bolnica, odnosno bolnice u Pljevljima za sve vrijeme rata (avgust 1914-decembar 1915) bile su glavne bolnice Sandžačkog odreda, kasnije crnogorske sandžačke vojske. LJekarska misija Crvenog krsta Grčke sa četiri lekara, krajem septembra 1914. došla je i uredila svoju vojnu bolnicu od 40 postelja u Goraždu. Kasnije je bolnica premještena u Pljevlja. U Pljevljima je i ruski Crveni krst formirao bolnicu od 50 kreveta, zamjenjivao sanitetsko osoblje i stalno doturao nove količine sanitetskog materijala. I engleski Crveni krst otvorio je bolnicu sa dva ljekara i 80 kreveta u Pljevljima. NJegujući bolesnike od tifusa umirali su i ljekari i drugo medicinsko osoblje stranih misija. U Pljevljima je od tifusa umro i u manastirskom groblju

sv. Trojice sahranjen, član engleske ljekarske misije Čarls Viljem Torp. Bilo je to vrijeme stradnja i patnji u kome su ljudi u bijelim mantilima bili žrtve sopstvenog plemenitog poziva. Bolnice u Pljevljima bile su pune izbjeglih Srba iz Bosne i Hercegovine.

Situacija na frontovima crnogorske sandžačke vojske i izvještaji iz bolnica dramatično se mijenjaju od oktobra 1915. do sredine januara 1916. godine. Tokom tromjesečnih borbi od Drine do Mojkovca evakuisane su i vojne bolnice. Umjesto njih formirane su improvizovane bolnice, a kada je situacija nametala i one su premještane. Prvo su evakuisane bolnice na Drini, a ranjenici i oboleli upućivani u Pljevlja, Priboj i Prijepolje.

U dokumentima iz tog perioda, pored tri već pomenute bolnice (na Dolovima, sa 206 pacijenata, na Balibegovom Brdu sa 37 bolesnika i ruska misija sa 87), navodi se i četvrta bolnica, označena kao bolnica „R” sa 80 bolesnika. Krajem novembra te godine navodi se i peta bolnica pod nazivom Kasina, sa 49 ranjenih i bolesnih. U svih pet bolnica u Pljevljima liječeno je tada 465 lica. U izvještajima iz ovih i drugih bolnica navodi se da su liječeni i zarobljeni austrougarski vojnici.

Nakon povlačenja Sandžačke vojske iz Pljevalja, 2. decembra 1915. bolnica za Drugu diviziju sandžačke vojske ustanovljena je u Vrelima kod Žabljaka, koja je imala i Odjeljenje za bolesnike oboljele od tifusa. Dramatična situacija se pogoršala još više kada su krajem 1915 godine sve strane sanitetske misije napustile Crnu Goru. Epidemije, glad, nemaština i iznemoglost kosila je nezaštićeni i nezbrinuti narod u Crnoj Gori. Medicinsku pomoć ljekari su često pružali u improvizovanim ambulantama, seoskim kućama ili pod šatorima.. U bolnicama je liječeno oko 10.500 lica.

Strane vojne misije ispitivale su nove tehnike ratne hirurgije i saniteta. Zahvaljujući ovim misijama u Crnoj Gori je upoznata i razvijana ratna hirurgija kao posebna grana medicine. Zbog nedostatka stručnog kadra, anesteziju su davala nestručna lica-apotekari. Komplikacije nakon operacija dovodile su do velikog broja smrtnih slučajeva. Nije mali broj povrijeđenih i umrlih u ratu koji nijesu liječeni.

U ratnim uslovima žene su silom prilika spontano preuzimale odgovornu i tešku ulogu prilikom evakuacije i liječenja ranjenika i bolesnika. Nošene ljubavlju majke, sestre, supruge i poput Kosovke djevojke i majke Jugovića, žene u Crnoj Gori odlazile su u blizinu fronta, sačekivale svoje najbliže i donosile im hranu, odjeću i obuću. Ponekad su bile angažovane da nose municiju, ranjene i oboljele ratnike.

Poslije kapitulacije crnogorske vojske nastupile su skoro tri godine teške austrougarske okupacije. Bilo je to nezapamćeno vrijeme nemaštine, gladi, bolesti i borbe za fizičko održanje ljudskih života. Cjelokupno stanovništvo bilo je izloženo svakodnevnim patnjama, stradanjima i umiranju. Sa odlaskom stranih medicinskih ekipa, decembra 1915. zdravstvene prilike su se još više pogoršale. Vašljivost i šuga su se drastično širile. Zarazne bolesti, posebno tuberkuloza i pjegavi tifus su stalno odnosili žrtve. Nemaština je bila ušla u sve kuće i sve porodice. Bolesničke sobe se nijesu zagrijavale. Gladovanje je slabilo imunološku otpornost organizma. Okupatorska vlast nije htjela da pomogne stanovništvu i da suzbije epidemiju. Čestom rekvizicijom stoke još više je pogoršano opšte stanje. Gladno i iscrpljeno stanovništvo zahvatala je epidemija „španske groznice” (grip) koja je harala Evropom.

„Španjolka” koju su donijeli Španci, pripadnici austrougarske vojske, u Pljevljima i Crnoj Gori je odnijela velike žrtve i ostavila duboke tragove na iscrpljenom narodu. Vrijeme okupacije obilježeno je visokom smrtnošću stanovništva, posebno djece, starih i iznemoglih lica. Nažalost žrtve austrougarske okupacije nikada nijesu popisane. Krajnje je vrijeme da se to učini. Iz rata je izašao veliki broj ranjenih i invalida koje je trebalo vidati i njegovati. Ratne rane su bile velike, kako tjelesne tako i duševne.

Ulazak austrougarske vojske u Pljevlja i život pod okupacijom

U toku Prvog svjetskog rata Pljevlja su doživjela dvije okupacije od strane austrougarske vojske. Prvu, 6/19. avgusta 1914. koja je trajala nedjelju dana i drugu, 19. novembra/2 decembra 1915. koja je trajala do 27. oktobra 1918. godine.

Iguman manastira Sv. Trojica Serafim DŽarić o prvoj okupaciji zabilježio je da je prije ulaska okupatorske vojske u Pljevljima „nastala panika i bežanje… sve je pobeglo osim žena i dece”, sklonili su se i kaluđeri i manastirski momci. Poznati austrofil Mehmed paša Bajrović sazvao je građanstvo, većinom muslimansko, i samo četiri Srbina: iguman Serafim DŽarić, Ilija Samardžić, Mile Hadži Jakšić, i Niko Pejatović. Na sastanku je izabrana nova opštinska uprava sa Mehmed-pašom Bajrovićem kao predsjednikom.

„Kada je sve bilo svršeno, bilježi iguman DŽarić, paša nam reče:… spremimo se da dočekamo konjicu; paša je poručio fijakere i svi smo posedali i izašli sa zapadne strane varoši, odakle dolazi od Bosne austrijska konjica. Ceo muslimanski svet, izašao je pred vojsku, tako: kao da je to bila sultanova vojska, radosti nije bilo kraja. Naišla je konjica… Paša i drugi viđeni muslimani, pozdravili su se sa vođama konjice… Ja sam bio po strani i gledao šta rade… jedan od oficira je rekao drugome da treba popa ubiti… Posle podne opet smo svi izišli pred pešadiju i ništa se naročito nije desilo… Muslimanski su prvaci štitili u svakom pogledu srpski živalj i nisu dali Švabama da ma kakvo nasilje izvrše nad srpskim življem u varoši, a po selima bilo je dosta pogibije nad srpskim življem i pljački od muslimanskog bošibozluka.”27  Kao potvrdu takvog stanja iguman DŽarić navodi da ga je od hapšenja spasio Mehmed-paša Bajrović, a on njega i muslimane nakon povratka crnogorske vojske u Pljevlja. Iguman je sačekao komandanta brigadira Luku Gojnića ispričao mu kako su muslimani štitili Srbe u varoši od austrijske vojske i vlasti i zamolio ga da vojska ne dira muslimane. Tako je i bilo.

O drugoj okupaciji Pljevalja, decembra 1915. iguman Serafim DŽarić zapisao je: „u Pljevljima se obrazova privremena opština. Crnogorci viđenije muslimane interniraše za Crnu Goru. Postade nesnosno stanje… Strah i trepet obuzeo je svakog hrišćanina… Ja sam dobro stojao kod muslimana, a bio sam član privremene opštine. Na temelju toga opština mi odredi tri muslimana, za svaki eventualni slučaj da se nađu kod mene u manastiru… Povukli se polimski sveštenici, njih sedam da beže za Crnu Goru, pa kako je Švaba bila ušla u Podgoricu, oni se vrate iz Bijelog Polja i pravo dođu u manastir sv. Trojicu: mileševski arhimandrit Geodon Marić; prijepoljski prota Jovan Gospić; pop Vaso Marić, pop Vlade Purić; pop Ilija Purić; pop Danilo Šiljak i pop Mihailo Jevđević. Ovaj dolazak sveštenstva u goste teško je bilo i za mene i za manastir. Mogle su Švabe pomisliti da je ovo neki naročiti sastanak…” Izvidnice i patrole austrijske su zalazile u manastir i prije ulaska vojske. „Sutradan ujutro – piše dalje iguman DŽarić- dođe opet jedna patrola te uze mene i ona dva muslimana, staviše nas pred vojsku koja nastupa za Pljevlja. Ovo je najviša nezgoda bila. Crnogorci počeše pucati sa Pliješi; poče i Švaba. Mi idemo pred prvom četom i sa severa uđosmo u Pljevlja. Izašao muslimanski svet u sretanje kao da mu Sultanova vojska dolazi. Nastade puščana i topovska paljba. Mi se taoci izgubismo u varoši, niko o nama više nije vodio računa… Pođem u čaršiju, kuršumi zvižde po krovu od kuća…”  Iguman je na traženje dobio propusnicu sa kojom se mogao kretati samo od manastira do grada i nazad. U manastiru se nije smjelo zvoniti za večernju dok se nije dobilo odobrenje od okupatora. Austrougarska vojska koristila je mana- stirske konake i u njima boravila u više navrata. Bez pitanja i nadoknade trošeno je manastirsko sijeno, slama i drva. „Odmah nakon ulaska u grad pljevaljska komanda-zapisao je iguman DŽarić – svakog trećeg dana pozivala  je  pravoslavne kod turske velike džamije  u čaršiju; ispitivala i pretila. Ja sam doznao da će sve da interniraju… Jednog dana pozvali su sve pravoslavne do 55 godina… Kada smo došli pred džamiju, neka vojna komisija prozivala je svakog po imenu, kao da su nam na krštenju bili… Ja sam naređenje poslušao i otišao u opštinu… Kad sam izišao vidio sam da je sve ujarmljeno, dva i dva, napred su bili ono šest sveštenika od mojih gostiju, a ostali za njima i to bogme većinom sirotinja. Više je bilo bolesnih nego zdravih… Mehmed-paša Bajrović je došao sa austrijskom vojskom iz Sarajeva… Vojske su se stalno mijenjale, jedne odlazile, druge dolazile u manastir… Po našim selima oko Pljevalja nastaje strašan prizor. Nastalo je pljačkanje, ubijanje i interniranje; najviše od strane muslimana; onog razvra- tnog muslimanskog bašibozluka, koji nisu razmišljali kake će ih posledice snaći… Jedino su kod kuća ostajale žene sa decom, kojima je od hrane sve bilo odneseno. Zato je posle 1916. godine nastala velika glad u narodu tako, da se u prošlosti ne pamti… U manastiru je – bilježi dalje iguman DŽarić- bilo zatočeno 2000 duša (može biti da se radi o 200 ljudi, prim. M: P.). Ovo je bio strašan prizor posle rata. Napolje im nisu dali izlaziti. Nužde su vršili oko same crkve, tako da se od balega nije moglo u crkvu ući. Narod izbezumljen; položio je vatre po patosu u ćelijama; zamalo se nisu konaci zapalili… Istina dugo nisu držati, raspušteni su i narod otišao u svoja mesta, većina u ropstvo…“

Okupatorska vojska je iz manastira odnosila sve što se moglo odnijeti; stvari od mesinga, slamu, sijeno, drva, ogradu oko manastira, krompir, žito i sve drugo. O pustošenjima Frant Rosival je zabilježio: „…U toku ratnih vojničkih prelaza taj kraj je podnosio sve moguće ratne brutalnosti. Uništavane su zgrade, bašte, pusto- šena su i inače uboga polja, rekvirirana je i hrana i stoka, pa je nesigurnost i bijeda vladala u svakoj kući… U to vrijeme bila je dovoljna ma kakva prijava nekoga pa da ga snađe sudbina nimalo zavidna…

O stradanju nezaštićenog i nedužnog naroda za vrijeme okupacije svoja izvanredna zapažanja pribi- lježila je i književnica Milka Bajić Poderegin: „… Za vrijeme okupacije Austrijanci su otvarali magacine i počeli prodavati brašno i žito za zlato. Kada su izvukli svo zlato i nakit, robu su prodavali za krune po visokim cijenama… Nakon toga pojavila se španska groznica koja je satrla cijele porodice. Izgladnjen narod, tugujući za zatvorenicima, počeo se buniti i prihvatati oružja. Austrijanci su odgovorili vješa- njem i strijeljanjem. Krstata kasarna je pretvorena u Vojni sud, a velika manastirska zgrada do nje preuređena je u zatvor u koji su Austro-Ugari dovodili zatvorenike optužene za izdaju zbog toga što im je nađeno oružje u kući ili na njivi. Mahom su zatvarani ljudi sa sela nad kojima su smrtnu kaznu Austrijanci izvršavali javno, usled bijelog dana i uz ceremoniju… Pred sudom bi se okupilo mnoštvo naroda, Srba, Turaka i djece… Ako je čovjek bio osuđen na smrt vješanjem, za njim je išao dželat ciganin, a ako je bio osuđen na strijeljanje umjesto dželata pratila ga je četa vojnika sa puškama… Vješaju sa druge strane Bogiševca, pod švapskim grobljem strijeljaju…”

O prvoj okupaciji Pljevalja zanimljive podatke zapisao je u svoj dnevnik i austrougarski vojnik, prisilno mobilisani Srbin iz Bosne, Slavko Kaluđerčić. Pod naslovom  „Pljevlja  19.  avgusta  1914.“  zabilježio  je: „Nigde žive duše u varoši. Cio grad je iskićen crno- žutim zastavama. Na svakom i najmanjem, ćepenku vije se bajrak dvoglavog crnog orla. Varoš vam se čini kao dekorisana velika dvorana, gde su zidovi, pozornica i cio parter prosto načičkani obojenim krpama. U čudu se pitamo kako se za jedan dan stvoriše, nađoše i izvukoše tolike crno-žute zastave? Sutradan već malo slobodniji trgovci otvaraju dućane ne bi li ušićarili od nove vojske. Nešto dalje od varoši ima lepo uređen austrijski vojnički logor… tu su oficiri živeli… potpuno odeljeno od građana, ne mareći što taj svet oko njih tone i propada u orijentalnim meracima, melanholiji i javašluku turskom, večito čučeći, prekrštenih nogu na ćepencima, pušeći, izbacujući guste dimove duvana i srčući neumorno vrelu crnu kavu. Jedan dan odmora samo, pa nam narediše da odmah marširamo za Prijepolje i Novu Varoš.“

O ponašanju pripadnika okupatorske austrougar- ske vlasti, u zavisnosti od etničke pripadnosti, Čeh Frant Rosival je zapisao: „Najopasniji naš neprijatelj bio je žandarmerijski kapetan Rajnhart koji je bio prve godine zapovjednik žandarmerije. Porijeklom je bio Nijemac, negdje iz sjeverne Češke. Znao je dobro srpski pošto je duže vremena služio u Bosni. Išao je za isključivim ciljem – uništiti sve što je srpsko, ali obazrivo, tvrdokorno i sigurno. Nosi na duši sve poli- tičke procese i sve internacije. Opasni neprijatelj Srba, neprijatelj broj dva, bio je kapetan Klopštok, referent pasoškog odjeljenja okružne komande. Bio je takođe Nijemac porijeklom iz Donjeg Kubina u Slovačkoj.  Imao  je  naziv  Turkuša,  zato  što  je  kao novinar prije rata duže vrijeme živio u Carigradu gdje je primio islam. Od Mađara bio je najopasniji vojni referent kapetan Nađ koji nije birao sredstva u borbi protiv porobljenih Srba. Najzad, moram spomenuti i gradskog političkog komesara kod okružne komande renegata, porijeklom iz Moravske, čiji su rođaci bili svježi Česi, doktora Brezovskog… Nikada nijesmo imali prilike da ni od koga čujemo tako grube uvrede našeg naroda i našeg pokreta za pomaganje srpskom okupiranom življu. U poslednjoj godini okupacije bio nam je takođe vrlo opasan protivnik natporučnik Vajner, mađarski Jevrej. Bio je krvni neprijatelj Srba, a opasan još i zbog toga jer je bio vrlo sposoban, spretan i znao je odlično srpski…” Sličnog su ponašanja bili i austrougarski činovnici hrvatske nacionalnosti. Za razliku od njih, Česi, Slovenci i Srbi sa jugosloven- skih područja pod austrougarskom upravom imali su drugačiji odnos prema okupiranom srpskom narodu u Pljevljima. „Tako se- piše Frant Rosival – čitav jedan okupacioni aparat podijelio na dva tabora, javno, dakako neupadljivo: češko-srpski i njemačko-mađarski okupatorski… u prvim danima okupacije posao na pomaganju i spasavanju Srba bio je vrlo težak. Često nam nije ništa drugo preostajalo nego da bespomoćno gledamo smrtne kazne, svakodnevna proganjanja i sl. ako nijesmo željeli još više nesreće napraviti svojom nesmotrenošću ili prenaglašenošću. Ali čak i u takvim slučajevima naši ljudi (Česi, prim. M.P.) su se odlučivali na podvođenje lažnih svjedoka, na falsifikovanje njihovih iskaza, na izdajstva zvanične državne politike, a sve u cilju da se spase život nekog od ovdašnjih ljudi, koji je bio kriv samo zato što je pripadao srpskom narodu…  Česi spremni da pomažu srpskom narodu u početku su bili malobrojni: Frant Rosival, pomoćnik stalnog zapovjednika Bratanića, zatim oficir vojne stanice natporučnik Matis i poštanski činovnik Vaclav Novopacki. Kasnije se češka kolonija uvećala: kapetan žandarmerije Klonfeda, direktor F. Sauček u bolnici, ekonomski oficir bolnice u Pljevljima, Kosinak koji je umro i sahranjen u Pljevljima, okružni vojni sveštenik Adolf Bržečka i natporučnik Slovenac Kovčanik. U spasavanju srpskog življa Česi, austrougarski činovnici, su se oslanjali, odnosno pomagali su im: tadašnji opštinski sekretar Uroš Milinković, iguman Serafim DŽarić, prota Savo Vukojičić i okružni ljekar dr Jakov Zarubica.

Okupatorska vlast u Crnoj Gori uvela je vojnu upravu pod nazivom Vojno generalno guvernerstvo na čelu sa generalnim guvernerom Viktorom Veberom sa sjedištem na Cetinju. Generalno guvernerstvo bilo je potčinjeno austrougarskoj Vrhovnoj komandi. Sve do proljeća 1917. bio je to čisto vojnički režim dok se nije kasnije prilagodio nekim zakonima. Pljevlja su tada uspostavljena kao okrug sa tri sreza: Pljevlja, Boljanići i Bijelo Polje. Pljevaljski srez imao je sedam opština i sedam žandarmerijskih stanica sa četom od 10-20 ljudi. U pljevaljskom srezu bio je stacioniran i veliki ekonomat. Sreski načelnik (zapovjednik) bio je istovre- meno i zapovjednik grada. U njegovoj nadležnosti bila je opštinska policija, javna bezbjednost, zdravstvo i drugo. U pljevaljskom srezu bila je poreska uprava, ekonomat, okružni sud za agrarna pitanja, cenzura i drugo. Reorganizacija uprave završena je jula 1917. kada je Crna Gora podijeljena na 8 okruga, 27 srezova, 215 opština sa 436.000 stanovnika. Opštinsku upravu činili su: predsjednik, potpredsjednik, sekretar, pisar, panduri i pomoćno osoblje. U krajevima koji su oslobođeni 1912, posebno mješovitim, za poglavare postavljani su muslimani. U Pljevljima je poglavar bio Mehmed-paša Bajrović. U selima je zadržana institucija kmetstva i kmetovi kao starješine.

Glavni zadatak generalnog guvernerstva bio je držanje naroda u pokornosti, redovno naplaćivanje poreza, rekvizicija i kada zatreba, besplatno uzimanje radne snage. Sredstva su se ubirala od opštinskih poreza-taksi na uvoz roba, na stoku i kože, klanicu, na monopolske artikle, na radnje, pića, prevozna sredstva, na kafane i kafanske igre, na ugovore i uvjerenja, na kuće, pašu, pijace, mlinove, na kazane za pečenje rakije, na kulturno-prosvjetne potrebe, na vanredne prihode, opštinski prirez, globe, na oficirske stanove i drugo. U selima se ubirao porez na zemlju, stoku i poljopri- vredne proizvode. Neprijavljena i prikrivena imovina je oduzimana. Prihodi od poreza upotrebljavani su za izdržavanje okupatorskih vlasti. Godine 1916. ukupan porez u Crnoj Gori iznosio je 3.000.000 austrijskih kruna, a 1917. čak 5.846.720 kruna.37 Porezi su bili težak teret za osiromašeni i iscrpljeni narod. U varošima i selima uspostavljena je mreža žandarmerijskih sta- nica sa dosta velikim ovlašćenjima.

Sudovi

Vojni sudovi ustanovljeni pri okružnim sreskim područjima sudili su na osnovu vojnog krivičnog zakonika Austro-Ugarske. Najviša sudska instanca bio je generalni guverner za Crnu Goru. Predsjednici sudova bili su: komandant sreza kod sreskog suda i komandant okruga kod Okružnog suda. U početku zapovjednik Okružnog suda u Pljevljima bio je Mađar Fon Kiseli, predstavnik antisrpske grupe. Na sreću, njegove radikalne predloge i izlive mržnje prema srpskom stanovništvu, kako bilježi F. Rosival, u izvjesnoj mjeri amortizovao je sudski zapisničar Milan Radlinski, iskusni pravnik i advokat iz Plzena.

Radikalni zaokret u radu suda u Pljevljima nastupio je kada je Fon Kiselog zamijenio dr prava Andrijan čije je znanje i spretnost otklonilo mnoge akcije žandar- merije još u samom početku krivičnog procesa. Tada su, piše F. Rosival, prestali svi politički procesi i smrtne kazne. Slično je bilo i kod njegovog naslednika Hrvata Jakopića koji je takođe bio relativno korektan. Gradski zapovjednik u Pljevljima na početku je bio Bratinski, koji je bio zamijenjen dvojicom štapskih oficira, a 1917. komandu je preuzeo prof. Frant Rosival, koji se odnosio zaštitnički prema stanovništvu u Pljevljima. Nažalost, do tog vremena mnogo ljudi je nevino obješeno, strijeljano i odvedeno u logore odakle se mnogi nijesu vratili živi.

Škole

Za razliku od drugih krajeva, škole u pljevaljskom kraju za vrijeme Prvog svjetskog rata nijesu radile. Na pljevaljskom području kao pograničnom prostoru od samog početka rata vođene su borbe, zgrade škola su korišćene za vojne potrebe (u Gimnaziji je bila smje- štena vojna bolnica), dio prosvjetnih radnika prihvatio se vojnih obaveza, dio je napustio škole i otišao u rodni kraj, a ostalima nije dozvoljen rad.

Snabdijevanje stanovništva

U uslovima okupacije, posebno za prehranu gradskog stanovništva bilo je velikih problema. Najsiromašniji su sledovanje „dobijali besplatno, ostali su plaćali u zlatu i srebru”, dok su ga imali, srpskim papirnim dinarima, kojima je vrednost bila umanjena za 50 % i austrijskim krunama. Za crnogorski perper se nije moglo ništa kupiti. Za obradu zemlje uvođeni su gospodarski odbori i prisilan rad. Oni koji nisu obrađivali zemlju kažnjavani su gubitkom prinosa, novčano do 2.000 kruna i zatvorom do 6 mjeseci. Trgovina žitom i upotreba žita za ishranu stoke bila je zabranjena. Posebnim uredbama bilo je uređeno mljevenje žita, pečenje hleba, prodaja žita i hljeba, cijene prodaje i obezbijeđenje namirnica. Propisana je bila količina hrane za svaku porodicu, uključujući i najamnike u toj porodici.

Rekvizicija

Rekvizicija je bila uvedena od prvih dana okupacije. Oduzimana je stoka, vuna, poljoprivredni proizvodi, posuđe od bakra i mesinga, zvona sa crkava za vojne potrebe, čime su se vrijeđala najtananija patriotska  i  religiozna  osjećanja  naroda.  Procjenu prinosa i razrezivanje rekvizicije vršile su posebne komisije koje su bile pod kontrolom sreskih komandi i žandarmerijskih stanica. Jednu četvrtinu obradivog zemljišta vlasnici su morali zasijati onim proizvo- dima koje su odredile vojne vlasti, i sve ostalo zasijano prijaviti. Za rekviriranje proizvoda plaćao se otkup u umanjenom iznosu od 50 % od cijene pa i više i po odbitku troškova prevoza. Od količine žita koje je ostajalo domaćinstvu (1.400 grama nedeljno po članu domaćinstva) uzimana je desetina. U Bosnu i Hercegovinu odvođene su krave i koze iz Crne Gore. Sijeno iz Pljevalja otpremano je preko Rudog u Sarajevo. Rekvizicija je u stvari bila pljačka naroda. Vuna je rekvirirana za tri a prodavana za 25 kruna, stoka za 1,20 a tržišna vrijednost je bila tri krune itd. Pored redovnih razrezivane su i vanredne kaznene rekvizicije, zbog navodnih napada komita. Stanovništvo je pružalo otpor na taj način što je krilo stoku, nije prikazivalo i nije predavalo prinose. Za takve ljude okupator je slao kaznene ekspedicije.

Uzroci stalne gladi, u uslovima ratnog stanja bili su: neobrađivanje imanja, izdavanje hrane vojsci, nerodne godine, masovno interniranje radne snage, preko- mjerna rekvizicija i represalije. Ko je imao zlato i srebro mogao je kupiti hranu po maksimalnim cijenama. Crnogorska vlada poslala je u zemlju 310.170 franaka, a međunarodni Crveni krst 335.973 kruna, Srpsko društvo iz Amerike, na čelu sa Mihailom Pupinom, poslalo je

10.000 dolara. Međutim, sve ove pomoći, iako drago- cjene, bile su nedovoljne. Od ove pomoći u Pljevlja je poslato samo 25.000 kruna. Zbog toga je narod u toku okupacije upotrebljavao za hranu ono što se nikada nije koristilo: koru od drveta, šašu od kukuruza, bukvov i hrastov žir, razne trave, posebno koprivu, divlje plodove, i drugo. Glad u Crnoj Gori opjevana je u poeziji savremenika. („Mnogi šćaše izgubiti dušu / da ne jede travu srijemušu“, Radovan Bećirović, „Glad u Crnoj Gori“).

Za vrijeme okupacije izvođeni su razni radovi za potrebe okupatorske vojske (put Pljevlja-Bijelo Polje, izgradnja magacina i baraka za vojsku i stoku). Radnici su za rad dobijali hranu i minimalne dnevnice 1-2 krune, što je bila cijena za pola kilograma brašna. Pod vidom rada ljudi su odvođeni u internaciju. Iz pljevaljskog i pećkog okruga 1916. formirano je odjeljenje od 1.000 ljudi za rad van teritorije Crne Gore.

U toku rata u upotrebi je bio crnogorski perper i austrijska kruna. U Pljevlja je roba dovožena preko Sarajeva. Cijene na malo za 1 kg bile su: brašno 1,50, kukuruz 1,30, kafa 15,50, šećer 2,80, so 1,30 i litar petroleja 2,60 kruna. Kupoprodaja roba vršena je više na bazi razmjene roba nego novca. Iz Crne Gore izvo- žena je stoka i stočni proizvodi i drugo što je bilo potrebno vojsci i vojnoj industriji.

U toku okupacije pojedine stručne ekipe okupatora obilazile su Crnu Goru i obrađivale teme iz istorije, etnologije, jezika, istorije, umjetnosti. Iz muzeja, crkava i manastira okupator je odnio mnoge starine, među kojima i neke iz pljevaljskih manastira i crkava.

Internacija i robovanje u logorima.

Internacija iz pljevaljskog kraja vršena je još u decembru 1915. odmah poslije okupacije. Prvi internirci bili su sveštenici, učitelji, imućni trgovci, ugledni domaćini iz grada i sela. Nakon kapitulacije vojske internirani su vojnici i oficiri. Poznato je da je iz pljevaljskog kraja interniran i jedan broj žena, djece i staraca koji nijesu bili pripadnici crnogorske vojske. Interniranje je nastavljano sve do oslobođenja 1918. Internirana lica odvođena su u logore, najpre u logore u Bosni i Hercegovini (Tuzla, Doboj, Mostar…), a potom u pripremljene logore u Austriji i Mađarskoj: Nađmeđer, Boldogason, Nežider, Ašah, Karštajn, Vauthofen i druge. Ukupno je bilo 68 logora. O interniranju iz Pljevalja Frant Rosival je zabilježio: „Na stotine inteligentnijih i uplivnih Srba, popova i učitelja, odvučeno je u internacionalne logore Boldogasona i Nežidera u Mađarskoj. Kako im je bilo tamo, najbolji su svjedoci zajednička groblja u tim mjestima. Oni koji su se vratili, imaju se zaista čega sjećati! Transporti interniranih Srba morali su satima prolaziti pod „zaštitom” vojničkih i žandarmerijskih bajoneta do najbliže željezničke stanice, ne izuzimajući čak bolesne i žene u drugom stanju. Koliko je tih očajnika jednostavno pobijeno – to neće niko i nikada saznati tačno”

Internirani su bili razvrstani u tri grupe: oficiri, činovnici i trgovci bili su razvrstani u prve dvije grupe, u treću grupu bili su obični vojnici, seljaci i druga internirana lica. Glad u logorima bila je stalna. Hrane je bilo malo i bila je ponižavajuća za ishranu ljudi: voda, čaj, repa, krompir i jedno parče hljeba dnevno. Logoraši su u đubrištu tragali za kostima od ribe koje su glodali i oljuštinama od krompira, travom koju su mogli dokučiti i koječemu drugom što se moglo na smeću pronaći. Logorašima dugo vremena nije dozvoljavano da šalju pisma rodbini, niti da od ukućana primaju pakete sa odjećom, obućom, hranom, duvanom, novcem i drugim potrebama za spas života. Prvi paketi otpremljeni su tek poslije godinu dana robovanja. Do tada, uprkos ratnom pravu, mnogi robijaši su na najsuroviji način umoreni ili ubijeni samo zato što su bili Srbi. U paketima je slata slanina, suvo meso, sardine, odjeća, obuća, duvan, novac i drugo. Među tim, mnogi logoraši su do tada umrli od gladi, iznemoglosti, mučenja, raznih zaraza, i prebijanja. Nevini ljudi su ubijeni i umoreni bez groba i mramora, a da njihove porodice o tome nikada nijesu obaviještene. Podaci o stradalim u zarobljeničkim logorima su još uvijek nepotpuni i nesređeni. Prema nepotpunim podacima evidentirano je 140 umrlih zarobljenika: u Pljevljima 1, Podgorici 1, Albaniji 2, Gackom 1, Mostaru 2, Zenici 4, Sarajevu 2, Tuzli 3, Derventi 1, Doboju 54, Osijeku 1, Boldogasonu 41, Nežideru 3, Ašahu 15, Češkoj 6, Aradu 1, Koncgrilu 1, Karpotinu 1 i tako dalje.

Bilo je pokušaja revizije interniranih lica ali bez značajnijih rezultata. Pušteni su samo pojedinci, do sredine marta 1918. Na povratku interniraca radio je mitropolit Mitrofan Ban, serdar Janko Vukotić, dok i sam nije bio interniran i drugi ugledni ljudi. Austrougarske vlasti nijesu čak prihvatale zahtjeve da se puste iz zatvora stara i bolesna lica, trudne žene i žene sa malom djecom.

Kao reakcija na teror nad porobljenim narodom u Crnoj Gori došlo je do organizovanja komitskog pokreta, posebno na durmitorskom području. Da bi spriječila komitske akcije austrougarska okupaciona vlast je hapsila, ubijala i internirala rodbinu i taoce komita. Prema nekim, nepotpunim podacima u pljevaljskom kraju postojale  su  četiri komitske grupe, bez  jedinstvene organizacije, rukovodstva i međusobne povezanosti.

Pljevaljska komitska grupa bila je najbrojnija: Petar i Dmitar Tošić, Drago Ćosović, Savo Janjušević, Pavle Damjanović, Jovica Stanimirović, Stjepan Čolović, Đole Bajčeta, Jovo Radović, Dimitrije Milićević, Rajko Obradović, Bajo Pivljanin, Boško Potparić, Manojle i Dušan Dulić, Milan Borović, Milovan Joknić, Bajo Savić, Milojica Cupara, Nole Živković, Danilo Popović, Dušan Mitrović, Đole Pejatović, Jovan Potparić i drugi. Ova grupa, podijeljena na manje grupe, preduzimala je akcije s lijeve i desne strane Ćotine u neposrednoj blizini Pljevalja. Mataruška komitska grupa (Aleksa, Ivan i Perko Obrenić i Milun Sokić) dejstvovala je u rejonu Mataruga i Kamene Gore do Lima i sarađivala sa komitskim grupama iz prijepoljskog kraja. Tarska grupa imala je 12 pripadnika na čelu sa vođom grupe Vladom Zmajevićem. Do oslobođenja poginulo je 7 članova, među kojima i Vlado Zmajević. Bobovska grupa (Ilija Ašanin, Neđeljko Bajilović i Ratko Marković) dejstvovala je na području Bobova i okoline. Povremeno su se pridruživali: Blagoje i Milić Tomić, Milan Sandić, Spaso Pupović, Neđeljko i Milinko Bošković. Povremeno su u pljevaljski kraj upadale komitske grupe sa područja Durmitora, odlazile do Lima i dublje u unutrašnjost Srbije. Da bi neutralisla komitske akcije austrugarska komanda u Pljevljima pojačala je žandarmeriju, gonila komite, hapsila, ubijala i internirala njihove porodice, saradnike i jatake. Ipak i pored svega komitski pokret je opstao i dejstvovao do oslobođenja.

Za komite nacionalno pitanje u Crnoj Gori nije postojalo. Narod u Crnoj Gori smatrali su dijelom srpskog naroda. Odrednica Crnogorci označavala je samo teritorijalnu pripadnost. Oktobra 1918. komitski pokret prerastao je u opštenarodni ustanak koji je sa srpskom vojskom i dobrovoljcima oslobodio Crnu Goru od okupatora. Kao pokret imao je dvostruki značaj: oslobodilački  i  ujediniteljski.  Naročito  je  važan njegov doprinos ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom, što se ponekad zanemaruje.

Za vrijeme austrougarske okupacije 1915-1918. nastavljena je još bezobzirnija antisrpska politika i propaganda u Pljevljima i Raškoj oblasti. Podstrekivano je i forsirano nezadovoljstvo i strah muslimana od Srba. Okupator je na taj način uspio da prikupi dobrovoljce tzv. đurumlije i da ih 1916. i 1917. upotrijebi za borbe protiv Rusije u Galiciji i na nekim drugim ratištima „za spas Turske”, „dina i imana” iako i sama nije bila za povratak Turske na Balkan. Znatan broj bivših aga i begova, fanatizovane i polupismene uleme, razni zulumćari i odmetnici stavili su se u službu austrougarske vlasti, politike i propagande.

Kada su se nazirali rezultati Prvog svjetskog rata, kada su mirovne inicijative nagovještavale „mir bez aneksija” iz straha zbog odgovornosti za ratna zlodjela i saradnju sa okupatorom, muslimanski predstavnici radili su na organizovanju pokreta za odvajanje Raške oblasti od Srbije i Crne Gore i pripajanju Bosni i Hercegovini. Austro-Ugarska je režirala i podržala takvo djelovanje i organizovala tzv. Sjeničku konfe- renciju, koja je održana od 13. do 15. avgusta 1917. godine u  sjeničkoj džamiji Sultan Valide na kojoj je prisustvovalo 12 predsjednika okupiranih opština iz Raške. Konferenciji je prisustvovalo i 13 izabranih delegata, tako da je ukupno bilo prisutno 25 muslimanskih predstavnika, među kojima i tri Pljevljaka: Mehmed paša Bajrović (predsjednik opštine) koji je predsjedavao konferencijom, i tri izabrana delegata: Bido Abdičević, Osman aga Dizdar i Tufik beg Tahirbegović. Sva četvorica su bili trgovci. U zaključku konferencije zahtijevano je da se tzv. Sandžak priključi Bosni i Hercegovini, ili obezbijedi samouprava u ovoj oblasti. Ukoliko se ovi zahtjevi ne ispune učesnici su „zaprijetili” da će osnovati samostalni guverman za Sandžak ili se iseliti iz ovih krajeva. Tekst tzv. Sjeničke rezolucije upućen je Vojnom guvermanu za Srbiju, Vojnom guvermanu za Crnu Goru i Zemaljskoj vladi u Sarajevu da pruže podršku i obezbijede prava. Austrougarska okružna komanda u Novom Pazaru u svom aktu od 20. avgusta 1917. podržala je zahtjeve iznijete u Sjeničkoj rezoluciji. Muslimani su tada korišćeni kao moneta za potkusurivanje velikih sila na Balkanskom prostoru.

Oslobođenje 1918.

Sa promjenom ratne sreće na ratištima sa velikim silama Austrijanci i njihovi saradnici su sporo ali primjetno mijenjali ponašanje prema okupiranom narodu u Crnoj Gori. Postepeno su smanji- vana strijeljanja i vješanja i druga zlodjela. Odred srpske vojske upućen u Crnu Goru i sjevernu Albaniju nazvan je „Skadarske trupe”. Bio je to drugi jugoslo- venski puk sastavljen od dobrovoljaca sa jednom brdskom baterijom i 15 konjanika i ustaničke trupe Koste Pećanca. Kasnije je imao da se pridruži i Ohridski odred. Komandi II srpske armije izdato je naređenje da pošalje dvije brdske baterije sa štabom diviziona. Skadarskim trupama priključene su i francuske jedinice: 58 lovački bataljon, dvije brdske baterije i jedan eskadron konjice. Istovremeno srpska vlada je dozvolila da se vojsci priključe i crnogorski političari koji su pripremali ujedinjenje, na čelu sa Svetozarom Tomićem, šefom Crnogorskog odbora u Ministarstvu inostranih djela Kraljevine Srbije. Skadarske trupe imale su zadatak da iz Metohije pređu u Crnu Goru, protjeraju neprijateljske trupe i zauzmu Skadar.

U naredbi srpske Vrhovne komande stajalo je da novu organizaciju vlasti imaju da urede Crnogorci „te da se stekne utisak da mi nijesmo došli da vladamo Crnom Gorom, već da je uvedemo u veliku srpsku zajednicu kojoj je vjekovima naš narod težio.” Brojno stanje 2 jugoslovenskog puka iznosilo je 4.000 vojnika i oficira. U njegovom sastavu nalazile su se dvije brdske baterije i vod konjice. Kosta Pećanac iz Peći poručio je divizijaru vojvodi Lakiću Vojvodiću da saopšti svim ustanicima i komitima da se organizuju i nastave gonjenje neprijatelja do oslobođenja zemlje. Komandant savezničkih trupa na Solunskom frontu, general Franš D’Epere prihvatio je operaciju u Crnoj Gori sa predlogom da se Skadarske trupe preimenuju u Jadranske trupe ili Crnogorska kolona, i da joj glavni pravac dejstva bude prema Podogorici i Kotoru, da budu u sadejstvu sa akcijom ustanika u Crnoj Gori i da nastupanje prema Skadru bude sporedni zadatak. Zahtjevi savezničke francuske komande su prihvaćeni, nakon čega se krenulo u oslobođenje teritorije Crne Gore i sprečavanje italijanske akcije iz Boke Kotorske ka unutrašnjosti zemlje.

Pored komita srpskoj vojsci u Vasojevićima priključila su se i dva novoformirana bataljona za oslobođenje. Ustanici i komite oslobodili su Plav, Gusinje, Andrijevicu, Berane, Rožaje, Bijelo Polje i Kolašin, zarobile 3.000 neprijateljskih vojnika, 14 mitraljeza, znatnu količinu municije i drugog materijala. U drugoj fazi ustanici i komite oslobodili su Žabljak, Mojkovac, Šahoviće, Bijelo Polje, Pljevlja (27. oktobra 1918.), Boljaniće i vodili borbe na Metaljci gdje je zarobljeno 5 oficira i 120 austrougarskih vojnika. U oslobođenju su učestvovale i čete sa pljevaljske teritorije.

Oslobođenje Crne Gore izvršeno je do 11. Novembra 1918. g. U operacijama je zarobljeno 5.000 neprijateljskih vojnika sa oko 300 oficira što je znatno više od ukupne jačine Jadranskih trupa. Skoro sve neprijateljske vojnike zarobile su komite i ustanici. Neki su pušteni prije dolaska Jadranskih trupa pa je broj zarobljenih veći od 5.000. Jadranske trupe su praktično učestvovale samo u borbama za oslobođenje Podgorice i to samo sa jednim bataljonom, sa jednom baterijom brdskih topova. Naša i francuska štampa pisala je da je narod u Crnoj Gori, iako bez vojske, otjerao svog neprijatelja.

Komandant srpske vojske u Crnoj Gori, general Milutinović nakon osobođenja Podgorice raspustio je Jadranske trupe, a 12. novembra 1918. i komitske čete.

Narod u Pljevljima sa oduševljenjem je dočekao srpske trupe. O oslobođenju Pljevalja na Svetu Petku

14/27 oktobra svjedočanstva su ostavili savremenici. Navodimo zapis književnice Milke Bajić Poderegin: „… Austrijanci su otišli tako iznenada, brzo i nečujno kao da su pobjegli glavom bez obzira… Svijet je počeo pripremati doček za oslobodioce… Srpska vojska je dospjela do Pljevalja prije svanuća, iznenada i smje- stila se na Stražicu… Kada je svanulo vijest o njihovom dolasku raščula se po cijelom gradu, a narod pohita na Stražicu da ih pozdravi, razvi se kolo u čaršiji, a doboš objavi da će zvanični doček i proslava biti održana poslije podne pred manastirom Sv. Trojice.”

Iguman Serafim DŽarić bilježi i drugu stranu oslobođenja, kada je povlačenje austrougarskih trupa izazvalo strah kod građana koji su bili u službi okupatora pa su se bojali osvete oslobodilaca: „…Nije dugo potrajalo srpska vojska probi Solunski front, potisnu neprijatelje preko Save i Dunava. Švaba se iz Pljevalja povuče bez reda i organizacije. Kod mene u manastiru ostadoše trojica oficira… Kada su se Švabe povukle u Bosnu, odmah su se pojavili crnogorski komiti u Pljevljima, dok još nije stigla srpska vojska. U Pljevljima je nastao strah i užas. Komite su se razmiljele po Pljevljima, po kućama, počeli su da ucenjuju Turke, tražili su pare. Doktor Jakov Zarubica posredovao je između komita i Turaka. Koliko je mogao branio je da komite ne naprave pokolj u Pljevljima. Turci su se saglasili, pa su komi- tama dali nekoliko hiljada kruna i tako se zlo odstra- nilo, koje je moglo biti. Zatim je došla jedna srpska vojska i postavila red u Pljevljima. Nastalo je normalno stanje. Moji gosti otišli su za Beograd… Sloboda se postepeno normalno razvijala…

O pozitivnom i negativnom djelovanju komita kraću zabilješku ostavio je i Frant Rosival: „Početkom 1918. bilo je svuda mnogo komita. Poubijali su mnoge oficire i vojnike, više puta i nerazumno, ali rat je rat. Tako ja mogu navesti obrnut slučaj gdje su nam spašeni životi zahvaljujući prijateljstvu mještana Srba.”

Podaci o gubicima Pljevaljske brigade u Prvom svjetskom ratu su još uvijek nepotpuni, različiti i nesređeni. Prema podacima Vukašina Božovića koji je prikupio za (neobjavljenu) knjigu Krvavi kamen, i u objavljenoj knjizi Temelj nacionalnog jedinstva ukupni (nepotpuni) gubici boraca iz Pljevaljske brigade izno- sili su 267 boraca. Prema Božovićevim istraživa- njima gubici po bataljonima su sledeći: Pljevaljsko-poljski 16 (I ilinobrdska četa 10; II šumanska četa tri; IV kruševačka četa tri borca; nedostaju podaci za II četu);

Bobovski bataljon 44 (III podgorska četa 26-6 poginula 1914-1915. na prostoru Pljevalja, a 19 umrlo u logorima 1917. i 1918. godine u Boldogasonu, Nađemđeru, Aradu i Ašahu u Mađarskoj; Broci u Češkoj; u Doboju i Tuzli u Bosni; IV jelovačka četa 13-11 poginulo u borbama oko Ilijine glave, u Foči, na Vrtjeljci, Bobovu, Zahumlju, Pljevljima, Glasincu i Rogatici i dva borca umrla u logoru u Boldogasonu; premćanska četa (vero- vatno se radi o nekoj drugoj četi) tri i iz Bobovske čete dva borca);

Premćanski bataljon 73 (I premćanska četa 13; u II kosanička devet; u III krupička 14; u IV podborovskoj 21 i u V kotlajićskoj 16 boraca). Broj poginulih i u ovom bataljonu manji je od broja umrlih u logorima u Doboju, Zenici, Tuzli, Mostaru, Ašaku, Neđmeđeru, Boldogasonu.

Boljanićki bataljon, prema podacima Vukašina Božovića imao je najviše gubitaka 77. Međutim, i ovaj broj nije konačan – nedostaju podaci za neke čete. U borbama na Glasincu, Čajniču, Javorju, Priboju i Zabrđu poginulo je 35, a u logorima umrlo čak 42 borca.

Kamenogorski bataljon, prema Božoviću imao je gubitke od 57 boraca (II maturuška 29; I ljutićka 11; III otilovićka 13 i IV crljenička četiri).

Na osnovu najnovijih i najpotpunijih arhivskih istraživanja Milenko Ćirović LJutički ukazuje nа određene nepreciznosti u podacima do kojih je došao Božović. Ovo potvrđuju Ćirovićeva istraživanja o gubicima kamenogorskom bataljonu, za koja i sam kaže iako su do sada najpotpunija još uvijek nijesu i potpuna. Po rezultatima njegovih istraživanja kamenogorski bataljon imao je poginulih i od rana umrlih 44, umrlih na robiji 18, ranjenih 26 i od bolesti liječenih osam boraca. Inače, brojno stanje kamenogorskog bataljona po spiskovima (spiskovi su sačuvani jedino za ovaj bataljon) bilo je 538. vojnika. Razumije se treba imati u vidu da se brojno stanje svih jedinica često mijenjalo.

Prema, takođe nepotpunim spiskovima, poginulih, umrlih i odlikovanih boraca iz pljevaljskog kraja, koje su 1930. g. sačinile tadašnje seoske opštine sa ovog područja, ukupan broj boraca koji su dali živote iznosio je 231. Prema bataljonima gubici su bili sledeći: pljevljasko-poljski 24; boljanićki bataljon 27; kamenogorski bataljon osam; premćanski bataljon 54; pljevaljska četa 49; kosanička četa 50 i jedinica bivše crnogorske vojske sa područja Boljanića 13.47  Proteklo vrijeme kada je vršen popis (1930) i nedovoljna osposobljenost tadašnjih seoskih opština odrazila se da se ne obuhvate sve jedinice i svi gubici. I iz ovog spiska kao i iz podataka Vukašina Božovića dolazi se do zaklju- čka da jedan broj boraca koji su poginuli, život izgu- bili u austrougarskim logorima, umrli od španske groznice (gripa), ili su umrli od posledica ranjavanja u ratu, još uvijek nijesu popisani.

Prema do sada prikupljenim podacima do kojih je došao Radovan Vujadinović kroz Pljevaljsku brigadu i druge jedinice u oslobodilačkim ratovima (1912-1918) Pljevljaka je ukupno učestvovalo 3.326. borca, od kojih je488. poginulo u borbi, 673. zarobljeno i internirano u logore, 361. umrlo u logorima, iz logora se vratilo 319. boraca. Znači ukupni gubici u ljudstvu izniosili su. 859. boraca, što je gotovo svaki treći koji je mobilisan. Ratni gubici su bili veliki. Mnogo boraca je poginulo, umrlo od posledica ranjavanja, umoreno u zarobljeničkim logorima ili umrlo od „španjolke“. Veliki broj boraca, čak 607 je odlikovano za hrabrost, požrtvovanje i odanost. Zlatnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobilo je 109 boraca; srebrnu medalju za hrabrost Miloš Obilić dobila su 443 borca i medalju za revnost 55 boraca.Ako se prisjetimo da su Pljevlja u vrijeme Prvog svjetskog rata imala oko dvadesetak hiljada stanovnika, broj učesnika za odbranu zemlje, broj onih koji su dali život za slobodu i broj odlikovanih je za poštovanje.

PLJEVLJA U JUGOSLOVENSKOJ DRŽAVI 1918-1941. GODINE

Nakon oslobođenja Srbije i Crne Gore, od austrougarske okupacije, u jesen 1918. godine pojačani su napori za njihovo ujedinjenje u jednu državu. Ovi napori realizovani su na Velikoj narodnoj skupštini srpskog naroda u Crnoj Gori 13/26 novembra 1918. godine u Podgorici kada su donijete istorijske odluke:

1. da se kralj Nikola I Petrović NJegoš i njegova dinastija zbaci sa crnogorskog prestola;

2. da se Crna Gora s bratskom Srbijom ujedini u jednu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjena stupi u zajedničku državu troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca;

3. da se izabere Izvršni narodni odbor od 5 lica, koji će rukovoditi poslovima, dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne privede kraju, i

4. da se o ovoj skupštinskoj odluci izvijesti bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, vlada Kraljevine Srbije, prijateljske savezničke sile i sve neutralne države.

Pljevaljski okrug na Podgoričkoj skupštini zastu- pali su izabrani poslanici: varoš Pljevlja iguman Serafim DŽarić i dr Jakov Zarubica; srez pljevaljski sveštenik i predsjednik pljevaljske opštine Savo Vukojičić, okružni muftija Derviš Šećerkadić, i sudija Olasnog suda Omer beg Selmanović; srez šahovićki zastupao je svršeni pravnik Milan Bajić, suplent pljevaljske Gimnazije Mitar Obradović i posednik Hamdi beg Hasanbegović; Srez boljanićki trgovac Aleksa Bajić, sveštenik i učitelj Prokopije Šiljak, i sudija Oblasnog suda Mahmut beg Manović.

Prokopije Šiljak i Omer beg Selmanović bili su i oponumoćeni članovi delegacije koja je na čelu sa mitropolitom pećkim Gavrilom Dožićem Vladi Srbije i kralju Petru Karađorđeviću u Beogradu podnijela Odluku o ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom. Za sprovođenje Odluka Podgoričke skupštine, uspostavu javnog poretka i organizovanje državnog i privrednog života u zemlji, formiran je petočlani Izvršni narodni odbor u sastavu: vojvoda Stevan Vukotić, Marko Daković, Spasoje Piletić, Lazar Damjanović i Risto Jojić. Sa odlukom Velike narodne skupštine u Podgorici, Izvršni narodni odbor upoznao je savezničke vlade Francuske, Britanije i SAD. Nakon toga, 1. Decembra 1918. izdao je Proglas crnogorskom narodu kojim se predstavio kao središnja izvršna vlast na teritoriji bivše Kraljevine Crne Gore.51  Radi poboljšanja izu- zetno teške materijalne i sveukupne situacije u Crnoj Gori, Izvršni narodni odbor je dva puta molio Ministarski savjet Kraljevine Srbije da hitno pruži pomoć Crnoj Gori u hrani, novčanu pomoć od 10 miliona dinara, bilo na ime zajma za ove krajeve, bilo na način kako se nađe za shodno, pomoć da se narod prehrani i zaposli na opravkama puteva, mostova, telegrafskih i telefonskih žica, da se Crnoj Gori stavi na raspolaganje 20 teretnih i pet lakih automobila, s potrebnim stručnim osobljem; stručno medicinsko osoblje i lijekovi, da se pruži vojna pomoć za odbranu teritorije Crne Gore, za šta je zahtijevano da se uputi vojna oprema za 10.000 vojnika i 600 oficira. Vlada Srbije i sama suočena sa opustošenošću zemlje, iznurenošću, bole- šću, gladi i nemaštinom naroda u svojoj zemlji, bratski je pružila pomoć stanovništvu u Crnoj Gori i omogućila da se prehrani narod i odbrani zemlja.

Teško ekonomsko stanje u Crnoj Gori bilo je prisutno i na sjeveru njene teritorije, u Pljevljima. Pljevljaski kraj kao pogranično područje bilo je poprište ratnih sukoba 1914, i 1915. godine i na početku 1916. godine. Razorene i opljačkane kuće, poljoprivredna imanja, imovina, alat i stoka, zaustavljena trgovina i zanatstvo. Mnogo vojnika je stradalo u ratnim operacijama i posle kapitulacije vojske odvedeno i umoreno u logorima. Narod je umirao od zaraznih bolesti i epidemija, nestašice i gladi. Poslijeratni život morao je da krene sa zgarišta i od samog početka. Razlika je bila u tome što Božićna pobuna (1919) nije zahvatila sjevernu Crnu Goru. Naprotiv, narod je bio za ujedinjenje u jednu državu bez izuzetka.

Borba protiv odmetnika

Protivnici narodnog ujedinjenja i stvaranja jugoslovenske države oglasili su se od samog početka njenog postojanja kada su se tek formirali centralni i lokalni organi vlasti i uprave. Pristalice kralja Nikole podstrekivani od Italije, zbog njenih interesa u Dalmaciji, na području opštine Cetinje i nekih susjednih mjesta organizovali su Božićnu pobunu 1919. Na sjeveru Crne Gore – u Pljevljima, Bijelom Polju i drugim susjednim mjestima novostvorena država Srba, Hrvata i Slovenaca borila se protiv odmetnika, pretežno islamske vjeroispovesti.

Age i begovi i bivši turski činovnici koji su ostali bez vlasti, privilegija i lagodnog života i prihoda sa imanja koja su im besplatno obrađivale čifčije izražavali su nezadovoljstvo protiv nove vlasti. Glavni povod je skoro uvijek bio što im njihove bivše čifčije nijesu, kao za vrijeme turske uprave plaćale uobičajeni hak (porez). Iz Pljevalja i drugih mjesta iz Raške oblasti vršili su stalni pritisak na nove vlasti. Već 15. decembra 1919. Murat beg Selmanović sa još 22 potpisnika iz Pljevalja šalje telegram ministru unutrašnjih djela u Beograd u kojem ističe da se navodno po drugi put žale zbog nasilja nad muslimanima i nedovoljnu zaštitu od strane vlasti, koja još nije bila ni ustrojena. Telegram iste sadržine od 28. Januara 1920. i na istu adresu šalje i Mustafa Šećerkadić sa još 17 potpisnika. Na zahtjev ministra od 19. Decembra 1919. okružni načelnik u Pljevljima Dragiša Peruničić u telegramima-izvještajima od 6. i 9. januara, konsta- tovao je „da ni jedan ni drugi (podnesak) ne odgovaraju pravom stanju koje je bilo u vrijeme njihovog poslanja. Od kako je potpisani starješina ovog okruga nikakva nasilja nijesu činjena niti se čine u ovom okrugu muslimanskom življu, nikakvi zulumi nijesu nad njim vršeni, niti se oni danas događaju. Pljačke i ubistva uopšte u okrugu su vrlo rijetka, te tako okrug dolazi u relativno najmirnije okruge.” Po odobrenju ministar- stva Načelstvo okruga uzelo je pojedinačno izjave od većine potpisnika žalbi. Međutim, malo ko od njih je ponudio konkretne primjere i dokaze za ono što su u žalbama naveli. NJihove osnovne optužbe su se svele na to da se desilo nekoliko pljački na drumovima Pljevlja- Bijelo Polje; Pljevlja-Prijepolje; Pljevlja-Čajniče i Pljevlja-Rudo i da se navodno zbog toga seoske age i begovi ne mogu slobodno kretati izvan varoši, da je bilo krađe stoke i da se navodno desilo neko ubistvo. Bivše age i begovi počeli su se žaliti na bivše čifčije da odbijaju da im plaćaju hak kao ranije i kao potvrdu navodili neka ubistva iz turskog doba i iz doba komita za vrijeme Prvog svjetskog rata. Poslije donošenja prethodnih odredbi za sprovođenje agrarne reforme od 27. februara 1919. obustavljeni su svi sporovi i sva izvršenja čivčijskih odnosa koja su bila u toku. Age i begovi su tada upućivani da podnesu molbu okružnom načelniku za isplatu privremene rente za 1918. godinu. Pljevaljski muslimani žalili su se ministru unutrašnjih djela i vjerskom poglavaru-reis-ul-ulemi u Sarajevu da im se zaštiti imovina, poboljša materijalni položaj, obezbedi zaposlenje, da njihova djeca u školi ne izučavaju hrišćansku vjeronauku i drugo. Činili su napore da i dalje zadrže povlašćeni položaj u društvu.

Pojedini bivši gospodari odmetali su se u šume iz kojih su napadali činovnike nove države i svoje bivše čifčije. Na osnovu Zakona o javnoj bezbjednosti gonjeni su odmetnici: Mutin Pohara iz Podgore, Mehmed Brozac iz Borove, Jusuf Mehonjić, Husein Bošković iz Maoča, Sado Cijelić Redžović iz Borove, Jusuf Jakupović, Salko Duraković i Adil Čuturić iz Potpeća i jatak Murat Šećerkadić iz Prijepolja. Zna se i za odmetničke čete Rustema Bambura iz Maoča, Mehmeda Redžovića iz Kozice, Mehmeda Kalića i Jašara Derdemeza iz Vraneša, Halila DŽankovića iz Kovača i druge. Potjernice su bile raspisane i bile na snazi dok odmetnici nijesu razbijeni.

Ilustrativan je primjer konvertita i veleposjednika Huseina Boškovića iz Maoča, pripadnika okupatorske austrougarske vojske u Prvom svjetskom ratu, koji je od svog čifčije Šara Koćalovića (Koćala prim. M. P.) na ime haka za 1918. u Matarugama dobio 170 oka žita. Kada je pri polasku zapitao domaćina da li će dobiti hak i za 1919. g. domaćinov brat Tomo mu je odgovorio „biće ti dragi ago, sa svijetom”. Nezadovoljan i ljut Bošković je nakon toga, 8. maja, došao naoružan sa puškom ukradenom iz opštine i uveče u kući ubio Toma, a zatim se odmetnuo u šumu i pridružio odmetniku Jusufu Mehonjiću. Mehonjić i Bošković, oslonjeni na pljevaljskog muftiju i organizovanu mrežu jataka, imali su svoju družinu koja je vršila teror (upadala u kuće pravoslavnih Srba, pljačkala ih, uzimala novac i ubijala) na području opština: Pljevlja, Bijelo Polje, Prijepolje, Priboj i Nove Varoši.

Bošković nije vršio zločine u Kričku odakle je rodom, gdje ne bi dobio podršku, već u Komaranu i ostalim krajevima Raške oblasti. On je prema pisanju onovremene štampe, uživao podršku Jugoslovenske  muslimanske organizacije u Bosni gdje je odlazio da razgovara i traži pomoć, dok je Mehonjić sa istim zadatkom odlazio u Albaniju. Svrha odlaska bila je da se njihova nastojanja opravdaju i prikažu u drugačijem svijetlu, te da izdejstvuju podršku za svoj okrug i pretvore pobunu u opšti ustanak muslimanskog stanovništva za povratak turskih zakona i turske vlasti. O aktivnosti odmetnika raspravljano je i u Narodnoj skupštini, nakon čega je na teren poslata parlamentarna delegacija (Timotijević, Hrasnica i Filipović) da utvrdi činjenično stanje. U izvještaju parlamentarne delegacije iz Pljevalja od 10. septembra 1921. konstatovano je da pravoslavno stano- vništvo na području Priboja, Prijepolja i Pljevalja nije učinilo nikakav zločin prema muslimanima u tim krajevima. Represalije su, veli se u izvještaju, vršene samo prema jatacima Mehonjića i Boškovića od strane čete Koste Pećanca i srpske bezbjednosti. Parlamen- tarna komisija osudila je list Pravdu (organ muslimanske organizacije u Sarajevu) zbog raspirivanja vjerske mržnje među stanovništvom.

U jesen 1921. odmetnici su sasvim onemogućeni. Mehonjić i Bošković su pobjegli u Albaniju, a dio dru- žine i njihovi jataci otkriveni, uhapšeni i osuđeni. Beogradsko Vreme objavilo je telegram iz Prijepolja dostavljen klubu muslimanskih poslanika u Beogradu koji glasi: „Danas u 5 časova izrečena je osuda na 24 optuženika radi podupiranja akcije Huseina Boškovića: 15 optuženih riješeni su (oslobođeni) optužbe, a osuđeni su: Jusuf Ajanović na šest, Mlađen Ostojić, Alija Čelebić, Alija i Mujo Vuk, Salko Karahmet, Zulfo Mehonjić i Milivoje Popadić na tri godine i Hako Muslić na dvije godine lake robije.”

Nadležni organi novostvorene jugoslovenske države imali su ne male probleme da neutrališu odmetničke čete i njihove jatake i zavedu javni red i mir u zemlji. Odlazak Huseina Boškovića i delova njegove čete u Albaniju i Tursku dočekan je kao olakšanje. Prilikom odstupanja vlasti nijesu dirale odmetnike, iako su znale njihov pravac kretanja. Naprotiv nastojale su da ih se što prije i bezbolnije riješe. Husejin Bošković je kasnije poginuo u Turskoj. Poslije neutralisanja odmetnika jedan dio muslimana bojeći se posledica zbog pružanja podrške iselio se u Bosnu, na Kosovo i Metohiju, Makedoniju i Tursku.

Administrativno-teritorijalna pripadnost Pljevalja.

Na dan stvaranja Kraljevstva SHS u Crnoj Gori je bilo 10 okruga, među kojima i okrug pljevaljski, 32 sreza, 167 opština i 431.256 stanovnika. Okrug pljevaljski činila su dva sreza: srez pljevaljski (seoske opštine: ilinobrdska, otilovićka, mataruška, kosanička, premćanska i hoćevinska) i srez boljanićki (opštine: Boljanići, Gotovuša, Bukovica, Meljak i Bobovo) i varoš Pljevlja kao posebna cjelina. Ukupan broj stanovnika u opštini bio je 25.714. Ukazom regenta Aleksandra o proširenju važnosti ustava i svih zakona Kraljevine Srbije na južne krajeve oslobođene i prisajedinjene u toku balkanskih ratova od 30. juna 1919.55  riješeno je da Ustav od 5. jula 1903. godine zajedno sa svim zakonima Kraljevine Srbije proširi i na 16 okruga na jugu zemlje, među kojima i na Okrug pljevaljski i da od tog dana prestaju da važe sve specijalne uredbe i propisi izdani za oslobođenje i prisajedinjenje oblasti poslije balkanskih ratova. Ovim propisom su Pljevlja, i sva druga mjesta u Raškoj oblasti, na Kosovu i Metohiji i u Makedoniji svrstana u isto područje – Južnu Srbiju, kako su tada nazivani ovi krajevi. Kasnije (27 februara 1922. g.) navedena uredba je zamijenjena Zakonom o proširenju važnosti svih zakona Kraljevine Srbije na oslobođene i prisajedi- njene oblasti u toku balkanskih ratova.

U skladu sa Vidovdanskim ustavom iz 1921. prva administrativna podjela Kraljevine SHS izvršena je Uredbom o podjeli zemlje na oblast od 26. aprila 1922.g., koja je imala snagu zakona. Ovom Uredbom uređeno je da Okrug pljevaljski bude u sastavu Užičke oblasti sa sjedištem u Užicu. Užičku oblast sačinjavali su okruzi: užički, bjelopoljski, prijepoljski i pljevaljski. Okruge su sačinjavali srezovi, a srezove gradovi i opštine. Oblasti su bile pravna lica sa posebnim budžetom i dvije vlasti: državna i samoupravna. Na čelu državne vlasti stajao je veliki župan kao najviši politički predstavnik vlade i organ centralne državne uprave preko koga je ona ostvarivala državni program. Organi samoupravne vlasti u oblasti bili su: Oblasna skupština i Oblasni odbor koji su brinuli o oblasnim finansijama, privredi i javnim službama, prikupljali statističke podatke, podnosili izvještaje i davali mišljenja na zakonske propise.

Okružni načelnici kao starješine okruga bili su pomoćni organi velikog župana. Oni su u njegovo ime vršili nadzor nad sreskom samopuravom i brinuli o organizaciji vlasti, društvenom i privrednom životu u okrugu. Srez je bio jedinica lokalne samouprave sa svojstvom pravnog lica u čiji djelokrug rada su spadale sreske finansije, sreski javni radovi, unapređenje poljoprivrednih imanja, zanatstva, industrije i zadrugarstva; osnivanje i upravljanje sreskim ustanovama; uvođenje i  održavanje ustanova za štednju i kredit, uzajamno pomaganje i davanje mišljenja na zahtjev Vlade, velikog župana i oblasne samouprave. Na čelu sreza stajao je sreski poglavar koji je bio vršilac opšte uprave u srezu. Organi sreske samouprave bili su: sreska skupština koja je birana opštim, javnim, neposrednim i tajnim glasanjem (na svakih 1.500 stanovnika biran je jedan član) i sreski odbor (predsjednik i četiri člana) bio je izvršni organ sreske samopurave koji je izvršavao njene odluke, rukovodio sreskom administracijom i vršio nadzor nad sreskim ustanovama.

Opštine

Sve do 1933. g. do donošenja jedinstvenog zakona o opštinama u Kraljevini Jugoslaviji/SHS primenjivani su raniji propisi o opštinama koji su važili u zemljama koje su ušle u sastav jugoslovenske države. Prema Zakonu o opštini Kraljevine Srbije od 5. Jula 1903. koji je primijenjen u južnim novooslobođenim krajevima, opštine su bile osnovne upravne i sudske jedinice. U svojim unutrašnjim poslovima definisane su kao samoupravne, a kao dijelovi državne cjeline potpadale su pod nadzor viših državnih vlasti. Opština je bilo dvojakih, seoskih i varoških. Organi u opštini bili su: Opštinski zbor (zbor svih puno- ljetnih građana koji su godišnje plaćali 15 dinara poreza); Opštinski odbor i Opštinski sud. Opštinski zbor birao je predsjednika opštinskog suda, kmetove i odbornike; rešavao o porezima; otuđenju opštinskih imanja, o opštinskim građevinama i preduzećima, rje- šavao o pijacama, nazivu opština, opštinskih sudnica i opštinskom kuluku. Predsjednik Opštinskog zbora bio je predsjednik Opštinskog suda. Opštinski zbor bio je izvršni organ u opštini.

U selima je postojao Seoski sastanak, sastanak svih glasača sela koji su sačinjavali jednu opštinu, na kome se vršio izbor seoskog kmeta, seoskih punomoćnika, čitale objave seoskih i državnih vlasti.

Zakon o opštinama u jugoslovenskoj državi donijet je tek 14. marta 1933.g.  Prema ovom zakonu opštine su bile samoupravna tijela i pravna lica.  Organi opštine bili su: predsjednik, Opštinski odbor i Opštinska uprava. Zakonom o banskoj upravi iz 1929. g. u Kraljevini Jugoslaviji ustanovljeno je devet banovina i uprava grada Beograda kao posebna cjelina.59 Pljevlja i pljevaljski kraj su ušli u sastav Zetske banovine sa sjedištem na Cetinju. Banske uprave su imale svojstvo pravnog lica, svoju imovinu, prireze, dažbine i prihode od kojih su utvrđivale svoj budžet i rashode trošenja raspoloživih sredstava. Na čelu banske uprave stajao je ban koji je bio predstavnik vrhovne vlasti u banovini i istovremeno vršio najvišu političku i opštu upravnu vlast u banovini. Banska uprava imala je odjeljenja, odsjeke i odjeljke (referate). Postojala su sledeća odjeljenja: opšte, upravno, poljo- privredno, prosvjetno, tehničko, odjeljenje za narodno zdravlje i socijalnu politiku i finansijsko odjeljenje. U svakoj banovini kao samoupravna tijela postojala su Banovinsko vijeće i Banovinski odbor.

Izbor prve opštinske uprave 1918, prvih odbornika 1920.

Kada je austrijska okupatorska vlast 2/15. Oktobra 1918. g. napustila Pljevlja sve do konačnog povlačenja njene vojske i oslobođenja Pljevalja na dan 14/27. Oktobra 1918. godine u Pljevljaima nije bilo regularne vlasti, pa je narod bio nezaštićen od pljački i nasilja pljačkaških grupa i pojedinaca, kao što je bila banda Petra Dakića. Predstavljajući se kao komite ove grupe su u ime „nove vlasti” otimale novac, zlato, nakit, odjeću, hranu i drugo, prvo u muslimanskim kućama a potom u svim kućama gdje nije bilo muške glave. Od ovih bandi morao je da se za izvjesno vrijeme skloni u Prijepolje prota Savo Vukojičić, prvi predsjednik opštine Pljevlja, odmah po izboru na ovu dužnost. Kada su jedinice srpske vojske ustanovile red i mir, život je mogao da krene mirnim tokom.

Prva sjednica Opštinskog odbora održana je istog dana nakon oslobođenja, 14/27. oktobra 1918. g. Za predsjednika je izabran prota Savo Vukojičić, sekretar Stevan Debeljević i članovi: Aleksa Bajić, Lazar Šećerović, Ilija Samardžić, Momčilo DŽuverović, Stevan Jovašević, Niko Pejatović, Risto Vukotić, D. Hadžikadrić, Gvozdo Bajić, Pero Janićijević, Mihailo Živković, Dašo Grujičić, Murat Trhulj, Uroš Milinković, Đorđe Janićijević, Jakša Popović, Mahmut Manović i Omer-beg Selmanović. Prvoj sjednici prisustvovali su i komandant mjesta, potpo- ručnik David Lončarević i okružni načelnik profesor Nikola Minić. Na drugoj sjednici opštinskog odbora od 30. oktobra 1918. g. konstituisana je opštinska uprava: za kmetove su određeni – Aleksa Bajić, Uroš Milinković i Omer-beg Selmanović; za sekretara Stevan Debeljević, za prvog pisara Milkan Debeljević, a za drugog Kosta Milošević; nadzornik čistoće bio je Petar Janjušević; 10 žandarma za održavanje javnog reda i mira i apotekar Risto Vukotić. Nakon konsti- tuisanja, opštinska uprava pristupila je organizovanju javnih službi i poslova i snabdijevanju stanovništva: uređenje opštinskih taksi, davanje u zakup opštinskih dućana i drugih objekata i radnji; davanje odobrenja za otvaranje radnji, naseljavanje, prodaju stoke, uvoz, izvoz i prodaju robe, hrane i pića i drugih namirnica;. odre- đivanje cijena gasu, šećeru i drugim namirnicama; ukidanje opštinskog kuluka; pomoć siromašnim licima; izdavanje uvjerenja o vladanju za vrijeme rata i izdavanje drugih dokumenata; izdavanje majdana uglja pod zakup; utvrđivanje opštinskog budžeta, postavljanje članova školskih odbora, utvrđivanje stanarine; obrazovanje komisije za procjenu ratne štete i dr.

Zbog iscrpljenosti u radu i zauzetošću drugim obavezama prvi predsjednik Savo Vukojičić na sedmoj sjednici Opštinskog odbora 2. januara 1919. g. podnio je ostavku. S pozivom na akta Izvršnog narodnog odbora i akta Okružnog načelstva u Pljevljima od istog dana za predsjednika Opštine Pljevlja određen je Omer-beg Selmanović koji je ovu dužnost obavljao vrlo kratko.

Predsjednici  opštine  Pljevlja  u  Kraljevini SHS/Jugoslaviji bili su:

1. Savo T. Vukojičić, okružni protojerej 27. 10.1918.- 2. 1. 1919.

2. Omer-beg Selmanović, trgovac, 1919.

3. Aleksa Bavčić, trgovac, 1919-1920.

4. Abdulah Karahmetović, trgovac, 1920-1923.

5. Murat Hadžiatlagić, trgovac, 1923-1928.

6. Mehaga Pašović, trgovac, 1928-1932.

7. Bogdan R. Nenadić, pravnik, 1932-1942.

Na mjestu načelnika Okruga pljevaljskog zbog obavljanja dužnosti narodnog poslanika prof. Nikolu Minića od januara 1920. godine zamijenio je Dragiša Peruničić.

Predsjednici seoskih opština bivali su ugledni i imućni domaćini iz tih sredina: Gruban Petrović u Kosanici, Jevrem Tanjević u Bobovu, Milovan Starčević u Meljaku, Mitar Janjušević u Matarugama, Živko Drobnjak u Otilovićima, Simeun Borović u Boljanjićima, Bajo Pivljanin u Gotovuši, Mina Rondović, Marinko Golubović i Miloš Peruničić u Prenćanima i drugi.

Politički život

Organizovani politički život u Pljevljima počinje tek poslije Prvog svjetskog rata. Ni jedna politička stranka nije bila organizovana. I prvi poslijeratni zborovi građana u Pljevljima su bili slabo posjećeni i loše organizovani: Zbor građana zbog skupoće, početkom avgusta 1920. otvorio je profesor Gimnazije Vlatko Samardžić i radikalni zbor 15. avgusta.

Okružno načelstvo na čelu sa načelnikom Dušanom D Peruničićem62   činilo je sve da se prvi izbori za opštinske odbornike valjano pripreme i sprovedu. Za prenos glasačkog materijala od Kosovske Mitrovice zakupljen je auto za 2.500 dinara. Jovan Ćetković, privremeni honorarni učitelj u Gimnaziji u članku Uspomene iz pljevaljske Gimanzije o prvim izborima pribilježio je sledeće:

„Uskoro su bili zakazani i opštinski izbori za varoš Pljevlja. Muslimanska vjerska organizacija, kao najjača politička grupa u mjestu, istakla je svoju kandidatsku listu za ove izbore. Istakli su svoje liste i radikali i demokrate. Nas nekoliko mlađih ljudi (Đorđe Popović, Vlatko Samardžić, Vuk Lacmanović – nastavnici Gimnazije; Miloš Tošić, učitelj, Milan Terić, poreski činovnik, i još neki čijih se imena više ne sjećam) održali smo nekoliko noćnih sastanaka sa predstavnicima pljevalj- skih radnika i zanatlija, i na kraju odlučili da i mi istaknemo za ove izbore kandidaciju, pod imenom radničke liste…

Izborna kampanja bila je vrlo živa i žučna. Muslimanska lista (aga, begova, hodža i muftija) dobila je apsolutnu većinu na izborima. Radikali su dobili tri, demokrati dva, a naša radnička lista dva mandata. Stariji đaci Pljevaljske gimanzije, iako krišom, bili su nam dobri agitatori i revnosno su raznosili izborne proglase i lijepili ih noću po varoškim kućama. LJuti na ovakav rezultat izbora, radikali i demokrati nijesu poslali svoje odbornike u opštinu. Oni su se odlučili na opstrukciju. Sa naše liste išli smo u ‘belediju’ (opštinu) – Đorđe Popović i ja. Tokom mnogih sjednica nas dvojica imali smo dosta žučnih rasprava i svađa sa begovsko-aginskom većinom u opštini. Naša im je opozicija bila vrlo teška i često ih je dovodila do pravog bjesnila.

Radikalski predstavnici su, za sve ovo što je nastalo u pljevaljskoj čaršiji i pljevaljskom kraju, optuživali nas, kao tajne agente Internacionale. A kao leglo ovih agenata označili su gimnaziju, u kojoj su zaraženi i nastavnici i đaci.“

Nakon ovih događaja žandarmi su rasturili opštinsku upravu. Nezadovoljni muslimani inicirali su dolazak u Pljevlja parlamentarne grupe na čelu sa Mehmedom Spahom da ispitaju slučaj raspuštanja opštinske uprave i sukob pravoslavnih i muslimana u Pljevljima. Vlast je za sukobe okrivila socijaliste, profesore gimnazije koji su bili nosioci radničke liste. Potom je birana nova opštinska uprava i tražena politička i vjerska tolerancija, karakteristična za pljevaljsku sredinu.

Politička aktivnost u pljevaljskom kraju od 1920. do uvođenja lične vladavine Kralja Aleksandra (6. januara 1929.) odvijala se kroz političku borbu Radikalne i Demokratske stranke. U „početku većina pravoslavnih birača glasala je za demokrate, dok su muslimani uglavnom glasali za Radikalnu stranku. Razlog za ovakvu političku poziciju treba tražiti u načinu prilaženja ovih stranaka rešavanju agrarnih odnosa koji su bili centralno političko pitanje za narod ovog kraja.” Demokrate su tada po ovom pitanju bili radikalniji od Radikalne stranke. Radikali su takođe bili za agrarnu reformu ali su smatrali da bivšim agama i begovima treba dati određenu  nadoknadu za oduzetu zemlju. S druge strane Demokratska stranka je bila protiv isplate nadokande bivšim vlasnicima. Kako je većina stanovništva pravoslavne vjeroispovijesti bila bez svoje zemlje, zbog toga im je stav Demokratske stranke po pitanju agrarne reforme bio prihvatljiviji. Stanovništvo muslimanske vjeroispovijesti bilo je u suštini protiv političke agrarne reforme, a ako se ona već sprovodi zalagali su se za isplatu odštete bivšim agama i begovima, što je tada podržavala Radikalna stranka. Poslije Vidovdanskog ustava osnovana je DŽemijetska stranka koju je podržala većina muslimana. S druge strane zbog borbe sa odmetnicima iz pljevaljskog i bjelopoljskog kraja željena podrška muslimana Radikalnoj stranci je izostala.

Dio stanovništva koje je sarađivalo i jatakovalo Huseinu Boškoviću, Jusufu Mehonjiću i drugim, bojeći se represija, iselio se u Tursku i Bosnu. Na izborima 1925. u Okrugu pljevaljskom Demokratska stranka je opet imala većinu glasova. Borba radikala i demokrata za muslimansku podršku i glasove poslije prestanka sa radom DŽemijatske stranke 1924, nije imala uspjeha jer su muslimani podržali jugoslovensku muslimansku organizaciju iz Bosne i Hercegovine.

Demokratska stranka u Pljevljima imala je znatan dio pljevaljske inteligencije. NJeni članovi bili su ljudi raznih zanimanja i obrazovanja: dr Uroš Ružičić; učitelji: Mihailo Dragašević (predsjednik Mjesnog odbora), Dušan Radičević, Ristan Pavlović, Siniša S. Vukojičić, Pavle Pavlović, Mihailo Žugić; svešteni- ci: Slobodan Šiljak, Dušan Prijović; Mile Peruničić; sudija Periša DŽaković, Boško Bojović, Božo L. Martinović, Aleksa Bavčić; ljekari Pavle Branković, upravnik bolnice, seoski prvaci: Jevrem Tanjević, Josif Janjušević, Slobodan Purić; Jovan Šarac i dr. Članovi Demokratske stranke u Pljevljima oglašavali su se ili se pojedinci njima obraćali po pojedinim aktuelnim pitanjima. Ministarskom savjetu u Beogradu su se žalili zbog nepravilnosti u vezi dodjele koncesije Vojislavu Nenadiću za istraživanje i eksploataciju Rudnika uglja Pljevlja s predlogom da se rudnik da na korišćenje drugim koncesionarima koji koji bi ga narodu i državi prodavali po jeftinijoj cijeni.

Muslimanski prvak Muhamed Hadžismailović obraćao se Mihailu Dragaševiću radi ukidanja naredbe koja podržava seobu muslimana u Tursku. LJuba Davidović, predsjednik Demokratske stranke 5. oktobra 1935. g. pisao je Mihailu Dragaševiću da demokrate „pred narod moraju izlaziti samo sa istinom i bez demagoških obe- ćanja koja se bar za dogledno vreme ne mogu ostvariti… Razumom i razložnom kritikom svega, sredstvima koja neće štedeti najkrupnije interese državne i narodne…” U 1937. demokrate iz Pljevalja su se žalili Ministru prosvjete zbog čestih promjena nastavnika u gimanziji zbog čega veliki broj časova ostaje nezastupljen. Jednom riječi radi se o dinamičnoj aktivnosti ove stranke.

Radikalna stranka u Pljevljima imala je takođe jako uporište i znatan broj članova, glasača i simpatizera. Članovi su bili visoki državni činovnici, imućni trgovci i seoski prvaci. Između ostalih okružni načelnik i direktor gimnazije prof. Nikola Minić; prota Savo Vukojičić, prvi predsjednik opštine, trgovci Josif i Lazar Šećerović i Aleksa Bajić, apotekar Risto Vukotić, seoski prvak Gruban Petrović i drugi.

Uticaj revolucionarnog i komunističkog pokreta u pljevaljskom kraju bio je skroman. Vrijedno je pomena učešće profesora gimnazije sa Radničkom listom na prvim opštinskim izborima 1920. godine. Zahvaljujući podršci zanatlija i radnika dva profesora su tada izabrana za opštinske odbornike. Međutim, ta opštinska uprava  nije bila dugog vijeka. Vrlo brzo bila je zamijenjena. Centar revolucionarnih zbivanja bio je kod opozicionih stranaka, u gimnaziji i u Udruženju studenata Pljevljaka. Izvjesni uticaj na revolucionarna zbivanja koja su u Pljevljima tek hvatala korijene, i grupu intelektualaca (Josif Malović, Mišo Pavićević i druge) imao je raniji generalni sekretar KPJ, Sima Marković koji je zbog neslaganja po nacionalnom pitanju sa svojom partijom (nije bio za razbijanje Kraljevine Jugoslavije) juna 1933. g. bio  osuđen i protjeran u „srpski Sibir“- Pljevlja. Ni u zatočeništvu u udaljenim i zabačenim Pljevljima Marković nije mirovao. I ovdje je, iako budno praćen od policije, nastojao da politički djeluje. Zbog toga je 24. marta 1934. iz Pljevalja premješten u Sarajevo, iz Sarajeva u Čajniče odakle je otišao u emigraciju.66 O Markovićevom boravku u Pljevljima zna se veoma malo. U pismu ministru unutrašnjih djela, Živojinu Laziću od 19. jula 1933. Marković navodi da je bio kažnjen i protjeran u Pljevlja gdje je boravio sa ženom. Kako drugih prihoda, osim sopstvenog rada, nije imao molio je da mu se omogući da živi od svoga rada. U Pljevljima je stanovao u kući trgovca Jevđovića.

Uoči rata 29. marta 1939, došlo je do masovnog štrajka učenika starijih razreda Gimnazije koji su se pobunili protiv nepedagoškog odnosa pojedinih profesora i direktora škole prema nastavi i učenicima i neadekvatnog ocjenjivanja učenika. Učenici su pod uticajem tadašnjeg revolucionarnog vrenja u državi i društvu prvenstveno bili protiv vladajućeg režima, što nijesu mogli javno da saopšte, pa tek onda protiv nepedagoških postupaka direktora i nekih profesora, što nije sporno. Duhovi su se ustalasali, građanstvo je stalo u zaštitu đaka, kako bi zaštitili njihovu budućnost. Međutim, kazne su bile drastične: 17 učenika je udaljeno iz škole, 30 udaljeno na godinu dana; dva isključena za jednu školsku godinu; 19 isključeno za dvije školske godine; jedan isključen na tri godine; 11 isključeno za svagda iz svih srednjih škola u zemlji sa pravom polaganja privatnih ispita i četiri isključena iz svih srednjih škola bez prava polaganja privatnih ispita. Na brojne intervencije neke kazne su kasnije smanjene.

Nit borbe za poboljšanje postojećeg socijalnog stanja između dva svjetska rata u Pljevljima upotpunio je štrajk krojačkih radnika 1940. godine. Krojački radnici uputili su pismeni zahtjev Udruženju zana- tlija i svojim poslodavcima pojedinačno da im se povećaju zarade, da se uvede osmočasovno radno vrijeme, da se radnici socijalno osiguraju, da se zarade isplaćuju sedmično, da poslovođe ne smiju u radni odnos primati druge radnike dok traje štrajk i da svi poslodavci potpišu sa radnicima ugovor o radnom odnosu. Pošto zahtjevi nijesu prihvaćeni krojači su 18. avgusta stupili u štrajk i štrajkovali do 18. septembra. Radnička solidarnost je podržala štrajk krojača za svoja prava. Fudbalski klub Breznik je organizovao utakmicu i prikupljeni prihod ustupio krojačima. Štrajk je okončan na taj način što su poslodavci pristali na ispunjenje zahtjeva krojača i sa njima zaključili kolektivni ugovor o radu koji je overilo ondašnje Zanatsko udruženje Esnaf.

Oganizacija KPJ u Pljevljima prije Drugog svjetskog rata bila je malobrojna i bez većeg uporišta u narodu. Radi se o partiskoj ćeliji od svega 11 članova. Organizacije SKOJ-a u Pljevljima nije bilo. Međutim, pljevaljska mladost, kao uostalom i mladost drugih sredina, željela je nešto novo u društvu i životu. To novo nijesu mogle pružiti posvađane vodeće građanske partije i regionalno rukovodstvo u zemlji. Jednom dijelu omladine učinilo se da će to novo pružiti KPJ i njeno rukovodstvo. Za tu političku opciju opredijelio se i dio novih naraštaja iz nekih starih građanskih porodica.

Zna se da je u Pljevljima tridesetih godina 20-tog vijeka boravio i Slavko Kvaternik, jedan od ideologa ustaškog pokreta. NJegov boravak svakako nije bez bio bez političkih planova.

Izbor narodnih poslanika

Prema Ukazu regenta Aleksandra od 7. Decembra 1918. Narodna skupština Kraljevine Srbije nastavila je rad do konstituisanja Skupštine kraljevstva SHS. Sa radom su nastavili i izvršni organi pokrajinskih skupština. Na osnovu novog ukaza regenta Aleksndra od 24. februara 1919. g. izabrani su delegati svih postojećih skupština, odnosno njihovih izvršnih organa i isti se sastali u Beogradu 1. marta 1919. i konstituisali Privremeno narodno predstavništvo Kraljevstva SHS. Crna Gora u granicama do 1912. je u zajedničkom parlamentu bila zastupljena sa 12 poslanika iz sastava Velike narodne skupštine srpskog naroda u Podgorici. Južna Srbija, gdje je uključeno i pljevaljsko područje, posle sprovedenih neposrednih izbora bilo je zastupljeno sa 24 poslanika. Iz Prijepoljskog okruga, gdje su spadala i Pljevlja za narodne poslanike izabrani su prof. Nikola Minić, direktor pljevaljske Gimnazije i profesor Aleksa Stanišić iz Prijepolja, inače ministar narodnog zdravlja.

Prema zakonu o izboru narodnih poslanika iz 1920. izborni okruzi u Srbiji, Bosni i Hercegovini, bili su isti kao administrativni okruzi, sa izuzetkom administrativnih okruga: prijepoljski, pljevaljski, bjelopoljski i beranski za koje je određeno da čine jedan izborni okrug, okruzi zvečanski i raški da budu jedan okrug. Na svakih 30.000 stanovnika birao se 1 poslanik uključujući u ovaj broj i kvalifikovanog poslanika sa završenim fakultetom ili višom spremom. Pravo biranja poslanika imali su muškarci, državljani Kraljevine SHS sa navršenom 21 godinom života. Oficiri, aktivni i u nedejstvu i vojnici pod zastavom nijesu mogli da glasaju. Za poslanike je mogao biti izabran svaki onaj koji ima pravo biranja, da uživa sva građanska i politička prava, da stalno živi u zemlji, da je navršio 25 godina života i da zna čitati i pisati. Policijski i poštanski činovnici nisu se mogli kvalifikovati za poslanika.

U Izbornom okrugu prijepoljsko-pljevaljsko- bjelopoljsko-beranskom izabrani su slijedeći poslanici:

1. Sreten Vukosavljević iz Prijepolja, učitelj i inspektor za agrarnu reformu na demokratskoj listi 1,

2. Mihailo Kurtović, učitelj u Pljevljima, na demokratskoj listi 1,

3.  Mustafa  Salihbegović,  muftija  u  Bijelom Polju, muslimanska lista,

4.  dr  Pavle  Čubrović,  docent  Univerziteta  u Beogradu, kvalifikovani poslanik.

Izbori za narodne poslanike 1923, 1925. i 1927. g. vršeni su po Zakonu o izmjenama i dopunama zakona na osnovu koga su izvršeni izbori za Ustavotvornu skupštinu 1920. g. koji je donijet 27. juna 1922. g.

U izbornom okrugu Prijepoljsko-pljevaljsko- bjelopoljsko-beranskom po navedenom zakonu 18. marta

1923. g. izabrani su slijedeći poslanici:

1. Sreten Vukosavljević, učitelj iz Prijepolja na listi Samostalne demokratske stranke,

2.   Svetomir   Borisavljević,  advokat   iz   Nove Varoši na listi Demokratske stranke,

3.  Derviš  Šećerkadić,  okružni  muftija  iz Pljevalja, na listi DŽemijeta;

Osmog februara 1925.g. za poslanike su izabrani:

1. dr Miloš Trifunović, ministar vjera, Radikalna stranka,

2. Husejin Jusufspahić, posjednik, Radikalna stranka; Jedanaestog septembra 1927.g.:

1. Mihailo Dragašević, učitelj u Pljevljima, Demokratska stranka;

2. Muhamed Hašimbegović, trgovac;

3. dr Pavle Čubrović, docent Univerziteta.

Desetog septembra 1931. g. donijet je novi Zakon o izboru narodnih poslanika za Narodnu skupštinu koji je utvrdio broj poslanika za svaku banovinu. Za poslanike se moglo birati lice koje je državljanin Jugoslavije, sa navršenih 30 godina života i da zna da čita i piše službenim jezikom. Narodni poslanici nijesu mogli biti u isto vrijeme državni liferanti ili državni preduzimači, ni aktivni državni činovnici. Zakonom o izmjenama i dopunama ovog zakona od 10. septembra 1931. g. u čl. 4 dodat je novi stav koji glasi:„u banovinama koje imaju više srezova no što im pripada mandata spajaju se po dva sreza u jedan i to: fočanski i pljevaljski; mileševski i pribojski i drugi srezovi.”

Na osnovu ovog izbornog zakona sa manjim izmjenama birani su poslanici na svim izborima do Drugog svjetskog rata:

Osmog novembra 1391. g. izabrani su:

1. Vojislav Nenadić, trgovac u Pljevljimа

2. Šukrija Kurtović, generalni inspektor „Šipada” iz Sarajeva;

Petog maja 1935. g.:

1. Vojislav Nenadić (zamjenik Derviš Selmanović) na kandidatskoj zemaljskoj listi Petra Živkovića, kao jedinoj listi;

Osmog decembra 1938. g.:

1. Šefkija Selmanović, trgovac u Pljevljima,

2. Muhamed Hašimbegović, trgovac u Prijepolju.

Izbor senatora

U Kraljevini Jugoslaviji Senat (gornji dom parlamenta) uveden je Ustavom iz 1931. g. i postojao je do 1941. g. Prema Ustavu i Zakonu o izboru senatora od 30. septembra 1931. godine73  Senat je imao 72 člana (46 je birano u banovinskim sjedištima, a 18. je kralj imenovao). Mandat senatora trajao je 6 godina, s tim što se svake treće godine birala polovina onih kojima je istekao mandat. Svaka banovina i grad Beograd činile su jednu izbornu jedinicu. Na svakih 300.000 posredno je biran jedan senator. Pravo da biraju senatora po zakonu imali su: narodni poslanici, banski vijećnici dotične banovine i predsjednici (načelnici) opština. Za senatore su birani ugledni državljani Kraljevine koji su navršili 40 godina života i koji su govorili, čitali i pisali narodnim jezikom. Isto lice nije moglo istovremeno biti poslanik i senator, a senatori nisu mogli biti u isto vrijeme državni liferanti i državni preduzimači. Senat se sastajao i prestajao sa radom kada i Narodna skupština.

Prema objavi Državnog odbora Zetska banovina birala je tri senatora. Jedan od njih je bio Milovan DŽaković, sin vojvode Tripka DŽakovića iz Šaranaca. Zahvaljujući pomoći ruskog knjaza Vasiljčikova, ško- lovao se u Petrogradu, u Rusiji (srednju školu i pravni fakultet), gdje je dostigao čin armijskog generala i načelnika Ministarstva vojnog. Od 1895. do 1899. bio je u državnoj službi u Crnoj Gori. Zbog apsolutističke vladavine kralja Nikole morao je da emigrira iz zemlje i vrati se u Rusiju, gdje je ponovo stupio u službu Ministarstva vojnog u Petrogradu. Kao sudski referent učestvovao je u rusko-japanskom ratu 1905. g. Nakon stvaranja Kraljevstva SHS, 1920.g. vraća se u svoju zemlju i u državnoj upravi zauzima važne položaje: inspektor

Ministarstva unutrašnjih djela 1920-1922; izaslanik ovog Ministarstva u Crnoj Gori radi saniranja društveno- političkih prilika 1921-1922; veliki župan Zetske oblasti 1922-1927. g. kada je penzionisan. Ukazom kralja Aleksandra 1933. g. naimenovan je za senatora Zetske banovine. Umro je i sahranjen na Cetinju 1942. godine.

Na  predlog  kralja  senator  Zetske  banovine  od 1932.  bio je  i Svetozar Tomić, profesor istorije i geografije, nacionalni radnik, predsjednik crnogorskog narodnog odbora za ujedinjenje Crne Gore i Srbije. Kraljev senator je bio i Sreten Vukosavljević, učitelj i prosvjetitelj iz Prijepolja, agrarni povjerenik i ministar, poznati sociolog i profesor sociologije sela.

Popis stanovništva

Na osnovu Odluke o popisu od 31. marta 1920. prvi popis stanovništva74 u Kraljevini SHS organizovan je 31. januara 1921. godine kada jugoslovenska država u administrativnom pogledu nije još bila jednoobrazno uređena. Pokrajine, njih sedam: sjeverna i južna Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Dalmacija, Hrvatska i Slavonija sa Međumurjem, Slovenija sa Prekomurjem, Banat, Bačka i Baranja obrazovane su po tom popisu onako kako su ušle u jugoslovensku državu 1918. Popis je obuhvatio stanovništvo, zgrade, stanove i stoku. Novina je bila da se popisivalo služenje u vojsci i učešće u oslobodilačkim ratovima 1912-1918.Prema popisu od 31. januara 1921. u Okrugu Pljevlja živjelo je ukupno 26.798 stanovnika od kojih 13.685 muških (vojnika 819) i 13.113 ženskih osoba. U varoši Pljevlja živjelo je 6.350 žitelja; u seoskim opštinama sreza pljevaljskog (Ilino Brdo, Kosanica, Premćani, Hoćevina, Otilovići i Mataruge) 11.066 i u srezu Boljanići (Boljanići, Bukovica, Gotovuša, Bobovo i Meljak) 9.376 stanovnika. Pravosla- vnih je bilo 17.306, muslimana 9.356, katolika 134 i dva Jevreja. Zbog ratnih nedaća, epidemija i nemaštine znatno se smanjio broj stanovništva, posebno gradskog. U popisu je izuzetno zanimljiv spisak stanovništva po godinama rođenja od 1806. do 1921. godine. Zabilježeno je da je bilo čak 33 stanovnika starija od 100 godina; 15 od 95-100 g., 7 od 90-94 g. Najstariji stanovnici te 1921. g. imali su 115 godina (1), 112 godina (1), 111 godina (1), 109 godina (2), i 106 godina čak četiri žitelja.

Na osnovu ovih podataka da se zaključiti da su pojedinci i pored brojnih epidemija, čestih ratova, gladi i nemaštine i nedostatka elementarne medicinske zaštite i pomoći, doživjeli duboku starost. Biološki, nacija je bila vrlo vitalna i natalitet visok.

Na osnovu Zakona o popisu stanovništva, poljoprivrednih gazdinstava i stoke od 31. januara 1931 i Pravilnika od 24. februara 1931. drugi redovni popis izvršen je 1. aprila 1931. g. Novo je bilo to što su popisivana i domaćinstva.

U srezu pljevaljskom (grad Pljevlja i 12 seoskih opština) u 5.506 domaćinstava i 5.205 kuća 1931. godine, živjelo je ukupno 33.196 stanovnika, od čega 16.963 muških i 16.233 ženske osobe. Pravoslavnih je bilo 23.698, muslimana 9.187, rimokatolika 298, evangelista i nepoznate konfesije 3 stanovnika. Pismenih je bilo 6.797 ili 31,7 %, nepismenih 14.621 ili 68,3 %.

Sudstvo

Ukazom regenta Aleksandra od 30. jula 1919. i Zakonom od 30. juna 1922. riješeno je da se Ustav od 5. jula 1903. godine zajedno sa svim zakonima ranije Kraljevine Srbije proširi na 16 novooslobođenih okruga na jugu zemlje među kojima i na Okrug pljevaljski. Ovim su propisom Pljevlja svrstana u teritoriju Južna Srbija sa administrativnim centrom u Skoplju.

Zakonom o ustrojstvu sudova od 12. avgusta 1919. mijenja se i dopunjuje Zakon o ustrojstvu sudova Kraljevine Srbije od 20. februara 1865. g. tako što se u novooslobođenim južnim krajevima formira 18 prvostepenih sudova u većim mjestima i dva apelaciona suda koja stoje na prvostepenim sudovima kao sudovi drugog i poslednjeg stepena, sa sjedištem u Beogradu i Skoplju. Novoformirani apelacioni sud u Skoplju, od 5 sudija, bio je nadležan za 18 novoformiranih prvostepenih sudova u Makedoniji, na Kosovu i Metohiji i u Raškoj oblasti, među kojima je i nad prvostepenim sudom u Pljevljima. Nad prvostepenim i apelacionim sudovima stajao je Kasacioni sud u Beogradu.

Prema sjećanju i zabilješkama Vasiljke Jovašević iz Pljevalja, ondašnjeg zvaničnika, Prvostepeni sud u Pljevljima počeo je da radi u januaru 1920. Prvi predsjednik suda bio je Radule Jauković, koga je ubrzo zamijenio Petar Jelić. Poslije njega predsjednici su bili: Božidar Prokić, Jeremija Jeremić, Čedomir Stanković i Milan Jovanović. Prve sudije bili su: Bogdan Bojović, Mihailo Bajić i Vasilije Pepić, kasnije Momčilo Nedić, Dušan Bajić, Živadin Anđelković i Đorđo Jovašević. Pljevaljski prvostepeni sud imao je dobro organizovanu kancelariju koju su činili: sekretar suda, pisari, arhiva, računovođa, prevodioci sa turskog jezika, zvaničnici, kurir, šef zatvora i čuvar koji je bio pri sudu. Sud je važio za dobro organizovan državni organ. Inspektor Tadić, u izvještaju Ministarstvu pravde, je zabilježio „ovo je jedan od najsređenijih sudova koji sam posjetio“. Pošto nije imao svoju zgradu sud se više puta selio. U početku je bio smješten u zgradi u kojoj je kasnije bilo sresko načelstvo. Nakon dvije godine rada sud se preselio u Krstatu kasarnu a potom u kuću DŽakovića.

Sreski sud u Pljevljima kao inokosni sud vršio je sudsku vlast u prvom stepenu u građanskim parnicama, trgovačkim i mjeničnim predmetima, vanparničnim predmetima i predmetima izvršenja kao i krivičnim predmetima prema naređenju, vodio zemljišne kata- starske knjige i rješavao zemljišne sporove, ukoliko to nije pripadalo okružnom sudu.

U rad posebnih sudova za građanske sporove spadali su i opštinski (mjesni) sudovi kao prvostepeni sudovi koji su sudili u svim krivičnim građanskim stvarima za čije je suđenje bio nadležan sudija pojedinac. Opštinski sud bio je neposredna vlast u opštini. Činili su ga: predsjednik, dva kmeta i djelovođa. Ovaj sud je vršio policijsku, samoupravnu, upravnu, izvršnu i sudsku vlast, sudio je u građanskim sporovima i u građanskom sudskom postupku kao i u manjim krivičnim djelima; upravljao opštinskim imanjima i bio obavezan da ga ispiše, premjeri i ubaštini; starao se o naplati opštinskih prihoda; u dogovoru sa Opštinskim odborom izdavao je dokaze o srodnosti, vladanju i imovnom stanju stanovnika u opštini; propisivao opštinske takse; nadzirao rad staraoca imanja i matičnih knjiga stanovništva; vodio spisak članova opštine, spisak glasača i poreskih obveznika.

Prema članu 109. Vidovdanskog ustava iz 1921. predviđeno je da u porodičnim i naslednim poslovimа muslimana sude šerijatske sudije. Sve do 1929. ovi predmeti su bili u nadležnosti prvostepenih sudova. Prema zakonu o uređenju šerijatskih sudova i o šerijatskim sudijama iz 1929. „u porodičnim i naslednim predmetima muslimana kao i u predmetima islamskih vakufa, vrše sudsku vlast u prvom stepenu posebna odeljenja sreskih sudova, kojim je naziv Sreski šerijatski sud, a u drugom i poslednjem stepenu posebno odeljenje apelacionih sudova kojima je naslov „Vrhovni šerijatski sud.“

Shodno zakonskoj odredbi kod Sreskog suda u Pljevljima u čijem je području živjelo više od 5.000 muslimana postavljeno je posebno odjeljenje kao Sreski šerijatski sud i posebno odjeljenje kod Apelacionog suda u Skoplju kao Vrhovni šerijatski sud. Na šerijatske sudove primjenjivane su i odredbe Zakona o uređenju redovnih sudova o davanju pravne pomoći, o sudskom odmoru i odsustvu, sudskoj upravi i pravu nadzora poslovanja sreskog suda od strane predstavnika Vrhovnog šerijatskog suda koga je određivao predsje- dnik Apelacionog suda u tom mjestu. Prvi predsjednik Sreskog šerijatskog suda u Pljevljima bio je Sejfulah Šećerkadić koji je na toj dužnosti bio do 1937. g. Zamijenio ga je Abdulah Azabagić. Prvu advokaturu u Pljevljima otvorio je Radule Jauković. Potom su advokatsku kancelariju imali Savo Petrović, Dušan Velić i Ilija Stanić.

Agrarna reforma

Većina zemljišta u Južnoj Srbiji, gdje su svrstana i Pljevlja, pripadala je bivšim gospodarima-čitluk sahibijama (agama i begovima). Zemljoradnici koji su obrađivali zemlju i na njoj živjeli do 1912. bili su u vrlo teškom političkom i ekonomskom položaju. Zbog toga je agrarna reforma u Kraljevstvu SHS bila jedna najurgentnija potreba iz političkih, socijalnih i ekonomskih motiva.

U cilju smirivanja društveno-ekonomskih prilika u zemlji regent Aleksandar Karađorđević je u Proklamaciji od 6. januara 1919. i prestonoj besjedi, prilikom otvaranja privremenog narodnog predstavni- štva 16. marat 1919. obećao pravedno rješavanje agrarnog pitanja, ukidanje kmetstva i velikih zemljišnih posjeda, podjelu viška zemlje siromašnim zemljoradnicima, s pravom odgovarajuće nadokande dotadašnjim vlasnicima.

S obzirom na značaj, obim i složenost agrarno pitanje je po rangu dolazilo odmah iza pitanja uređenja oblika državnog ustrojstva. Zbog toga je za rješavanje ovog pitanja bilo formirano posebno Ministarstvo za agrarnu reformu i njegovi područni organi: Agrarna direkcija u Skoplju, okružna agrarna povjereništva u većim mjestima, među kojima i u Pljevljima i sreski povjerenici. Sreski poverenik u Pljevljima bio je Simo Šiljak. Kao posebni pravni akt sa zakonskom snagom 25. februara 1919. donijete su Prethodne odredbe za spro- vođenje agrarne reforme. Ovim propisom ukinuti su kmetovski (čifčijski) odnosi u južnim novooslobođenim krajevima, bivši kmetovi proglašeni su slobodnim vlasnicima dotadašnjih kmetovskih imanja, a dotada- šnjim vlasnicima država je garantovala odštetu, što je predviđeno da se uredi posebnim zakonom. Do tada predviđeno je, da se dotadašnjim vlasnicima izdaje, kada zatraže, privremena renta.

Prethodnim odredbama iz 1919. u južnim novooslobođenim krajevima razriješen je čifčijski odnos na oko 280.000 hektara zemlje i kod 5.893 čitluk sahibija. Procijenjeni jednogodišnji prihod na tu zemlju iznosio je oko 110.000.000 dinara. Do kraja 1929. bivšim vlasnicima iz budžetskih kredita isplaćeno je 80.641.666,66 dinara, što ih nije zadovoljilo pa su NJ. V. Kralju Aleksandru često stizale molbe ranijih vlsanika za isplatu rente. Dvor je sa Ministarstvom poljoprivrede činio dodatne napore da se pronađu dodatna sredstva za isplatu.

U pogledu šuma Prethodne odredbe predvidjele su da „svi veći šumski posjedi prelaze u državnu svojinu,” uz prava vlasnika na oštetu i zemljoradnika na sječu drva za ogrev i popašu.

Vidovdanski ustav iz 1921. g. u čl. 42 propisao je da se feudalni odnosi smatraju pravno ukinutim danom oslobođenja od tuđinske vlasti. Eksproprijacija posjeda i razdioba imali su se zakonom provesti, tako da se kemtovi i uopšte obrađivači zemlje utvrde i ubaštine kao slobodni sopstvenici državnih zemalja, ne pla- ćajući za to nikakvu odštetu.

Agrarno pitanje konačno je razriješeno (likvidirano) Zakonom o uređenju agrarnih odnosa u ranijim pokrajinama južne Srbije i Crne Gore iz 1931. Bivše čifčije (kmetovi) proglašeni su vlasnicima zemlje, dok je agama i begovima država grantovala i isplatila oštetu.

Za raspravljanje agrarnih odnosa ministar poljoprivrede je obrazovao 88 sreskih agrarnih sudova, među kojima i Sreski agrarni sud u Pljevljima i Vrhovni agrarni sud u Skoplju kao drugostepeni i konačni sud. Čivčijama je dodjeljivano 5 hektara zemlje uz mogućnost da im sud ostavi još 5-15 hektara u zavisnosti od boniteta zemljišta. Ako je zadruga naseljenička bila veća moglo joj se ostaviti i više zemlje. Nadoknada bivšim vlasnicima, koji svoje pravo dokažu kod nadležnih sudova, isplaćivana je od strane države i to odmah u gotovom novcu od državnih obveznica. Za kuće i ekonomske zgrade nije priznavana nadoknada.

Agrarni sudovi svojim presudama oglašavali su obrađivače sopstvenicima zemlje i bivšim gospodarima dosuđivali nadokandu koju je plaćala država iz sume od 100 miliona dinara, dodajući rentu od 3 % od 1919. g. Po izvršenoj presudi Vrhovnog agrarnog suda u Skoplju bivše čivčije, sada sopstvenici imanja koja su obra- đivali, mogli su da ubaštine dobijeno zemljište. Izuzetak su zemljišta koja je država otkupila za lica iz drugih odnosa (napoličari, ćesalije, jareglije, momci i kirijaši) koja su opterećena hipotekom za račun države kao povjerioca i ona su joj služila kao zaloga do konačne naplate duga.

Pod udar agrarne reforme u pljevaljskom kraju došla su imanja manastira Sv. Trojica i imanja nekoliko veleposjednika. Manastirska imanja bila su upisana u spiskovima: 1) sreza pljevaljskog u površini od 30 hektara i godišnjem prihodu od 85.000 dinara, 2) sreza boljanićkog u površini od 300 hektara i godišnjim prihodom od 68.000 dinara. 3) sreza pribojskog u površini od 480 hektara i godišnjim prihodom od 80.000 dinara, 4) sreza novovaroškog u površini od 100 hektara i godišnjim prihodom od 60.000 dinara.

Iguman Serafim DŽarić je na ime privremene rente potraživao za ovo imanje iznos od 500.000 dinara. U odgovoru Ministarstva poljoprivrede od 18. Septembra 1931. navedeno je da je manastir na ime haka do 1929. primio ukupno 96.866 dinara i za 1930. i 1931. Još 109.200 dinara. Zbog nedostatka finansijskih sredstava nije se moglo više isplatiti, čak ni poslije tužbe nadležnom sudu, koju je podigao iguman DŽarić.

Porodica Selmanović (Ferko, Mehmed i Derviš) obratila se NJ. V. Kralju Aleksandru 1926. za isplatu rente za 45 čitluka (546 hektara) u srezu pljevaljskom, srezu boljanićkom, srezu pribojskom i srezu mileševskom. Za ovo imanje do kraja 1931. godine isplaćeno je na ime rente ukupno 316.882 dinara, što je znatno više nego što je po ustanovljenim kriterijumima pripadalo.

Za isplatu zaostale rente za imanja u iznosu od 300.000 dinara Kancelariji NJ. V. Kralja obraćali su se i veleposednici Bajrović: Mehmed paša, Muhamed beg i Rašid beg, čiji je godišnji prihod iznosio 200.000, bez podataka o površini.

Ograničavanje državnih šuma

Ograničavanje državnih šuma bilo je jedno od najvažnijih pitanja koje je trebalo riješiti u novostvorenoj jugoslovenskoj državi. Zbog toga je formirano Ministarstvo šuma i rudnika koje je imalo zadatak  da  ujednači  zakonodavstvo,  da  uredi  sistem upravljanja šumama i rudnicima kao važnim državnim dobrima i da sredi pravno-imovinske odnose državnih šuma. Državne šume su ograničavane samo u Srbiji, Južnoj Srbiji (novooslobođenim krajevima) i Crnoj Gori, jer je u ostalim djelovima, osim u BiH ovo pitanje bilo riješeno prije ujedinjenja 1918. Najvažnije je bilo riješiti pitanje ograničavanja šuma u novooslobo- đenim krajevima u kojima turski Zakon o opštem zemljišnom posjedu iz 1858. g. (arce kanunname) i šumski Zakon iz 1869. g. nijesu izmijenili narodna shvatanja o svojini šuma, tj. da su one vlasništvo onoga koji ih iskorišćava. Turske tapije kojima je potvrđivano pravo uživanja na mirijskom (državnom) zemlji- štu shvatane su kao pravo vlasništva.

U izveštaju Inspektorata za šume u Skoplju iz 1919. g. predloženo je da Ministarstvo šuma i rudnika ospori pravo svojine na zemljišta pod šumom privatnim licima u novooslobođenim krajevima i da se tapije izdate za vrijeme turske uprave u ovim krajevima pošalju u Carigrad radi utvrđivanja autentičnosti. Međutim, kako sa Turskom još nijesu bili obnovljeni diplomatski odnosi ovo se nije moglo realizovati. Ukazom regenta Aleksandra od 30. juna 1919.  kojim su Ustav i svi zakoni Kraljevine Srbije prošireni na južne krajeve oslobođene u balkanskim ratovima nije priznato pravo svojine privatnim licima na šume u tim krajevima, držeći da prema turskim zakonima i Uredbi o šumarskoj struci Srbije privatna lica nijesu imala pravo svojine nad šumama.

Nakon sagledavanja ovog pitanja i analize postojećeg zakonodavstva 22. februara 1922. donijet je Zakon o ograničenju državnih šuma.  Po ovom zakonu vršeno je ograničavanje šuma do 1930. g. kada je donijet prvi Zakon o ograničavanju državnih šuma u Srbiji, Južnoj Srbiji i Crnoj Gori,  na osnovu koga je ubrzan ovaj proces. Zakon je sve šume razvrstao na državne, opštinske, seoske, manastirske, crkvene, vakufske, privatne, bratstveničke šume (u Crnoj Gori) i džematske ili zaselačke šume. Za ograničavanje šuma formirani su sudovi za ograničavanje državnih šuma koje su sačinjavali: 1 diplomirani pravnik, 1 šumarski stručnjak, prvenstveno starješina dotičnog šumarskog okruga i 1 državni agronom. Pravo svojine zadržavao je svaki pojedinac koji je imao urednu i od nadležnog suda potvrđenu tapiju ili privremene priznanice izdate od turske vlasti uživaocima mirijske zemlje po pravu uživanja. Na odluke suda za ograničavanje državnih šuma prijava (tužba) u zakonskom roku mogla se izjavati redovnom prvostepenom sudu. Odredbe da se pravo svojine može dokazivati državinom, a državina pomoću svjedoka, bez obzira na vrijednost spornog zemljišta, uslovila je da su u mnogim kompleksima privatnim licima dosuđeni odgovarajući posjedi.

Na presude prvostepenih sudova žalba se mogla izjaviti Apelacionom sudu u Skoplju, koji je sudio u drugom i poslednjem stepenu. Nakon ograničenja dotične državne šume prvostepeni agrarni sud je sastavljao granični protokol i skicu privremenog i ograničenog kompleksa sa svim parcelama i sve spise dostavljao Ministarstvu šuma i rudnika. Kada su sudske presude postale izvršne Ministarstvo je označilo u graničnim protokolima i skicama dosuđeno zemljište u odgovarajućoj veličini ili je vršeno brisanje parcela, proto kola i skica gdje su prijavioci odbijeni od traženja. Za ubaštinjenje ograničenih državnih, privatnih i drugih šuma, određen je bio rok od godinu dana.

Nakon stvaranja Kraljevstva SHS u Pljevljima je formirana Okružna šumska uprava koja je prvo bila pod  Direkcijom šuma u Skoplju, a potom Direkcije šuma u Sarajevu. Na šume u pljevaljskom području primjenjivali su se propisi iz turskog doba i propisi Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore. Državne šume nijesu bile razgraničene od privatnih, niti su se znali stvarni vlasnici.

Početkom 1920. godine pokrenuto je pitanje vlasništva Vaškovskih šuma, površine 1.003 hektara. Ovaj spor okončan je na taj način što je šuma ostala u vlasništvu porodica Knežević, Bojović iz Šaranaca i Moračana, crnogorskih podanika koji su ovu šumu kupili od muslimanskih begova Baltića, turskih podanika za „osam ćesa zlata” 1882. godine. Kao dokaz su poslužile izjave svjedoka i presuda crnogorskog suda o kupoprodaji navedenog zemljišta. Pomenuta bratstva su potom koristila pravo eksploatacije šuma.

Ograničavanje državnih šuma u Okrugu pljevaljskom otpočelo je odmah poslije oslobođenja. Na raspis Ministarstva šuma i rudnika Petar R. Mijušković, šef područne šumske uprave u Pljevljima 9. maja 1921. podnio je Glavnoj šumskoj direkciji u Beogradu predlog za razgraničenje šuma i izvještaj o privatno-pravnim odnosima sa spiskovima šuma koje bi trebalo dati na uživanje opštinama i selima u ovom okrugu. Na osnovu ovog izvještaja slijedeće, 1922. godine ministar šuma i rudnika dostavlja Sudu za ograničavanje državnih šuma u Okrugu pljevaljskom spisak 16 šumskih kompleksa koje je hitno trebalo ograničiti: Kraljeva gora – Zeleno borje – LJubišnja (14.000 ha šume i 4.000 ha goleti); Korijen; Ivovik – Gajine; Mejdanice; Borova-Mučanj; Crni vrh; Ravna gora – Šumer – Kamenjače; Kozlinovača -Bojišta- Borova glava-Ujač; Kovač; Marinac-Miolja; Stakorina; Okladnik; Jarilj-Vrbica-Strmenica; Lisja stijena-Suvi potok-Dubrava-Đedov do; Obzir i Kaludra- Meki dolovi.  Do novembra 1928. ograničeno je 1.260 hektara u državnoj šumi „Kovač” i 5.310 hektara u šumi „LJubišnja”. U toku 1930. ograničeno je 700 hektara u Vaškovskim šumama. U toku 1934. godine ograničenja su vršena u kompleksima: Obzir, površina 892, u kome nema privatnih šuma; Lisac-Kraljeva gora-Bunetina- Goli brijeg, površina 2.182 ha, a površina dosuđenih parcela po prijavljenim sporovima iznosiola je 29,66 ha; Jelovica-Drijeljevina-Bandukovina-Korijen-Zeleno Borje, površina 2.322,87 ha, dosuđeno 68 ha; Ravna Gora Tuležina, površina 1.794,90 ha, dosuđeno 77,70 ha i kompleks Mejdanice, površine 461,64 ha, dodijeljeno 5,28 ha.  U 1937. bio je još uvijek znatan broj neriješenih predmeta.

U arhivskoj građi sačuvani su podaci o pojedinačnim sporovima: zaseoka sela Trešnjica u opštini Kosanica; tužba sela Pušonjski Do; tužba sela Selac, Čavanj i Premćani; sporovi bratstva Šljivinčana i sela Pušonjski Do, Selac i Čavanj i Premćani, zaselaka Trešnjica i manastira Dovolja oko ograničenja državne šume „Ujač” i „Borova glava”; žalba braće Vojinović, Jovana Tabaša i sela LJutići protiv  ograničenja  državnih  šuma  „Drijeljevina”, „Ivanovo polje” i „Mejdanice” i o eksploataciji šuma manastira: Dovolja, Dobrilovina i Aranđelovo. Prema izvještaju Ministarstva šuma i rudnika u 1937. šume u pljevaljskom području bile su u vlasništvu: države 38.996 hektara, privatnih lica 1.004 i 3.900 pašnjaka na šumskom tlu.

O privredi Pljevalja

Nakon ratnih zbivanja trebalo je obnoviti opusto- šenu zemlju i razviti, do tada nerazvijenu privredu. Između dva svjetska rata izgrađen je kolski put Pljevlja- Đurđevića Tara, podignut most na rijeci Tari kod Budečevice, izgrađen dio puta Rudo-Pljevlja, otpočela značajnija eksploatacija uglja, instalirano više pilana, podignuta gradska električna centrala, razvijalo se zanatstvo, trgovina i poljoprivreda, razmišljalo se o izgradnji pruga i puteva, izjednačen poreski sistem i uredno plaćani porezi na prihod od: zemljišta, zgrada, preduzeća, radnji i zanimanja, porez na rente i službenički porez (porezi od državnih dobara, carina, predu- zeća, fondova i kredita).

Finansijske prilike i bankarstvo. Krediti su davati preko ovlašćenih strukovnih zadruga i banaka (kreditne  zadruge,  zadruge  učitelja  i  druge).  Mrežu finansijskih institucija sačinjavali su: Oblasni inspektorat finansijske kontrole, Okružna i Sreska finansijska uprava, filijale banaka iz drugih mjesta i ispostava poštanske štedionice.

Na osnovu odobrenja Ministarstva trgovine i industrije od 3. aprila 1928. Polimska banka iz Prijepolja otvorila je svoju filijalu u Pljevljima, pod nazivom Filijal polimske banke u Pljevljima. Dire- ktor filijale bio je Đoša V. Borisavljević, trgovci Murat Hadžiatlagić i Janićije Janićijević i penzioner Vojin M. Pavićević, deponenti potpisa i poslovođe. Filijala je protokolisala svoju firmu kod pljevaljskog Prvostepenog suda. Pošto je udovoljeno zakonskim odredbama Ministarstvo trgovine i industrije 18. februara 1933. izdalo je dozvolu za rad filijale. Rad Polimske banke protezao se na srezove: mileševski, pribojski, pljevaljski, novovaroški, bjelopoljski, sje- nički, i šavnički. Poslovi banke bili su: bankarski i mjenjački, davanje zajma na račun zaloge, komisioni i agencijski poslovi.  Filijalu u Pljevljima imala je i Muslimanska kreditna banka iz Foče. Direktor je bio Muhamed Hadžismajilović.

Saobraćajne prilike u Pljevljima i Raškoj oblasti bile su nepovoljne. Za vrijeme turske uprave robu su prenosili konjski karavani i kiridžije. Austro-Ugarska je za svoje vojne i trgovačke potrebe izgradila puteve: Metaljka-Pljevlja i Pljevlja-Prijepolje i započela trasiranje željezničke pruge Višegrad-Kosovska Mitrovica. Nije bilo kolskog puta Pljevlja-Bijelo Polje i Pljevlja- Žabljak i savremenih prevoznih sredstava.

U tako nepovoljnoj situaciji razgovaralo se i pisalo o izgradnji jadranske željezničke pruge i licitiranje njenog pravca: Beograd-Višegrad-Bar ili pravac od Metohije preko Berana do Podgorice i mora. Na ovoj osnovi je zaključen pa poništen Blerov zajam a da na samoj pruzi nije ništa rađeno. Prednost je data pravcima prema Dubrovniku, Pločama i Splitu. Razmišljalo se i pisalo i o mogućnosti izgradnje pruge i puta Foča-Pljevlja-Bijelo Polje. I od ovog plana nije bilo ništa.

Nakon ovih pokušaja pristupilo se izgradnji državnog puta br. XXVII Nikšić-Pljevlja. Izgradnju ovog  puta podržao je kralj Aleksandar kada je 1932. boravio u Crnoj Gori. On je odobrio da se izgradi put Šavnik-Pljevlja i most na rijeci Tari (krak od Nikšića do Šavnika bio je izgrađen). Prednost je data „hajdučkom prelazu na Lever Tari između Bobova i Premćana”. Rekonstrukciju dionice puta Pljevlja-Odžak i izgradnja puta Odžak-Tara odobrilo je Ministarstvo građevina 31. marta 1925. Trasiranje puta izvršila je Okružna građevinska sekcija u Pljevljima. Reviziju je uradila komisija Inspektorata građevinske direkcije u Kruševcu i Vasilije Nesler, šef Građevinske sekcije u Pljevljima. Osnovni elementi za izgradnju puta bili su: širina 6 m (na teškom i stjenovitom terenu 5 m), najveći uspon 7 %, širina kolovoza 4 m, pošljunkovana šljunkom greterom, a u izuzetnim slučajevima greterom od 0,25m bez kamene podloge. Radovi na ovom dijelu puta počeli su u jesen 1923. g. U toku radova rekonstruisani su i prošireni mostovi na Ćotini i Vezičnici, probijen i urađen put preko Kraljevice u dužini 10-11 km. Troškovi izgradnje ovog dijela puta pokriveni su iz vanrednih kredita (200.000 din.) i učešćem naroda u izgradnji.

O trasiranju i izgradnji dionice puta Odžak- Crnobori i dionica Vlahovići-Suvo polje-Kosanica – Đurđevića Tara na osnovu podnijetog izvještaja odo- brilo je Ministarstvo građevina 25. juna 1926.g. Potom je Ministarstvo 9. februara 1927. usvojilo predlog da se most na rijeci Tari podigne na mjestu postojećeg mosta. Kasnije će se pomjeriti lokacija ovoga mosta za nekoliko stotina metara nizvodno.

Dionice puta Odžak-Potpeće-Crnobori izgradio je preduzimač Lazar Živković iz Pljevalja i predao u saobraćaj 1928, odnosno 1929. Nakon nekoliko godina pauze izgrađen je i preostali dio puta Crnobori-Đurđevića Tara. Prema podacima Ministarstva građevina ukupna cijena koštanja izgradnje puta od Pljevalja – do Đurđevića Tare u dužini od 32 kilometara iznosila je približno 16 miliona dinara ili 500.000 dinara po kilometru. Bilo je to još uvijek manje od cijene koštanja izgradnje dijela puta Prijepolje-Bijelo Polje (32 km) koja je iznosila oko 600.000 dinara po kilometru.

Istovremeno kada i put Pljevlja-Tara rađen je dio državnog puta Rudo-Pljevlja u dužini od 7.582 metra. Poslije licitacije izgradnja je ustupljena građevinskim preduzimačima: Lazaru Živkoviću iz Pljevalja (1.082 m za sumu od 1.496.657,48 din.) i Jovanu Rončeviću iz Knjaževca (6.500 m za sumu od 2.370,00 din.) sa rokom izgradnje do 7. januara 1930. g. Posao je urađen prije roka i predat 12. oktobra 1929. god.

Nadležna građevinska direkcija u Kruševcu među važnijim putevima izgrađenim u zemlji, na kojima je ona bila angažovana, između ostalih navodi puteve: Šavnik-Žabljak-Pljevlja, Rudo-Pljevlja, Kolašin- Mojkovac, Berane-Bijelo Polje. Svi putevi u Kraljevini Jugoslaviji bili su kategorisani u tri grupe. U kate- goriju državnih puteva u Zetskoj banovini svrstano je 11 puteva, među kojima su dva sa teritorije Pljevalja: Raška-Novi Pazar-Sjenica-Prijepolje-Pljevlja-Đurđevića Tara-Šavnik-Nikšić-Osječnica-Vilusi-Trebinje, u dužini 305,418 kilometara, od koga je bilo neizgrađeno 21,696 km; put Rudo-Pljevlja u dužini 48,00 km. U bano- vinske puteve (kategorija drugog reda) spadao je put Bijelo Polje-Slijepac-Most-Šahovići-Pljevlja-Metaljka. Ostali putevi spadali su u treću kategoriju-lokalni putevi.

U 1931. u Zetskoj banovini bilo je svega 593 vozila sa motornom snagom: 342 putnička, 56 autobusa; teretnih automobila 115, motocikla 79 i bicikla 279.  Prvi putnički automobil u Pljevljima kupio je Uroš Bajić za novu 1933. godinu. Izgradnja mosta na rijeci Tari kod Budečevice, odnosno kod Đurđevića Tare bila je neodložna potreba nakon izgradnje državnog puta br. XXVII Nikšić- Šavnik-Žabljak-Pljevlja. Nedostajao je samo most preko rijeke Tare da se Crna Gora i Primorje, odnosno Zetska banovina poveže sa unutrašnjošću države.

Prema projektu iz 1935. dužina mosta bila je 320 metara u vrijednosti od 8.200000 dinara. Nakon raspi- sanog međunarodnog konkursa prihvaćena je ponuda firme „Antonović A. D.” iz Pančeva (vlasnika Đorđa Antonovića94 i drugih) za sumu od 9.229420 dinara i rokom izgradnje od 30 mjeseci. Glavni projekat mosta, odnosno skup projekata (51) uradio je inž. Mijat Trojanović. U toku izgradnje mosta vršene su djelimične izmjene u projektu, kao što je podizanje nivelete mosta za 2,40 m, izmjene trase na mostu i na prilaznim putevima, što je povećalo troškove izgradnje za 772.638 dinara. Projektant mosta Mijat Trojanović je 18. maja 1938. otpočeo reviziju projekta za izgradnju mosta i tada izradio još 16 novih crteža mosta. Ukupni troškovi izgradnje mosta iznosili su 11.118329 dinara, što je skoro dva miliona više od dogovorene sume.

Osnovni podaci o mostu u „Tarski stijenama” su: dužina 370 m; širina 5,5 m; kolovoz mosta je na nadmorskoj visini 805,94 – 811,28 m; visina mosta je 150 m, raspon velikog luka je 116 m, a malih lukova je 44,08 m. Drvena skela sistem „Koraj“ u velikom otvoru bila je 141 m.

U toku Drugog svejtskog rata most je dva puta bio oštećen, i to u aprilskom ratu 1941. i ratnim opera- cijama 1942, kada je inž. Lazar Jauković, po nalogu partizana srušio jedan cio krak mosta sa žabljačke strane a njegov projektant odveden u zarobljeništvo u NJemačku. Nakon završetka rata konstruktor Trojanović se vratio iz zarobljeništva i sa inženjerima Đinićem i Rusom, nekadašnjim šefom gradilišta prema sačuvanim originalnim projektima most je sa neznatnim izmjenama u toku 1946. obnovljen i pušten u saobraćaj.

„Tarski most u stijenama”, ili „most ljepotica” nekada najveći i najatraktivniji most u svijetu u mnogo čemu je nadmašen. Međutim, most na Tari je i dalje jedinstven građevinski poduhvat u svijetu po visini drvene građevinske skele sistem „Koraj”, po skromnim finansijskim sredstvima koja su uložena za njegovu izgradnju i svakako ljepoti građevine i prirode gde je izgrađen.

Poljoprivreda, posebno stočarstvo, je privredna grana od koje je živio najveći dio stanovništva plje- valjskog kraja. Čak i u samoj varoši skoro svako doma- ćinstvo imalo je kravu i pomalo zemlje za obrađivanje. Prema podacima Okružne šumske uprave u Pljevljima je 1930. gajeno: 93.637 ovaca, 23.678 govedi, 17.775 koza, 4.871 konja, 842 svinje, 14.814 živine i 2.925 košnica pčela.97 Ovaj broj se do Drugog svjetskog rata svakako znatno uvećao. Dobrostojeći domaćini su imali od 100 do 200 pa i do 500 ovaca i koza, 10-15 govedi i nekoliko konja. Zabilježeno je da je Simeun Zindović iz Obardi, zvani „Truta“imao 800 ovaca i koza, 50 govedi i 10 konja. Znatan broj sitne stoke imali su i pojedini pljevaljski trgovci koji su je davali na ispašu i mužu zadružnim seoskim domaćinstvima na okolnim suvatima: LJubišnji, Bobovu, Ograđenici, Kosanici, Vodnom, Podborovi, Obardama i drugdje. Stoka i stočni proizvodi proda- vani su na pijaci ili su privatni trgovci otkupljivali i izvozili u druga mjesta. Međutim, zbog lošeg kvaliteta stoke i ekstenzivnog gajenja, stočarstvo je bilo nedovoljno produktivno. Manja priplodna stanica, sa veterinarom, koja je postojala u Pljevljima, nije mogla značajnije da utiče na promjenu vrste tada brojnog stočnog fonda. Žito i povrće sijano je samo za sopstvene potrebe uz čest uvoz ovih proizvoda iz drugih mjesta. U 1930. u srezu pljevaljskom površina obrađene zemlje iznosila je: 407 hektara pod ozimom pšenicom, 656 h pšenica jara, ječam ozimi 2.008 h, ječam jari 3.436 ha, raž ozima 78 ha, raž jara 9,35 ha, zob 64 ha, kukuruz 257 ha, heljda 52 ha, pasulj 62 ara, krompir pozni 472 ha, repa bijela četiri hektara, stočna repa 10 ha, lucerka bijela jedan hektar.98  Godišnji uvoz iznosio je: do 200 vagona kukuruza, bijelog brašna do 120 vagona itd. Iz Pljevalja u druga mjesta se godišnje izvozilo 30- 50 vagona zobi, 30.000 komada hrastovih duga, 10-15.000 grla jagnjadi za Sarajevo i 10.000 grla za Solun, 5-6.000 grla govedi, 5.000 komada kože od sitne stoke i 5.000 komada od govedi, 12-15 vagona vune, nešto štavljene kože i drugih proizvoda. Ranije se izvozila znatno veća količina štavljene kože, a potom je ovaj proizvod malo tražen na tržištu. Tridesetih godina 20 vijeka bilo je samo šest radnji za štavljenje kože sa 20 radnika koji su štavili kožu samo za lokalne potrebe.

Ukupan godišnji prihod po jednom poljoprivrednom domaćinstvu iznosio je samo 1.080 dinara. Budžet jedne seoske porodice, osrednjeg imovnog stanja bio je oko 2.000 dinara. Bio je to iznos koji se dobijao za dva vola ili dvije kože od kunice. Seosko stanovništvo teško je živelo. Seljaštvo je bilo primorano da po izuzetno niskim cijenama prodaje svoje proizvode i radnu snagu radeći kod imućnih domaćina za nisku nadnicu od 5-10 kilograma žita i da se zadužuje kod trgovaca i bankara. Za vrijeme velike ekonomske krize (1929- 1933.) cijene poljoprivrednih proizvoda su naglo padale.

Za unapređenje poljoprivrede u nekim selima osnovane su zemljoradničke kreditne zadruge: u Boljanićima 1922. g. sa 130 članova, u Zabrđu 1924. sa 65 članova, u Gotovuši 1925. sa 26 članova, u Obardama 1930. sa 39 članova, u Matarugama i Otilovićima 1930. i u Hoćevini 1931. sa 29 članova. Kreditna sposobnost zadruga bila je mala. Kredite su uzimali imućni seljaci koji su bili učlanjeni u zadruge. Sitni seljaci nijesu bili obuhvaćeni zadrugarskim pokretom.

Na inicijativu Milovana Starčevića, ranijeg predsjednika opštine u Meljaku, osnovana je Ovčarsko- selekciona zadruga za opštine: Meljak, Bobovo i Hoćevinu. Članovi su bili domaćini, njih 39, koji su imali više od 100 ovaca. Zadruga je bila učlanjena u Savez stočarskih zadruga u Skoplju.

Za unapređenje poljoprivrede povremeno su organizovani poljoprivredni tečajevi u selima. Teča- jeve je organizovao i njima rukovodio preduzimljivi sreski poljoprivredni referent Jovan Đenisijević. Osim njega predavanja su držali: Zvonimir Kundić, sreski veterinar i učitelj Andrija Marković. Međutim, sitni zemljišni posjedi, ekstenzivna poljoprivredna proizvodnja, loš kvalitet stoke, neiskorišćenost šumskog i ljekovitog bilja, niska produktivnost, veliki priraštaj stanovništva i višak radne snage koja se nije imala gdje zaposliti, produžavali su opštu privrednu nerazvijenost i nedovoljan standard stanovništva i u Pljevljima, kao i u drugim mjestima u Kraljevini.

Šumarstvo. Prva planska eksploatacija šuma vršena je u kompleksima Zeleno Borje, Kraljeva gora, Korijen i Jasen. Doznake su vršene za potrebe domaćin- stava i za privatne pilane u Potpeću. Sječa šume vršena je pomoću ručnih testera i sjekira. Dopremanje trupaca vršeno je volovskim i konjskim zapregama. Od sabirnog mjesta do rijeke Tare kojom su prevoženi trupci do Drine, transport je vršen pomoću objekta zvanog riža. Radi se o drvenoj konstrukciji sastavljenoj od trupaca prilagođenih za transport. Dopremanje trupaca rijekom Tarom do Foče i dalje radili su triftari, obučeni ljudi, pretežno iz Bosne, i mještani iz Đurđevića Tare i Lever Tare. Eksploatacija vaškovskih šuma bila je najveća sječa šuma u pljevaljskom području između dva svjetska rata. U toku eksploatacije ovih šuma posječeno je oko 240.000 četinarskih stabala, sa prosječnom zapreminom jednog stabla od 2,500 m3 neto drvene mase.

U međuratnom periodu šume su stradale u požarima: 1923, 1927 i 1930. godine. Naročito su bili veliki požari u toku sušne 1927. godine kada je sagorelo oko 350 hektara šume u Vaškovu, Zelenom borju, Borovcu, Strmcu, LJubišnji, Jelovicama i drugdje.

Nedostatak dobrih puteva i opšta privredna zaostalost bitno su uticali na iskorišćavanje šuma. Šume su tako sačuvane od pretjerane sječe zahvaljujući prevenstveno njihovoj neotovorenosti. Vremenom dolazi do postepenog otvaranja ovog neprohodnog područja i interesovanja za njegovo ogromno bogatstvo, prvenstveno za šumski kompleks. U skladu sa tim podižu se prve pilane za preradu drveta. Stoga se može reći da su pilane i „pilanarstvo preteča industrijskog razvoja pljevaljskog kraja”.

Prva pilana na vodeni pogon u pljevaljskom području podignuta je na rijeci Jugoštici još 1900. godine. Gater pilane bio je tipa „Venecijaner” sa jednom do tri pile za rezanje građe prečnika do 1,20 sm. U proizvodnoj hali pored gatera postojala je i kružna pila za konačno oblikovanje rezane građe. Dnevni učinak četiri radnika za deset sati bio je 10 m3  proreza trupaca, odnosno 2.000 m3 godišnje. Vlasnik pilane bio je Mehmed paša Bajrović. Rezanu građu koristila je Austro-Ugarska za svoje potrebe i manjim dijelom mjesno stanovništvo. Sledeća pilana istog tipa i kapaciteta bila je pilana Miloša Kneževića u Potpeću, podignuta uz pomoć trgovca Baruha iz Beograda 1924. g. Baruh je uloženi kapital naplaćivao borovim pragovima za željeznicu. Pilana je radila do 1938. g. kada je zatvorena. Savo Žugić, privatni obrtnik pored mlina i valjarice za sukno u Doganjima 1930. g. podigao je pilanu na vodeni pogon koja je povremeno radila oko 2,5 godine.

Pilanu potočaru u Potpeću 1930. g. podigao je Milutin Bojović. Pilana je bila više uslužna a manje redovna. Radila je do 1936. g. Pored pilana na vodeni pogon podizane su i pilane na parni pogon. Prva ovakva pilana podignuta je 1927. g. pored kopa rudnika uglja. Vlasnik je bio trgovac Stevan Jovašević. Nakon tri godine premještena je na NJegovuđu. Pilanu su opsluživala četiri radnika sa godišnjim prorezom oko 4.000 m3 trupaca. Dio građe je otkupljivao trgovac Baruh i izvozio do Rudog i dalje željeznicom do Dubrovnika.

Braća Čengić podigli su u Potpeću 1936. g. pilanu na parni pogon pod nazivom „Braća Čengić” koja je imala 25 radnika i godišnji prorez 4.000 m3  trupaca. Pilana je pod ovim nazivom radila vrlo kratko. Braća su se podijelila i svaki imao svoju pilanu: „Mehmed Čengić sa sinovima” i od 1937. „Šefko Čengić i braća”. Ova druga je bila najveća i najbolja pilana na području Pljevalja sa 30 zaposlenih radnika i 6.000 m3  proreza trupaca. Radila je do 1941. i za potrebe NOP-a na kratko 1943. g. Posle Drugog svjetskog rata nastavila je rad do 1949. g. kada je puštanjem u pogon nove pilane na Radosavcu prestala da radi pošto je dio opreme prenijet za ovu pilanu.

Milutin Bojović je  u Potpeću 1936. g. umjesto pilane na vodeni pogon podigao pilanu na parni pogon sa 15 radnika i 5.000 m3 proreza građe godišnje. Za vrijeme rata pilana nije radila. Poslije oslobođenja obnovila je rad do 1949. g. kada je sagorela u požaru. Suljo Čengić iz Potpeća podigao je 1938. g. pilanu na parni pogon sa 3 gatera, 25 zapolsenih i 8.000 m3  godišnjeg proreza građe. Za vrijeme rata pilana nije radila.

Od 1924-1927. pošumljena je Golubinja iznad Pljevalja, u površini od 1,60 hektara sa 2000 posađenih sadnica bagrema i 500 sadnica borića. Zbog plitkog, kamenitog i suvog zemljišta održalo se samo 800 sadnica bagrema i 50 sadnica borića. Pored zabrana Golubinja osnovan je bio i rasadnik Avdovina, površine jedan hektar. Proizvedeno je 2.500 bagremovih sadnica. Zbog nedostatka kredita i stručnog osoblja rasadnik je napušten 1928. g. Pod zabran je tada stavljena državna šuma u Korijenu, Zminjaku, Gradini i Ornicama u površini od 10 hektara.

Lov i ribolov. Zanimljivi su podaci o broju izdatih lovačkih dozvola u Pljevljima, ulovu divljači i cijeni krzna od 1919. do 1929. g. Broj registrovanih lovaca kretao se od 22 u 1920. g. do 111 u 1928. g. Najviše su lovljeni zečevi 1.200-1.500 komada godišnje, 400-500 komada lisica i vjeverica, 30-40 kunica itd. Cijena krzna, koje se prodavalo u Sarajevu, bila je: koža zeca 15-17 dinara, lisica i vidra 300-350 dinara, koža kunice čak 800-1.100 dinara, što je bila cijena koja se dobijala za dobrog vola. Mali broj ljudi bavio se ribolovom.

Trgovina i zanatstvo

Godine 1929. bilo je oko 150 trgovaca poljopri- vrednim, zanatskim i industrijskim proizvodima koji su pravili godišnji obrt od oko 150 miliona dinara. Od ovih djelatnosti pristojno je živio znatan dio gradskog stanovništva. Bogatiji trgovci radili su sopstvenim kapitalom, dok oni koji ga nijesu imali dovoljno uzimali su robu na kredit od veletrgovaca u Beogradu i Sarajevu. Kupovna moć stanovništva nije bila  velika. Zbog toga su trgovci izdavali robu na kredit uz velike kamate. Nepovoljni krediti i visoke kamate plašili su stanovništvo da će ih ostaviti bez imovine, pa su izbjegavali da uzimaju kredite sa većim iznosima. Zbog prezaduženosti neki su padali pod stečaj zajmodavaca i banaka.

Glavni trgovački proizvodi bili su: stoka, koža, vuna, žitarice, brašno, so, šećer, kafa, petrolej, štofovi, duvan i drugi kolonijalni proizvodi. Trgovci su na artiklima mogli da zarade do 10%. Od tog prihoda odvajali su za državna i opštinska davanja. Prosječan dnevni pazar jednog osrednjeg trgovca iznosio je do 200 dinara. Pijačnim danom do 500, pa i 1.000 do 2.000 dinara. Trgovci stokom i stočnim proizvodima bili su: Antonije, Josif i Lazar Bajić, Lazar i Josif Šećerović, Alija i Avdo Čaušević, Alija Jabučar, Avdo Karametović, Sait Suruliz, Šerif Avdičević, Suljo Kuluglija. Pored navedenih poznati trgovci u Pljevljima bili su i Janićijevići, Grujičići, Živkovići, ranije i Pejatovići i drugi. Trgovina je počela da opada sa izgradnjom kolskih puteva i dolaskom prvih kola i automobila. Upravo tada su prestali ići dugi kiridžijski karavani od Pljevalja do Uvca, od Pljevalja do Mitrovice i Peći i preko Durmitora.

U Pljevljima je postojalo organizovano trgovačko udruženje koje je pomagalo svoje članove i radilo na uvećanju kapitala. U Pljevljima, gradu zanata i zanatlija, zanatstvo kao proizvodnja i zanimanje i dalje se održavalo ali i sve više u konkurenciji sa indu- strijskom proizvodnjom. Zabilježeno je da je 1931. g. bilo oko 100 punopravnih i 200 bespravnih majstora. Najbrojniji su bili majstori i ljudi vješti za izradu poljoprivrednog alata. Zidara je bilo 8, kako je tad govoreno, pravih i 60 bespravnih, tesara 3 pravih i 32 bespravnih, obućara 18, krojača 6, abadžija 2, stolara 7, lončara 3. Kace za rakiju i bijeli mrs rađene su u Bukovici i Podblaću, vile i grabulje i drugi u alat svako selu, crne lonce izrađivale su dvije radnje u Kosanici, u Krćima su rađeni krstovi i nišani za spomenike, šašovci od smrčeve daske i od hrastova drveta rađeni su u Ožanju, Potpeću, Krnjači, Kraljevoj gori, Podgori i drugdje.106 Svakako da su brojni bili i vodeničari, nešto manje kolari, bravari i limari, kovači, kujundžije, pekari, kasapi, berberi, poslastičari, kafedžije i drugi. Zanatima su se većinom bavili muslimani. Ranije za vrijeme turske okupacije zanatlije su bili pretežno pravoslavni, dok su muslimani agovali i begovali. U kasnijim vremenima i muslimani su se prihvatili zanata i trgovine. U Pljevljima su skoro svi zanati bili zastupljeni i imali dugu tradiciju i primjerke ručne izrade muzejske vrijednosti. Neki su kao zanimanje potisnuti a neki se polako gasili. Opadanju zanata najviše je doprinio razvoj industrije i drugih grana privrede u razvijenijim krajevima zemlje. Fabrički proizvodi bili su sve prisutniji, dok je za pojedine zanatske proizvode opadalo interesovanje. Glavni kupac zanatskih proizvoda je seljaštvo, dok se gradsko stanovništvo okreće industrijskim proizvodima.

Ipak još uvijek su se održavali stolarski, bravarski, zidarski, krojački, terzijski, lončarski, obućarski, pekarski i mesarski zanat. Kuće, kućni namještaj i alati za poljoprivredu pretežno su se još uvijek izrađivali od drveta, opanci su bili i dalje jedina obuća seoskog stanovništva, u loncima se kuvala jela, razlijevalo mlijeko, čuvao med… Žene, posebno islamske vjeroispovjesti, bavile su se predenjem, tkanjem, pletenjem i vezenjem. Svaka kuća za sebe izrađivala je odjeću, obuću, posteljinu, ćilimove, prekrivače i drugo. Veziljskih radova bilo je raznih vrsta. Pleteni su i vezeni od vune, lana, beza i konoplje: džemperi, šalovi, rukavice, jastučnice, kecelje, čarape, žensko i muško rublje, pojasevi, marame za glave i drugi dijelovi odjeće. Domaća odjeća je postepeno zamjenjivana fabričkom. Dosta je izrađivan i nošen nakit: prstenje, zlatni i srebrni ćemeri, minđuše, narukvice, lanci i ogrlice, ukrasi za kosu, tepeluci i dr.

Kazandžijski, sajdžijski, limarski, puškarski, zlatarski, kišobranski i slični zanati dosta su opali. Kirijdžijsko zanimanje i dalje se održavalo, ali više nije bilo tako zastupljeno i potrebno kao ranije. Sa izgradnjom savremenih kolskih puteva i pojavom auto- mobilskog saobraćaja ovo zanimanje počelo je da iščezava. Sa opadanjem ovog zanimanja smanjivali su se i zanati koji su ih pratili: samardžijski, sedlarski i kolarski.

Zanatsko udruženje u Pljevljima okupljalo je članove, brinulo se o uslovima privređivanja i pravima članova. Prodiranje industrijske proizvodnje uslovilo je propadanje pojedinih zanata. Otvaranjem tekstilne konfekcije „Tivar” i prodavnice gumene obuće „Bata” bili su pogođeni krojači i opančari. Ne shvatajući neminovnost uvođenja savremene industrijske proizvodnje Zanatlijsko udruženje u Pljevljima protesto- valo je. Na Zboru obućara 20. oktobra 1931. godine zauzet je stav: „da se upotreba gumene obuće, bilo cipele, bilo opanci, bilo fabrički ili ručni radovi potpuno zabrani, tako isto da se zabrani upotreba gume za izradu pomenute obuće. Ovo stoga, što je dolaskom gume i gumene obuće obućarski stalež teško pogođen.”

Rudarenje

Rudarski zakon Kraljevine Srbije iz 1866. g. i Rudarski zakon Kraljevine Crne Gore iz 1911. držali su se slobodnog rudarenja. Rudna polja su davana u zakup (pod  koncesiju) na 50 godina, uz mogućnost sticanja vlasništva poslije 15. godina korišćenja, što zbog opšte nerazvijenosti u praksi nije sprovođeno. Sa razvojem tehničkih sredstava povećala se eksploatacija ruda na većim površinama, što je dovodilo do sužavanja povlastica. Međutim, slobodno rudarenje je i dalje ostalo uz elemente koncesijskog sistema rudarenja.

Pljevaljsko polje je ispod same površine skrivalo bogate naslage uglja lignita debljine do 10 m. Ugalj je takoreći virio na mnogim obodnim rubovima polja. Koristio se i prije Prvog svejtskog rata isključivo za ogrev lokalnog stanovništva jer nije bilo industrije i pogodnih prevoznih sredstava za izvoz u druga mjesta. Ugalj je upotrebljavala i austrougarska vojska do 1908. i za vrijeme Prvog svjetskog rata. Međutim rudarenje u Pljevljima i Crnoj Gori još uvijek je bilo u početnoj fazi i uglavnom nerazvijeno.

Poslije Prvog svjetskog rata na petoj sjednici Opštinskog odbora grada Pljevlja održane 11. Decembra 1918. odlučeno je da se majdan uglja izda pod zakup. Poslije sprovedene licitacije na sjednici Opštinskog odbora od 27. decembra 1919. prihvaćena je ponuda Saita Suruliza uz jemca Ananija Bajića, i majdan izdat pod zakup pod sledećim uslovima: polovina novca od prodatog uglja da se daje sudu; da uvijek ima uglja na stova rištu u dovoljnoj količini; da se majdan ne zatrpava zemljom i da se ustupanje korišćenja izda uz dva jemca.

Pošto i drugi zakup nije bio dugog vijeka plje- valjska opština je i treći put birala zakupca. Dvadeset šestog avgusta 1926. g. opština je, sada Rudnik Pljevlja, dala pod akcije braći Vojislavu i Bogdanu Nenadiću. Međutim, ni ovaj zakup nije prošao bez trzavica. Građani su se pobunili protiv prodaje rudnika priva- tnim licima. Održano je nekoliko zborova na kojima se diskutovalo i protestovalo protiv privatizacije rudnika. Ministarskom savjetu i Ministarstvu šuma i rudnika upućen je protest, u kome se mole da izvrše reviziju prava kojim je Vojislav Nenadić dobio eksploataciju uglja, da upravna vlast do rešenja ovog spora utvrdi cijenu uglja. Međutim, Vojsilav Nenadić je i dalje ostao zakupac i vlasnik majdana, odnosno rudnika uglja i dva puta biran za narodnog poslanika, a njegov mlađi brat Bogdan bio je kasnije punih 10 godina predsjednik opštine (1932-1942). Godina 1928. uzima se kao početak rada rudnika. Preduzeće je imalo svoja kola i dva konja za prevoz uglja potrošačima, što govori o maloj eksploa- taciji uglja; preduzeće nije imalo stanova za namještenike i radnike; rad u preduzeću je bio sezonski, od oktobra do kraja marta u trajanju od 8 časova dnevno; zaposleno osoblje činili su upravnik i pet radnika; iz rudnika se eksploatisao samo ugalj; godišnji kapacitet proizvodnje kretao se od 150-200 vagona, u zavisnosti od cijene drva i klimatskih uslova, u procesu eksploatacije godišnje se trošilo oko 1.000 litara benzina i oko 200 kg gvožđa.

Iz navedenih podataka da se zaključiti da se radilo o relativno skromnoj površinskoj eksploaтaciji „crnog zlata” koje je pored ogreva korišćeno i za potrebe kovačnica, preradu kože, a od 1936. za rad električne centrale i druge zanatske potrebe.

Elektrifikacija Pljevalja

Jedan od najvažnijih događaja u Pljevljima u doba Kraljevine Jugoslavije bez sumnje je podizanje prve električne centrale, osvjetljenje grada, gradskih nadle- štava, ustanova i domaćinstava električnom energijom. Prvi korak ovih napora bio je kada je nakon izgradnje Doma narodnog zdravlja (1928.) ova ustanova i djeli- mično gimanzija osvijetljena iz manjeg agregata. Potpuno električo osvjetljenje uvedeno je nakon izgradnje prve električne centrale u Ševarima 1936. g. Zasluge za ovo zauzimanje pripadaju Bogdanu Nenadiću, najmlađem predsjedniku opštine u ondašnjoj Jugoslaviji i Gradskom odboru. Predsjednik Nenadić je kod Hipotekarne banke zaključio zajam od milion dinara sa 8 % kamate i rokom otplate od 20 godina. Inicijativa je pokrenuta još 1934. godine. Nakon zaključenja zajma opštinska uprava je formirala Odbor za elektrifi- kaciju grada u koji su ušli: predsjednik opštine Bogdan Nenadić, trgovac i opštinski kmet Nikola Rabrenović i članovi opštinske uprave: Karović, Rustemagić, djelovođa Lučić i drugi. Nakon javnog oglasa održane su dvije licitacije za nabavku uređaja. Kao najpovoljniju Opštinski odbor je, uz stručno mišljenje inž. Danijela Skvorikova 26. oktobra 1935. prihvatio ponudu inžinjera Miroslava Maršićanina iz Beograda za sumu od 648.181 dinar, sa popustom u ukupnom iznosu 635.217,38 dinara. Maršićanin je u Pljevlja doveo Čeha Josifa Sklenara koji je montirao elektranu. Nadzorni organ svih radova bio je Živko Roćen. Cijena koštanja izgradnje zgrade prema predračunu iznosila je 180.000 dinara. Umjesto 11 instalirano je 40 sijalica sa po 200 vati. Za održavanje centrale i rukovanje opremom (mašinista i rukovodilac centralom) određeni su i primljeni u radni odnos: Svetozar Veličković i Ivo Šivez iz Srbije. Veličković je obavljao i dužnost elektromontera. Poslovođa elektrane bio je Mehmedalija Šećerkadić iz Pljevalja.

Cijela električna centrala sa razvodnom mrežom u dužini od 9 kilometara koštala je 950.000 dinara. Nakon instaliranja električnog osvjetljenja sa pljevaljskih ulica postepeno su povučeni fenjeri, a iz kuća petrolejke. Otvorena je prodavnica električnog materijala. NJen vlasnik Kijanović doveo je iz Valjeva braću Višić koji su postepeno uveli električnu energiju u privatne kuće. Na zahtjev žabljačke opštine bez nadoknade su joj ustupljene tri ulične petrolejske lampe.

Nakon decenije i po rada stara električna centrala u Ševarima prestala je da radi 1950. U Doganjama je tada montirana nova, veća termoelektrana iz koje su osvjetljenje dobila i sela u neposrednoj blizini Pljevalja.

Osnovne i srednje stručne škole

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije/SHS otvoreno je 19 osnovnih škola ili isturenih odjeljenja: Zabrđe i Gotovuša (1919); Mataruge (1920); Podborova, Podkamensko i Maoče (1921); Marina Šuma (1923), Poblaće (1925), Brvenica (1926), Nange (1928), Đurđevića Tara, Glibaći i Crljenice (1929), Kozica i Slatina (1930), Miškovići i Stražica kod Bukovice (1932), Kruševo (1931), Čestin i Pandurica (1933), Vaškovo (1935), Varine (1938) i Vrulja (1940).112 Međutim, prosvjetne prilike iako među najpovoljnijim u Zetskoj banovini i dalje su bile dosta teške. Školske zgrade, izgrađene pretežno od slabog materijala, bile su neadekvatne za školske namjene i tijesne da prime sve učenike. Većina četvororazrednih osnovnih škola imala je samo jedno odjeljenje i jednog učitelja, znatan broj djece, posebno ženske nije pohađao školu, bilo zbog siromaštva, nemanja mjesta u školi ili udaljenosti škole. Jedva jedna četvrtina svršenih osnovaca nastavljala je dalje školovanje. Zanimljiva je statistika škola za školsku 1934/35. godinu iz koje navodimo neke podatke:

1) 31 škola (jedna varoška i 30 seoskih); sa jednim odjeljenjem 16 škola, sa dva odjeljenja 11 škola; i sa tri odjeljenja tri škole. Svega 33 odjeljenja;

2) učionica ukupno 63: jednu ima 16 škola; dvije-11 škola; tri-tri škole i jedna škola ima 16 učionica. Školske zgrade odgovaraju namjeni kod 29 škola, neodgovara namjeni 37 školskih zgrada. Sve škole imaju obične peći. Salu ima samo jedna škola, kancelarije 31, knjižnice tri škole, vodovod dvije škole, ostale kori- ste izvore i bunare, gromobran jedna škola, sanitetski pregled učenika pri upisu vrši 26, periodično pet;

3) školske zgrade: opštinske 28, crkvene jedna, privatne sedam, namjenski izgrađeno 27, za druge svrhe devet, od tvrdog materijala 13, od slabog materijala 23;

4) Internat ima samo društvo Gajret sa 36 kreveta i stolova.

5) Ukupan broj učenika: 3.091 (muških 1.958, ženskih 1.113, ponovaca 351); pravoslavnih 2.328, muslimana 466, upisano a nije pohađalo školu 552 učenika (zbog siro- mašnog stanja 289, zbog nemanja mjesta u školi 178, i 105 zbog udaljenosti); djeca dorasla za školu od 7-14 a neupisano 261 dijete (zbog nemanja mjesta u školi, nesposobnosti i 1 zbog bolesti).

6) Od 468 svršena učenika završnih razreda dalje školovanje će nastaviti samo 131 učenik (23 na zanat, 30 za trgovca, 73 u srednje škole i 30 srednje stručne škole).

7) Pismenost naroda u školskom području. Čitati i pisati zna 47 % ili 15.760 stanovnika; zna samo čitati 5 % ili 1.152 stanovnika. Svega pismenih 52 %.

8) Svečane proslave: Sv. Savu – 6.397 prisutnih; Vidovdan 2.855; dan ujedinjenja prisutnih 2.283; rođendan prestolonaslednika sa 2.588 prisutnih.

9) biblioteke: nastavničke 27 sa 2.597 knjiga i brošura, listova i časopisa 33, slika 89, i 17 karata i planova; đačkih 27 sa 1.364 knjige i brošure, listova i časopisa 12, slika 29, karata i planova 15.

Jedan broj škola nosio je ime neke znamenite ličnosti iz nacionalne istorije: Karađorđe (Đurđevića Tara i Brvenica), Sv. Sava (Boljanići), Vuk Karadžić (Gotovuša), Kraljica Marija (Glibaći), P. P NJegoš (Zabrđe), Starina Novak (Ilino Brdo), Đura Jakšić (Kovač),  Prestolonaslednik  Petar    Karađorđević (Kosanica),  Dositej  Obradović  (Maoče),  Kraljević Andrej (Marina Šuma).

Prema Ilustrovanom zvaničnom almanahu Zetske banovine iz 1931. godine od 27 škola od kojih su priku- pljeni podaci: dobrih je 11, srednjih 10, loših šest, treba pet novih školskih zgrada. U prosjeku jedna škola dolazila je na 992 stanovnika. U 52 odjeljenja učenika je bilo 2.268 što je, s obzirom na površinu sreza pljevaljskog (1.293 km2) i broj stanovnika 26.798 (podatak iz 1921.g.), najpovoljnije u Zetskoj banovini posle Dubrovnika.

Međutim i pored ove ohrabrujuće činjenice prosvjetne prilike u školama i narodu i dalje su bile teške. Navodimo podatke iz školske 1939/40. godine: Na kraju školske godine bilo je 30 državnih škola i sve su bile mješovite, odjeljenja je bilo 68, učionica 56, svim školama nedostajala su nastavna sredstva, četiri škole u toku godine nijesu imale nikakva nastavna sredstva. Ukupan broj đaka bio je 2.491 (muških 1.650, ženskih samo 835); nastavnika 57, stalni petomjesečni tečaj u Pljevljima slušalo je 22 slušalaca. Od 118 razreda sa 1 odjeljenjem bilo je 10 škola, sa dva odjeljenja 15 škola, sa tri odjeljenja četiri škole i u gradskoj školi 17 odjeljenja. Broj učionica bio je 73. Ni jedna škola nije imala dovoljno školskih nastavnih sredstava. Školskih zgrada bilo je 41, od kojih jedna državna, 31 opštinska i osam privatnih; 22 zgrade nijsu odgovarale za školske namjene. Namjenski je podignuto je 28 zgrada, a 13 za druge svrhe.

Prema izvještaju školskog nadzornika od 20. decembra 1940. u vezi školskih zgrada kaže se: za odvojeno odjeljenje Premćanske škole u Vaškovu zgrada će biti gotova do kraja tekuće školske godine; a za odvojeno odjeljenje Mataruške škole u Kozici, za odvojeno odjeljenje marinošumske škole u Vrulji i za odvojeno odjeljenje donjokrupičke škole u Varinama, zgrade koje su u izgradnji mogu se očekivati da će biti gotove do početka naredne školske godine. U istom izvještaju navode se i mjesta koja imaju dovoljan broj djece, neke formirane i školske opštine, a škole nisu otvorene zbog nedostatka privremenih zgrada za škole i stanova za školske učitelje: Vojtina, Rudnica, Kovačevići i Gradac, gdje bi trebalo otvoriti drugo odjeljenje u Glisnici. Pored školskih zgrada nedostajali su i učitelji.  Na  početku  školske 1940/41.  godine  nedostajalo je čak 13 učitelja. Ta mjesta ni na početku drugog polugođa nijesu popunjena, tako da ima škola sa po dva odjeljenja koja evo dvije godine ne rade. Zbog nepotrebnog učiteljskog premještaja i nedostatka učitelja zatvorene su škole u: Premćanama, Čestinu, Zabrđu kod Bučja, Bobovu, Kakmužu i Stražicama. Posebno težak slučaj je bila škola u u selu Stražicama kod Bukovice, gdje je ličnim radom i dobrovoljnim prilozima mještana 1935. podignuta narodna škola sa dva odjeljenja za školovanje djece gdje je 95% stanovnika bilo nepismenih. Škola je redovno radila od marta 1936. do kraja 1939, kada je zbog premeštaja učitelja ponovo zatvorena te i danas ne radi.

I pored naglog razvoja školstva opšte kulturno- prosvjetne prilike, posebno u selima bile su i dalje vrlo nepovoljne. Godine 1931. 49 % stanovništva starijeg od 10 godina bilo je nepismeno. Veliki broj lica je i dalje bio bez osnovne škole ili su se jedva znali potpisati, a evidentirani su kao pismeni pa je broj nepismenih bio daleko veći. Uoči Drugog svjetskog rata nepismenih iznad deset godina života muškog pola bilo je 68,3 % i 87,8 % ženskog pola. Od poljoprivrede i šumarstva tada je živjelo 82,6 % stanovništva, od industrije i zanatstva 5,8 %; od trgovine, kredita i saobraćaja 3,3 %, od javnih službi, vojske i policije 4,8%  i od ostalog 3,5 %.

Treba napomenuti da su prosvjetne prilike u gradu bile daleko povoljnije. U samim Pljevljima su radile četiri osnovne škole na : Čitluku, Moćevcu, Stražici i u Ševarima sa po četiri do šest odjeljenja. Zbog objedinjavanja ovih škola 1925. pristupilo se izgradnji nove zgrade za osnovnu školu za cio grad. Nakon deset godina školska zgrada je završena i predata na upotrebu.

U blizu četrdeset osnovnih škola u pljevaljskom području, pred Drugi svjetski rat bilo je oko 2.650 đaka i 85 učitelja. Učitelji su školovani u učiteljskim školama širom zemlje, najviše u Beranama. Uslovi rada i života učitelja u seoskim sredinama bili su vrlo nepovoljni, posebno u udaljenim selima koja su bila bez puteva i drugih životnih pogodnosti. Zbog toga je prilikom zapošljavanja u gradskim osnovnim školama prednost davana učiteljima koji su duže radili u seoskim školama.

Škole u Kraljevini SHS od 1918-1929. radile su na osnovu Zakona o narodnim školama Kraljevine Srbije od 19. aprila 1904. g. Pohađanje osnovnih škola bilo je obavezno a nastava besplatna. Sve osnovne škole su bile državne.

Zakon o narodnim školama detaljno je regulisao školska pitanja: školske potrebe, dvorišta, igrališta, bašte, podizanje i održavanje zgrada, nabavku namještaja, ogreva, rukovanje školskom kasom i fondovima, položaj i status učitelja, rad i ovlašćenja uprave i nadzor u školi, rad i dužnost školskih organa, nastavni plan i program.

Redovni učenici slušali su nastavu po redovnom planu i programu u okviru kojih se predavalo devet predmeta: nauka hrišćanska, srpski jezik sa čitanjem, zemljopis sa srpskom istorijom, računica sa geome- trijskim oblicima, poznavanje prirode sa poljoprivre- dnim poukama u muškim, i poukama za domaćice u ženskim školama, crtanje i lijepo pisanje, ručni rad, pjevanje, gimnastika i dječije igre.

Zakon o narodnim školama u Kraljevini Jugoslaviji od 5. decembra 1929. g. uredio je da su „narodne škole državne ustanove čiji je zadatak da nastavom i vaspitavanjem u duhu državnog i narodnog jedinstva i vjerske trpeljivosti spremaju učenike za moralne, odane i aktivne članove države, narodne i državne zajednice; da šire prosvjetu u narodu neposredno i posredno sarađuju sa kulturnim ustanovama za narodno prosvje- ćivanje. Nastava je bila opšta, (sve škole u državi su radile po istim propisima).

Nastavnih predmeta je bilo čak 14: nauka o vjeri sa moralnim poukama, narodni srpskohrvatski jezik, narodna povijest (istorija) sa najznamenitijim događa- jima iz opšte povijesti, zemljopis naše države sa osnovnim poznavanjem drugih zemalja, račun sa osnovama geometrije i geometrijskog crtanja, poznavanje prirode, praktičnoprivredna znanja, učenja prema potrebama kraja, higijena, domaćinstvo, ručni rad sa praktičnom primjenom narodnih motiva, crtanje, pjevanje, tjelesne vježbe po sokolskom sistemu.

Zakon je u skladu sa tadašnjim prilikama uredio i pitanja iz rada škola: vjerska nastava je bila obavezna za sve priznate vjeroispovesti, vaspitanje muške i ženske djece je zajedničko, postojala je mogućnost privatnog polaganja ispita, tjelesne kazne su bile zabranjene, učenici nijesu mogli biti članovi udruženja na vjerskoj  osnovi  ili udruženja koja smetaju vjerskoj sno- šljivosti ili su protiv državnog i narodnog jedinstva, učenici su mogli učestvovati samo u školskim svečanostima i svečanostima javnog državnog karaktera, školska zgrada se nije mogla podizati dok ljekar i higijeničar ili opšti ljekar nije pregledao određeno mjesto; organi škole su mjesni školski odbor i direktor; nadzorni organi su bili sreski školski nadzornik i banski školski nadzornik.

Uvedena je i obaveza narodnog prosvjećivanja na analfabetskim večernjim tečajevima za nepismena lica do 25 godina života a po želji i preko 25 godina, prema privremenom nastavnom planu i programu sa 14 časova nedjeljno (narodni jezik šest, račun tri, zemljopis sa istorijom tri i higijena dva časa nedjeljno).

Škole u pljevaljskom kraju dugo vremena osjećale su posledice ratnih strahota i poslijeratne nemaštine i oskudice. Prema izvještaju od 11. marta 1921. g. ratna šteta učinjena od strane neprijatelja u pljevaljskom okrugu iznosila je 270.000 din, prema komisijskoj procjeni i cijenama prije rata. U izvještaju načelnika okruga pljevaljskog od 13. juna 1921. Ministarstvu unutrašnjih poslova kaže se: „… Što se tiče samih aktivnih školskih zgrada, sa higijenskog gledišta, može se reći, vrlo žalosno okrug stoji, jer ne samo po selima već i u samoj varoši nema ni jedne školske zgrade ispravne i dostojne toj namjeni. Po selima, školske zgrade su tako mizerne i nezdrave da bi ih trebalo što prije zatvoriti u interesu samih đaka. Na drugim mjestima, opet po selima, škole su u zajedničkoj zgradi sa opštinskom sudnicom ili žandarmerijskom stanicom ili i jedno i drugo zbog nemanja pogodnih zgrada.”

Najčešća tema u prepisci između mjesnih škol- skih odbora, školskih nadzornika i Ministarstva prosvjete jeste molba za dodjelu finansijskih sredstava za podizanje i opremanje školskih zgrada. Navodimo osnovne podatke iz sačuvanih zahtjeva mjesnih školskih odbora:

1. Odlukom Ministarstva prosvjete br. 71797 od 13. avgusta 1926. g. za podizanje školskih zgrada u srezu pljevaljskom odobreno je 500.000 dinara.

2. Osnovna škola u Otilovićima 1926. g. tražila je za podizanje škole 30.000 dinara; 1927. g. traženo je 45.000 din. i 1928. 30.000. Ukupno je dodijeljeno 105.000 din.

3. Osnovna škola u Kovaču 1927. g. tražila je pomoć za podizanje zgrade u iznosu od 40.000 din. Ranije (1926) dodijeljena joj je pomoć u iznosu od 30.000 din.

4. Osnovna škola u Bobovu 1927. god. molila je za pomoć u iznosu 20.000 din. da se školska zgrada dovrši i snabdje potrebnom opremom i učilima.

5. Osnovna škola u Crljenicama 1927. g. tražila je pomoć od 100.000 din. za podizanje zgrade. Pomoć je data, ali ne raspolažemo sa podatkom u kom iznosu. U 1928. g. ponovo je tražena pomoć.

6. Plan za podizanje nove zgrade osnovne škole u Pljevljima sa 14 učionica (koliko je imalo odjeljenja u gradu) izrađen je u Građevinskoj direkciji u Kruševcu i 31. maja 1927. g. upućen Ministarstvu prosvjete na reviziju. Predmer predračuna i ostala tehnička dokumentacija u iznosu 1.600.000 dinara uradila je Građevinska sekcija u Pljevljima. Zabilježeno je da je ranije školi dato 370.000 i tada još 80.000 din. Škola je imala 393.000 din. svojih sredstava.

7. Osnovna škola u Gotovuši 1928. g. tražila je za zidanje nove školske zgrade, koja je započeta 1926. g. 30.000 din. Data je pomoć od 20.000 din. Sledeće godine tražila je 40.000 din. Pomoć je data. Nemamo podatak koliko.

8. Osnovna škola Brvenica 1928. g. molila je za pomoć od 60.000 din. za završne radove na zgradi. Data je pomoć od 30.000 dinara.

9. Osnovna škola u Matarugama 1931. g. dobila je za školsku zgradu 10.000 din, a 1938. g. još 5.000 dinara.

10. Osnovna škola u Adrovićima 1934. g. tražila je pomoć da bi dovršila školske zgrade. Odobreno je 50.000 dinara.

11. Osnovnoj školi u Kosanici na ime pomoći za podizanje zgrade 1935. g. odobreno je 30.000 dinara.

12. Osnovnoj školi u Kozici 1936. g. odobreno je 8.000 dinara a 1938. g. 5.000 pa potom još 10.000 dinara.

13. Osnovna škola u Premćanima tražila je pomoć za završetak zgrade u Vaškovu 30.000, godine

1938. je odobreno 10.000 dinara.

U Pljevljima su postojale i srednje stručne škole: Ženska zanatlijska škola, Zanatsko-trgovačka škola i Muška zanatska škola ili popularno nazvana Šegrtska škola. Učiteljica ženske zanatske škole, pjesnik, Desanka Desa Bajić ostavila je dragocjen zapis o ovoj školi iz koje navodimo karakteristične dijelove: „… Ženska zanatska škola u Pljevljima bila je smještena na brdu Stražici. Prilično prostrana prizemna zgrada pravougaonog oblika. U njoj je smještena i Domaćička škola. Takve škole su imale pet razreda, a pohađale su je djevojčice po završenoj osnovnoj školi (koja je onda imala četiri razreda). U ovoj školi postojalo je odjeljenje za tkanje ćilima i platna. Osnivači ovih škola su bila ženska društva… Ženske škole su prešle pod upravu Zetske banovine, koja je izdržavala školu i vodila stručni nadzod nad njom (1929, prim. M.P.). Jedino je poslužitelja škole plaćala opština… U školi su radile četiri stručne nastavnice, od kojih su dvije predavale opšte predmete a dvije tkanje platna, odnosno tkanje ćilima (prim. M. P.)… Škola je imala sedam odjeljenja. Radilo se po cio dan, prije podne stručna nastava a po podne nastava opšte naobrazbe. Nastavu su popodne izvodili honorarno učitelji iz osnovnih škola… Učenice su mahom bile iz Pljevalja, vrlo malo iz okoline, najviše muslimanske vjeroispo vijesti… Na kraju školske godine pripremali bismo izložbu ručnih radova, gdje je bio zastupljen raznovrstan vez, šivenje rublja i haljina, a i serdžade i ćilimi, kao i odjevne stvari od platna, peškiri, ukrasni jastuci, čaršavi itd. Mnogi radovi su prodavani, koji su bili izrađeni od školskog materijala. Od toga učenice su dobijale zasluženu novčanu naknadu… Škola je organizovala izlete… često i sa Domaćinskom školom. Kada su bile školske predstave (zabave) o Svetom Savi, Vidovdanu i ondašnjim državnim praznicima i Ženska zanatska škola bi učestvovala sa svojim programom… Školske 1940/41. marta mjeseca Komanda 48 pješa dijskog puka koji se okupljao u Pljevljima oduzela nam je zgradu škole na Stražici za njihove potrebe. Mi smo se onda preselili na Varoši i tu nekako životarili sve do kraja oktobra 1943. Inventar škole i ove prostorije predate su partizanima koji su tu smjestili radionicu…“

Državna potpuna realna gimanzija u Pljevljima

Poslije Prvog svjetskog rata Niža gimnazija obnovila je rad u novim društveno-političkim prilikama. Međutim, zbog posledica trogodišnje austro- ugarske okupacije dugo vremena je bila u materijalnoj i kadrovskoj oskudici. Školski namještaj, oprema, učila, biblioteke i zbirke su uništene. Ratna šteta je iznosila 56.000 ondašnjih dinara.

Zbog ratom ometenih generacija 1912-1918. u istim razredima gimnazije bilo je učenika različitog uzrasta, od 15 do 20 i preko 20 godina. Učenici su bili iz Pljevalja i okoline, posebno sa područja Durmitora i drugih susjednih krajeva. Broj učenika povećavao se iz godine u godinu (203. u 1918/1919. do 703 u školskoj 1940/41. godini).

U početku, gimnazija je koristila zgradu koja je namjenski izgrađena za potrebe ove škole 1906/7. godine. Kasnije je polovina učionica bila smještena u zgradi osnovne škole, koja je bila u vlasništvu manastira sv. Trojice i nalazila se u neposrednoj blizini. Međutim, i pored dvije zgrade prostora nije bilo dovoljno. Zbog toga, i naročito zbog nedovoljnog broja nastavnika i profesora, odjeljenja su često brojala 40, 50 pa i više učenika. Školskih udžbenika, nasta- vnih sredstava i literature, posebno u prvim poslijeratnim godinama, nije bilo dovoljno. U upotrebi su bili udžbenici i geografske karte štampane prije Prvog svjetskog rata. Školska knjižnica kompletirana je u školskoj 1922/23. godini sa ukupno 482 knjige i podijeljena na nastavničku i đačku. Zbirke i kabineti za stručne predmete su postepeno obnavljani sa dosta teškoća. Navedeni nedostaci nadoknađivani su živom riječju nastavnika i izradom priručnih nastavnih sredstava.

Najveći problem u radu Gimnazije, u međuratnom periodu, bio je nedostatak nastavnika. Posebno je bilo teško obezbijediti nastavnike za gimnastiku, pjevanje, crtanje, krasnopis i strane jezike. Ovi predmeti su često ostajali nezastupljeni. Postojeći, većinom mlađi kadar, stalno je bio preopterećen većim brojem časova od propisane norme. Fond časova nastavnika često se kretao 26 do 30 časova nedjeljno. Direktor Gimnazije je, pored upravljačkih obaveza i posla sekretara škole, gotovo redovno održavao određeni broj časova, ponekad pun fond od 18 časova. Zbog nedostatka nastavnika i profesora honorarno su angažovani učitelji osnovnih škola, maturanti, šefovi okružne (sreske) finansijske uprave i okružne (sreske) građevinske sekcije, oficiri

48. pješadijskog puka i ljekari Doma narodnog zdravlja. Međutim, i pored svega navedenog, opet su neki predmeti morali biti redukovani sa manjim brojem časova od propisane norme, a neki su ostajali nezastupljeni.

Želje i ambicije Pljevljaka bile su da se postepeno otvaraju viši razredi Gimnazije do potpune realne gimnazije. Razvojni put gimnazije bio je postepen: u školskoj 1918/19. obnovljen je rad prva četiri razreda,

1920/21.g. otvoren je V razred, 1922/23. VI, 1923/24. VII i na kraju 1924/25. godine VIII razred. Školske svečanosti organiziovane su povodom istorijskih događaja i vjerskih praznika: Dan ujedinjenja (1. decembar), na rođendan kralja Aleksndra 13. decembar, Božić, Savindan, Vaskrs, Vidovdan, dan Ćirila i Metodija, Štrosmajerov dan itd. Direktor škole ili neko od profesora  držali su povremeno javna predavanja za građanstvo iz nacionalne i opšte istorije i aktuelne problematike. Predavanja su držana pod vedrim nebom u dvorištu škole, u prostorijama škole, u sali Srpskog pjevačkog   društva   „Bratstvo”   i   drugdje.   Pojedini

profesori učestvovali su u kulturno-prosvjetnim aktivnostima i manifestacijama mjesnih društava i udruženja, objavljivali priloge u listu „Sandžak” i drugim listovima i časopisima.

Značajan momenat u radu gimnazije bio je kada je iz Doma narodnog zdravlja u Pljevljima (1928.) djelimično uvedeno električno osvjetljenje u zgradu Gimnazije. Potpuno osvjetljenje uvedeno je nakon izgradnje gradske električne centrale u Ševarima (1936.). Neki učenici nijesu imali valjano osvjetljenje i grijanje u stanovima gdje su stanovali, pa su bili prinuđeni da noću uče ispod uličnog fenjerskog osvjetljenja. Zbog toga je uprava Gimnazije više puta molila Ministarstvo prosvjete da odobri jednokratnu nastavu u školi (samo prije podne ili po podne).

Pri Gimnaziji su radila brojna đačka udruženja i društva ili su učenici bili članovi mjesnih podru- žnica, društava i udruženja iz Beograda i drugih centara u zemlji. Učenici su mogli obrazovati udruženja u cilju intelektualnog, moralnog, estetskog i zdravstvenog usavršavanja i zaštite. Osim ovih udruženja učenici su mogli biti i članovi Crvenog krsta, Sokola i Ferijalnog saveza. Izvan škole mogli su biti samo članovi vjerskih udruženja svoje konfesije. U Pljevaljskoj gimnaziji postojala su sledeća učenička udruženja i društva: 1. Kolo saveza trezvene mladeži Breznik (osnovano 1911/12, obnovljeno 1920/21.); Lite- rarno udruženje Polet (1924/25.); Podmladak društva Crvenog krsta (1932/33.); Podružnica ferijalnog saveza (1932/33.); Sokolsko društvo Pljevlja (učenici gimnazije su članovi od 1926/27.); Sekcija podmladka Jadranske straže (1932/33.); Podmladak aero-kluba Naša krila i Prosvjetno udruženje (1924/25.) Broj članova društava i udruženja kretao se od nekoliko desetina do nekoliko stotina.

U Pljevaljskoj gimnaziji je u toku 1931. i 1932. g. izlazio zanimljiv i popularan časopis Naša iskra. Bio je to prvi časopis izdavan u Pljevljima. Vlasnik i odgovorni urednik, profesor gimnazije Đorđe Kiselinović časopis je izdavao u mjestima svog službovanja još od 1927.  g.  Članovi  Uređivačkog  odbora  bili  su  Jovan Dragutinović, Pavić Radović i Redžo Bučan učenici VIII razreda gimnazije. Izdati brojevi časopisa u Pljevljima, ukupno osam, smatraju se za njegove najbolje brojeve. Zadatak časopisa bio je podizanje nivoa kulture učenika putem samorada pod geslom: „koji čita-taj zna; koji više čita-više zna; a koji pak i piše-mnogo više i solidnije zna.” Naša iskra bila je mladalački poletan i kritički časopis koji je objavljivao priloge o nedo- stacima u nastavnim programima pojedinih predmeta, slabostima u radu nastavnika, zanimljive rebuse, zagonetke, prepisku sa saradnicima i dr. U časopisu su sarađivali brojni saradnici od kojih će neki kasnije postati poznata imena kulturnog i javnog života: Radovan Zogović, Janko Đonović, Tanasije Mladenović, Božidar Žugić i dr. Časopis je objavio i tridesetak svojih posebnih izdanja, među kojima i Almanah. VIII razreda gimnazije. Izdati brojevi časopisa u Pljevljima, ukupno osam, smatraju se za njegove najbolje brojeve. Zadatak časopisa bio je podizanje nivoa kulture učenika putem samorada pod geslom: „koji čita-taj zna; koji više čita-više zna; a koji pak i piše-mnogo više i solidnije zna.” Naša iskra bila je mladalački poletan i kritički časopis koji je objavljivao priloge o nedo- stacima u nastavnim programima pojedinih predmeta, slabostima u radu nastavnika, zanimljive rebuse, zagonetke, prepisku sa saradnicima i dr. U časopisu su sarađivali brojni saradnici od kojih će neki kasnije postati poznata imena kulturnog i javnog života: Radovan Zogović, Janko Đonović, Tanasije Mladenović, Božidar Žugić i dr. Časopis je objavio i tridesetak svojih posebnih izdanja, među kojima i Almanah.

U Gimnaziji su postojali i učenički fondovi i drugi oblici rada: Fond siromašnih učenika (1930/31) Fond školskih potreba (1929/30), Zajednica doma i škole (1933) i Đačka trpeza koja je radila kada je imala sredstava (1919/20, 1926/27, i od 1932 do 1941. g.). Disciplina u Gimnaziji bila je vrlo stroga. Po tome i spremnosti učenika pljevaljska Gimnazija bila je poznata kao stara i dobra škola, čiji su đaci sa uspjehom nastavljali dalje školovanje. Međutim, stroga disciplina nije bila prepreka da se učenici bune protiv nepravdi, ponekad i da nekritički prihvataju novine i nove ideje, bilo pojedinačno bilo kolektivno. Godine 1928. zahtijevali da se zamijene neki profesori, ili pak 1939. kada je zbog lošeg stanja u Gimanziji i društvu štrajkovala skoro polovina učenika. Gimnazija je bila prozor u svijet svojim učeni- cima i u određenoj mjeri i stanovništvu u Pljevljima. Direktor Gimnazije Vladislav Nešković u svom pismu Ministarstvu prosvjete od 23. januara 1928. isticao je da je „Gimnazija u ovom mestu (kao u većini mesta južne Srbije i Crne Gore) jedini znatniji kulturni i prosvjetni rasadnik. Ona nadoknađuje pozorišnu umetnost, filmsku, kao i sve ostale značajne ustanove kojima kulturni centri raspolažu…”

Direktori Gimnazije bili su istaknuti državni činovnici, prosvjetni radnici, pisci udžbenika, stva- raoci pisane riječi: Nikola Minić, Đura Vrbavac, Đorđe Konstantinović, Dragomir Šišković, Vladislav Nešković, Jovan Spasić, Bruno Marčić i Dobrosav Miletić.

Podizanje Doma narodnog zdravlja i poboljšanje zdravstveno-higijenskih prilika

Poslije Prvog svjetskog rata u zgradi bivše austrougarske bolnice na Dolovima počela je da radi prva bolnica u Pljevljima. Prvi upravnik bio je dr Jakov Zarubica. LJekari su bili: dr Milan Marić, dr Petar Branković i Svetozar Milatović. Specijali- stičke službe nijesu postojale. Najhitnije hirurške intervencije vršili su ljekari Svetozar Milatović i Vladimir Veksler, ruski emigrant, koji se bavio i privatnom praksom. Teži slučajevi su slati u Beograd, Sarajevo. Privatnu praksu obavljali su i drugi doktori koji su službovali u bolnici u Pljevljima i na Boljanićima: Uroš Ružičić, Milan Štava i Josip Belinknez.

Na Dolovima je postojala i vojna bolnica 48. pješadijskog puka u kojoj su radili ljekari: Jovan Bulajić, potom Bivasović i Salih Muftić. I vojni ljekari povremeno su obavljali privatnu praksu.

Pionir veterinarske službe u Pljevljima bio je emigrant iz Rusije Ivan Vanjik koji je službovao dо 1925. kada ga je naslijedio Zekić, ovoga Kundić, pa Vasilije Muzalevski. Dugo poslije rata u Pljevljima nije bilo zubara – stomatologa. Prvi zubar bio je izvjesni Minar iz Slovenije, pa Hugo Druker iz Sarajeva, koji je otvorio prvu privatnu ordinaciju.

Veliki datum u istoriji zdravstva u Pljevljima, i zapadnom dijelu Raške oblasti i sjevernoj Crnoj Gori je otvaranje Doma narodnog zdravlja u Pljevljima 7. Oktobra 1928. g. Povodom ovog značajnog događaja Andrija Štampar, načelnik u Ministarstvu narodnog zdravlja dao je intervju novinaru Politike u kome, između ostalog, ističe „Blagodareći znatnoj pomoći Rokfelerove fondacije Ministarstvo narodnog zdravlja, preko Higijenskog zavoda u Sarajevu još prošle godine počelo je rad na osnivanju i podizanju Doma narodnog zdravlja u Pljevlju… u Novom Pazaru pre dve godine osnovan je i kompletno uređen Dom narodnog zdravlja… Drugi deo Sandžaka sa Pljevljima… nije imao nikakvih higijenskih ustanova osim posve primitivnih bolnica u Prijepolju, Bijelom Polju i nešto bolje bolnice u Pljevlju. No narodu u ovom kraju potrebna je pomoć u svim pravcima: u kulturnom, privrednom i zdravstvenom… Radi toga je Ministarstvo zdravlja nastojalo da obezbedi pravilnu zdravstvenu službu u tom delu Sandžaka, uz pomoć Rokfelerove fondacije, podiglo Dom narodnog zdravlja… Delokrug Doma nardonog zdravlja u Pljevlju proteže se na srez pljevaljski, prijepoljski i bjelopoljski… pored svoje velike uloge narodno-zdravstvene, biće i pionir kulturnog podizanja ovog kraja.”

Andrija Štampar isticao je i značaj narodnog kupatila u Domu zdravlja i njegovih odjeljenja i laboratorija na liječenju zaraznih i veneričnih bolesti u Pljevljima i drugim susjednim varošima, potrebu stalnog rada u seoskim domovima kako bi se iskori- jenile velike predrasude. Rokfelerova fondacija obećala je da preko Ministarstva zdravlja pomogne i u podizanju poljoprivrede, na taj način što će u Domu narodnog zdravlja biti postavljen jedan agronom i jedan veterinar da rade u ovom važnom kraju, što je kasnije i realizovano. Kraljica Marija je iz svojih sredstava izdvojila sredstva za rad Domaćičke škole u Pljevljima.

Dom je svečano otvoren 7. oktobra 1928. g. u prisustvu ministarke zdravlja dr Andrije Štampara. Dom je imao odjeljenja: za zaštitu zdravlja školske djece, dispanzer za tuberkulozu, ambulantu za venerične bolesti, zubnu stanicu, bakteriološku laboratoriju, opštu ambulantu, apoteku, narodna kupatila sa kapaci- tetom od 100 osoba dnevno i stalnu higijensku izložbu. Ova ustanova bila je i rasadnik zdravstvene zaštite i kulture. Dom je imao sopstveni agregat iz koga je električno osvjetljenje uvedeno i u Gimnaziju. U planu je bila eliktrifikacija grada, popravka gradskog vodovoda, otvaranje Domaćičke škole, ponovno otvaranje Đačke trpeze za siromašne učenike Gimanzije, otvaranje sanatorijuma na Metaljci. U planu je bilo niz dobrih djela. Svi su vjerovali da dolazi novo vrijeme koje treba da nastavi i proširi upravnik Doma dr Đorđe  Guelmino.  Opštinski  odbor  je  na  svečanoj sjednici izrazio zahvalnost inicijatoru ove zdravstveno- higijenske akcije dr Andriji Štamparu davši trgu na raskrsnici kod crkve njegovo ime. Pomoć i podrška srpskog patrijarha Varnave bila je od ogromnog značaja. Upravnik Doma bio je dr Đorđe Guelmino iz Niša, koji je bio jedini ljekar. U Domu su radile i tri medicinske sestre: LJubica Crnojević, Zdenka Klarić i Branka Mirosavljević. U laboratoriji je radio Aleksandar Černjak, ruski emigrant a u bakteriološkom odjeljenju Milivoje Šćepanović. Za obilazak terena i odlaske u ambulante u Prijepolju, Priboju, Novoj Varoši i Foči, čije su ambulante bile u sastavu Doma narodnog zdravlja, obezbijeđena su kola „fiat”, kasnije „ševrolet”.

Sledeće, 1929 g, medicinska ekipa od 40 lekara, profesora Medicinskog fakulteta i ostalog medi- cinskog osoblja iz Beograda pod rukovodstvom prof. dr Đorđa Đorđevića boravila je u Pljevljima i Bijelom Polju. Pored obuke osoblja Doma narodnog zdravlja, pregleda i liječenja, hirurških intervencija, propi- sivanja i davanja lijekova ekipa je održala veliki broj predavanja za narod i škole, vršila i antropo- metrijska mjerenja i sakupljala druge podatke potrebne za naučno istraživanje zdravstvenih prilika u pljevaljskom kraju. Rad ove medicinske ekipe bio je besplatan, iz humanosti da se pomogne ovom zabačenom i zapostavljenom kraju. Bio je to melem na ranu. Poseban značaj imala su javna predavanja iz raznih oblasti medicine u trajanju od 6-7 časova svakog dana. Predavanja su bila uvijek dobro posjećena. Držana su: o zdravlju u našem narodu; o prirodnim uslovima zdravstvenog napredovanja; o zdravstvenoj zaštiti djece; o tuberkulozi; o potrebi sveobuhvatnog obavještavanja s obzirom na opasnost od veneričnih oboljenja; o higijeni djece; o postanku i suzbijanju zaraznih bolesti. Slušaocima su dijeljene brošure popularnih izdanja o medicinskoj zaštiti i liječenju. Naročita briga vođena je o njezi i odgoju djeteta na taj način što je držan poseban kurs sa praktičnim vježbama na ovu temu mladim majkama, zasebno pravoslavnim a zasebno muslimanskim majkama.

LJekarska ekipa pregledala je preko tri hiljade bolesnika iz Pljevalja i okoline. Pacijenti su stizali pješke, na konjima, na nosilima, na saonicama. LJekari su radili u odjeljenjima: prijemno i antropometrijsko; dermatovenerološko; interno, hirurško i ušno; dječije, laboratorija za pregled krvi i mokraće i drugih nalaza, očno odjeljenje i apoteka. Svako odjeljenje imalo je svoje ljekare i medicinsko osoblje, a apoteka magistra farmacije. Od svakog je uzimana krv na analizu i vršeno antropometrijsko mjerenje – težine, visine i širine grudi i glave i utvrđena boja očiju i kose. Tako su ljekari prikupili obiman i dragocjen materijal o antropološkim osobinama i rasnom tipu naroda u ovom kraju. Urađeno je preko 50 hitnih operacija. Oboljenja je bilo raznovrsnih: brojne dječije bolesti, rahitis, tuberkuloza, pantljičara i pojedinačni slučajevi sifilisa.

Započeti posao predat je Domu narodnog zdravlja u Pljevljima da ga završi. Dom je po ocjeni medicinske ekipe iz Beograda bio odlično organizovan i pripremljen. Rezultati misije pored ostalog bili su slijedeći: otvaranje Doma narodnog zdravlja u Prijepolju kao filijale pljevaljskog Doma, pokretanje radova na podizanju Doma zdravlja u Bijelom Polju i zdravstvene stanice u Priboju. Pored toga Raška oblast dobila je pokretnu Domaćičku školu koja je poslije petomjesečnog kursa u Pljevljima premještena u selo Peselj kod Prijepolja. Preko Doma narodnog zdravlja organizovano je podizanje česama i bunara u bezvodnim mjestima pljevaljskog, pribojskog, prijepoljskog i bjelopoljskog kraja.

Prikupljeni naučni podaci o stanju zdravlja u ovim krajevima pobudili su interesovanje ljekara, kako u zemlji tako i u inostranstvu. Zetski glasnik u broju 44 od 21. juna 1933. g. donio je vijest „…ovih dana doputovao je iz Praga i boravio u Pljevljima dr Valšik Jandrih, ljekar za dječije bolesti. Dr Jandrih je pregledao djecu osnovne škole i gimnazije radi ispi- tivanja rasnih osobina dinarskog tipa. Po završenom ispitivanju u Pljevljima, ovaj je uvaženi naučnik otputovao za Žabljak.”

Zanimljivo je navesti nekoliko konstatacija o radu ljekarske ekipe u Pljevljima, posebno liječenja ženske muslimanske populacije. Muslimanke su ispočetka pregledali ženski ljekari, kasnije na njihov zahtjev i muškarci. Prvi put su muslimanke skinule zar i feredžu pred stranim čovjekom. Ispod feredže, zabilježeno je da su nosile hercegovačke, odnosno crno- gorske kapice narodne nošnje što im je kažu ostalo od Kosova. Blijeda boja kože i lica su posledica neizla- ganja suncu. LJekari su zabilježili da je ”… beogradska ljekarska misija ostavila dubok utisak, ne samo na zdravlje nego i na dušu ovdašnje muslimanke. Ovo je veliki, možda najveći događaj u njenom životu, u kome su spoljni događaji tako retki. Treba naročito naglasiti da su muslimanke doborovoljno pristale da se otkriju pred lekarima… mlada muslimanka učinila je to videlo se često sa osmehom, stara muslimanka sa ustezanjem, hrabrena od drugih mlađih… muslimanke dolaze u većim grupama. To svedoči da je odluka donijeta posle uzajamnog konferisanja muslimana u varoši… može se naslutiti da je novo vreme za muslimanku i u ovim nepristupačnim krševima blizu.” Tradicija je očigledno uzmicala ispred savremene civilizacije.

Zaostalost je, navodi se u izvještaju medicinske ekipe, bila najizraženija kod seoskog stanovništva „… neznanje najosnovnijih pojmova o zdravlju na selu je strahovito. Porodilja često radi do poslednjeg momenta, čučne bilo gdje i rodi. Onda uzme dete u ruke, pa dograbi sekiru i na prvom drvetu preseče pupčanu vrpcu. Naravno da se tako događaju infekcije koje pokose i majku i dete. Pozvati kakvu iskusnu ženu da pomogne, smatralo se za stid.” Žene su se porađale u kolibama,  štalama i na drugim neprikladnim mjestima; po pravilu bez vatre, tople vode i druge njege. Međutim, konstatuju dalje ljekari „…moral ovde kod ženskog sveta stoji na visini… Smatraju se uvređene kad ih lekar pita da li su kad pobacile. Narod ovde smatra pobačaj za greh. Nerotkinja se ovde smatra za nesreću i šalju je lekarima… Velika žudnja  za  mnogo dece  u ovim siromašnim i krševitim krajevima imala je za posledicu naseljavanje Srbije i drugih naših krajeva… Narod najčešće boluje od bolesti koje dolaze od nehigijenske ishrane, naročito od suva nekuvana mesa i od nečistoće… poznato je da je u ovim krajevima, narod lepo razvijen, ali pada u oči kod većine bledilo i žutilo kože, naročito zbog obolenja od pantljičare… Veliku ulogu u formiranju našeg naroda odigrala je ova rasna svežina i zdrav instinkt naroda u Sandžaku i drugih naših krajeva nastanjenih dinarcima… Siromašni krajevi u kojima je ljubav za decu toliko velika da nisu mogli da ishrane stanovništvo koje tako brzo raste. Iz toga se narod odavde, naročito u godinama suše i drugih prirodnih i nacionalnih nevolja kretao u masama sa rodne grude, spuštajući se u Šumadiju, Slavoniju, Bosnu, Liku i Primorje…”

Troškovi desetodnevnog boravka i rada ljekarske misije iznosili su 45.000 dinara. Kralj Aleksandar za početak je iz svog fonda dao sumu od 15.000 dinara. Užička oblast u koju su spadala Pljevlja dala je 15.000 dinara a kasnije još 5.000 dinara. Ministarstvo zdravlja cijeneći korisnost akcije izdvojilo je takođe 15.000. Ministarstvo saobraćaja odobrilo je besplatan prevoz ekipe, opreme i materijala željeznicom. Vojni ministar stavio je na raspolaganje ekipi za sve vrijeme boravka i rada tri vojna kamiona sa osobljem i mate- rijalom za cijelo vrijeme boravka i rada. Ministar prosvjete odredio je za rad i stanovanje ljekarske ekipe obje zgrade Gimnazije i zgradu osnovne škole, i uputio nastavno osoblje da pomogne ekipu u radu i da se školskoj djeci pruži medicinska zaštita.

Za istoriju zdravstvene službe u Pljevljima 1929. godina značajna je po još jednom događaju. Uz pomoć Ministarstva narodnog zdravlja i socijalne politike te godine u preuređenim bivšim kasarnama otvoreno je državno oporavilište na Metaljci. Usred guste četinarske šume na više od 1.000 metara nadmorske visine podignut je sanatorijum za oporavak zdravstveno slabunjavih đaka osnovnih i srednjih škola. Kada je bilo mjesta primani su i odrasli.

Oporavilište je bilo pod neposrednom upravom Higijenskog zavoda u Sarajevu. U troškove plaćanja ulazio je stan, hrana od čak pet obroka dnevno, pranje rublja, upotreba kupatila, tuševa, igrališta i biblioteke.

Oporavilište je imalo upravno, stručno i podvorno osoblje: ljekar, sestra, nudilje, nadzornice djece, kuvarica, baštovan, ekonom, pomoćno kancelarijsko osoblje i majstori za zvanje i vještine. Oporavilište je imalo svoje imanje: bašte, park, cvjećarnik, živinarnik i stoku. Za svako lice – pacijenta vođen je prijemni list u koji su bilježeni osnovni i zdravstveni podaci o svakom od njih. U oporavilište nisu primana lica oboljela od tuberkuloze, sifilisa i drugih hroničnih i akutnih bolesti, djeca sa većim tjelesnim manama, djeca koja nijesu imala kontrolu mokrenja i ona koja nijesu vakcinisana protiv velikih boginja.

Inače higijenske prilike u Pljevljima bile su znatno povoljnije od drugih mjesta u tadašnjoj Zetskoj banovini. Grad je posjedovao dobar vodovod sa izvora Jugoštice, stari vodovod sa vrela Breznice i gradsku kanalizaciju.

U toku 1929. i 1930. od kredita iz Fonda kralja Aleksandra Karađorđevića u bezvodnim selima na teritoriji pljevaljske, pribojske, prijepoljske i bjelopoljske opštine izgrađeno je devet higijenskih bunara, devet česama i dovršen vodovod sa česmom u selu Ilino Brdo kod Pljevalja. U pljevaljskom kraju bunari su podignuti u: Ograđenici, Meljaku, Bijedićima, Hoćevini, Bobovu, Adrovićima i Boljanićima. Izgrađeni bunari i česme bili su prava blagodet za bezvodna sela, posebno u sušnim periodima godine.

Prema podacima objavljenim u Ilustrovanom zvaničnom šematizmu Zetske banovine iz 1931. zdravstvena higijenska služba u srezu pljevaljskom sastojala se od slijedećih ustanova:

1. Bolnica u Pljevljima sa dva ljekara, jedan administartivni činovnik, 10 bolničara, 60 namještenih kreveta, 427 liječenih pacijenata (188 građanskih i 91 vojno lice i 148 osiguranih lica), 859 bolesničkih dana  (prosječan  broj  pacijenata  dnevno  iznosio  je 23,50), broj izvršenih operacija 63, broj umrlih lica u bolnici je 10 i 820 ambulantnih pregleda.

2. Zdravstvena stanica, odnosno Dom narodnog zdravlja Pljevlja sa 5.096 stanovnika sa veneričnom ambulantom, školskom poliklinikom, đačkom trpezom, školskim kupatilom, dva rentgena, zubnim odjeljenjem i higijenskom izložbom.

3. Uslužne zdravstvene stanice za više opština: pljevaljska u Pljevljima za grad Pljevlja sa 5.096 stanovnika; boljanićka u Boljanićima za 11.976 stanovnika i ilinobrdska u Odžacima za 13.474 stanovnika.

4. Domaćička škola.

5. Javni objekt za snabdijevanje naroda vodom sa dv vodovoda, 33 bunara i 33 zahvatna vrela.

Sa podizanjem Doma narodnog zdravlja, oporavilišta na Metaljci, higijenskih bunara i česama i vodovoda zdravstveno-higijenska zaštita u Pljevljima podignuta je na zavidan nivo.

48. Pješadijski puk u Pljevljima

Bio je stacioniran poslije Prvog svjetskog rata u kasarnama na Dolovima. Ovaj puk nazivan je i „Gvozdeni puk“, po Gvozdenom puku srpske vojske iz Prvog svjetskog rata, sa područja Toplice, čije je tradicije nastavljao i njegovao. Arhivska građa ove jedinice nije sačuvana. Međutim, sačuvana je Naredba  vrhovnog komandanta, regenta Aleksandra, O. Br. 48.350 od 23. februara 1920. g. u kojoj se kaže da se na predlog ministra vojnog i mornarice naređuje da se formiraju 46, 47. i 48. pešadijski puk, što se smatra za dan osnivanja ovih vojnih jedinica.

U izvještaju 48. pješadijskog puka u Pljevljima Komandi Zetske divizijske oblasti od 6. aprila 1935. g. naveden je sastav i brojno stanje ove jedinice koji je sa manjim izmjenama ostao do 1941, a koji glasi: oficira je ukupno bilo 24 (1 pukovnik, 2 majora, 1 kapetan, 4 kapetana druge klase, 7 poručnika i 9 potporučnika); podoficira 54, od kojih 52 glavna i 2 pomoćnih struka; kaplara 49 i redova 388 (ukupno 514 lica); tegleće stoke, konja, mazgi i volova 56 grla.

U Puku je, kao i u svim drugim jedinicama tadašnje jugoslovenske vojske, vladala stroga disciplina, o čemu svjedoči naredba Đeneralštaba od 28. Oktobra  1936. g. nadležnim starješinama da podoficiri svoje slobodno poslijepodnevno vrijeme, pored odmora, mogu upotrijebiti isključivo za lično usavršavanje, i spremi za ispite i za sport. Radi toga se naređuje da im se stave na raspolaganje potrebne prostorije i čitao- nice i da im se omogući bavljenje lakom atletikom, tenisom, horskim pjevanjem, muzikom i drugim pože- ljnim aktivnostima.Posebno je vođena briga da se spriječi širenje komunističkih ideja i organizovanje u vojsci, naročito od 1929. godine. U vojsci je analiziran rad KPJ poslije njenog kongresa iz 1935. faze i oblici rada ovog pokreta u Jugoslaviji, o ulaženju i djelovanju komunista i njihove ideologije u seljačka, radnička, omladinska i sportska udruženja, društva i klubove. Komanda zetske divizijske oblasti prikupila je od upravnih vlasti podatke o nacionalno-političkim, partijskim, viteškim, strateškim, humanim i dobrotvornim društvima i udruženjima u banovini, među kojima su i podaci za srez pljevaljski, za koje je u izveštaju navedeno da se u radu pridržavaju svojih pravila.

Za 48. pješadijski puk vezuje se razvoj sportskih aktivnosti u Pljevljima i ubrzani razvoj kulturno- prosvjetne djelatnosti. Puk je imao orkestar sa školovanim muzičarima koji je odigrao značajnu ulogu u razvoju i njegovanju muzike. Priredbe su organizovane u uređenom i opremljenom oficirskom domu i na otvorenim prostorima: na konjičkim trkama, aero mitinzima, fudbalskim utakmicama i drugim priredbama. Po potrebi oficiri 48. pješadijskog puka honorarno su držali časove iz gimnastike, muzike i drugih predmeta u Gimnaziji.

U vezi sa radom 48. pješadijskog puka je i formiranje streljačkih družina u nekim pljevaljskim selima: u Matarugama 1933. sa 22. člana; u Hoćevini 1932. sa 23. člana; u Brvenici 1934. sa 34. člana; u Zabrđu 1932. sa 21. članom; i u Glibaćima 1933. Cilj streljačkih dru- žina bio je da se vježba rukovanje i gađanje oružjem radi odbrane zemlje. Članovi družina bili su: učitelji, zemljoradnici, državni činovnici, trgovci, zanatlije mlađeg uzrasta.

Uoči rata vojni obveznici 48 pp, 30. marta 1941. mobilisani su i pravcem: Pljevlja – Đurđevića Tara – Gornja Bukovica -Mokro – Nikšić – Orlja Luka – Rijeka Crnojevića upućeni prema granici sa Albanijom. Prvi djelovi puka stigli su do Skadra dok su zadnji djelovi bili locirani kod Danilovgrada i Podgorice gdje ih je zatekla kapitulacija jugoslovenske vojske. Odatle do kuća u Pljevljima vraćali su se pojedinačno i kasnije stupili u jedan ili drugi pokret otpora.

Srpska pravoslavna crkva

Poslije stvaranja Kraljevstva SHS, ujedinjenja srpskih crkvenih oblasti i obnove Srpske patrijaršije, Pljevlja i pljevaljski kraj, odnosno protoprezvi- terat pljevaljski od 1918-1941. godine i kasnije, pripadao je pećkoj eparhiji do 1932. godine, potom budimljansko- polimskoj eparhiji do 1956, dabrobosanskoj eparhiji 1956-1992. i mileševskoj eparhiji od 1992. do danas. Pljevaljski protoprezviterat od 1918. do 1941. godine imao je devet do 12 parohija: pljevaljska, crljenička, dubočićka, otilovićka, ilinobrdska, kosanička, premćanska, bobovska i boljanićka, postojale su za sve vrijeme. Jedno vrijeme kao posebne parohije postojale su i: strečanska, hoćevinska i bučevska. Pri vojnom logoru dejstvovao je vojni sveštenik.

Austrougarska vojska i vlast za vrijeme okupacije nanijela je veliku štetu crkvi i njenoj imovini. Ratna šteta pričinjena manastiru sv. Trojica iznosila je 764.000 dinara (odnijeto žito, sijeno, slame, otjerana radna stoka, porušene zgrade i odveden u zarobljeništvo nastojatelj manastira); manastiru Dovolja pričinjena je šteta u ukupnoj sumi 242.000 dinara (posječena šuma, odnijeto sijeno a starješina manstira Dionisije Rabrenović je sedam mjeseci bio interniran u logorima u Mađarskoj).

Poslije Prvog svjetskog rata crkvena i mana- stirska imovina je došla pod udar mjera agrane reforme. U zaštitu su ustali: mitropolit Crne Gore Mitrofan Ban, iguman manastira sv. Trojice Serafim DŽarić, starješina manastira Dovolja i Aranđelovo jeromonah Dionisije Rabrenović i prota Savo Vukojičić, odbornik u Pljevljima i molili su ministra vjera da se crkvena dobra izuzmu od agrarne reforme. Sačinili i dostavili podatke o prihodima, pokretnim i nepokretnim dobrima svih manastira i crkava. Veću imovinu imao je samo manastir sv. Trojica: 8 kuća, 18 dućana, 6 mehana, 3 hana, 2 vodenice, 34 čitluka i veliki broj dužnika. Bez obzira na urgencije crkve i manastiri nijesu izuzeti od agrarne reforme koja je najviše pogodila upravo njihovu imovinu.

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije ulagali su se napori za obnovu crkava i manastira u pljevaljskom kraju. Ono što je posebno važno činjeno je to sa sopstvenim sredstvima.

Sve do 1927. g. grad Pljevlja nije imao crkvu, pa su bogosluženja obavljana u manastiru sv. Trojica, koji je udaljen oko 2 km od gradskog naselja, što je, pogotovu u zimskom periodu, pričinjavalo poteškoće. Poslije oslobođenja i ujedinjenja narod je smatrao da će se to pitanje riješiti na najbolji mogući način. Krajem 1923. formiran je Pravoslavni crkveni odbor, na čelu sa okružnim protojerejem Savom T. Vukojičićem, koji je pokrenuo inicijativu kod Eparhijske konzistorije u Peći da se ustupi manastirsko zemljište na Stražici za „podizanje kapele dok ne bude u mogućnosti da na istom podigne crkvu za varoš Pljevlja, utoliko prije što je uprava manastira dala svoj pristanak”. Mini- starstvo vjera odobrilo je ovaj zahtjev 3. decembra 1923. i obećalo finansijsku pomoć iz budžeta. Međutim, sredstva iz budžeta nijesu dodijeljena. Crkveni odbor u Pljevljima je za izvjesno vrijeme odustao od podizanja crkve i njene lokacije na Stražici. Kasnije, po dobijanju saglasnosti manastira Sv. Trojice za lokaciju kod Raskrsnice, ubrzana je aktivnost na prikupljanju priloga i podizanju gradskog hrama. Izgradnja je povjerena graditelju Maksimu Backoviću. Hram je podignut od dobrovoljnih priloga pravoslavnog stanovništva iz Pljevalja i susjednih mjesta – Prijepolja, Čajniča, Nove Varoši, Pljevljaka iz Sarajeva, Beograda i Srba iz Amerike. Istaknutu ulogu u svemu tome imao je svakako i mitropolit skopski Varnava.

S obzirom da su Pljevlja u svojoj istoriji dva puta oslobađana od okupatora na dan Sv. Petke, 27. Oktobra 1912. od Turske i 27 oktobra 1918, od Austro-Ugraske, Srbi u Pljevljima su odlučili da u znak zahvalnosti činu oslobođenja crkvi daju ime ove svetiteljke koja se slavi na taj dan. Svečano osvećenje obavio je episkop pećki Jerotej 27. oktobra 1927. godine u prisustvu izaslanika ministra vjera Aleksandra Stanimirovića. Sveta Petka je bila slava i 48. pješadijskog puka u Pljevljima u Kraljevini Jugoslaviji.

Iguman Serafim DŽarić činio je napore da obnovi i proširi konake manastira Sv. Trojice. Ministarstvu vjera 1924. dostavio je projekat za zidanje novog konaka. Nadležno Ministarstvo građevina pregledalo je projekat i vratilo ga na doradu. Nakon toga, 2. maja iste godine, odgovoreno je da uprava manastira u sopstvenoj režiji može izvršiti opravku glavne zgrade konaka u iznosu od 23.552,50 din. i pod nadzorom Građevinske sekcije u Pljevljima, sa obavezom da po isplati doku- mentaciju dostavi na pregled i odobrenje Ministarstvu građevina. Ovim je Ministarstvo vjera dalo do znanja da u državnom budžetu nema sredstava za podizanje novog manastirskog konaka u Pljevljima. U nedostatku finan- sijskih sredstava, ova aktivnost je bila odložena za bolja vremena.

Članovi Crkvenog odbora u Srečanju na čelu sa sveštenikom Stevanom Petrovićem, 18. juna 1924. g. preko okružnog protojereja Sava Vukojičića i Konzisto- rije u Peći obratili su se Ministarstvu vjera sa molbom da se pomogne završetak obnove srednjovjekovne crkve, jedine u Srezu boljanićkom. Crkveni odbor do tada je bio prikupio 30.000 dinara. Za završetak radova bilo je potrebno još 20-30.000 dinara. Tek 9. juna 1927. g. Ministarstvo vjera obavještava Konzistoriju da je izdat nalog za isplatu svega 10.000 dinara za obnovu crkve u Srečanju na račun Okružne finansijske uprave u Pljevljima. Tako je crkva obnovljena 1924. g. trudom naroda iz okolnih sela i inicijativom sveštenika S. Petrovića, uz saradnju mjesnih tutora. Po antimisu i blagoslovu nj. sv. patrijarha srpskog Dimitrija služila do 1931. kada je svečano osvećenje crkve obavio episkop pećki Jerotej na Ilindan (2. avgust 1931.), uz prisustvo izaslanika kralja Aleksandra i uglednih zvanica iz susjednih mjesta.

Nakon pokretanja obnove crkve u Srečanju, Crkveni odbor u Boljanićima pokrenuo je akciju za podizanje crkve u Boljanićima – središtu sreza. Sveštenik Stevan Petrović, predsjednik Crkvenog odbora i ovog mjesta, obratio se Savu Vukojičiću, okružnom protojereju u Pljevljima, a on je molbu proslijedio Konzistoriji u Peći, odnosno Ministarstvu vjera u Beogradu, sa zahtjevom za dodjelu pomoći iz državne kase za podizanje crkve. U odgovoru Ministarstva od 27. decembra 1927.g. istaknuto je da se molbi ne može izaći u susret „pošto je kredit predviđen za ove svrhe u budžetu za 1927/28. potpuno iscrpljen, a za 1928/29. god. Ministarstvo vjera neće uopšte raspolagati kreditom za pomoć crkvi.” Na kraju je i ova crkva podignuta od dobrovoljnih priloga građana. Osvećenje crkve sv. apostola Petra i Pavla na Petrovdan 1928. obavio je episkop pećki Jerotej.

U toku velikih pregnuća Pljevljaka na podizanju božijih hramova oglasili su se i Bobovci i Meljačani na čelu sa parohom Andrijom Šiljkom. Crkveni odbori u ovim mjestima, na sjednicama od 13. i 25. Novembra 1927. odlučili su da od dobrovoljnih priloga mještana i Srba sa strane, podignu crkve. Predsjednik oba odbora, paroh Andrija Šiljak 6. marta 1928. obratio se mitropolitu skopskom Varnavi da molbu za dodjelu državne pomoći podrži i proslijedi nadležnim institucijama, i da se odobri sječa građe iz državne šume za izgradnju crkvi. Molbu crkvenih odbora u Bobovu i Meljaku, razmotrio je i Sveti arhijerejski sinod 9. Marta i umolio ministra vjera da se molbi izađe u susret. Ministar vjera M. Simonović prihvatio je gledište Svetog arhijerejskog sinoda i predložio ministru šuma i rudnika da odobri sječu građe za gradnju crkava. Međutim, sredstva iz budžeta nije dodijelio. Nakon ovog odgovora mitropolit skopski Varnava i Sv. arhijerejski sinod ponovo su molili ministra vjera da se razmotri zahtjev za podizanje crkava. U nedostatku potrebnih sredstava odustalo se od daljeg rada.   Prioritet je dat podizanju školske zgrade u Bobovu. Bilo je pokušaja i obnove manastira Dovolja.

Islamska vjerska zajednica

U jugoslovensku državu 1918. muslimani su ušli sa tri odvojene vjerske zajednice: u Srbiji, na čelu sa vrhovnim muftijom, čije je sjedište premješteno iz Niša u Beograd; u Crnoj Gori, na čelu sa muftijom u  Baru i treća zajednica za područje Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Slavonije, Dalmacije i Slovenije sa reis-ul- ulemom u Sarajevu. Sve vjerske zajednice bile su pod nadzorom resornog ministarstva: do 1929. Ministarstva vjera, a od tada do 1941. Ministarstva pravde.

Radi ujednačavanja državnog upravljanja i nadzora nad imovinom i prosvjetom ove vjerske zajednice, 12. septembra 1919. donijeta je Privremena uredba o upravi vakufa u Kraljevini SHS,132  koja je 28. februara 1922. zamijenjena Zakonom o upravi vakufa u KSHS.  Musli mani u Srbiji i Crnoj Gori od tada činili su jednu vjersku zajednicu pod upravom vrhovnog muftije u Beogradu. Muslimani u ostalom dijelu jugoslovenske države i dalje su živjeli u posebnoj IVZ pod upravom reis-ul-uleme u Sarajevu i vrhovnim nadzorom Ministarstva vjera. Prema navedenoj Uredbi i Zakonu o upravi vakufa, nadzor nad vakufima i upravu Centralnog vakufskog fonda za teritoriju Srbije i Crne Gore vodilo je Ministrastvo vjera, dok je uprava vakufa u Bosni i Hrecegovini i drugim zapadnim krajevima i dalje  ostavljena  u  nadležnost  vakufsko-mearifskih organa koji su tamo prije postojali.

Uredba i Zakon o upravi vakufa predviđali su da u svim okružnim i sreskim mjestima, među kojima i u Pljevljima, gdje ima muslimana i vakufskih dobara postoje sreski vakufski medžlisi koje su sačinjavali: muftija u svojstvu predsjednika i četiri muslimana kao članovi. Dužnost ovih medžlisa bila je da drže u evidenciji sva sreska vakufska imanja, nadziru džamije, zgrade i službenike i da izdaju u zakup zemlju i zgrade. Okružna, kasnije sreska načelstva u Pljevljima, kao nadležni državni organi, imali su po navedenim propisima pravo nadzora nad djelovanjem sreskih vakufskih medžlisa, ali bez miješanja u njihovo unutrašnje poslovanje.

U skladu sa ustavnim načelom Vidovdanskog ustava iz 1921. o „slobodi vjere i ravnopravnosti“ islam je uvršten u red usvojenih i ravnopravnih vjera.

Jedinstvo IVZ u Kraljevini Jugoslaviji ustanovljeno je Zakonom o Islamskoj vjerskoj zajednici od 30. januara 1930. godine, prema kome su „svi muslimani u Kraljevini Jugoslaviji sačinjavali samostalnu IVZ pod reis-ul-ulemom kao vrhovnim vjerskim starješinom“ sa sjedištem u Beogradu. U skladu sa ovim zakonom, na predlog nadležnog ministra pravde i uz saglasnost Ministarskog savjeta, kralj je ukazom postavljao: reis- ul-ulemu, članove Ulema- medžlisa i sve muftije. IVZ i pojedine njene ustanove, prema zakonu, bile su pravna lica i samostalno su upravljale i raspolagale imovinom i vakufima, uz finansijski nadzor državnih organa.

Prema navedom zakonu, organi IVZ bili su: 1) DŽematski medžlis (vjersko upravno tijelo u opštini); 2) Sresko vakufsko-mearifsko povejereništvo sa šeri- jatskim sudijom; 3) Muftijstvo na čelu sa muftijom (islamski vrhovni sveštenik i sudija); 4) Ulema- medžlis u Sarajevu i Ulema-medžlis u Skoplju (uleme poznavaoci zakona i sveštenici); 5) Vakufsko- mearifsko vijeće u Sarajevu i Vakufsko-mearifsko vijeće u Skoplju; 6) Vrhovno vjersko starješinstvo u Beogradu sa reis-ul-ulemom na čelu (vrhovni vjerski starješina).

Prvi ustav IVZ donijet je 9. jula 1930. Prema ovom ustavu, organizacija IVZ zasnovana je na vjersko- prosvejetnom i vakufsko-mearifskom uređenju. IVZ upravljala se po propisima šerijata, zakonu i ustavu IVZ. Organi IVZ ostali su i dalje isti.

Zakonom o pravnom položaju vjerskih zajednica od 28. februara 1936. ukinuta su muftijstva i sjedište reis-ul-uleme prenijeto iz Beograda u Sarajevo. Ubrzo nakon ove promjene, 24. oktobra donijet je novi ustav IVZ koji je donio i određene promjene. Organi IVZ bili su: 1) DŽematski medžlis; 2) Sresko-vakufsko-mearifsko povjereništvo; 3) Ulema- medžlis u Sarajevu i Ulema- medžlis u Skoplju; 4) Vakufsko-mearifski sabor u Srajevu i Vakufsko-mearifski sabor u Skoplju sa saborskim odborima i saborskim direkcijama; 5) Reis- ul-ulema u Srajevu sa Užim savjetom i Širim savjetom.

Prema Uredbi i Zakonu o upravi vakufa iz 1919, odnosno iz 1922. u Pljevljima je postojao Sreski- vakufsko-mearifski medžlis (od 1930 povjereništvo) koji su činili sreski muftija i 4 muslimana. Kada su Ustavom IVZ iz 1930. obrazovana muftijstva, jedno od njih je bilo u Pljevljima sa sedam vakufsko-mearifskih povjereništava (u Pljevljima, Priboju, Prijepolju, Bijelom Polju, Rožaju, Podgorici i Starom Baru), 60 džematskih medžlisa i sreskim šerijatskim sudom. Starješina muftijstva u Pljevljima bio je muftija Derviš Šećerkadić, potom Ajnija Barjaktarević. Kada je Zakon o IVZ iz 1936. ukinuto muftijstvo u Pljevljima, neke njegove poslove preuzeo je Ulema-medžlis u Skoplju.

DŽemat (islamsku vjersku opštinu) činili su svi muslimani jednog ili više naseljenih mjesta u kojima je bilo najmanje 300 muslimanskih kuća. Članovi džemata koji su navršili 21. godinu života sačinjavali su DŽematski zbor, koji je birao DŽematski medžlis (upravu) sa džematskim imamom. DŽematski medžlis imao je zadatak da vodi brigu i nadzire vjerske, prosvjetne i vakufske ustanove i objekte i da izvršava odluke starijih organa. Ulema-medžlis postavljao je za svaku džamiju imama i imama-matičara za svaki džemat koji je pored vjerskih poslova vodio matične knjige stanovništva. U Pljevljima je bilo osam džemata: Husein-pašin džemat, Hadži Hasan džemat, Hadži Zekerija džemat (svi u gradu), DŽemat Odžak, Goranski džemat, Boljanićki džemat, DŽemat planjski i DŽemat Podgora.

Ministarstvo prosvjete Kraljevine Jugoslavije bilo je nadležno za državne škole (osnovne, srednje, više i visoke). U državnim školama islamska vjeronauka, kao i druge vjeronauke, bila je zastupljena sa dva časa nedjeljno. U nadležnosti IVZ bile su islamske vjerske škole: 1) sibijan mektebi-dvogodišnje početne škole (u Pljevljima ih je bilo nekoliko); 2) medrese- islamske vjerske škole u rangu srednje škole (Viša islamska srednja teološka škola u Sarajevu, Gazi Husrev begova medresa u Sarajevu i Gazi Isa medresa u Skoplju). Medresa kralja Aleksandra u Skoplju, osnovana 1924, imala je rang više škole.

U školskoj 1933. godini na pljevaskom području bilo je 27 osnovnih škola sa 2267 đaka, od koji 597 muslimanske vjeroispovijesti. U Pljevaljskoj gimnaziji od 1918-1941. školovalo se svega 61. učenik islamske vjeroispovijesti, što govori da su se muslimanska djeca još uvijek u znatnoj mjeri opredjeljivala za vjerske, posebno srednje škole.136 Otuda je više đaka iz Pljevalja završilo Medresu kralja Aleksandra u Skoplju, nego Pljevaljsku gimnaziju koja je radila u njihovom mjestu rođenja. Učenice islamske vjeroispovesti opredjeljivale su se za Žensku zanatsku školu u Pljevljima.

Osnovna karakteristika islamskog vjerskog školstva, ne samo u Pljevljima nego u Kraljevini Jugoslaviji, bila je uskostručnost i ograničenost na vjersku nastavu i spremanje kadra za vjerski rad u IVZ (za imame, mualime, mujezine). Državne škole-osnovne, srednje i visoke obrazovale su učenike u svetovnom smislu i omogućavale zapošljavanje u državnoj službi. Muslimani su tada još uvijek bili razapeti između duhovnog i svjetovnog.

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije u Pljevljima je bilo 10 vakufa (zadužbina) za dobrotvorne svrhe sa vjersko-prosvjetnim, socijalnim i privrednim namjenama. Najveći je bio vakuf Husein-paše Boljanjića, koji je obuhvatao džamiju, šedrvan, opštinu, sedam magaza, pet berbernica, dva hana, milet baštu, dva placa, dve kuće, dve bašte, pet njiva i osam čitluka. Ostali vakufi bili su znatno skromniji. Sa protekom vremena vakufi nijesu mogli da opstanu. Kirije za zgrade konstantno su opadale. Proizvodnje nije bilo. Vrijeme ih je postepeno potisnulo na marginu društvenih zbivanja.

Društva, udruženja, klubovi, knjižare i čitaonice

Kulturno-prosvjetna aktivnost u pljevaljskom kraju ima dugu i značajnu tradiciju. Srpsko pjevačko društvo Bratstvo osnovano je daleke 1889, Kolo saveza trezvene mladeži Breznik u Gimnaziji (1904, obnovilo rad 1911/1912) i Srpski odbor Crvenog krsta (1912). Sva ostala društva i udruženja u Srezu pljevaljskom osnovana su u doba Kraljevine SHS i Kraljevine Jugoslavije, što govori o dinamičnom periodu razvoja ovog područja. Prema spisku komande Zetske divizijske oblasti od 29. januara 1935. ukupno je bilo 39 nacionalno-političkih, partijskih, viteških, strateških, humanitarnih i dobrotvornih društava i udruženja na teritoriji Sreza pljevaljskog. Sva  društva  i  udruženja  u  svom  radu pridržavala su se svojih pravila. Članovi su bili pripadnici različitih profesija, interesovanja, stručne spreme, zanimanja i uzrasta. Broj članova bio je različit, od dvadesetak, kod seoskih streljačkih družina, preko nekoliko stotina do 4.000 kod Srpskog odbora jugoslovenske nacionalne straže. Prema vrsti djelatnosti, društva i udruženja su pripadala različitim grupacijama: nacionalna (9); proizvodna zanimanja (8); sportska (8); kulturno-prosvjetna (7); humana (6) i strukovna udruženja (4).

Srpsko pevačko društvo „Bratstvo” Pljevlja, najstarije društvo na teritoriji Pljevalja, osnovano1889. g. obnovilo je svoj rad 1918. godine i radilo neprekidno do 1941. g. U početku cilj društva bio je da gaji i razvija crkveno pjevanje, kasnije je djelatnost proširilo skoro na sve kulturno-prosvjetne aktivnosti. Za cio period svog postojanja, Društvo je bilo glavni nosilac kulturnih zbivanja u Pljevljima i okolini. Radi se o društvu sa velikim brojem članova (1935. Čak 246), koje je imalo svoj orkestar, hor (muški, ženski i mješoviti), sekcije: literarna, recitatorska, folklorna, muzička, dobrotvorna, diletantska (dramska), seljačka i dr. Društvo je podiglo svoj veliki i lijepi dom koji se nalazio preko puta današnje zgrade gimnazije. Zgrada je imala dvije velike sale – svečanu  i pozorišnu u kojima su se održavale zabave, priredbe, koncerti i druge svečanosti Društva, Gimnazije, osnovne škole, Sokolskog društva, Kola srpskih sestara, Zanatskog esnafa i drugih društava i udruženja u Pljevljima.

Društvo Bratstvo je organizovalo brojne priredbe i manifestacije kulturnog, zabavnog i svečanog karaktera u Pljevljima i susjednim mjestima, od kojih je znatan dio prihoda išao u humanitarne svrhe, za pomoć siromašnim učenicima i građanima. Najčešće je to bivalo povodom proslava dana Svetog Save, Božića, Vaskrsa, Dana ujedinjenja (1.12.1918.) i drugih praznika.

U Kraljevini Jugoslaviji Pljevlja su imala relativno bogat muzički, i uopšte, kulturni život. O ovom segmentu kulturne aktivnosti muzički pedagog Mićun Šiljak piše: „…Nakon Prvog svjetskog rata, Srpsko društvo Bratstvo nastavlja još intenzivniji umjetnički život i rad. U njemu djeluju sve sekcije, na visokom stupnju muzičkog i dramskog amaterizma. To je vrijeme svilenog i osjećajnog romantizma, kada su bili popularni pozorišni komadi sa pjevanjem srpskih realista, u kojima je predstava započinjala muzikom, a i u daljem razvojnom toku drame, ubacivane su pojedine muzičke numere. Omasovljenju „Bratstva“ mnogo je doprinijelo i „Kolo srpskih sestara” aktivnim učešćem u brojnim sekcijama i izvođačkim programima. Mješovitim horom diriguju: protojerej Savo Vukojičić, Miodrag Popović  i  bugarski  emigrant  Čolanov.  Tada  se  u Pljevljima formira i muslimansko društvo „Gajret”, u kojem se uz tamburice i sevdalinku, njeguje lokalni folklor. Ova dva društva se međusobno prožimaju bez obzira na razlike u vjerskim konfesijama. Pored toga, muziciralo se po kućama, kafanama, brijačnicama, na izletima i teferičima, u serenadama… Sirotinja je, vele, jela sira i hljeba, ali je bila srca vesela. Nastaju i nova muzička tijela: Pljevaljsko dobrovoljno vatro- gasno društvo, formira bleh-orkestar, sa kapelnikom Dragišom Pelcom, vojna muzika 48. pješadijskog (gvozdenog) puka, priređuje večernje promenadne koncerte, raznovrsnog programa, širom Pljevalja. Tim velikim duvačkim orkestrom diriguje profesor Jovan Milošević, kasnije muzički pedagog, kompozitor i melograf, jedan od tada rijetkih visokoškolskih Crnogoraca muzičara, školovanih u Pragu. Karakterističan je i kamerni gudački kvartet Pljevaljske gimnazije iz 1926.g, sastavljen od učenika te škole. Djelovanje tog kvarteta, takođe je upotpunjavalo kulturni trenutak tadašnjih Pljevalja, popularišući ozbiljnu muziku. Naravno, repertoar ovog kamernog tijela, zavisno od njegovih izvođačkih mogućnosti, bio je siromašan i svodio se na pojedine minijature velikih majstora muzičke lite- rature…”

Srpsko pjevačko društvo Bratstvo odlučno je istupalo u zaštitu srpskog nacionalnog interesa. Nije bilo spremno da svoj program i djelovanje podredi integralnom jugoslovenstvu koje je sa državnog vrha projektovano u Kraljevini Jugoslaviji. Uprava Društva se žalila ministru prosvjete na mjesne učitelje da zapostavljaju srpsku nacionalnu tradiciju. U zago netnom požaru 1. decembra 1941. u toku bitke u Pljevljima izgorela je zgrada i arhiva Društva. Poslije Drugog svjetskog rata, u radikalno promijenjenim društevno-političkim okolnostima Srpsko pjevačko društvo Bratstvo, sve do poslednje decenije 20. vijeka, nije bilo u mogućnosti da obnovi svoj rad.

Učiteljsko udruženje, osnovano 1920. g. imalo je zadatak da radi na stručnom usavršavanju svojih članova (54 učitelja i učiteljice, kasnije je bilo preko 80 članova). Udruženje je imalo i svoju zadrugu. U Pljevljima je 1938. održana učiteljska konferencija Zetske banovine.

Udruženje trgovaca i industrijalaca, osnovano 1920. od strane industrijalaca i trgovaca sa 105. članova, imalo je za cilj „industrijsko potpomaganje i čuvanje interesa trgovaca”. Zanatlijsko udruženje, osnovano je 1925. sa ciljem da unapređuje zanatstvo. Imalo je 108 članova. Zadruge (Ovčarska u Maoču, osnovana 1934. sa 26 članova; Zemljoradničko-kreditna u Otilovićima, osnovana 1930, sa 56 članova i Zemljoradnička u Zabrđu, osnovana 1924. sa 54 člana) imale su zadatak da izdaju kredite svojim članovima, da pomognu u nabavci poljoprivrednog alata i poboljšanju stočnih rasa itd. Državni i samoupravni službenici od 1932. imali su svoju kreditnu zadrugu sa 246 članova, koliko je vjerovatno službenika bilo tada u Pljevljima.

Mjesni odbor Gajret (revnost) u Pljevljima prvo je imao povjerenika (1921), a potom i Pododbor (1922), koji je neprekidno radio, osim 1933.g. kada je umjesto pod- odbora ponovo postojao povjerenik (Tefik Tahirbegović). Broj članova bio je: 1936.-105, 1941.-340. Sredinom tridesetih godina ovo društvo imalo je čak 24 povjerenika u pljevaljskim selima. U radu Gajreta učestvovali su i srpski intelektualci toga vremena, pa je s pravom nazivano srpsko-muslimanskim društvom. Glavni cilj društva bio je kulturno-prosvjetno podizanje muslimanskog stanovništva. Tu prije svega spada školovanje omladine, osnivanje čitaonica, organizovanje popularnih predavanja, zabava, priredbi i sedeljki, analfabetskih tečajeva, domaćičkih kurseva itd.

Gajret u Pljevljima organizovao je prvi javni ženski mevlud (muslimanska vjerska oda Muhamedovom rođenju, koja se praktikovala i kao kućna svečanost) koji je bio dobro posjećen, uprkos otporu lokalnih imama. Mjesni pododbor je zajedno sa Gajretovim internatom 1931. priredio ramazan – bajramsku zabavu, koja je po prvi put u Raškoj oblasti organizovana i za žene. Zabavi je prisustvovalo oko 80 žena, od kojih je bilo 50-60 muslimanki. Ova akcija izvođenja muslimanskih žena u javnost izazvala je otpor kod neprosvijećenog muslimanskog stanovništva u Pljevljima.

Gajret nije imao svoj dom, već je prostorije za rad uzimao pod zakup.. Početkom školske 1928/29. godine u prostorijama bivše vakufske medrese u Pljevljima je otvoren Gajretov konkvit (internat) za učenike. Prve godine bilo je 23 pitomca, a sledećih u prosjeku oko 30 godišnje. Konkvit je imao vjerskog vaspitača, knjižnicu i literarnu družinu – Gajretov podmladak, osnovan 1922.g. Na sastanku družine pitomci konkvita držali su predavanja i čitali svoje radove. Pitomci su organizovali i javne zabave koje su donosile znatne prihode. Inače prihodi Gajretovi konkvita bili su zamašni. Od njegovog osnivanja 1928/29 do 1938/39. iznosili su ukupno 802.939,63 dinara, što je za ono vrijeme bila velika suma. Pododbor Gajreta u Pljevljima sa Mjesnim odborom Kola srpskih sestara osnovao je Ćilimarsku školu.

Društvo Gajret bilo je jedina snaga u širenju jugoslovenske ideologije među muslimanskim stanovništvom u Pljevljima. Dvadeset šestog decembra 1933. u Pljevljima je osnovano muslimansko društvo Šefket sa 184 člana, pretežno stariji činovnici i trgovci muslimanske vjeroispovijesti. Cilj društva bio je suzbijanje prosjačenja kod muslimana.

Odbor Kola srpskih sestara u Pljevljima osnovan je 15. juna 1930. godine, zalaganjem g-đe Sevastije Jovanović, supruge predsjednika Suda u Pljevljima, učiteljice Stane Jovanović Bajić i drugih aktivistkinja. Cilj Odbora bio je da pomaže i učestvuje u radu svih kulturno-prosvjetnih društava, bilo moralno, bilo materijalno,   da   učestvuje   u   svim   nacionalnim   i patriotskim manifestacijama, da radi na unapređenju ženskih radova i da pomaže sirotinju. Članice, njih oko 100, bile su mahom žene činovnika, trgovaca i zanatlija.

Odbor je imao svoje dobrotvore (5) i utemeljivače (4) i svoju zgradu na Stražici, u kojoj je radila Ćilimarska i Platnarska škola, prihode od članarine, zabava, čajanki i dobrotvornih priloga građana. Polovina prihoda od prodatih ćilima, veza i platna i drugih proizvoda platnarske i ćilimarske škole pripadala je Odboru kola srpskih sestara. Organizovane su povremene akcije za izradu raznih vrsta ručnih radova od kojih je prikupljen dio prihoda, prodavan Đurđevski cvetak i drugi proizvodi. Poznati su čuveni kostim-balovi koji su bili dobro organizovani i posjećeni radi propagande za narodnu nošnju i bili važan događaj za ondašnja Pljevlja. Prostorije svoje Tkačko-ćilimarske škole Odbor je ustupao Sokolskom društvu u Pljevljima. Pljevaljska opština izdavala je platu jednoj nastavnici i jednoj služiteljici u školi.

Od prikupljenih sredstava pomagane su siromašne  porodice  i  učenici  sa  odjećom,  obućom  i knjigama, Đačka trpeza pri Domu narodnog zdravlja, smještana siročad i podupirane zdravstvene ustanove. U okviru kulturno-prosvjetne aktivnosti priređivane su dobrotvorne zabave, poznati kostim-balovi, matinei, pozorišne predstave, sijela, distribuiran kalendar Vardar i drugo, sve u korist siromašne djece, invalida i porodica. Odbor je brižljivo i predano radio na zaštiti srpskog nacionalnog interesa.

Od 1919.g. u Pljevljima je postojalo Žensko društvo Pljevlja sa 123 člana (žene većinom trgovaca i činovnika). Cilj ovog udruženja bio je da radi na prosvjećivanju žena, da se stara o Ženskoj zanatlijskoj školi i da pomaže nevoljne i bolesne.

Značajan je rad Društva trezvenosti „Breznik”, koje je osnovano 1920. sa zadatkom da širi trezvenost kod školske omladine. Broj članova bio je 143.

Poseban značaj imala su nacionalna udruženja i društva: Udruženje rezervnih oficira i ratnika, osnovano 1927. sa 70 članova dalo je sebi u zadatak da se bori u suzbijanju svih elemenata koji su protiv države; Oblasni odbor Narodne odbrane, osnovan 1931. g. sa 150 članova, imao je za cilj prikupljanje i organizovanje nacionalno svjesnih lica radi ujedinjavanja naroda; Jadranska straža, osnovana 1930.g. sa 80 članova, širila je svijest o nacionalnom značaju Jadranskog mora; Četničko udruženje, osnovano 1931. sa 50 članova, nastavilo je tradiciju četovanja i četničkog pokreta za nacionalna prava Srba u Staroj Srbiji s početka 20 vijeka i Sreski odbor Jugoslovenske nacionalne stranke, od 1931. sa čak 4.000 članova, bio je u stvari jedino udruženje koje je imalo za cilj političko organizovanje. Sreski odbor Crvenog krsta imao je svoje odbore i društva u selima: Premćani, Kovačevići, Hoćevina, Meljak, Zabrđe i Otilovići. Crveni krst se kao i svuda bavio pomaganjem sirotinje i širenjem milosrđa kod naroda.

Udruženje studenata Pljevljaka. Među registrovanim studentskim društvima i udruženjima na Uni- verzitetu u Beogradu između dva svjetska rata (ukupno 97) pod brojem 49, evidentirano je Udruženje studenata Pljevljaka. Ovo udruženje svrstano je u drugu grupu- kulturna i nacionalna udruženja.

Prema zabilješkama Batrića Hadžića, kandidata filozofije, inače prvog predsjednika, Udruženje stude- nata Pljevljaka osnovano je na Nikoljdan, 19. Decembra 1931. godine, a ne 1932. kako se do sada tvrdilo. Udruženje studenata Pljevljaka je prvo i jedino udruženje studenata u Raškoj oblasti između dva svjetska rata.

Zadatak društva bio je: 1. da radi na prosvjetnom i kulturnom podizanju Pljevalja i okoline; 2. da materijalno pomaže svoje siromašne članove. Na osnovu zadataka, rukovodstvo je definisalo mali i veliki cilj udruženja. Mali plan obuhvatao je rešavanje tri pitanja: osnivanje gradske knjižnice i narodnog univerziteta u Pljevljima i dvanaest seoskih biblioteka u svim seoskim opštinama Sreza pljevaljskog. Putem knjiga i raznih prigodnih predavanja da se pruži prilika za svestrano podizanje ovog kraja. „Veliki” cilj udruženja bio je borba protiv predrasuda, ličnih sujeta, autori- teta bez vrijednosti, tradicije koju ne treba zaboraviti, ali ona ne treba biti kočnica za izvođenje modernih poduhvata i dostignuća u cijeloj Raškoj oblasti, odnosno Sandžaku, kako se ovo područje tada pogrešno nazivalo. U skladu sa tim, na Skupštini udruženja, održanoj 23. jula 1933. g. predloženo je „da udruženje uzme inicijativu oko sazivanja kongresa studenata sandžaklija, na kome bi se pored pitanja koja interesuju specijalno studente, diskutovalo i o potrebama i prilikama Sandžaka uopšte”. U relevantnim arhivskim fondovima i periodici nijesmo pronašli podatke o realizaciji ovih nastojanja.

Znajući da stanovništvo, posebno seosko, nije u prilici za intelektualno uzdizanje, studenti iz Pljevalja smatrali su da kulturno podizanje Pljevalja i Raške oblasti jedino može doći od omladine. Čovjeku ovih zaostalih krajeva, smatrali su da treba stvoriti uslove da razvije smisao za velika djela koja su sama po sebi vrijednost. Ondašnje vlasti Kraljevine Jugoslavije nerado su gledale da se studentska društva i udruženja bave opšte-društvenim problemima, posebno pitanjima demokratizacije društva. Zbog toga je nakon podnijetog zahtjeva za odobrenje Pravila za rad udruženja studenata Pljevljaka, Rektorat Univerziteta u Beogradu, aktom br. 2914 od 4. avgusta 1932. odgovorio Ministarstvu prosvjete da su od potpisnika Pravila Udruženja studenata Pljevljaka samo 24 navedena lica redovni studenti u ljetnjem semestru ove školske godine: sedam na Filozofskom, osam na Pravnom, pet na Tehničkom, tri na Poljoprivrednom i jedan na Medicinskom fakultetu.

Rad Udruženja studenata Pljevljaka bio je značajan za ondašnja Pljevlja, udaljena od kulturno-prosvjetnih centara u zemlji. Bio je to važan prozor u svijet za pljevaljsku sredinu.

Sport u Pljevljima u pravom smislu razvio se tek poslije Prvog svjetskog rata. Glavni nosioci sportskih aktivnosti bili su: Pljevaljska gimnazija, 48. pješadijski puk i Sokolsko društvo. Prvi fudbaleri u Pljevima bili su studenti, đaci, vojnici i oficiri 48.  pješadijskog puka. Smatra se da je prvu fudbalsku loptu u Pljevlja donio student u Parizu Filip Đurašković, negdje oko 1908. Đurašković, kasnije poznati pljevaljski trgovac i preduzetnik u više privrednih i društvenih aktivnosti, nije uspio da značajnije zainteresuje Pljevljake za fudbalsku igru. Fudbal je postao popularan tek poslije Prvog svjetskog rata. U početku su fudbalske družine organizovane po gradskim kvartovima koje su se međusobno takmičile sve dok od najboljih fudbalera nije na Vidovdan 28. Juna 1920. godine formiran Fudbalski klub Breznik, koji je poslije tri godine preimenovan u FK „Sandžak“. U to vrijeme i 48. pješadijski puk imao je svoj fudbalski tim. Povremeno su ova dva kluba igrali međusobno utakmice. Kasnije je FK Sandžak igrao prijateljske utakmice sa klubovima iz susjednih mjesta, a vremenom i sa timovima iz drugih gradova, sve do 1933. g. kada je prestao sa radom. Godine 1929. formiran je F.K. Jedinstvo, koje 1933. mijenja naziv u FK Breznik (1934. okupljao je 54. člana). Jedno vrijeme postojao je i FK Pobjeda. Sudije na utakmicama bili su pripadnici 48. pješadijskog puka.

Istovremeno, u Pljevljima su se postepeno razvijali i drugi sportovi: hazena-veliki rukomet, posebno u Gimnaziji, plivanje i skokovi u vodu na Ćotini i Breznici, atletika u školama i u okviru Sokolskog društva (skokovi u vis i dalj, troskok, trčanje na 100, 200 i 1.500 metara, bacanje kamena s ramena i drugo), rvanje koje je upražnjavano više spontano i neorganizovano, skijanje, kuglanje u krugu vojne kasarne, konjske trke u selima, prilikom vjerskih praznika i vašara i drugi sportovi kojima su se bavili samo pojedinci: biciklizam, kajakaštvo…

S  desne  strane  Ćotine  vojne  vlasti  su  između 1930-1935. nekoliko puta organizovale aeromitinge koji su bili dobro posjećeni i prava atrakcija za stanovništvo. Figure u vazduhu izvodilo je 2-3 aviona školskog tipa. U ovim avionima uz nadoknadu su se mogli voziti i građani. U Pljevljima je tada postojao i Aero klub Naša krila, čiji je predsjednik bio Vlatko Samardžić, profesor u Gimanziji i prvi pilot iz Pljevalja.

Sokolsko društvo Pljevlja osnovano je 1924. godine. Cilj društva bio je da vaspitava i razvija moralni i fizički duh kod mladih i da širi sokolski pokret. Članovi su bili pripadnici svih tadašnjih profesija u Pljevljima: oficiri, podoficiri i vojnici, činovnici, profesori, učitelji i nastavnici, zanatlije, trgovci, učenici, sveštenici, zemljoradnici, medicinsko osoblje i drugi. U početku je bilo 186 članova. Kasnije se taj broj znatno povećao (1936. g. 366). Teritorijalno, društvo je pripadalo Užičkoj sokolskoj župi. Ovaj sportski pokret sa jugoslovenskim i sveslovenskim patriotskim opredjeljenjem svoju aktivnost izražavao je kroz sletove: župski sletovi-Užice 1929, Prijepolje 1931, Prijepolje 1934, Užice 1934,; pokra- jinski sletovi-LJubljana 1933, Sarajevo 1934, Zagreb 1934;  jugoslovenski  sletovi-Beograd  1930,  LJubljana 1932; sveslovenski sletovi-Prag 1932, Sofija 1935.

Sokolsko društvo u Pljevljima imalo je svoju salu u Osnovnoj školi na Stražici, gdje je nekad bila turska kasarna. Lijevo krilo je bilo srušeno, pa je samo djelimično obnovljeno i imalo je samo prizemlje. Desno krilo je bilo u obliku skova „G“ i imalo je prizemlje i sprat. Dužinom cijele zgrade bio je hodnik, iz koga se ulazilo u učionice. Svaki sprat je imao deset učionica. U parteru su bočne učionice adaptirane u salu, koja je bila dugačka i koja je imala pozornicu – binu i svlačionicu. Sala je bila opremljena svim sportskim spravama: švedska greda, švedske metve, konj, odskočna daska, vratilo, razboj, cijevi za penjanje u visinu, kao i razni rekviziti za vežbanje čunjeva, kolutovi, lopte i drugo. Na počasnom mjestu u sali, u staklenoj vitrini, stajala je sokolska zastava. Na samom terenu prema pašinoj kući, bile su karike i pješačka staza za skokove u dalj i troskok i dr.

U Pljevljima su sokolske aktivnosti (trčanje na 100, 200 i 400 m, skok u vis i u dalj, priskoci, troskoci, bacanje kugle, tjelesne vježbe, vježbe na gimnastičkim spravama i dr.) demonstrirane na priredbama i sletovima povodom duhovnih i državnih praznika u Sokolani, u sali Srpskog pjevačkog društva Bratstvo ili na otvorenom prostoru u gradu.

Sokoli su povremeno održavali desetodnevne sokolske tečajeve u Pljevljima za učitelje i pripadnike drugih struka. Cilj je bio da se što veći broj ljudi upozna i širi sokolstvo, da se na selu osnivaju sokolske čete, i razvoj sokolskog podmlatka među učenicima. Starješina sokola do 1931. bio je prota Savo Vukojičić, potom 1931. godine pukovnik Života Kocić, od 1933. potpukovnik Krunoslav Perc i drugi.147 Sa sokolašima su radili nastavnici, odnosno „prednjaci“, kako su ih nazivali: oficiri 48. pješadijskog puka, potom Hristivoje Milošević – učitelj vještina u Gimnaziji, Josip Žic – elektroinstalater i drugi.

U upravi društva reflektovala se politička klima u Pljevljima. Direktor gimnazije Vladislav Nešković 1931. i 1932.g. zabranjivao je učenicima da budu članovi sokolskog društva (zbog sumnje da je uprava u rukama druge, (demokratske) političke opcije u mjestu, a od uprave Društva zahtijevao je da odvojeno vježbaju učenici Gimnazije od učenika zanatskih škola i drugih članova sokola. Ovo je bio jedan od razloga njegovog premještanja iz Pljevalja.148 Sokolske čete, kao djelovi Sokolskog društva, postojale su i u nekim pljevaljskim selima: Zabrđu od 1931. sa 67 članova, u Otilovićima od 1933. sa 25 članova, u Maoču od 1933. sa 45 članova i u Kosanici takođe od 1933. sa neutvrđenim brojem članova.

Lovačko udruženje, osnovano 1920.g. imalo je 120 članova raznih profesija i zanimanja (oficiri, trgovci i činovnici preko 25 godina starosti).

Dobrovoljna vatrogasna četa sa 73 člana, osnovana je 1934.g. Članovi su bili zanatlije i radnici do 35 godina. Zadatak je bio da obučava članstvo, da štiti građanstvo i imovinu od požara.

Knjižare i čitaonice.

Ostalo je zabilježenjno da su prve knjige u Pljevljima u devetnaestom i početkom dvadestog vijeka donosili i u svojim radnjama mješo- vite robe prodavali pojedini pljevaljski trgovci. Prvu knjižaru u Pljevljima otvorio izvjesni Kićo Petrović 1913, koja je kratko radila i 1918. konačno zatvorena. Između dva svjetska rata radile su četiri knjižare i papirnice: Ignjata Gomilanovića od 1919, Aleksandra Leka Jovaševića od 1920, Voja Obradovića i četvrta najveća i najmodernija braće Kavaja. U kući Relje Dragaševića, u Pljevljima je 1934.g. otvorena knjižara „Kavaja“, vlasništvo Ilije i Đura Kavaje iz Nikšića. U ovoj knjižari, koju je vodio Gojko Popović, bilo je sastajalište ljevičara iz Pljevalja. U sastavu knjižare bila je štamparija i čitaonica. Glavni majstor bio je grafički radnik Milija Vuković, a pomoćnici Pero Popović i Dobrilo Dragašević. Pored obrazaca i brošura, u štampariji su štampane i knjige: Bura nad starim svjetlom, Simeona Žugića, lirska poezija Sava Dimitrijevića, list Ilije Kavaje Slobodna misao iz Nikšića, medicinske knjige i drugo. Štamparija je radila do decembra 1943. godine, kada su partizanske jedinice opremu ponijele sa sobom do rijeke Tare, gdje su je zbog nemogućnosti transporta uništile. Knjižara Mijata Gomilanovića snabdijevala je sa knjigama i školskim priborom Gimnaziju u Pljevljima.  Za prosvjećivanje narodnih masa narodne knjižnice i čitaonice otvorene su i u nekim selima: u Meljaku 1933. g. sa 65 članova, u Zabrđu 1934.g. sa 40 članova itd.

Istorijske i istaknute ličnosti

Na teritoriji današnje opštine Pljevlja rođene su, živjele i djelovale brojne istaknute ličnosti, čiji je rad i stvaralaštvo od opšteg značaja. Za period 1913-1941. svakako su najznačajniji srpski patrijarh Varnava i svestrani stvaralac u oblasti umjetnosti i književnosti Bogomir Aćimović Dalma.

Srpski  patrijarh  Varnava,  po  rođenju  Petar Rosić (Pljevlja 1880-Beograd 1937) ostavio je dubok trag u istoriji Srpske pravoslavne crkve i srpskog naroda, od Pljevljaka najdublji.

Obnovljena  Srpska  patrijaršija  17.  Novembra 1920. g. postavila je episkopa Varnavu za mitropolita skopskog (1920-1930.). NJegov kulturno-prosvjetni, duhovni i nacionalni rad u Staroj Srbiji i kasniji rad na organizaciji i ustrojstvu obnovljene Srpske patrijaršije kandidovao ga je za patrijarha srpskog. Izbor je izvršen 12. aprila 1930. U istoriji SPC bio je najmlađi i 43. po redu patrijarh. Umro je pod još uvijek nerazjašnjenim okolnostima 1937. U njegovo vrijeme podignuta je zgrada i prenijeto sjedište Srpske patrijaršije iz Sremskih Karlovaca u Beograd (1935), podignut veliki broj hramova u Beogradu i u unutrašnjosti zemlje i urađen temelj za podizanje hrama Svetog Save na Vračaru u Beogradu. Period patrijarha Varnave s pravom se naziva velikim periodom ustrojstva i neimarstva u istoriji SPC-e. Kao mitropolit, zamjenik predsjednika i član Svetog sinoda (1920-1922) i predsjednik Velikog duhovnog suda radio je na sprovođenju Zaključaka I Središnjeg sabora iz 1919, obnovi Srpske patrijaršije, uvođenju u život razdvojenih srpskih crkvenih oblasti i eparhija, učestvovao u izradi i sprovođenju Ustava i Zakona o SPC, ustrojstvu Patrijaršijske biblioteke, konzervaciji i restauraciji crkava i manastira, razvoju crkvenog pjevanja, forsiranje naučnog rada sveštenika i dr. Kao poglavar crkve vršio je arhijerejske dužnosti u Beogradsko- karlovačkoj eparhiji, predsjedničke u Svetom arhijerejskom sinodu, Svetom arhijerejskom saboru, Patrijaršijskom upravnom odboru, Patrijaršijskom savetu, patronske u mnogobrojnim ustanovama u zemlji, upravu u misijskim područjima SPC van granica Jugoslavije, razne posre- dničke uloge i reprezentacije u zemlji i inostranstvu, primanja i priredbe, kanonske vizitacije i drugo, što sve kada se analizira dobija se slika o sveukupnom radu i doprinosu srpskog patrijarha Varnave.

Posebno je značajna njegova borba za očuvanje jedinstva SPC, jugoslovenske države i naroda. Kao mitropolit skopski, Svetom arhijerejskom sinodu skrenuo je pažnju na štetan uticaj i opasnost po SPC i srpski narod učenje adventista i metodista u Makedoniji i molio da se ovo pitanje prouči i učini potreban korak kod ministra vjera da se donesu odgovarajući propisi radi suzbijanja sekta koje su formirali narodni i državni neprijatelji u cilju razbijanja naroda, crkve i države.  Od ministra vjera je zahtijevao finansijska sredstva da se kanonskim putem suzbije propovijedanje metodista i adventista.

Sa poslanikom dr Josifom Hohnjecom polemisao je o tzv. papskom ediktu iz 1870. g. sa stavom „da je nepo- griješivost pape jedna obična budalaština”, kakvog su mišljenja bili i veliki broj episkopa Vatikanskog sabora iz 1870.g. što je molbama, pretnjama i ucjenama pape izmijenjeno.

Pitanje odnosa države i katoličke crkve u Crnoj Gori i Srbiji bilo je uređeno konkordatom iz 1886, odnosno 1914.g. Razgovori oko konkordata Kraljevine SHS sa Vatikanom počeli su 1923. nastavljeni 1933. i završeni 1935.g. Dolaskom dr Milana Stojadinovića za predsjednika vlade 1935. g. „pripremljen je” teren i konkordat potpisan u Rimu 25. jula 1935. g. Međutim, kako vlada nije imala većinu u Skupštini i u Senatu, nije ga bilo moguće ratifikovati. Jugoslovenska, posebno srpska, javnost nije se mogla uključiti u raspravu o konkordatu, jer je tzv. Konkordatsko pitanje rješavano tajno i u povremenim neformalnim raspravama u Skupštini i Senatu. Predsjednik vlade Milan Stojadinović, na sjednici Ministarskog savjeta 24. novembra 1936.g. izvijestio je ministre da je konkordat uputio Narodnoj skupštini na razmatranje i ratifi- kaciju. Ubrzo je uslijedila reakcija SPC i predstavka Svetog arhijerejskog sinoda predsjedniku vlade dr Milanu Stojadinoviću od 3. decembra 1936. U zaključku predstavke između ostalog stoji: „Sveti arhijerejski sinod stekao je ubeđenje da taj ugovor bitno i nepovoljno menja položaj Srpske pravoslavne crkve u državi i da je štetan po državne interese… novi projekat konkordata potire i ukida ustavno načelo ravnopravnosti i daje rimskoj katoličkoj crkvi položaj vladajuće domi- nantne državne crkve. Projekat konkordata je protivno ustavu uspostavio napuštanje načela državnog suvereniteta. To načelo ne dopušta da država stavlja iznad sebe volju kakve druge organizacije… Veliki nedostatak konkordata, sa gledišta državnih i narodnih interesa je u tome što nalaže suviše velike materijalne obaveze za državu u korist jedne verske organizacije koja je bogata  sama  po  sebi  i  čiji  je  centar  van  državne granice… Zbog toga predstavnici SPC izjavljuju da ako projekat konkordata ovakav kakav je, postane zakon, oni ga ne mogu i neće priznati…”

Potom  je  i  Sveti  arhijerejski  sabor  održao sjednicu i izdao saopštenje za javnost u kome se kaže „…SPC kao crkva većine u Jugoslaviji ne bi mogla ravnodušno gledati da se nekoj drugoj verskoj organizaciji daju prava, koja SPC nije imala ni kada je bila državna crkva.” Međutim, Milan Stojadinović, predsjednik Vlade, ostao je nepopustljiv, ne iznoseći njegovu sadržinu u javnost. Zbog toga je SPC objavila kritičko izdanje konkordata krajem 1936.g. Javnost je napokon saznala sadržinu konkordata, što je izazvalo pravu lavinu i osudu. Nastala je žestoka konkordatska borba. Predsjednik Vlade služio se cenzurom da spriječi negativne kritike protiv konkordata. SPC je objavila projekte konkordata iz 1923, 1925, 1931. i 1935. iz kojih se vidi da je država Jugoslavija/SHS stalno popuštala, čineći usluge Vatikanu po pitanju Konkordata. Za novu 1937.g. patrijarh Varnava je preko Radio Beograda održao govor o konkordatu i tom prilikom, između ostalog, ukazao na opasnost od dvije internacionale. „…Naši vlastodršci izgubili su pamet i poštenje i prave pakt sa crnom internacionalom… gone crvenu a grle crnu internacionalu i toj političkoj organizaciji danas naši vlastodršci otvaraju širom kapije… i to u vremenima… u naponu naše državne snage… ja se ne bojim ovoga što sada govorim no se bojim da nisam odocnio…”  Patrijarh Varnava je potom izdao proglas za sve srpske arhijereje o njihovim ovlašćenjima dobijenim od Svetog sinoda da na vrijeme i na odgovarajući način obavijeste narodne poslanike, senatore i javnost o štetnosti konkordata i stavu SPC.

Sva opozicija je kritikovala Konkordat, ne ulazeći u njegovu suštinu. Ovaj vid političke borbe uočio je patrijarh Varnava i zato je dao da se izda posebna deklaracija. Protiv Konkordata su se izjasnili mnogi ugledni pojedinci, narodni poslanici, društva, udruženja, crkvene opštine, građani Pljevalja, Nikšića, i mnogih drugih mjesta. U jeku konkordatske borbe iznenada se razbolio patrijarh Varnava, što je u javnosti protumačeno da je preko ličnog ljekara i poslužitelja otrovan. Istog dana kada je planirana rasprava o konkordatu u Narodnoj skupštini (8. Juli 1937.), Sveti arhijerejski sinod je zakazao molitvu za zdravlje nj. sv. patrijarha Varnave. Međutim, uprava grada Beograda zabranila je sve skupove i povorke do 1. avgusta 1937.g. Iako odloženo molebstvije-litija je ipak održana 19. jula 1937. g. Policija je intervenisala, pa je tako litija pretvorena u obračun naroda, sveštenika i monaha sa žandarmerijom. I pored svega, vlada nije odustajala od konkordata. Dvadeset trećeg jula diskusija o Konkordatu je bila završena, nakon čega se pristupilo glasanju. Od 294 poslanika, za Konkordat je u cijelini glasalo 166, a protiv je bilo 128, dok je po članovima 167 bilo za i 127 protiv. Nakon toga, predsjednik Narodne skupštine je objavio da je Konkordat usvojen i da se upućuje Senatu na razmatranje. SPC se nakon ovakvog ishoda poslužila anatemom. Odlukom Svetog arhijerejskog sinoda isključeni su iz crkve svi pravoslavni ministri i poslanici koji su u Skupštini glasali za usvajanje konkordata. Konkordat je potom povučen iz procedure. O povlačenju konkordata, zvaničnu izjavu morali su da daju predsjednik vlade i ministar unutrašnjih poslova sa potvrdom da se da materijalna nadoknada povrijeđenim sveštenicima, da se ukinu sve kazne i druge optužbe koje su tim povodom izrečene i dr. U jeku konkordatske borbe 23. jula u ponoć 1937. g. umro je srpski patrijarh Varnava. Sahranjen je uz najviše počasti i prisustvo kraljice Marije i kralja Petra II Karađorđevića i drugih uglednih ličnosti Beograda i Jugoslavije 29. jula u maloj crkvi Svetog Save na Vračaru. Sahrani je prisustvovala i delegacija iz Pljevalja. Knez Pavle, regent Jugoslavije zbog nastalih nemira i neraspoloženja u narodu nije prisustvovao sahrani. Prethodnog dana je položio vijenac na odar blaženopočivšeg patrijarha. Nakon toga, od „iste bolesti” naprasno su, u roku od nepun mjesec dana,  umrla i dva patrijarhova brata, Aleksa i Uroš Rosić. Porodica je zavijena u crno. Braća jedan drugom nijesu mogli doći na sahranu.

Bogomir Aćimović Dalma, (1899-1963), vajar, slikar, pjesnik i publicista, izdanak pljevaljske škole svestranih. Osnovnu školu i nižu gimnaziju učio je u Pljevljima. Sa srpskim đacima 1916. g.prešao je Albaniju i dospio je u Francusku, gdje je nastavio školovanje i studije u Marseju, Monpeljeu i Parizu. Završio je Visoku školu likovnih umjetnosti. Slikarski zanat izučio je kod čuvenog impresioniste Kloda Monea. Francusku je zavolio kao svoju drugu otadžbinu i u njoj ostao da živi. Svestrano obrazovan i obdaren za umjetnost i književnost postao je poznat skulptor, slikar, knji- ževnik, pjesnik i publicista u pariskim intele- ktualnim krugovima. Od 1924/25. je počeo da upotrebljava svoje umjetničko ime Dalma. Pisao je na francuskom i srpskom jeziku. Izlagao je slike i skulpture od 1924. godine do Drugog svjetskog rata u čuvenim pariskim salonima i galerijama (40 bista i 75 platna, mahom pejsaža). Sa svojim djelima osvojio je i brojne nagrade. Bogomir Aćimović ogledao se i u poeziji. Poznata mu je zbirka pjesama: Oči vječnosti, objavljena 1945.g. u Londonu. Izbor pjesama iz ove zbirke objavljen je 1952. na francuskom jeziku. Proglašen je za viteza od N.E.A. Bio je član Nacionalne akademije lijepih umjetnosti u Parizu. Za knjigu ilustrovanih reportaža (u prozi i stihu) o francuskoj provinciji Provansi pod nazivom: „Jug, zemlja ljepote” 1933.g. dobio je nagradu francuske akademije.

Bogomir Aćimović Dalma pisao je o francuskim muzejima i izložbama u Parizu za oko tridesetak francuskih i jugoslovenskih novina. Francuskoj umjetničkoj i široj javnosti približio je regenta, kneza Pavla Karađorđevića i Nacionalni muzej u Beogradu pod njegovim imenom. U beogradskim „Nedeljnim ilustracijama” objavio je više tekstova: Izložba Antoana Bordela u Parizu; Prva izložba remek djela iz muzeja provincije – francuska škola XVII i XVIII vijeka; Veliki pariski salon (dva teksta); Jugosloveni u Pariskom salonu; Skulptura u Pariskom salonu; Međunarodna izložba vizantijske umjetnosti u Parizu; Klod Mone, slikar svjetlosti; Nikola Marković – naš umjetnik u Parizu; Veliki pariski salon; Jugosloveni u Pariskom salonu; Izložba jugoslovenskih umjetnika u Parizu.

O umjetničkim djelima B. Aćimovića pisali su francuski i jugoslovenski novinari i likovni kritičari. Uzvišeni su izvodi iz francuske štampe, prikazi njegove knjige „Jug, zemlja ljepote”.  Topao i nadahnut je tekst novinara beogradske „Pravde” Mihaila Svetovskog iz 1931. g. u kome se, između ostalog, kaže: „U našoj javnosti spomenulo se češće ime Bogomira Dalme, prilikom osnivanja francuskog odjeljenja u Muzeju kneza Pavla. On je bio jedan od aktivnih saradnika na otvaranju francuske umjetničke reprezentacije u tom muzeju savremenog Beograda… po dolasku sa juga Francuske ustalio je svoj život i atelje u Parizu. Izložbe koje je priređivao, veze stvorene sa notabilitetima književnog i umetničkog Pariza… U krugovima kosmopolitskih kafanica, Dalmi se otrzala misao, puna čežnje o zavičaju, o njegovom Plevlju, zabačenom za gudurama Sandžaka, gde noć pada na grad pun belih turbana, jablanova, minareta i šedrvana, još čim kokoške poležu… Dalma je sa punom nostalgijom govorio o svom zavičaju gde čkilje u beskrajnom rastojanju srednjovjekovni fenjeri, kao iskre života u dubokoj obamrlosti našeg istoka… Imao sam osjećaj razgovarajući sa tim mladim čovjekom jedva tridesetih godina, koji odaje više filologa nego skulptora, više čovjeka nagnutog nad tekst, nego u borbi sa četkama i kamenjem… Uspjeh je dolazio i od njegovih ličnih veza i nežnog prijateljstva…” NJegovo ime se između dva svjetska rata češće pojavljivalo na izložbama jugoslovenskih umjetnika u Parizu, u kome je stvorio ime. Nažalost, za srpsku i jugoslovensku javnost, on je neopravdano još uvijek nedovoljno poznat vajar, slikar, pjesnik i književnik.

Kao skulptor najviše je radio biste. Pozirale su mu poznate ličnosti Pariza iz kulture i umjetnosti. Od brojnih njegovih djela rasutih u pariskim i londonskim muzejima i privatnim zbirkama postoji 12 fotografija njegovih skulptura, od kojih se 6 u gipsu ili bronzi nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu. Široj javnosti u Crnoj Gori i Srbiji nepoznato je da je Dalma prilikom otvaranja Muzeja savremene umjetnosti u Beogradu, u Konaku knjeginje LJubice, 1929.g. poklonio nekoliko svojih djela: portret Divne Veković, bista u bronzi; bistu belgijskog pjesnika Emila Verharena; bistu tragičara Karla Litena; sliku švajcarskog umjetnika Darela i crtež francuskog slikara J. Fantijera. Dvije slike drugih autora, kako navodi Dalma, vrijedile su tada 10 odnosno 15 hiljada franaka. U kasnijim vremenima kada je od umjetnosti sve teže živio, Dalma je molio kneza Pavla Karađorđevića, za finansijsku pomoć od 1.000 franaka za najnužnije potrebe.

U toku Drugog svjetskog rata izbjegao je iz Francuske i preko Španije i Portugalije dospio je do Londona, gdje je nastavio svoj umjetnički i književni rad. Komunistička vlast u Jugoslaviji „zaboravila” je Dalmu kao i mnoge druge stvaraoce iz ranijeg vremena, koji nisu podržavali „novo” vrijeme. Povremenu i neredovnu pomoć Dalma je dobijao od pojedinaca u inostranstvu. Kada je i toga nestalo, prihvatio se da radi i najniže plaćene poslove kako bi se prehranio i preživio. Na kraju je dospio do rimokatoličkog staračkog doma, gdje su ga do smrti pazile dvije časne sestre. Umro je i sahranjen u Londonu.

Prema najnovijim istraživanjima, iza Bogomira Aćimovića Dalme ostala je izvjesna pisana i druga zaostavština. Obaveza njegovog zavičaja je da pokuša da dođe do ove zaostavštine ukoliko je ona sačuvana i da se izuči njegovo djelo nastalo u Parizu i Londonu.

Istaknute ličnosti

Predsjednici opštine, narodni poslanici, senatori, sudije, ljekari, školski nadzornici, imućni trgovci, koje smo spomenuli u okviru odgovarajućih poglavlja ovog rada. Među značajne ličnosti u ovom periodu spadaju i: Sveštenici: Serafim DŽarić, iguman manastira sv. Trojice, okružni protojereji Savo Vukojičić i Simo Lisičić, paroh otilovićski i pljevaljski; paroh crljenički  Miloš  Vukojičić;  protojerej  Slobodan Šiljak, paroh ilinobrdski; Andrija Šiljak, paroh bobovski; Savo Šiljak, paroh strečanski i boljanićki; Dragoljub Šiljak, paroh otilovićki i pljevaljski; protojerej stavros Budimir Šiljak, pisar Velikog crkvenog suda SPC, pridvorni đakon srpskog patrijarha Germana, parohijski đakon Saborne crkve u Beogradu; Stevan Petrović, paroh boljanićki i strečanjski; Božidar Ćosović, paroh kosanički; Milorad Milan Krezović, paroh dubočički; Radovan Novović, paroh premćanski; Dušan Prijović, paroh bučevski i Pavle DŽaković, paroh ilinobrdski, hoćevinski i pljevaljski.

Diplomatski službenici: Nićifor Lisičić (Pljevlja 1888-Novi Pazar 1945), sin prote Sima Lisičića, završio je Bogoslovsko-učiteljsku školu u Prizrenu 1910. Od 1920-1945. radio u Ministarstvu inostranih poslova, kao pomoćnik knjigovođe, knjigovođa, sekretar blagajničkog odjeljenja, viši sekretar i načelnik Odsjeka računovodstva i ekonomata. U toku Drugog svjetskog rata radio je pri jugoslovensnkoj izbjegličkoj vladi u Londonu. Likvidarala ga je komunistička vlast aprila  1945. Presuda o njegovom ubistvu donijeta je nakon ubistva: „Osuđuje se na kaznu smrti strijeljanjem koja kazna je već izvršena… jer ne budući javno u itali- janskim institucijama mogao je odigrati odlučujuću ulogu u jačanju izdajničkih četničkih redova”. Vukašin L. Šećerović (Pljevlja 1898 – Begrad 1971)) poslije završene osnovne škole i niže gimnazije u rodnom mjestu, u Parizu je završio Školu visokih trgovačkih nauka i Pravni fakultet 1921. Kao službenik Ministar- stva inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije slu- žbovao je u poslanstvima u Atini, Tirani, Budimpešti, Sofiji, Rimu, gdje je bio sekretar poslanstva. Jovan Dragutinović  (Bobovo 1912  – Pljevlja 1941)  kraljev pitomac, doktor pravnih nauka, diplomata, politički, kulturni i javni radik, novinar i publicista. Pred Drugi svjetski rat radio u Ministarstvu inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije. Znao je francuski i služio se engleskim i njemačkim jezikom. Objavljivao članke u „Našoj Iskri“, „Pravdi“, „Idejama“ i drugim časopisima i novinama. Strijeljan od okupatora 1941. u Pljevljima.

Stvaraoci pisane riječi: Marko S. Popović Rodoljub (Pljevlja 1869- Mostar 1936). Osnovnu školu završio je u Pljevljima, bogosloviju u Reljevu kod Sarajeva (1887). Bio narodni učitelj u Stocu (1887-1889) i Foči (1889-1894), svještenik u Nevesinju, Konjicu i Mostaru (1894-1936). Aktivni je sudionik svih kulturnih i prosvjetnih aktivnosti u mjestima službovanja, povjerenik društva „Privrednik“, član Narodne odbrane, borac za srpsku crkveno-školsku autonomiju poslije aneksije Bosne i Hercegovine. Od 1914. do 1918. bio zatočenik u Banja Luci, gdje mu je, sa još 152 druga, suđeno na veleizdajničkom procesu 1915. godine. Popović je pisao pjesme, pjesme za djecu, pripovijetke, drame, putopise, istorijske članke, sakupljao narodne umotvorine, proučavao stare zapise i druge istorijske starine. On je prvi savremeni pljevaljski književnik i sakupljač narodnih umotvorina, pisac moralno-poučnih sastava  i  veliki  zagovornik  vjerske  snošljivosti „naroda sve tri vjere“. Svom imenu dodao je nadimak Rodoljub, kako se najčešće i potpisivao ispod brojnih priloga u različitim listovima, časopisima i kalendarima. Jovan M. Ćirković (1871-1928), učitelj i nacionalni borac u Makedoniji; profesor književnosti Milka Bajić Poderegin (Pljevlja 1904 – London 1971) autor romana Svitanje, koji je objavljen na engleskom, francuskom i srpskom jeziku. Ovo je prvi roman sa motivima iz pljevaljskog kraja. Dušan M. Grbović (Pljevlja 1908-Jasenovac 1945), učitelj, pjesnik, esejist, sakupljač narodnih pjesama, partizanski borac, stradao u Jasenovcu 1945. godine. Mostovi, Pljevlja su mu izdala zbirku Nemiri. Mihailo Đ. Kujundžić (Pljevlja 188o-), osnovnu školu završio u Pljevljima, gimnaziju u Beogradu, učiteljsku u Aleksincu. Učitelj u Skoplju. Bavio se novinarstvom: uređivao dva politička lista u Skoplju, sarađivao sa „Skopskim privrednim glasnikom“ i na Etnografskom zborniku Srpske kra- ljevske akademije. Narodni poslanik za vrijeme Kraljevine Jugoslavije na listi Demokratske stranke. Dušan Baranin (Žabljak 1903- Beograd 1978), đak Pljevaljske gimanzije, učitelj, prosvjetar, novinar, publicista i književnik. Pisao je pjesme, pripovijetke i istorijske romane: Hajdučica u haremu, Zeko buljubaša, Karađorđe, Đavo u manastiru, Golaći, Mehmed-paša Sokolović, Smail-aga,  Veliki  gospodar,  Hajduk  Veljko.

Hamza Puzić, pjesnik, pisao na orijentalnim jezicima. Obrad Leovac (Pljevlja – 1944). Savo Dimitrijević (Ruma 1901- Pljevlja 1973), školski ljekar i profesor higijene u Pljevljaskoj gimnaziji, partizanski ljekar, jedini ljekar u Pljevljima od 1943-1945. Narodni ljekar i humanista, pisao je stručne radove iz medicine i pjesme. LJubomir Durković Jakšić (Vrela, Žabljak 1907- Beograd 1997), đak Pljevaljske gimanzije i Bogoslovije na Cetinju, student Bogoslovskog fakulteta u Beogradu i Varšavi, gdje je završio i istoriju i pravo i dokto- rirao sa temom o NJegošu. Predavao na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu u Varšavi i Beogradu. Radio u kabinetu srpskog patrijarha i u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu. Autor brojnih naučnih, stručnih i publicističkih radova, među kojima i rukopisa Istorija Pljevalja u tri knjige (u pripremi za štampu), Kulturno-prosvjetna uloga manastira Sv. Trojica kod Pljevalja dr. Đorđe Kiselinović (Skoplje 1882- Skoplje 1941) profesor književnosti u Pljevaljskoj gimnaziji 1931-1932, organizator i urednik omladinsko-đačkog lista „Naša iskra” i više posebnih izdanja ovog lista. Danka Mitranović (Pljevlja 1889-) profesor biologije, hemije i matematike. Bila je prva žena iz Pljevalja koja je završila fakultet. Napisala je knjigu Pančićev život i članke Nekoliko podataka o flori okoline Pljevalja, Bibliografija gubara u Srbiji 1865-1945. Prevodila je sa francuskog, njemačkog i češkog jezika. Mitar Obradović (Pljevlja 1881 – Pljevlja 1941), teolog, učesnik Prvog balkanskog rata i Prvog svjetskog rata u crnogorskoj vojsci, internirac u austrougarskim logorima,  poslanik Podgoričke skupštine (1918), profesor više predmeta u Pljevaljskoj gimanziji pred prvi i između dva svjetska rata. Prevodio je dokumenta manastira Sv. Trojice sa ruskog i staroslovenskog jezika. Gavro Pejatović (Otilovići, Pljevlja 1882- Solun 1941), profesor Pljevaljske gimanzije 1901-1911. i 1919, finan- sijski stručnjak u Makedoniji. Gojko Ružičić (Pljevlja 1894 – NJujork 1977), istaknuti lingvista, naučnik i akademik. Studirao i predavao u Beogradu, Pragu, Briselu i SAD. Proučavao je, predavao i pisao o srpskohrvatskom narodnom govoru, istoriji srpsko- hrvatskog jezika, jeziku starih pisaca, slovensku filologiju i lingvistiku i istoriju Srba. Uroš Ružičić (Pljevlja 1891- Beograd 1966), ljekar pedijatar, specijalizirao u SAD, radio u Boljanićima, Dječjoj klinici i Domu materinskog udruženja u Beogradu. Prošao put od asistenta do redovnog profesora Medicinskog fakulteta u Beogradu i redovnog člana SANU. Vlatko Samardžić (Pljevlja 1892- Pljevlja 1952), član Đačke čete 1300 kaplara, vazduhoplovni kapetan I klase, prvi pilot iz Pljevalja, profesor Pljevaljske gimanzije 1919-1952; učesnik oslobodilačkih ratova 1912-1918. Mitar DŽaković (Brajkovača 1911- Beograd 1991), đak Pljevaljske gimnazije, doktor pravnih nauka. Radio u Predse- dništvu vlade i Senatu Kraljevine Jugoslavije 1937-1941. Kao predstavnik SPC, prilikom posete patrijarhu Gavrilu Dožiću bio uhapšen od strane Nijemaca. Od 1944-1945 bio sekretar patrijarha Gavrila Dožića u logoru Dahau. Poslije oslobođenja bio advokat u Parizu. Priredio i objavio Memoare patrijarha Dožića I i II. Simo Šiljak (Pljevlja – Dahau 1942), sveštenik, jedan od prvih profesora Pljevaljske gimnazije, komita, nacionalni  radnik,  učesnik oslobodilačkih  ratova  1912- 1918, kapetan Pljevaljske oblasti, sudija Vojnog suda crnogorske vojske za Rašku oblast, sreski načelnik u Đakovici, okružni agrarni povjerenik i advokat u Pljevljima između dva svjetska rata. U toku Drugog svjetskog rata zarobljen i zatvoren u logor Aušvic gdje je 1942. umoren. Dobrila Šiljak Mezić (Pljevlja 1909- Beograd 1953), đak Pljevaljske gimanazije, ljekar, borac u španskom građanskom ratu 1937/38. u kome je bila rukovodilac Dječijeg doma bolnice u Denšiju i organizator kurseva za medicinsko osoblje. Jedina je žena španski borac iz Crne Gore i Srbije. Poslije propasti Republike, bila u logoru u Francuskoj odakle je uspjela da pobjegne. Učestvovala u francuskom pokretu otpora u kome je pokazala hrabrost i sposobnost i dobila čin majora francuske vojske. Po povratku u Jugoslaviju 1944 radila u Beogradu. Hamza Puzić, pjesnik kasida, hrograma i klasične poezije na ori- jentalnim jezicima. Fadil Kurtagić, pjesnik. Mehmed Zekerijah Ćinara, muftija i kadija u Nišu do 1914, potom vrhovni muftija i vrhovni šerijatski sudija u Skoplju 1929-1946. Mehmed Coković (1877-1978), imam, hatib, mualim, vjeroučitelj, predsjednik Udruženja ilmije za Južnu Srbiju, službeni tumač i prevodilac sa turskog, arapskog i persijskog jezika, pisac knjiga iz islamske vjeronauke.

 
Ostavite komentar

Objavljeno od strane na jun 25, 2013 in Uncategorized

 

Oznake: , , , ,

Prof.dr Slavenko Terzić: Pljevlja na putu u novo doba 1804-1913

ADMINISTRATIVNO-UPRAVNA ORGANIZACIJA

Pljevlja su tokom XIX i početkom XX veka često menjala administrativno-upravnu pripadnost. To je bilo posledica brzih i dramatičnih političkih promena u Osmanskom carstvu tokom ovog perioda, kada se cela Jugoistočna Evropa našla, s jedne strane, u vrtlogu interesa velikih sila, a s druge, u neredu koji uvek prati propadanje velikih država. Pljevlja su sve do 1833. godine bila sedište hercegovačkog sandžaka i deo ovoga sandžaka, kasnije ajaleta ostala su sve do 1865. godine do kada je ajalet i postojao. Sedište dvora bosanskog valije bilo je u Travniku, dok je bosanski sandžak-beg stolovao u Sarajevu. Na čelu sandžaka nalazio se, kao i ranijih vekova, sandžak-beg koga je postavljala Porta, sultanovim fermanom, obnavljanim svake godine. Sandžak-begovi su u bosanskom vilajetu ostajali kratko, od jedne do četiri godine. Praksa koja je postojala u ranijim vekovima da se dužnost sandžak-bega prenosi sa oca na sina, što je bio slučaj sa Čengićima, zadržala se tu i tamo i u prvim decenijama XIX veka. Početkom XIX veka, pored podele na sandžake bosanski pašaluk se delio i na kadiluke kao sudsko-administrativne oblasti i kapetanije kao manje vojne oblasti. Pljevlja, odnosno „Taslidža“, kako je glasio turski naziv, bila su jedan od ukupno četrdeset sedam kadiluka bosanskog pašaluka. Broj kadiluka se menjao: godine 1826. pominju se 32 kadiluka. Na čelu kadiluka nalazio se kadija, koji je u udaljenijim mestima mogao imati svoga zastupnika koji se zvao naib. Pašaluk se takođe delio na kapetanije, kao manje vojne oblasti, na čijem čelu su bili kapetani, kojima je komandovao neposredno bosanski valija. Kapetani su bili zapovednici stajaće vojske koja je dobijala platu, a platu su, iz Carigrada, dobijali i kapetani, mada su mogli imati i sopstvene posede. Posle bune Husein-bega Gradaščevića (1831 – 1832), kapetana gradačačkog, koji je pokušao da spreči sultanove reforme u bosanskom vilajetu, usledilo je ukidanje kapetanija. Umesto kapetana postavljani su muteselimi.

Početkom XIX veka bilo je ukupno 37 kapetanija čije se teritorije nisu morale poklapati sa granicama sandžaka. Najveći deo teritorije današnje pljevaljske opštine pripadao je džisritarskoj kapetaniji. Istoričar Hamdija Kreševljaković piše da se ne zna tačno kada je osnovana ova kapetanija, ali svakako je to bilo u drugoj  polovini XVIII  veka. „Kapetan i vojnici ove kapetanije čuvali su most (džisr) na rijeci Tari“. Godine 1810. pominje se Selim-kapetan kao beg i kapetan Tare, a 1829. Selman-kapetan.  Kapetani nisu imali nadležnost nad spahijama, jer je bosanski vilajet i u ovo vreme počivao na timarskom sistemu i „spahijama kao osnovnom vojnom potencijalu Turske“. Njima je komandovao i okupljao ih u vojne pohode alajbeg, kao njihov starešina, ili sandžak-beg na poziv valije. Nahije su kao i u prethodnim vekovima bile tradicionalne upravne jedinice i teritorijalno su se uglavnom naslanjale na srednjevekovne župe.

Politička zbivanja oko bune Husein-bega Gradaščevića i jak otpor centralnoj vlasti uticali su na buduću administrativno-teritorijalnu podelu. Godine 1833. hercegovački sandžak dobio je status posebnog pašaluka, pa je, kako ističe Hazim Šabanović, „nekadašnji bosanski pašaluk bio razbijen u dva posebna ajaleta, bosanski i hercegovački“.   Sedište sandžaka preneto je iz Pljevalja u Mostar. Istoričar Galib Šljivo, međutim, smatra da je Ali-aga Rizvanbegović za zasluge u borbi protiv Gradaščevića proizveden u pašu sa dva tuga, dobivši na samostalnu upravu hercegovački sandžak, ali da je hercegovački sandžak ostao u sastavu bosanskog ejaleta. Hamdija Kapidžić piše da je Ali-paša za svoj rad dobio „Hercegovinu kao posebnu administrativnu oblast, potpuno odvojenu od Bosne,  i  vezirski  čin,  14.  januara  1833.  godine“. Hercegovina je bila podeljena na 19 kadiluka, među kojima je bio i pljevaljski („Taslidža“) kome su pripadali i Drobnjak sa Šarancima. Dve godine kasnije, 1835. godine, ukinute su kapetanije, vojvodaluci i serdarstva a oba pašaluka podeljena na muselimluke, „koji su se uglavnom podudarali sa kadilucima, tako da je svaki kadiluk predstavljao jedan muselimluk ili srez“.

Najkrupnije izmene u administrativno-upravnoj podeli bosanskog vilajeta uneo je Omer-paša Latas (1850-1852). Promene su usledile nakon jednog žestokog političkog obračuna centralne vlasti sa bosanskim i hercegovačkim begovatom koji je serijom buna iskazivao otpor reformama Porte. Sedište bosanskog vilajeta preneto je 1851. iz Travnika u Sarajevo. I ranije je sedište vilajeta na kratko bilo u Sarajevu, između 1833. i 1839/40. godine. Omer-paša je ukinuo dotadašnje klasične osmanske upravne jedinice sandžak i kadiluk i uveo novu administrativno-upravnu podelu na kajmakamluke (okruge) i mudirluke (srezove). Bosanski vilajet delio se na šest kajmakamluka (sarajevski, travnički, banjalučki, bihaćki, zvornički, novopazarski) a hercegovački na tri – mostarski, trebinjski i pljevaljski. U okviru tri hercegovačka kajmakamluka bilo je 16 mudirluka. Hercegovina je izgubila poseban status koji je imala za vreme Ali-paše Rizvanbegovića – Stočevića.  Pljevaljski kajmakamluk bio je podeljen na tri mudirluka: Pljevlja, Kolašin i Prijepolje. Na čelo upravnih jedinica Omer-paša Latas je umesto domaćih ljudi postavio uglavnom Osmanlije iz Carigrada i drugih delova Turske.

Omer-pašina administrativno-teritorijalna podela ostala je na snazi sve do jula 1865. godine kada je uredbom o bosanskom vilajetu obnovljen bosanski vilajet kao jedna jedinstvena provincija. Vilajet se delio na sedam sandžaka: sarajevski, travnički, bihaćki, banjalučki, zvornički, novopazarski i hercegovački. Pljevlja su tada prvi put u svojoj istoriji pripala novopazarskom sandžaku sa sedištem u Sjenici, gde je bilo sedište ranijeg novopazarskog kajmakamluka. Na čelu sandžaka, koji se delio na kaze nalazio se i dalje kajmakam, a na čelu kaze mudir. Novopazarski sandžak je sada obuhvatao teritoriju daleko veću nego što je ikada ranije obuhvatao i bio je podeljen na 10 kaza: Novi Pazar, Sjenica, Pljevlja (Taslidža), Nova Varoš, Prijepolje, Bijelo Polje sa Bihorom, Mitrovica, Berane (Vasojevići), Kolašin i Trgovište. Kaza Gusinje koja se pominje 1865. godine bila je u sastavu novopazarskog sandžaka samo do 1868. godine. „Od te godine Gusinje se više ne spominje ni kao kaza ni kao nahija u sastavu vilajeta Bosna, odnosno sandžaka Novi Pazar“. U gusinjskoj kazi nalazila se nahija Plav, u novovaroškoj nahija Priboj, a u novopazarskoj nahija Banjska. Jula 1872. godine novopazarski sandžak je na kratko izdvojen iz bosanskog vilajeta i zajedno sa niškim sandžakom, koji je izdvojen iz rumelijskog vilajeta, formiran je novopazarski vilajet. Vrlo brzo je povraćeno pređašnje stanje. Niko tako dobro i precizno nije definisao istorijsku genezu novopazarskog sandžaka kao Karl Saks, austrijski oficir, vicekonzul, a od 1873. konzul u Sarajevu. On piše o „uskom zemljišnom pojasu“ kojim je Bosna i Hercegovina povezana sa ostalim turskim provincijama. Taj uski pojas, odnosno „okrug Novi Pazar ni u kom slučaju nije istorijski okvir zemlje nego je to onaj okrug koji je nekada pripadao srpskoj oblasti Raškoj i Starom Vlahu i tek je kao turski pašaluk Novi Pazar ujedinjen sa ejaletom Bosna“. Godine 1876., prema Hajrudinu Ćuriću, ponovo je odvojen hercegovački vilajet, koji je dobio i svoju štampariju „u prizemlju nakadašnjih saraja Ali-paše Rizvanbegovića na Suhodolini u Mostaru“. Službeni list je bio „Neretva“ na srpskom i turskom jeziku (ćirilskim i arapskim slovima). Izlazio je jednom nedeljno u 300 primeraka. Prvi broj je izašao 2. marta 1876. a poslednji 16. decembra iste godine. Početkom 1877. hercegovački vilajet je ukinut i pretvoren u sandžak. Početkom februara 1877. godine novopazarski sandžak je konačno izdvojen iz bosanskog vilajeta i pripojen novoformiranom kosovskom vilajetu.  Međutim, u proleće 1880, posle austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine i krupnih političkih promena na Balkanu, osnovan je pljevaljski sandžak sa sedištem u Pljevljima. Njega su činili pljevaljska i prijepoljska kaza i pribojski mudirluk. Takvo stanje ostalo je sve do oslobođenja 1912. godine. Novopazarski sandžak je nastavio da postoji do 1901. godine, prvo sa sedištem u Sjenici (1877-1882), a potom u Novom Pazaru. Godine 1901. osnovan je novi sjenički sandžak sa četiri kaze (sjenička, bjelopoljska, novovaroška i kolašinska odnosno donjo-kolašinska), sa sedištem u Sjenici.  Beranska i trgoviška kaza pripojene su pećkom sandžaku a novopazarska prištinskom sandžaku.

Na evropskim geografskim i etnografskim kartama Pljevlja se sve negde do sredine XIX veka ubrajaju u Hercegovinu, a od tog vremena pa do oslobođenja 1912. pripadaju istorijsko-geografskoj oblasti Raška ili Stara Srbija. Već na poznatoj karti evropske Turske vodećeg nemačkog i evropskog kartografa Hajnriha Kiperta, objavljenoj u Berlinu 1853., prostor od Ljubišnje do Ribarića označen je imenom „Raška“ (Rascien).  Smatra se da je ova karta (koja je objavljena i 1855, 1870. i 1877), nazvana i „čuvena Kipertova karta evropske Turske“, bila „najviši domet u prikazivanjima BiH na sitnorazmjernim kartama evropske Turske“.  Teodor Ipen, jedno vreme austrougarski „civilni komesar“ u Pljevljima, na karti Raška u prilogu knjige Novi Pazar i Kosovo (Stara Raška) pljevaljski kraj ubraja u Rašku. Isto stanovište ima i Hajnrih Rener na karti Kartografski pregled Bosne i Hercegovine objavljenoj u knjizi Kroz Bosnu i Hercegovinu u Berlinu 1896. godine.  Na početku obimnog vojnoobaveštajnog elaborata o Pljevljima i kosovskom vilajetu, objavljenom u Beču 1899, ističe se da je zemljouzina između Srbije i Crne Gore poznata kao Raška. „Na severu Raška se prostire do granice Bosne“. Englez Alfred Sted koristi naziv Stara Srbija. Pored domaćih istraživača, koriste ga i strani istraživači kao što su Aleksandar Fjodorovič Giljferding, Gaston Gravje i mnogi drugi.

POČECI SRPSKOG NACIONALNOG PREPORODA

Između „bosanske džade“ i neostvarenog Karađorđevog susreta s Hercegovcima na Tari kod Pljevalja

Od početka XIX veka Pljevlja su kao i celo Osmansko carstvo ulazila u epohu oslobodilačkih pokreta, političkih  lomova  i  potresa,  međusobnih  obračuna lokalnih bosanskih i hercegovačkih feudalaca, velikih društvenih, socijalnih i kulturnih promena. Cela Evropska Turska postala je tokom XIX i početkom XX veka poprište sukobljenih interesa velikih sila. Pljevlja više nisu živela relativno mirnim životom prestonice Hercegovine iz prethodnih vekova. Jači ili slabiji evropski istorijski ritmovi prelamali su se i u razvitku pljevaljskog društva, koje se posle više vekova stabilnosti, u XIX i početkom XX veka menjalo ubrzano, kako u načinu privređivanja, naročito u trgovini, tako i u prosveti, kulturi, duhovnom životu, arhitekturi, uključujući i svakodnevni život u čaršiji. Menjali su se i mentalitet i navike stanovnika varoši. Slika Pljevalja ovog „najdužeg veka Imperije“, kako ga je nazvao turski istoričar Ilber Ortajli, bila je ogledalo šarolikosti i protivrečnosti društva Carstva u poslednjoj fazi njegovog dugotrajnog slabljenja i raspadanja.

Pljevlja su početkom XIX veka bila i dalje u sastavu hercegovačkog sandžaka, odnosno u okvirima bosanskog vilajeta. I dalje su bila sedište hercegovačkog sandžak-bega, odnosno prestonica Hercegovine. Hercegovački sandžak je u administrativno-upravnom pogledu bio podeljen na 12 kadiluka: prijepoljski, kolašinski, taslidžanski (pljevaljski), čajnički, fočanski, nevesinjski, mostarski, blagajski, stolački, ljubinjski, nikšićki i gatački. Politički i društveni život početkom XIX veka bio je sav u znaku velikih promena koje je donela Srpska revolucija 1804. godine sa svim svojim pokretima i posledicama u zemljama u kojima je živeo srpski narod.

Na socijalnom planu kriza osmanskog feudalizma, sa svim zloupotrebama domaćih feudalaca, pogađala je na prvom mestu srpsko pravoslavno stanovništvo. Tok istorijskih događaja, s jedne strane – postepeno slabljenje i povlačenje Osmanskog carstva iz Evrope i, s druge strane, jačanje i političko organizovanje srpskog oslobodilačkog pokreta, odražavali su se direktno na prilike u Pljevljima i pljevaljskom kraju. Austro-turski i rusko-turski ratovi tokom XVIII veka otvorili su pitanje daljeg opstanka Osmanskog carstva u Evropi. Pojavili su se mnogi planovi i projekti političkog preuređenja Jugoistočne Evrope, od princa Eugena Savojskog do „grčkog projekta“ ruske carice Katarine. Za sudbinu Srba i pravoslavnih hrišćana uopšte, vrlo važnu ulogu imao je Kučuk Kajnardžijski mirovni ugovor između Rusije i Turske 1774. godine, nakon šestogodišnjeg rata (1768-1774). pod pokroviteljstvom Rusije. Autonomija Vlaške i Moldavije, a potom i stvaranje Republike sedam sjedinjenih ostrva (Jonska ostrva) 1800. godine ubrzala je među Srbima organizovanje oslobodilačkog pokreta koji bi vodio oslobođenju i ujedinjenju Srba.

Ozbiljna politička, ekonomska, socijalna i idejna kriza Osmanskog carstva, koja se produbljivala iz decenije u deceniju, pogodovala je izbijanju revolucionarnog nacionalnog i socijalnog pokreta. Tome je najviše doprineo proces čitlučenja, pojava, kako piše Nedim Filipović, da se „nagomilavanje čifluka u jednoj ruci vrši na taj način što se uz i dalje postojanje timarskog sistema i sistema hasova, uvlači između spahije, odnosno emina, i raje, treće lice, koje te čifluke posjeduje, i na račun seljakova rada zajedno sa spahijom pobire rentu“. Nije redak slučaj u Bosni i Hercegovini krajem XVIII i u XIX veku, ističe Filipović, da jedna porodica „na svom sopstvenom odžakluk-timaru ili tuđem odžakluk-timaru (uz uslov feudalne uzajamnosti u ovom drugom slučaju) otima zemlju od raje a da to pravno zamaskira fiktivnom kupnjom.“ Ceo problem oslobodilačkih pokreta početkom XIX veka ima i svoju vrlo važnu socijalnu stranu pitanja. Uočljivo je bilo stalno povećanje filurije kao osnovnog poreza zemljoradničkog hrišćanskog stanovništva. Stanovništvo je gubilo ranije povlastice i silom prilika uvlačeno u proces čitlučenja. Ovakav proces ilustruje jedan dokument iz 1804/5. godine, zapravo popis prihoda od filurije u kadilucima Pljevlja i Prijepolje na čitlucima hadži Smail-bega koji je imao rang paše. „On je skupljene prihode od filurije, – piše Nedim Filipović, koju plaćaju njegove čifčije predao sakupljaču filurije Bihaća Ahmed-agi. Vidi se da se filurija plaća kao ekvivalent za desetinu. Ona je utrostručena, a na svaku filuriju je izvršeno još i povećanje od dvije pare na ime troška za sakupljača.“ Čitlučenje je lišavalo seljaka zemlje. Takvo stanje stvaralo je široko nezadovoljstvo među rajom, a bilo je slučajeva i da nezadovoljni muslimanski seljaci otkazuju davanje desetine spahijama i čitluk sahibijima.

Početak Srpske revolucije 1804. godine uneo je veliki preokret u životu stanovništva Pljevalja i pljevaljskog kraja. Stanje je u celoj pokrajini postalo neredovno, vršene su mobilizacije, sakupljana hrana i organizovani pohodi protiv Karađorđeve Srbije. Kroz ovaj deo Stare Hercegovine vodio je put koji je spajao Bosnu i Hercegovinu sa Carigradom. U ovom kraju i okolnim oblastima bosanski i hercegovački feudalci imali su znatne posede koji su bili ugroženi akcijom srpskih ustanika. Za srpski oslobodilački pokret ova oblast je bila važna zato što je bila vekovna spona između Šumadije i okolnih oblasti, s jedne strane, sa Hercegovinom, Crnom Gorom, Brdima, Zetom i Primorjem, na drugoj strani. Veze su decenijama i stotinama godina održavane velikim delom iz pravca Užica preko manastira Svete Trojice i dalje preko manastira Dovolje i Morače do Ostroga, ili preko prelaza u Tepcima na Tari, manastira Podmalinska, Bijele i Župe Nikšićke do Ostroga.

Pljevlja su za Osmanlije bila važna ne samo kao sedište hercegovačkog sandžaka već i kao važno središte na glavnom putu koji je vezivao bosanski vilajet sa glavninom Osmanskog carstva. Zato se tokom celog trajanja Prvog srpskog ustanka, a na izvestan način i decenijama kasnije, strahovalo od povezivanja i susreta Srba iz Šumadije i Stare Srbije sa Srbima u Hercegovini i Crnoj Gori, što bi dovelo do presecanja „bosanske džade kao puta od prvorazredne strateške važnosti“. Na pravcu od Travnika do Novog Pazara već krajem 1804. godine radilo se na utvrđivanju i proširenju puteva, popravljanju mostova, pripremanju konaka i hrane za vojsku. Pljevaljski muteselim Sinan-paša pisao je, zajedno sa kadijom, sarajevskom Hadži Ahmed-begu (Palošu) da mu u pomoć pošalje nekoliko stotina ljudi. Sarajevski muteselim krenuo je u Pljevlja sa 55 vojničkih konjanika.

Bosanski valija je još 1806. godine procenjivao da je „Taslidža ozbiljno ugrožena“ kako zbog akcija iz pravca beogradskog pašaluka tako i zbog lokalnih ustaničkih i hajdučkih akcija. Valija Husrev Mehmed- paša izdaje 1807. bujuruldiju u kojoj između ostalog kaže da „srpski nevjernici i crnogorski odmetnici dogovor učinivši navališe na putu bosanskog ajaleta na neke gradove i to Novu Varoš, Taslidžu, Prijepolje i njihove okoline sa namjerom da zatvore bosanski put i zbog toga da se poveća tamo vojska i potreba prispješemi molbe i imami“. Nalaže se muteselimu pljevaljskom Smail-begu i Hašim-begu, muteselimu prijepoljskom, da odmah krenu u pomoć. Sam valija je krenuo iz Travnika za Novi Pazar, prošavši kroz Pljevlja, Prijepolje i Sjenicu.

Pored vojničkog, bosanski put je imao i izuzetan trgovački značaj, kako za Tursku tako posle 1806. i za Francusku kao novog turskog saveznika. Otvaranje francuskog konzulata u Travniku 1807. godine svedočilo je o novom pregrupisavanju snaga i saveznika (konzulat je radio do 1814. godine). Po Napoleonovoj zamisli kroz bosanski vilajet je trebalo da prolazi kopneni put koji bi vezivao Francusku sa Levantom jer su morski putevi bili ugroženi od strane Engleza.

Godine 1807. bosanski valija Husrev Mehmed-paša smenjen je i postavljen za solunskog valiju, a na njegovo mesto došao je raniji veliki vezir Ibrahim Hilmi- paša, dotadašnji solunski valija. Stigavši u Novi Pazar na putu za Travnik valija je izdao zapovest u kojoj se između ostalog kaže: „….Ej, vi efendije, muteselimi i ostali gore navedeni, prigledajte puteve te ih popravite, ćuprije, kaldrme i ostala opasna mjesta kud ću doći i proći i to da se što prije popravi sa znanjem šeriatskih sudaca i pod nadzorom tatarskog mi odabaše Alije. Zato vam ovu bujruldiju pišem sa bosanskog divana i šaljem; kad vam prispije pomoću Boga gledajte da se ravnate i radite po sadržaju iste, a od protivnosti klonite se i čuvajte“.

Srpski oslobodilački pokret imao je velikog odjeka u pljevaljskom kraju kako među seoskim tako i među varoškim srpskim stanovništvom i pre nego što je Karađorđe započeo prodor u pravcu Stare Hercegovine i Vasojevića 1809. godine. Mnogi podaci govore o pokretima raje i o njenom bežanju sa zemlje, prvenstveno radi velikih redovnih i vanrednih nameta, ali i zbog solidarnosti sa ustaničkim pokretom. Krajem 1805. godine upućena je bujuruldija kadiji Pljevalja i begovima, agama i ostaloj vlasteli u kojoj se traži da se zbog pobune raje u kadiluku Stari Vlah, prema Novoj Varoši iz Pljevalja uputi dve stotine ljudi. U jednoj drugoj bujuruldiji od 31. marta 1806. godine govori se o pokretima raje i solidarnosti sa ustanicima u selima Starohnići, Zakućje i Ponikve. Muslimanski feudalci Pljevalja se 2. juna 1806. godine žale da raja napušta zemlju u njihovom kadiluku, moleći da bosanski divan udovolji željama raje kako bi se ona vratila na svoje zemlje. Agama i begovima nije bilo u interesu da zemlja godinama stoji neobrađena. Ustanički pokret zahvatio je i pljevaljsko gradsko stanovništvo koje je napuštalo Pljevlja i povezivalo se sa ustanicima. Turska vlast je u takvim slučajevima, bilo da je reč o seoskom ili varoškom stanovništvu, pribegavala konfiskaciji imovine, naročito zemlje, svima onima koji su prilazili ustanicima. Konfiskovana imovina je pripadala uglavnom krupnim feudalcima. U jednoj bujuruldiji od 30. juna 1807. naređuje se da se zapleni sva pokretna i nepokretna imovina „jednog popa i nekog Alekse i Jevte, stanovnika Plevlja, koji su prvo bili prebjegli srpskim pobunjenicima ali su se vratili i bilo im je oprošteno, no oni su iznenada ponovo prebjegli ustanicima i gornja mjera bila je odmazda jer se pokazalo da su se ta lica bila povratila zbog prikupljanja podataka potrebnih ustanicima“. Nešto kasnije, 1810. godine nalazimo sličan primer konfiskacije zemlje petorice hrišćanskih seljaka iz sela  Kučin  u  kadiluku  Prijepolje,  jer  su  zajedno  sa „srpskim izdajnicima udarili na kadiluk Prijepolje, prišavši ustanicima u napadu na prijepoljsku varoš. Presuđeno je da se njihova zemlja dodeli Hadži-Smail begu, sinu Mehmed paše, muteselimu Taslidže koji se borio „za vjeru i državu“.  Kao što često biva u nemirnim vremenima bilo je aktivnosti koje nisu proisticale iz stroge verske podeljenosti, nad kojom su, katkad, preovladavali materijalni motivi. Jedna isprava od 20. juna 1806. godine svedoči da su tri pravoslavna seljaka iz sela Milovića u pljevaljskom kadiluku zajedno sa Hajdar-begovim sinom Salihom opljačkali na putu izvesnog Iliju iz Sarajeva i njegovu ženu. Iste godine jedan spahija „ provalio je u kuću jedne muslimanke i pokrao joj nakit i druge stvari“.

Srpski oslobodilački pokret u Staroj Hercegovini na početku XIX veka našao se između dva srpska gravitaciona centra, dva državna središta u nastajanju –  Crne  Gore  i  Šumadije.  Ona  se,  stoga,  od  početka ustanka u Šumadiji počela kolebati, između saveta ruskih izaslanika i vladike crnogorskog u krajevima koji su bili bliže Crnoj Gori, i odlučnijeg istupanja oblasti Istočne Hercegovine – na prostoru od Morače, Uskoka, Drobnjaka i Pive do Lima. Rusija je, naime, sve do 1806. godine imala saveznički ugovor sa Turskom, dajući   prioritet   suzbijanju   francuskog   uticaja   u istočnom Sredozemlju i na Balkanu. Zato Karađorđev poziv  Hercegovcima  1804.  godine,  u  kome  je  pored ostalog stajalo da je došlo „sada vreme i slučaj, da se i vi oslobodite i s nama sjedinite“, nije naišao na jači odziv zbog protivljenja ruskog izaslanika grofa Marka Ivelića i, pod njegovim uticajem, mitropolita Petra I i  arhimandrita  pivskog  Arsenija  Gagovića.   Ipak, Drobnjaci, Nikšićani i Pivljani su molili Petra I, sredinom 1804, da se digne na ustanak: „Ustani, gospodine, Boga radi jer nam je bolje u slobodi živjeti jedan dan, nego ovoliku muku i napast trpljeti. Ja sada, ja nikada !!!“ Ruski car Aleksandar I poslao je 1805. u Crnu Goru i Hercegovinu u svojstvu „specijalnog predstavnika“ Stepana Andreeviča Sankovskog sa zadatkom da prouči tamošnje prilike, ojača ruski uticaj, utvrdi brojno stanje Srba i Turaka i pripremi vojne snage koje bi se mogle upotrebiti u slučaju Napoleonovog iskrcavanja na jadransku obalu.35 Sankovski je 5. novembra 1805. podneo vrlo opširan i detaljan izveštaj ministru inostranih poslova Rusije knezu Adamu Čartorijskom. Naveo je, pored ostalog, da u Hercegovini ima 8.800 hrišćanskih domova, od čega 880 u pljevaljskom kadiluku. Procenjivo je da hercegovački Srbi mogu dati oko 20.000 ljudi pod oružjem, a da Turci imaju pod oružjem 6.850 vojnika, koncentrisanih većinom u gradskim utvrđenjima, i to najviše u Mostaru (1500), Trebinju (1000), Stocu (1000), Nikšiću (900), Kolašinu (800), Klobuku (500) i nešto manje u drugim utvrđenjima. Predstavnici Srba pljevaljskog i nikšićkog kadiluka posetili su Sankovskog s molbom „da ih Rusija neizostavno uzme pod svoje pokroviteljstvo“. Sankovski je svima savetovao da sa strpljenjem i ćutanjem očekuju srećni dan njihovog oslobođenja, o čemu brine ruski Car i da radi toga bez saglasnosti Cara nište ne preduzimaju protiv Turaka.

Uprkos navedenim instrukcijama, 33 Drobnjaka na čelu sa Gavrilom i Jovanom Šibalijom, otišli su 1805. Karađorđu u Šumadiju. Ima vesti da su srpski ustanici i hajdučke grupe marta 1806. ugrožavali Stari Vlah, Pljevlja, Priboj, Rudo, Višegrad. Slične vesti se ponavljaju i u proleće 1807. godine, kada su ostaci Priboja i Višegrada ponovo spaljeni. Novembra te godine Turci su strahovali od usklađenih dejstava na Novu Varoš, Prijepolje i Pljevlja iz pravaca beogradskog pašaluka i iz pravca hercegovačkih i brdskih plemena. Zaista, već oko 1. februara 1807. Karađorđe je imao planove da se sa Crnogorcima i Hercegovcima sretne u Drobnjacima ili kod Pljevalja.

Godina 1809. označava prelomnu godinu u Karađorđevom pokušaju da prodorom prema Raškoj, Herce- govini i Bosni ostvari svoj cilj oslobođenja i ujedinjenja dela srpskog naroda. Bilo mu je vrlo važno da preseče tzv. „bosansku džadu“ i uspostavi direktnu vezu sa Hercegovinom, Vasojevićima, Brdima i Crnom Gorom. Planirao je da se sa Hercegovcima sretne na Tari kod Pljevalja, a sa Crnogorcima na Tari kod Kolašina. Karađorđe je iz Beograda uputio pismo drobačkom vojvodi Gavrilu Šibaliji, 12. aprila 1809. godine u kome ga podseća na boravak u Topoli kada su se „za svašto razgovarali kako ćemo Turke pobeđivati“. Piše da je Rusija sada zaratila s Turskom i njena vojska je „veće Dunavo prešla i na Turke udarila, i nama su zapovedili da i mi što pre na Turke udarimo, a mi smo veće pre toga gotovi bili i sa svim predelima kud je narod srpski jesmo u dogovoru bili i tajno smo ji džebanom podpunili i pročim potrebami“. Kada mi započnemo prvi boj, piše Karađorđe, „onda će sav narod serbski oružje dignuti i udariti protiv Turaka, i razdelili smo vojske sve kude će koja udariti: jednu smo vojsku naredili upravo preko Ercegovine kako će preći na Taru. Zato preporučujem vama i vitezovima tvojim da pokažete junačestvo staro i podignete oružje vaše i vozbudite narod otuda od Tare vode i potrudite se da se na Tari sastanemo i da se sojedinimo i Turke da izteramo, da očistimo svoje otečestvo kako što je i u prvo vreme bilo“.

Nastupajući prema Staroj Raškoj Karađorđe je planirao da, za početak, uzme dva važna gradska utvrđenja – u Novoj Varoši i Sjenici, a zatim tvrđavu u Novom Pazaru. Želeo je da na ovaj način upostavi kontrolu nad, za Bosnu izuzetno važnim, delom puta od Lima do planine Rogozne. Pošto je krajem aprila 1809. oslobodio Novu Varoš, sa glavninom vojske uputio se prema Sjenici, a deo snaga poslao je prema Prijepolju. U pismu vojvodi Antoniju Pljakiću, iz Sjenice, 4. maja 1809, kome je dao zadatak da postepeno opseda Novi Pazar, Karađorđe kaže da je Hadži Prodana i Mutapa poslao Arseniju Lomi u Novu Varoš „i Prepolju da se okrenu“, a on sam će pošto svrši opsadu tvrđave u Sjenici, pola vojske okrenuti Pazaru i na njega udariti, „a pola bi vojske okrenuo amo Taslidži i Prepolju“.

Raspoloživi istorijski podaci ukazuju da se iguman manastira Sv. Trojice kod Pljevalja Avakum nalazio u ustaničkom štabu u Novoj Varoši i verovatno Sjenici. Prota Milutin u pismu vojvodi Antoniju Pljakiću govori o odzivu Hercegovaca i pominje igumana Avakuma: „Ercegovci svi redom za nami hoće i s nama zajedno sve na dušmana stupaju i srcem i dušom i dobro će biti ako Bog da“ – piše prota Milutin. Na kraju pisma, pisanog u Novoj Varoši, kaže: „Iguman Avakum iz Troice ot Plevalja ljubezno vas pozdravljaet“.  Igumana Avakuma pominje i Karađorđe u pismu vojvodi Antoniju, posle osvajanja Sjenice 10. maja 1809. u kome pored ostalog kaže – „šaljemo vama ovo pismo što e vam poslao iguman Avakum“. I bratstvo manastira Dovolja bilo je jedno od središta ustaničkog pokreta. Zabeležena tradicija svedoči da se njegov iguman Jovan (Rondović) priključio Karađorđevom pokretu još krajem 1806. godine. Jedan zapis svedoči o stradanju manastira Dovolja 1809. godine, njegovom prvom velikom pustošenju. Sva manastirska imovina je bila razneta i mnoge crkvene sasude i dragocenosti. Kaluđeri su s mukom spasili ćivot s moštima Sv. Arsenija. Tradicija takođe govori da se dosta pljevaljskih Srba i sa seoskog područja priključilo Karađorđevoj vojsci oko Nove Varoši.

Tri dana posle pada Sjenice, Sulejman-paša Skopljak dobio je naredbu da s bosanskom vojskom krene u pomoć Pljevljima i Prijepolju. Bosanski valija je pisao da su „srpski odmetnici“ navalili na Novu Varoš, Prijepolje i Sjenicu i da Sarajlije i Fočaci pod komandom mutesarifa kliškog sandžaka Sulejman- paše „lete Taslidži i Prijepolju“.  „Sve je strepilo pred katastrofom, a niko se nije brinuo, kako da se prepriječi“ – piše Safvet-beg Bašagić-Redžepašić. Pljevlja su bila, u svakom pogledu, na velikom udaru zbog vojničkih operacija. Na putu od Travnika do Pljevalja i Prijepolja 1809. kadije su brinule za ishranu ljudi i stoke. Veliki teret iziskivala je i mobilizacija i opremanje vojske za pohode na Srbiju. Godine 1812. bosanski valija određuje Pljevljake da zajedno sa Čajničanima i Rogatičanima čuvaju Višegrad.

Posle blistavih Karađorđevih pobeda nad Sulejman- pašom Skopljakom u Sjenici i nad pećkim Numan- pašom na Suvodolu, za vreme odmora u Sjenici, dok se spremao da krene prema Novom Pazaru, sredinom juna 1809. stiglo je oko 350 Vasojevića, Brđana, Drobnjaka i Moračana na čelu sa Jovanom Šibalijom. Francuski generalni konzul u Travniku, Pjer David, poreklom Jevrejin, pisao je sredinom juna generalnom providuru Dalmacije Dandolu o „preneraženju“ koje su u Bosni izazvale pobede Srba nad Turcima i o „nezadovoljstvu Turaka prema njihovim vođama, koje optužuju da su se predali Srbima“. Veze Bosne sa ostalim delovima Osmanskog carstva bile su prekinute sve do jula meseca. Moralo se putovati preko Dubrovnika. Tokom avgusta, međutim Francuzi su opet putovali kroz Pljevlja, Prijepolje i Sjenicu. Posle Karađorđevih pobeda na Sjenici, mitropolit Petar je počeo razmišljati o akciji. U pismu guvernaduru Vuku Radonjiću od 29. juna1809. Mitropolit ističe: „I tako mi glavari rovački i morački pišu, ako sad ne pođemo da poslijed nemamo rašta hoditi zašto će Serbli skoro do granice naše i preko Pljevaljah doći kako su došli preko Bihora u Vasojeviće“.  Međutim, razočaran porazom kod Niša, kao i držanjem ruske vojske i izostankom direktne ruske vojne pomoći, Karađorđe je krajem juna doneo odluku da povuče svoje snage sa isturenih delova fronta prema Limu i Drini na Javor i Ponikve.

Nove nade za jaču oslobodilačku akciju u Hercegovini, pa i pljevaljskom kraju, pojavile su se 1812. godine. Ta nada je proisticala iz tzv. ruskog plana admirala Čičagova. Tokom dugih rusko-turskih pregovora o prestanku ratnih dejstava (koji su okončani mirom u Bukureštu, 28. maja 1812), Rusi su radi usporavanja Napoleonovog prodora prema Moskvi nastojali, preko arhimandrita Arsenija Gagovića, da izazovu široke ustaničke akcije u Hercegovini i ceo pokret usmere prema Dalmaciji gde je trebao izazvati ustanak protiv Francuza. Među grupom uglednih Hercegovaca koji su 1812. stigli u Topolu bila su i dva Pljevljaka – Milisav Paro i Milić N. Prikupili su se u Užicu, odakle su zajedno s Gagovićem putovali za Topolu. Pored pomenutih Pljevljaka u delegaciji su bili i Gavrilo Šibalija iz Drobnjaka, Ilija Đedović iz Morače, Antonije Kotlica od Kolašina, Matija Jušković iz Nikšića, Nikola N. iz Mostara, Sava Kulić iz Pive, Jakša Gačanin iz Gacka i Stevan Popović iz Nevesinja.  Šibalija je, uz Karađorđevu saglasnost otuputovao u Bukurešt u štab ruske Dunavske armije. Međutim, brz Napoleonov prodor u Rusiju primorao je Ruse da povuku svoje snage iz Srbije i sa Balkana. Admiral Čičagov, koji je zamenio Kutuzova na čelu Dunavske armije, poslao je grofa Marka Ivelića u Topolu da Karađorđu i Hercegovcima saopšti promenu političkih prilika. Ivelić je obavestio Hercegovce o odustajanju od jadranske ekspedicije i savetovao im da se vrate u zavičaj.

POKUŠAJI TURSKIH REFORMI I LOKALNI OTPORI

Pogubljenja u Pljevljima i Travniku: popa Milutina Cerovića, Bećir-paše i Mehmed-paše Selmanovića.Pljevaljski zaim pod Ostrogom. Pohara Svete Trojice

Posle ugušenja Srpske revolucije Porta je odlučila da dovede u red stanje u bosanskom vilajetu i da suzbije samovolju i osionost bosansko-hercegovačkih ajana i kapetana. Bosanski valija, sa sedištem u Travniku (koji se često nazivao i vezirom) po tradiciji je bio paša sa tri tuga. „Porta je svake godine – piše istoričar Šljivo – na treći dan ramazanskog bajrama obnavljala ukaz o potvrđivanju ili o postavljanju novog valije“. Valije su se u Travniku zadržavale u proseku između jedne i tri godine. Održavale su redovan divan, u pašinom konaku (saraju), kome su prisustvovali pored bosansko-hercegovačkih sandžak-begova i ajani, i drugi najugledniji ljudi prema pašinom pozivu, a kada se radilo o vojnim pitanjima i unutrašnjem redu sazivani su svi kapetani iz pašaluka. Vilajet je i u prvoj polovini XIX veka počivao na timarskom uređenju i spahijama kao osnovnom vojnom potencijalu koje je okupljao alajbeg, dok su kapetani bili zapovednici stajaće vojske. Sukobi bosanskih i hercegovačkih velikaša poprimali su ponekad obeležje pravog građanskog rata. Početkom XIX veka janičari su, kao poseban rod vojske znatno ojačali i postali snaga koja je ometala modernizaciju Turske, budući često nosilac nereda i pobuna. U drugoj deceniji XIX veka janičara je u bosanskom vilajetu bilo ukupno između 70-120.000 u devetnaest gradova. Celokupnim korpusom janičara komandovao je sarajevski zabit, jer ih je u Sarajevu bilo daleko najviše, otkuda je i dolazila najveća neposlušnost bosanskom valiji.

Broj i struktura stanovništva bosanskog vilajeta u prvoj polovini XIX veka zasniva se uglavnom na procenama stranih konzula i obaveštajaca. Prema podacima austrijskog konzula Mitesera iz 1811. godine u bosanskom vilajetu je bilo 620 hiljada muških glava, od kojih 255 hiljada pravoslavnih, 200 hiljada muslimana, 135 hiljada rimokatolika, 25 hiljada Jevreja i 5 hiljada Cigana. Ne raspolažemo podacima o verskoj strukturi stanovništva peljevaljskog kadiluka početkom XIX veka. Međutim, austrijski konzul u Travniku, baron Simbšen je 1818. godine sačinio izveštaj o vojnim snagama bosanskog vilajeta, zapravo broju ljudi sposobnih za oružje, po kadilucima i tvrđavama. Prema ovim podacima Pljevlja („Taslidža“) su pod komandom ajana imala ukupno 8.000 vojnika, i to 3 hiljade muslimana i 5 hiljada hrišćana.

Od gušenja Prvog srpskog ustanka pa do gušenja bune Husein-bega Gradaščevića i ustoličenja Ali-paše Rizvanbegovića za hercegovačkog vezira, traje gotovo neprekidna borba centralne vlasti da sprovede reforme u bosanskom vilajetu i otpori bosansko-hercegovačkog begovata da onemogući te reforme. Radilo se o reorganizaciji vojnog ustrojstva – pripremama za ukidanje janičara i uvođenje nizami-džedida, redovne vojske. U proleće 1813. u Travnik je stigao novi valija Ali-paša Derendelija,  surov  i  nemilosrdan  čovek,  pre  toga zapovednik 12.000 krdžalija. Na primeru mostarske porodice Dadića 1814. na čelu sa Alijagom Dadićem videlo se da će iskoristiti sva sredstva u zavođenju reda. Kuće su im bile sravnjene sa zemljom, imanja razgra- bljena, a porodice gotovo istrebljene. Vrlo teško je izlazio na kraj sa pobunjenim Sarajlijama koji su sprečavali doturanje municije u Bosnu. Početkom 1815. presreli su kod Pljevalja karavan sa 400 tovara municije za valiju, poslate iz Carigrada i smestili je u sarajevsku tvrđavu. Opozicija Portinim reformama, na čijem čelu su stajali spahije, kapetani, ulema, stalno je jačala što je samo uvećavalo anarhično stanje. Ovo svojevrsno opoziciono javno mnjenje stvaralo se u kafanama i džamijama. I valije su doprinosile takvom stanju, jer su, da bi popunili svoje kase, povećavali namete, čemu su se suprotstavljali pojedini velikaši. Valije su, sa retkim izuzecima, bili Osmanlije koji su svoj položaj koristili i da se što više obogate.

Stanovništvo bosanskog vilajeta bilo je i dalje opterećeno raznim dažbinama. Džiziju (glavarinu) plaćali su hrišćani koji nisu bili u vojnoj službi. Godine 1809. džizija je iznosila 3,2 pjastera po glavi, a 1819. godine 4,5 pjastera. Prema popisu haračkih glava iz 1819. godine u svim kadilucima bosanskog vilajeta bilo je 98.001 glava, od kojih u pljevaljskom kadiluku 651 glava. „Bosanski defterdar je prepustio sakupljanje harača zakupcima – piše Galib Šljivo – koji su imali velike dobiti od toga. Tako je pomenute 1819. godine cjelokupan prihod od harača koji je iznosio 292.000 pjastera bio ustupljen zakupcima za 420.750, s tim da oni imaju pravo da uberu glavarinu od prinudno povećanog broja stanovnika, u svakom slučaju do 138.000 glava“. Zavisni seljaci (kmetovi) davali su desetinu (zemljarinu), zatim kućarinu i razne druge dažbine. Stanovništvo bosanskog vilajeta pratile su i druge nevolje. Godine 1813. pojavila se kuga, širila se tokom 1814. i 1815, pa i 1816. godine. Zahvatila je praktično celu Hercegovinu i širila se naročito u letnjim mesecima. Kuge je bilo i u Pljevljima na drumu prema Carigradu, Čajniču, Goraždu. Pojavila se ponovo u Hercegovini početkom 1823. godine. Ima podataka da je „kasaba Taslidža“ 1836. postradala i od kolere od koje su umrle četrdeset dve osobe. Pljevlja je 1818. godine zadesila velika barutna eksplozija, kojom prilikom je poginulo mnogo ljudi i izgorela „sva čaršija“.

Dvadesete i tridesete godine XIX veka, poslednje decenije Pljevalja kao prestonice Hercegovine, ispu- njene su nemirima, obračunima i neredima. Posle Sulejman-paše Skopljaka (1816-1818), Morali Abubekir-paše, Derviš Mustafa-paše i Seid Mehmed Ruždi- paše, u Travnik je na dužnost bosanskog valije 29. Marta 1820, u pratnji više od 1000 konjanika, stigao Seid Ali Dželal-paša, u narodu poznat kao Dželaludin-paša. Stigao je preko Prištine, Novog Pazara, Pljevalja i Foče. Ostao je na tom mestu do kraja 1822. godine, ali je njegova uprava ostala izrazito zabeležena u svesti naroda. Ocenjivan je kao strog, pravedan i nagao. Imao je moć koju do tada nije imao nijedan bosanski valija, i zaveo red i mir koji do tada nisu viđeni u ovim pokrajinama. Austrijski izvori su ga smatrali pravednim prema svima „bez razlike na vjeru“, a čuveni nemački isto- ričar Leopold Ranke je zapisao: „Vršio je pravdu neumoljivu, nepotkupljivu i toga radi je veoma bio povoljan raji, koja ništa drugo nije ni tražila nego tako zaštitu zakona, ali je to toliko manje bilo po volji begovima  bosanskim“. Ostale su zabeležene njegove reči okupljenim velikašima na početku vladavine: „Nedjela koja ste počinili izazvala su najveće Portino negodovanje. Vi ste ili sami razbojnici i zločinci, ili takve ljude uzimate u zaštitu. S kojim pravom možete sebe nazivati kapetanima ili zapovjednicima? Kakav to narod predstavljate?“  U žestokom zavođenju reda Dželal-paša je pogubio i neke pljevaljske prvake. Safvet-beg Bašagić navodi među onima koji su bili „osobito na glasu“ Bećir-pašu, muselima pljevaljskog, Drndu alajbega,  Ibrahim-bega Prijepoljca i druge. Neki  drugi  izvori  pominju  i  pljevaljskog  muselima Ibrahim-bega Selmanovića

Raspoloživi izvori svedoče da je Dželal-paša ubio pljevaljskog muselima Bećir-pašu Selmanovića i brata mu Mehmed-pašu, verovatno 1820. godine.  Neki drugi izvori ukazuju da je Bećir-paša ubijen 1823. Ubistvu Mehmed-paše Selmanovića prethodilo je Mehmed-pašino ubistvo u Pljevljima sveštenika iz Drobnjaka Milutina Cerovića, oca Novice Cerovića. Ne postoji saglasnost u tačnom utvrđivanju godine pogubljenja prote Cerovića, svakako između 1813. i 1820. godine. Prema nekim pisanim izvorima i narodnoj tradiciji Selmanovići nisu bili dovoljno čvrsti u upravljanju Drobnjacima (koji su bili posed Selmanovića i deo pljevaljskog kadiluka) što je primoravalo travničkog vezira da često preduzima pohode i zavodi red. Ubistvo Milutina Cerovića trebalo je, navodno, da posluži kao dokaz odlučnosti Selmanovića da vladaju Drobnjacima. Prema usmenoj tradiciji Mehmed-paša je na prevaru domamio Cerovića u Pljevlja, da bi mu dao vojvodstvo, a zatim je naredio da se poseče na sred čaršije. Posle pogubljenja paša Selmanovića, oni više nisu izlazili u Drobnjake da kupe harač. Umesto Selmanovića muselimstvo nad Drobnjacima dobio je Smail-aga Čengić, koji je od Selmanovića otkupio pravo kupljenja harača u Drobnjacima. Smatra se da je to bilo 1820. godine. Imao je čardake u Junča Dolu i rado izlazio u lov po Durmitoru, a njegov sin Ded-aga je čardake preneo u Žabljak.

Stanje anarhije i bezakonja u bosanskom vilajetu i hercegovskom sandžaku bilo je u izvesnoj meri i posledica krupnih potresa koji su ugrožavali Osmansko carstvo u prvoj polovini XIX veka. Bosansko-hercegovačka vlastela je bila vrlo tvrdokorna u suprotstavljanju reformama sultana Mahmuda II (1808 – 1839). Sultan je 1826. godine ukinuo janičare. To je izazvalo snažnu janičarsku pobunu u Carigradu koja je ugušena uz stravično krvoproliće. Dolazak fermana o ukidanju janičara izazvao je njihovu pobunu, naročito u Sarajevu. Razaslali su pisma u sve bosansko-hercegovačke kadi- luke pozivajući na pobunu. U samom Sarajevu bilo je oko 12000 janičara. Pobunom su zahvaćeni kadiluci Sarajevo, Travnik, Pljevlja, Mostar i Foča u kojima je bilo janičara, ali je bilo pobune i u kadilucima gde nije bilo janičara. Početkom 1827. buljukbaša kolašinski Hajdar Micanović sa 100 svojih pristalica boravio je u Pljevljima očekujući Sarajlije. Kolašinci su poharali manastir Sv. Trojicu a kaluđeri su se od njihovog zuluma razbežali po okolnim selima. Krajem 1826. Porta je za bosanskog valiju postavila beogradskog muhafiza Abdurahim-pašu. Početkom februara 1827. ugušena je janičarska pobuna u Sarajevu čime je prestao otpor i u celom vilajetu. Janičari su kamenovali uglednog sarajevskog prvaka Fadil-ef. Šerifovića jer nije pristao uz njihovu pobunu. Valija je naredio da se poseku Ibrahim-aga Bakarević, Mustafa-aga i Sulejman-aga Tahmidžija, Fejzil-aga Surnelić, Abdi-aga Milošević, Ibrahim Pinjo i janičarski zabit Alijaga. Njihove odrubljene glave poslao je u Carigrad gde su izložene pred vratima sultanovog saraja. Prikupivši dodatne vojne snage iz Skoplja i drugih krajeva Bosne, Abdurahim paša je sa oko 10.000 vojnika pod oružjem nastavio krvav obračun sa bosanskim janičarima. Zavladao je strah i masovno bežanje iz vilajeta. Prema jednom pismu cetinjskog mitropolita Petra I iz aprila 1827. pljevaljski zaim utekao je u manastir Ostrog. Nekoliko nedelja kasnije mitropolit beleži da su ljudi Abdurahim-paše „idući za Carigrad, prolazili kroz Pljevlja sa natovarenim odsječenim glavama na nekoliko konja“. Godine 1828. u Pljevljima je opet došlo do nekakve pobune kojoj su se priključili Kolašinci. Opštem stanju anarhije u Carstvu pogodovali su i krupni unutrašnji potresi kao što je bio grčki ustanak započet 1821. godine i naročito veliki rat Rusije i Turske 1828-1829. godine završen Jedranskim mirovnim ugovorom. U bosanskom vilajetu je teško išlo sa kupljenjem vojske i hrane za ovaj rat.

Za i protiv sultana: Pljevlja između Husein-kapetana Gradaščevića i Ali-age Rizvanbegovića

Posle okončanog grčkog ustanaka, stvaranjem nezavisne Grčke, i rusko-turskog rata, Porta je 1831. imala vremena da krene sa odlučnijim sprovođenjem reformi u Bosni i Hercegovini. U septembru 1828. za bosanskog valiju došao je nedovoljno odlučan i blagi Ali Namik-paša, koji se, međutim, bio istakao u ratu protiv Grka. Početkom 1831. godine stigao je iz Carigrada naročiti komesar da pomogne bosanskom valiji uvođenje reformi. Veliki vezir Mehmed Rešid-paša nalazio se u Makedoniji sa novom, modernijom vojskom. Zabrinut za svoje privilegije i svoj status nakon sprovođenja reformi, najveći broj bosanskih kapetana (osim braće Sulejmanpašića) okupljenih oko mladog ali vrlo bogatog gradačačkog kapetana Husein- bega Gradaščevića (mogao je tada imati 29 godina), doneo je na svome zboru u Tuzli (25. januara / 5. Februara 1831) odluku da se svim silama odupre: uvođenju nove vojske, novih poreza i ustupanju Srbiji podrinskih nahija. Odlučeno je da se traži nezavisnost Bosne. Doneta je odluka da se stvori savez sa Mustafa-pašom skadarskim i dogovor o zajedničkoj akciji. Protiv Gradaščevićevog pokreta izjasnili su se svi hercegovački muselimi: Ali-aga Rizvanbegović, Smail-aga Čengić, Hasan-beg Resulbegović, Lutfi-beg Redžepašić, nikšićki kapetani Osman Mušović i ranije pomenuti bosanski Sulejmanpašići – Ibrahim, Muhamed i Osman. Centar sultanovih pristalica bio je Stolac gde je maja 1831. stigao i valija Ali Namik-paša. Gradaščević je uspeo da osvoji Travnik, ali je veliki vezir Mehmed Rešid-paša uspeo da vojskom porazi njegovog saveznika Mustafa-pašu skadarskog koji je kapitulirao  u  Skadru.  Hrabri  i  energični  Husein-kapetan uspeo je sa 25.000 vojnika da dopre do Kosova (18. juna 1831) i da na Kosovu polju potpuno porazi nizamsku vojsku velikog vezira. „Kad je trebao preći iz stava pobednika u državnički, piše H. Kapidžić, Husein- kapetan ili nije umio ili nije mogao da to učini /…/ Više ratnik nego državnik i političar, Husein- kapetan nije mogao da pravi jače poteze“. Gradaščević je na početku pobune tražio od velikog vezira da ih „ne primorava na novu vjeru i pravila kojih dosad nije bilo, koja ne mogu da se slože s našim starim pravilima i starom muslimanskom vjerom“, kao i „da se nijednom našem zemljoposedniku ne oduzima njegovo imanje, već da ga svak uživa kako je to i dosad činio“.  Njegov političko-socijalni program bio je konzervativan, suprotstavljen svemu novom što je Porta nameravala da uvede, čak i novim uniformama. Iako je za kratko postao vezir u Travniku, Gradaščević („Zmaj od Bosne“ – kako ga je narod zvao) nije imao snage da se suprotstavi sultanovoj vojsci od 30.000 ljudi koju je predvodio Mahmud Hamdi- paša. Ređali su se njegovi porazi kod Banjske (na Kosovu), kod Prijepolja, Goražda, na Palama i kod Viteza, čime je bio otvoren put prema Sarajevu i Travniku. Poražen, prebegao je u Slavoniju i interniran u Osijek. U poznu jesen 1832. preko Zemuna i Beograda stigao je u Carigrad gde je ubrzo umro.

Dostupni izvori ne pružaju mogućnost da se potpunije rekonstruiše slika Pljevalja i pljevaljskog kraja u ovom burnom vremenu. Krajem maja 1831. Gradaščevićeva vojska ovladavši Donjim Polimljem uspela je da uspostavi teritorijalni kontinuitet sa skadarskim pašom, od Prijepolja preko Bijelog Polja do Gusinja i Rožaja. U septembru je, međutim, veliki vezir zarobio Mustafa-pašu skadarskog. „Od Pljevalja pa prema jugozapadu – do Stoca, Trebinja i Nikšića u oblastima istočne Hercegovine, kontrolu već nisu imali ljudi Husein kapetana Gradaščevića već prista- lice svrgnutog vezira, odnosno pristalice sultanove“.

Kao i obično u prevratnim vremenima bilo je kolebanja i vaganja koja će strana pobediti. Već od leta 1830. oko reke Tare trajali su neprekidni obračuni između pristalica i protivnika reformi, ali i između kola- šinskih plemena i Turaka. Na Gradaščevićevoj strani je bilo bratstvo Micanovića (Rapovići, Memići, Boškovići i dr.), a ima vesti da se njihov buljuk-baša Hajdar Mican sa 100 ljudi još uvek nalazio u Pljevljima. Tokom septembra 1831. godine travnički vezir Namik-paša se teškom mukom probijao od Stoca, preko Tare, Pljevalja i Lima do granice beogradskog pašaluka. Vezir je imao oko 300 svojih pratilaca, a još oko 3-4.000  ljudi  pratnje  predvodio  je  Smail-aga Čengić. U pratnji je bilo i oko 300 Drobnjaka (sto konjanika i dvesta pešaka) na čelu sa Šujom Karadžićem, Amzom (Šćepanom) Tomićem, Đokom Malovićem i Novicom Cerovićem. Na Bobovu ih je dočekala vojska Husein-kapetana, sastavljena od Fočaka, Pljevljaka, Prijepoljaca i Kolašinaca, ali su Smail-agine snage razbile protivnika.  Jedan drugi izvor navodi da je Namik Ali-pašu u probijanju do beogradskog pašaluka pratio i Zulfikar-paša „iz Taslidže“ koji je preko Kruševca, Niša i Leskovca išao u Skoplje da velikom veziru prenese poruku hercegovačkih strešina. Ima mišljenja da je crnogorski vladika Petar II Petrović Njegoš podržavao Gradaščevića, „koji je poslao pljevaljskog Hafiz-agu na pregovore Crnogorcima, a on je njemu igumana“. Iguman Mojsije Zečević, iz Vasojevića, pregovarao je u Pljevljima sa Hafiz-agom. Njegoš je 25. novembra 1831. godine uputio pismo Hafiz-agi prihva- tajući njegov predlog da iguman Mojsije dođe u Pljevlja radi dogovora o „zajedničkoj borbi protiv osmanske vlasti“. U jesen 1831. ima vesti da su nekakvi Rusi, koji su stigli u Crnu Goru s ciljem da se prostor do Tare pripoji Crnoj Gori, imali pod Ostrogom susret sa popom Vidom iz Šarana sa kojim su došli Ibrahim-aga Pidžarić, Ahmet-aga i Hafiz-aga iz Taslidže u pratnji igumana trojičkog Gerasima i pljevaljskog kneza Mojsija Radovića.

Safvet-beg Bašagić smatra da je Husein-kapetan posle pobede na Kosovu postao osion, nepristojan „čak i prema svojim drugovima“ što je dovelo do osipanja njegove vojske već u Prištini. „Videći Husejin kapetan, da će se sve razići, digne se i on, pa preko Prijepolja i Taslidže, gdje se pokaza u pravoj slici, kad posiječe nekolika člana iz moćne porodice Selmanovića, da pokaže ostalim bezima svoju moć i silu“. Vojničkom slomu Gradaščevićevog pokreta ogroman doprinos dali su Arbanasi koji su se posle poraza skadarskog paše okrenuli sultanu, i čak predvodili sultanovu vojsku u pohodu na Bosnu. Od ukupno 30.000 vojnika 18.000 su bili Arbanasi, a 12.000 regularne jedinice. Kaluđer manastira Sv. Trojice pljevaljske Prokopije obavestio je užičkog serdara Jovana Mićića, poreklom iz Gornje Morače, o kolonama ranjenika Gradaščevićeve vojske, koja se vraća iz Vučitina, vodeći mnogo praznih konja. Prizrenac Mahmud paša je najzaslužniji za pobedu nad prijepoljskim muteselimom Hadži Mujagom, početkom maja 1832. godine. Ne uspevši da zadrži sultanovu vojsku preko Lima muteselim je živ pao u ruke neprijatelja, a celo Prijepolje je opljačkano. Tragičnu sudbinu Gradaščevićevog pokreta možda najbolje ilustruje upravo sudbina Hadži Mujage, bivšeg novopazarskog zabita: „Da bi mu se narugali i ponizili ga, uzjahali su ga na magarca licem okrnutim prema repu i tako ga proveli kroz Prijepolje. On je uzvikivao „Zar nigdje nema Turčina da me ubije i da me ove bruke oprosti?“, na šta mu je odgovoreno: nema ovdje Turaka; samo ste vi Bošnjaci pravi Turci“.

Pljevlja u senci „Stambola u Mostaru“. Pohodi na Donji Kolašin. Neuspeh reformi: lični interes ispred državnog

Izgledalo je da je pravi pobednik krvavih sukoba 1831-1832. godine bio Ali-paša Rizvanbegović. Suvereno je kao „mali car“ vladao Hercegovinom od 1833. do 1851. godine. Poticao je iz Stoca, iz koga je poticala cela poznata begovska porodica Rizvanbegovića. Kao nagradu za svoju borbu na strani sultana, piše H. Kapidžić, Rizvanbegović je „dobio Hercegovinu kao posebnu administrativnu oblast, potpuno odvojenu od Bosne, i vezirski čin, 14. januara 1833. godine“. Sultan ga je proizveo u pašu sa dva tuga. Sedište Hercegovine preneto je iz Pljevalja u Mostar i Pljevlja od tog vremena više neće biti tako važno pokrajinsko administrativno- upravno središte. Proglasivši u Mostaru sultanov ferman o svom postavljenju za hercegovačkog pašu, Ali- paša je okupljenim prvacima i narodu navodno rekao: „Nikome od danas nije potrebno da ide caru, ni u Stambol: evo vam Stambola u Mostaru, a evo vam i cara u Mostaru“. Pljevaljski kadiluk, zajedno sa Kolašinom, Šarancima i Drobnjacima bio je jedan od 15 kadiluka Hercegovine za vreme Ali-pašine uprave. Ali-paša je Kolašin odvojio od prijepoljskog i pripojio pljevaljskom kadiluku. Iako se Ali-paša Rizvanbegović borio na strani pristalica sultanovih reformi, celo njegovo vladanje je pokazalo da nije bio pristalica tih reformi. Vešt, lukav i politički vrlo spretan umeo je godinama da prikriva svoje pravo uverenje. Samo pet godina pošto je postao neprikosnoveni gospodar Herce- govine, počelo se govoriti da su njegovom vladavinom nezadovoljni i hrišćani i muslimani u svim kadi- lucima. Uveo je nove poreze i namete. Kao što je poznato svi hrišćani od 7 – 80 godina života tradicionalno su plaćali harač (džiziju), zatim vergiju ili porez na zemlju (što je bilo veće opterećenje za seljaka), čibuk, porez na sitnu stoku (ovce i koze) koji se od stočnog desetka vremenom zloupotrebljavao i uzimao kao petina, i desetak – „ušur“ od prihoda sa zemlje – sir, vuna, loj, voće, zeleniš, živina, jaja i dr.  Ali-paša je povećao harač, postao je znatno veći nego u drugim vilajetima (na svaku haračku glavu povećao je za jedan cvancik), zatim plaćanje đumruka (na svakog vola je tražio po tri cvancika), a desetinu od prihoda na zemlju je ubirao tako strogo „da niko nije smio obrati nijednu voćku dok se ne preda desetina“. Protiv njega su počeli da govore i njegovi dotadašnji prijatelji Smail-aga Čengić i Hasan-beg Resulbegović.

Ali-paša Rizvanbegović se već prvih godina svoje vladavine suočio sa neredima i pobunama u graničnim oblastima svojeg pašaluka – u Donjem i Gornjem Kolašinu. Staro istorijsko-geografsko ime Donji Kolašin za oblast između Tare i Lima je danas gotovo nestalo; severna granica ove oblasti išla je od Lever Tare, preko Glibaća, Dubočice i Mataruga do Brodareva.

Donjem Kolašinu su pored ostalog pripadala sela Vranštica, Vraneš, Kovren, Lisa, Komaran, Gorice, Stožer, Vrulja, Maoče, Mojkovac, Lepenac, Krupice, Prenćani, Potpeće, Barice i druga. U dobrom delu ove oblasti, pored pravoslavnih Srba, živela su i jaka stara srpska bratstva koja su ne tako davno prešla na islam, kao što su bili Kaljići, Micanovići, Mekići, Mušovići, Usovići i drugi. I kad nije bio bilo kakva zasebna oblast, Kolašin je po starom plemenskom običaju imao oblasnog plemenskog starešinu. Najčešće su bili iz kuće Mušovića ali je i svako bratstvo imalo svog starešinu. Poznata porodica Petronijevića u Beogradu starinom je iz ove oblasti. Nisu mnogo marili za centralnu vlast, pa je otuda nastala i ona uzrečica: „Tara ne zna za cara“. Arhimandrit Nićifor Dučić je 1888. godine u „Bratstvu“, organu Društva sv. Save, objavio nadahnut prilog Kolašin, prijedjel i pleme u Hercegovini. Kolašinci muslimani, „junaci na krajini“, prednjačili su u turskoj vojsci kad bi kretala na Drobnjake, Moraču, na Vasojeviće ili na Crnu Goru, „a često su se i sami zavađali i po srpskim plemenskim navikama krvili“ – piše Dučić.79 Plemenske i bratstveničke veze među stanovništvom Kolašina bile su jake, bez obzira na versku podeljenost, iako je tradicija o poreklu kod muslimanskog življa postepeno potiskivana. Nićifor Dučić navodi zanimljiv primer iz sredine XIX veka, boja na Baricama, oko moštiju sv. Arsenija iz manastira Dovolje, između lokalnih pravoslavnih Srba i kolašinskih muslimana, s jedne strane, i Moračana, Rovčana, Pipera i Bjelopavlića, s druge strane.

Da bi uveo red u Kolašinu Ali-paša je 1834. godine poslao Smail-agu Čengića sa 5.000 vojnika. U pohodu protiv Kolašinaca učestvali su i Drobnjaci, Pivljani i neka druga hercegovačka plemena pod zapovedništvom Smail-aginog sina Rustem-bega Čengića. Smail-aga je oko 3 meseca boravio u Pavinom Polju, pokupio harač koji Donji i Gornji Kolašin nisu plaćali sedam godina, postavio nove glavare i navodno posekao „mnogo ljudi“ naročito u Vranešu. Četiri godine kasnije, 1838, Smail-aga Čengić je po naredbi Ali-paše Rizvangegovića opet krenuo na Kolašin, ali sa 15.000 vojnika. Krajem 1838. godine Smail-aga je iz Gackog stigao u Pljevlja, vodeći sa sobom Drobnjake, Pivljane i Gačane i počeo je da kupi „sve Srbe i Turke“ radi pohoda na Kolašin. Veliku vojsku predvodili su pored Smail- age i Zulfikar-aga fočanski i Ismail-beg, prijepoljski muselim, koji se kretao prema Vranešu. Prema kazivanju jednog Pljevljaka koji je bio očevidac događaja (u izvorima se navodi i kao „Lazar Vuković“ i „Lazar Đurović“) hercegovačka vojska pokorila je Kolašin i popalila ga. Izvori beleže da su poginula dva Srbina i četiri Turčina. Kolašinci su morali da plate porez i harač, kao i da daju iz svake kolibe „po dva čoveka, tj. 109 ljudi u taoce kao garantiju da će održati ugovoreni mir“. Kolašinci, prema tom dogovoru, nisu više smeli ići u „lopovluk“ već su morali Ali-paši dati šest kesa novaca, predati lopove između sebe, plaćati porez i harač i pomagati raji, odnosno Srbima. Užički serdar Jovan Mićić je preko svojih poverljivih ljudi iz Pljevalja i kaluđera manastira Sv. Trojice vrlo pažljivo pratio sve što se zbivalo u istočnoj Hercegovini. Sredinom 1839. godine Ali-paša Rizvanbegović je pisao Petru II Petroviću Njegošu (a dobio je pismo i od Smail-age Čengića) o tome „da su Cincirević i Pušelje iz  Morače  ubili  neke ljude  oko  Pljevalja i  mal  im ponijeli“. Njegoš je odgovorio Smail-agi Čengiću da mu je „to jako žao, zato ću odmah i narediti da se vrati mal koji su uzeli i da se oni pedepšu ako se uhvate“.

U procesu reformisanja turske uprave i postepenog uvođenja nekih evropskih društvenih načela, Hatišerif od Gilhane, iz 1839. godine, trebalo je do označi važnu prekretnicu. Preminulog sultana reformatora Mahmuda II nasledio je njegov najstariji sin Abdul Medžid (1839 – 1861) koji je svoje stupanje na presto proklamovao „korisnim reformama“ (tanzimat-i hayrye). Novi zakoni će se zasnivati, stajalo je u uvodu Hatišerifa od  Gilhane,  na  načelima  zaštite  časti,  života  i imetka, regulisanja poreskog sistema i ubiranja obaveza, regulisanja vojne obaveze i ravnopravnosti svih poda- nika bez razlike na veru i stalež. Celokupno stano- vništvo se naziva jednim imenom podanici, predviđeno je jednako poresko opterećenje svih podanika, zavisno od materijalog stanja, javno suđenje i druga načela. U svim vilajetima, sandžacima i kazama formirana su upravna veća (medžlisi). U medžlisima sandžaka i kaza bilo je i nemuslimana.

Kao i ranije, a i decenijama kasnije, reforme su u Bosni i Hercegovini ali i u drugim pokrajinama sprovođene sporo i teško i često su ostajale mrtvo slovo na papiru. Nije se uvek radilo samo o političkim opstrukcijama nego i o mentalitetu i društvenoj svesti. Austrijski lekar Rigler, koji je dugo vremena proveo u Carigradu na uvođenju sanitarnih mera, napisao je 1859. studiju Prilog poznavanju sadašnjih Turaka. Samo neki primeri uverljivo ilustruju mentalitet, navike i naravi toga sveta, ne samo muslimanskog, nego i hrišćanskog. Turski činovnici, piše Rigler, su skloni prevarama i podmitljivosti i najpre brinu za sebe pa tek onda za državni interes. „Državna riznica, kaže Osmanlija, jednako je naiscrpna kao što je neiscrpno more, ko stoji na njemu i sebe samog zaboravlja, taj sebe ne voli“. Isporuke sukna, platna, kože, životnih namirnica, lekova „potajno se ustupaju onom ko najviše nudi, pri čemu mito dijeli ministar rata sa svojim adlatusom.“ Zaista, svako u Turskoj gleda samo svoje interese, dok su državni interesi nevažni.  Turci  prihvataju  evropske  forme, ali ne i evropsko mišljenje. Svi poslovi obavljaju se usporeno, „jer brzina je djelo đavola“. Turci ne cene vreme, beleži Rigler. Činovnici u kancelarijama „razbijaju“ vreme pušenjem i razgovorima o dnevnim događajima. „Na svim vijećanjima neprestano se puši i pije kafa, često se započne nova rasprava a da se nije donio nikakav zaključak o prethodnoj raspravi. Često se izgube naredbe i izveštaji, pa ako se neka odluka ne sprovode odmah već poslije nekoliko dana se zaboravi na nju kao da nikad nije ni donesena. Kad se to događalo u Carigradu onda se može samo nagađati kako je u provincijama i lokalnoj upravi“. Može se, naravno, pretpostaviti kako je moglo biti u Pljevljima i u hercegovačkom pašaluku. Jedan od pesimističnih zaključaka dr Riglera glasio je: „Uvjeren sam da ako i uprava zemlje padne ili djelimično dođe u hrišćanske ruke, da ni oni državnu politiku neće bolje voditi od Turaka samih, pošto su karakterne crte kao što su ljubomora, intrigiranje, moralna pokvarenost koje obilježavaju osmansku administraciju isto tako kara- kteristične za hrišćane“. Možda su ovakva gledišta jednog Nemca i preterana, praćena pojednostavljivanjem, ali nesumnjivo dosta verno ilustruju duh epohe bez koga je teško razumeti istorijske činjenice. Reč je o pojavi dugog trajanja.

Ova opšta slika osmanskog društva kada je reč o državnoj upravi, bila je još uverljivija na mikro planu. Ali-paša Rizvanbegović je bio apsolutni gospodar Hercegovine, na patrijarhalan način, koristeći svaku priliku za ogromno lično bogaćenje i bogaćenje njegovih sinova i rodbine. Odgovarao mu je položaj skoro polunezavine Hercegovine sa slabom odgovornošću prema Porti. Jedan njegov sin se pominje kao muselim u Pljevljima 1842. godine, verovatno Rustem-beg koji je tada imao čin miralaja (pukovnika). Za drugog sina, Hafiz-pašu, vezano je vešanje osam Šljivančana, kod Pljevalja, 1848. godine. Prema jednom dopisu iz Pljevalja koji je objavio Glas Crnogorca, Hafiz-paša je došao u Pljevlja i dozvao osam Šljivančana i još četiri Srbina iz Tepaca. Pored osam Šljivančana, Hafiz paša je obesio i jednog Srbina iz Bobova i dva iz Donjeg Kolašina. Držao ih je na vešalima sedam dana i nije dao da se ukopaju, beleži anonimni hroničar iz Pljevalja. „A pošto prođu sedam dana odu mu pljevaljski trgovci i odnesu tovar kafe i tovar šećera i on im tada dopusti da ih zakopaju u jednu grobnicu“. Veliko bogatstvo omogućilo mu je da novcem svršava poslove u Carigradu. Skoro sve bosanske valije u XIX veku stizale su iz Carigrada, tako da je imenovanje Ali-paše za hercegovačkog vezira bilo odstupanje od pravila i tradicije. Vremenom je Ali-paša stekao dva jaka protivnika – Smail-agu Čengića i Hasan-bega Resulbegovića iz Trebinja. Smail-aga je, kao što je poznato, ubijen u Drobnjacima u jesen – 5. oktobra 1840. godine, na Mljetičku, prilikom kupljenja harača. Nepun mesec dana kasnije, 2. novembra, usledila je osveta pod komandom Hasan-bega Resulbegovića u kojoj su sa svojom vojskom učestvovali i pljevaljski Selmanovići. Istoričar Hamdija Kapidžić smatra da nema mnogo osnova za narodno predanje u Gacku, koje pominje Safvet-beg Bešagić „da je Ali paša u sporazumu s vladikom Petrom Njegušem  priredio   Smail-agi   ovaj   krvavi  pir“.

Trebinjskog zapovednika Hasan-bega Resulbegovića Ali paša je 1846. smenio i postavio za muselima u Pljevljima. Hasan-beg, međutim, nije prihvatio da ide u Pljevlja i povukao se na svoje imanje kraj Trebinja, a Ali-paša „nije imao ni snage ni smjelosti da ga natjera na poslušnost“. Krajem 1847. godine stižu vesti o nemirima hrišćana u istočnoj Hercegovini, pored ostalog i u Pljevljima i Kolašinu. Dva trgovca iz Pljevalja, Srbina, opljačkana su te godine. Sve je ukazivalo na pojačana nasilja nad rajom i sve veća opterećenja raznim nametima.

Nesređeni agrarni odnosi, sve veća anarhija i stalni otpor reformisanju pokrajina naterali su Portu da konačno slomi višedecenijski otpor bosansko- hercegovačkog begovata modernizaciji i uvede Tanzimat u ovim pokrajinama. Ta misija poverena je carskom generalu Omer-paši Latasu (od 1846. godine postao je mušir odnosno maršal) koji se već istakao u energičnom ugušivanju ustanka Druza, Kurda i Arbanasa. U njegovoj vojsci bilo je i poljskih i mađarskih emigranata, oficira, koji su prešli na islam. Ušao je u Sarajevo 4. avgusta 1850. godine. Čekajući dolazak Omer-paše u Bosnu, a da bi ga odobrovoljio, Ali-paša Rizvanbegović je naredio pljevaljskom muselimu, bimbaši Ahmetu Puziću Stočaninu da pripremi hranu i konake za vojsku. Krajem 1850. godine, u svom dvorcu na Buni, gde se bio povukao nakon susreta u Sarajevu sa Omer-pašom i nakon bune u Mostaru, Ali-paša je prilikom susreta sa novim valijom Hajredin-pašom okupio sve hercegovačke prvake i ulemu, među njima i pljevaljskog muselima Ahmeta Puzića. Omer-paša je, međutim bio uveren u podzemnu neprijateljsku akciju Ali-paše Rizvanbegovića, tako da su svi pokušaji dodvoravanja i lukavstva bili osuđeni na propast. Još prilikom boravka u Sarajevu na tajnom sastanku u konacima Mustafa-paše Babića dogovoreno je „da se treba oružjem oduprijeti Latasu i novim mjerama“, a glavnu reč je vodio Rizvanbegović.

Kada je Muhamed Skender-beg (poljski grof Ilinski) sa redovnim nizamskim trupama i Arbanasima ušao u Mostar, Ali-paša je 15. februara 1851. morao doći sa Bune, „svečano dočekan u svojoj rezidenciji od nizama sa svim počastima“. Topovi su mu pucali, beleži hroničar Jukić, Skender-beg je izašao pred njega i skut mu poljubio, da bi u dva sata po ponoći isti Skender-beg ušao u njegove odaje i saopštio mu naredbu, da se kao buntovnik lišava svake časti i dostojanstva. Vojnici su ga zajedno sa sinom Hafiz-pašom odveli u tamnicu. Nastalo je hapšenje njegove porodice i pljačkanje imovine. Omer-paša Latas je ubrzo iz Mostara uputio pismo austrijskom generalnom konzulu Atanaskoviću: „Odmah, po mom dolasku u Mostar, dao sam da se uklone znaci dosadašnje neograničene vlasti: krvave koce sa prednjih zidova Ali-pašina saraja. Tim je stanovništvo osjetilo da milost tanzimata neće dopustiti da ovi znaci sramote postoje. Juče sam bio na Buni i osvjedočio sam se da su pomenuti koci iskorišćavani nedavno i našao sam da na nekim više a na nekim manje stoje osušene glave sa kožom i kosom, na Ali-pašinu sramotu. Odmah sam naredio da se glave sahrane pod ćoškom Ali-pašine kule, a da se koci polome“. Omer- pašine snage su u pohodu na pobunjenu Bosansku Krajinu povele sa sobom i zatočenog hercegovačkog vezira. Ubijen je, navodno nehotično, na putu od Jajca prema Banja Luci. Pobednik se nije ustezao od najgorih poniženja tek da još jednom potvrdi da su slava i vlast krhki i prolazni: „Na staroj mostarskoj ćupriji Ali- paša je postavljen na gubavu mazgu, okrenut sapima i s repom u ruci „hercegovački car“ je posljednji put projahao kroz svoj Mostar. Gubavu mazgu vodio je pašić, Hafiz-paša“.

Omer-paša je 1850-1851. godine ugušio pokrete bosanskih i hercegovačkih begova koji su se oružjem odupirali uvođenju reformi. Mnogi od njih su prognati iz Bosne. Oni nikako nisu mogli da prihvate izjednačavanje u pravima sa hrišćanskim stanovništvom. Bosanska i hercegovačka raja je intimno podržavala Omer-pašine mere, ali ona od toga nije imala koristi. Omer-paša je početkom 1852. naredio prikupljanje oružja od raje, sumnjajući u njenu lojalnost. U Pljevljima, Prijepolju, Foči i Čajniču oružje je oduzimao Jahja-beg. Pljevlja su, takođe, bila jedno od mesta u kojima je uskladišteno prikupljeno oružje. Muslimanski zemljoposednici su i dalje nosili oružje. Inače, najviše je prikupljeno pištolja, noževa od srebra i pušaka sa dugim cevima.

Omer-paša Latas je otišao iz Bosne 1852. godine. Pre toga je, kao što je ranije izneto, uveo sasvim novu organizaciju pokrajina: Bosna je podeljena na šest, a Hercegovina na tri kajmakluka, a ovi su se dalje delili na mudirluke. Početkom šezdesetih godina Derviš-paša Čengić se pominje kao jedan od prvih ljudi Hercegovine. Takva podela ostala je na snazi do 1865. godine, do uredbe o uređenju bosanskog vilajeta koje je, kako piše H. Šabanović, objavljena 1864. a u Bosni je sprovedena 1865. godine. Pljevlja su prema Omer-pašinoj podeli bila sedište jednog od tri hercegovačka kajmakmuka kome su pored Pljevalja pripadali Prijepolje i Kolašin. Sarajevo je umesto Travnika postalo središte vilajeta. Omer-paša je stvorio uslove za nesmetano obavljanje trgovine, porušio je „pandurnice“ i ukinuo pandure koji su brinuli o sigurnosti puteva, započeo je gradnju puta od Sarajeva do Travnika. Od 1865. kao što je već izneto, Pljevlja su jedna od 11 kaza novopozarskog sandžaka. Prema turskom zvaničnom popisu godine 1865. u pljevaljskom kajmakamluku („Taslidža“) je bilo: pravoslavnih – kuća ili familija 1.073, i muških glava 6.713; muhamedanskih kuća ili familija 792, i muških glava 2.935. Austrougarski generalštabni major Johan Roskijevič je 1868. objavio u Lajpcigu i Beču rezultate svojih istraživanja. On daje sumarne brojke stanovništva po pokrajinama bosanskog  vilajeta:  Bosna,  Hercegovina  i  Raška  („Rascien, Kreis Novibazar, mit dem Amtssitze zu Sjenica“). U novopazarskom sandžaku, prema Roskijeviču živelo je 100.000 pravoslavnih, 23.000 muslimana, 200 Jevreja i 1.800 Cigana.

Agrarno pitanje u Bosni i Hercegovini, pa i u pljevaljskom kraju, bilo je u osnovi mnogih društvenih potresa, buna pa i nacionalnih pokreta. Timarski sistem u Osmanskom carstvu ukinut je 1839. godine, odnosno „pravno lišavanje spahija svake uloge i značaja u društvenoj i vojnoj organizaciji Carstva“, iako je taj proces postepeno započet 1834. godine. U Bosni i Hercegovini, kao i obično, reforme su kasnile ili su sprovođene polovično. Bosanske spahije, nakon ukidanja timarskog sistema i lenske konjice, nisu pristajale da budu prevedeni u žandarmerijske snage, pa su na kraju prevedeni u poseban korpus nazvan suvari redifa (konjička rezerva). Praktično je ukidanje timarskog sistema okončano 1851. reformom Omer-paše Latasa.

PLJEVLJA U AGRARNIM I NACIONALNO-REVOLUCIONARNIM POKRETIMA (1852-1875)

Od sredine XIX veka pa do kraja Velike istočne krize (1875-1878), Pljevlja i pljevaljski kraj dele sudbinu okolnih oblasti i pokrajina pod turskom vlašću. S jedne strane, agrarni pokreti srpskog seljaštva, a delom i siromašnih muslimanskih seljaka, proisticali su iz duboke ekonomske i društvene krize Osmanskog carstva, koje nije uspeo da stabilizuje ni široki program unutrašnjih reformi najavljen Hatihumajunom iz 1856. godine. Najavljena modernizacija Carstva obuhvatala je politička prava i građansku jednakost svih podanika, bez obzira na versku i etničku pripadnost, zatim reformu administracije i naročito velike promene u ekonomskom životu (izradnja puteva i kanala, organi- zacija banaka, reforma novčanog i finansijskog sistema). Još u doba Krimskog rata (1853-1856) Turska je upala u državne dugove koji su vremenom donosili nove i različite forme ekonomske i političke zavisnosti od bogatih zapadnih sila. Od 1854, kada je Porta zaključila prvi inostrani zajam kod pariskih i londonskih banaka (radi pokrića vojnih rashoda – kupovine naoružanja u zemljama kreditorima) do svog prvog bankrotstva 1875, Turska je zaključila ukupno 16 inostranih zajmova u iznosu od 5,3 milijardi franaka. Dobar deo tog novca rasipan je na luksuzne gozbe, zabave, svadbe, ali i za pokriće ogromnih budžetskih deficita i drugih dvorskih izdataka. Samo za svadbu ćerke sultana Abdula Medžida (1839-1861), Fatme, sa sinom velikog vezira, potrošeno je više od 40 miliona franaka.

Širokim ekonomskim programom koji je najavljen Hatihumajnom, nisu bile predviđene nikakve radikalne reforme u agraru, kao ključnoj oblasti turske ekonomije. Istina, 1858. donet je Zakon o zemlji iz koga je kasnije proistekao niz agrarnih pravnih uredbi, ali to nije bitnije uticalo na poboljšanje ekonomskog i socijalnog položaja hrišćanske raje. I pored toga što je dobrim delom ostao samo na papiru, program reformi je objektivno pružao pretpostavke za dalje jačanje nacionalnih pokreta hrišćanskih naroda, u prvom redu njihovog kulturnog razvitka i duhovne emancipacije, u krilu crkveno-školskih opština. Međutim, za razliku od sultana Abdula Medžida, koji je bio pristalica evropskih normi života i širenja evropske kulture, umetnosti i nauke u Turskoj, sultan Abdul Azis (1861-1876) bio je podozriv prema svim promenama koje su dovodile u pitanje tradicionalne islamske vrednosti i ustanove.

Socijalna osnova srpskog ustaničkog pokreta

Nespremnost osmanske vlasti da reši pitanje vlasništva  nad zemljom stajala je u osnovi srpskih agrarnih pokreta – brojnih seljačkih buna i ustanaka u Bosni i Hercegovini tokom 50-tih, 60-tih i 70-tih godina XIX veka. Kao što je poznato, velika većina hrišćanskog stanovništva u Bosni i Hercegovini imala je status zavisnih seljaka, kmetova, dok je takav status imao sasvim neznatan procenat domaćih muslimana. Otuda neprestano i teško prožimanje socijalnih i nacionalnih ciljeva, što je navelo istoričara Milorada Ekmečića da zaključi „da je agrarni pokret nacionalna revolucija i da neka druga, bez njega, i ne postoji“. Pre Ekmečića, Sreten Vukosavljević je takođe zaključio da su česte bune tokom XIX i početkom XX veka „sve bile i agrarne, koliko i nacionalne“. Finansijskim opterećenjima seljaka i njihovoj opštoj imovinskoj i socijalnoj nesigurnosti, naročito je doprineo proces čitlučenja tokom XVIII i XIX veka. Usled sveopšte anarhije koja je iz decenije u deceniju zahvatala Carstvo, iscrpeno čestim velikim ratovima i bunama, seljak, pored spahije, dobija uglavnom nasiljem još jednog gospodara – čitluk-sahibiju. Zavisni seljak se zvao čifčija (u narodu čipčija) ili jednostavno kmet. Nova gospodarska prava, piše Sreten Vukosavljević, „nisu bila iz onog agrarnog sistema koji je turska država bila uspostavila u osvojenim našim oblastima. Agaluci su bili novi oblici raznih davanja – većih i težih nego davanja spahijama; razni oblici obaveza, počev od davanja jednog dela svih prihoda sa zemljišta, pa, u nekim krajevima sve do davanja ženske posluge agi kad iziđe na čardak ili na kulu na selu, ili do korišćenja prve noći. Ni jednog od tih novih gospodar- skih prava na početku nije bilo ni u zakonima, ni u pravnim običajima turskim, ni u praksi. Postala su iz nasilja sva.“   Spahijska prava je uspostavila država osvajanjem, a aginska prava su „stvarali pojedinci mimo države, nasiljem, a tek docnije, kad su se stabilizovala aginska prava, su i prodavana/…/ Teret na čiflicima aga je povećavao postepeno. Kada se utvrdi devetina, prešao bi na osminu, pa na sedminu, pa do trećine ili polovine.“ Aga se, piše Vukosavljević, „umetnuo sa svojim  gospodarskim pravima između seljaka i prvog agrarnog gospodara, spahije“. Velikim islamizovanjem, ili imigriranjem muslimana iz oblasti koje je Carstvo gubilo od kraja XVII i tokom XVIII i XIX veka, stvara se mnogobrojno povlašćeno stanovništvo iz koga dolaze novi agrarni gospodari koji opterećuju seljake, pored starih i novim agrarnim obavezama. Doseljavanjem većeg broja povlašćenih muslimana u hrišćanska (rajinska) srpska  sela,  agina  zaštita  postaje  sve  potrebnija.

„Pomaže ga i vlast, iako ga zadugo ne priznaje za legalnog.“ Vuk Karadžić piše da su srpska hrišćanska sela „najviše Turci na silu i u različnijem nevoljama počitlučili“, ali i da su čitluk-sahibije „svoje čifčije čuvale i koliko je koji mogao branile od ostalijeh Turaka“. Položaj čifčija, vrlo lepo je opisao Tanasije Pejatović u poznatoj studiji Srednje Polimlje i Potarje. Dužnosti čipčije, piše Pejatović, prema agi ili čitluk-sahibiji su „sem davanja trećine ili četvrtine žita ili trećine sena, da mu drži na kesimu ovce ili krave a na izoru goveda, jeftinije nego ostalima; da mu nadgleda i radi pod jeftiniji najam zemlju koju aga ispred sebe seje; da mu dolazi na mobu kad je saziva pri kopanju, oranju, kosidbi, žetvi, okopavanju kukuruza ili sečenju „građe (japije)“. Naravno da postoji i niz drugih obaveza.

Tokom XIX veka, sa reformama koje su unosile više reda, age su na izvestan način stabilizovale i prećutno legalizovale svoja gospodarska prava nad čifčijama. Oni su postali „i jezgro i glavna snaga građanstva u turskoj državi“, žive u varošima i gradovima, pa i kad se bave trgovinom ili zanatstvom ipak glavne prihode dobijaju sa svojih poseda. Dešavalo se da su čitava sela u pojedinim krajevima Hercegovine prelazila u ruke lokalnih aga, tako da su pojedine muslimanske porodice imale na raznim stranama ogromna zemljišna bogatstva. Tako su, na primer, Čengići sredinom XIX veka imali velika imanja u Pljevljima, Boljanićima, Potpeću, Odžaku, ali i u mnogim drugim krajevima oko Foče, Višegrada, Gacka, Miljevine i drugih mesta. Zna se da su, pored Sarajeva, imali svoje odžake i kule u dvadeset mesta Bosne i Hercegovine.

Neuspeh reformi u Bosni i Hercegovini i sve brojnije zloupotrebe od strane aga i begova i lokalnih vlasti, prouzrokovali su seriju ustanaka i buna u periodu 1852-1862. Desetina je bila osnovni državni porez, ali ona nije bila uvek tačno utvrđena. Da bi došla do novca, naročito zbog ogromnih izdataka u vreme ratova, država je davala desetinu u zakup. Posle odlaska Omer-paše Latasa, piše Galib Šljivo, „zakupnici su bili uzrok nezadovoljstva kmetova. Desetina je oduzeta od spahija; u stvari, spahije je nisu više naplaćivale za sebe, nego je ona morala biti predata zakupnicima.“  Među zakupcima se pojavljuju i hrišćanski trgovci. Zabeležene su mnoge zloupotrebe prilikom sakupljanja desetine, zakupnici su često u tajnim vezama sa najvišim predstavnicima vlasti, tako da brojne žalbe kmetova nisu rešavane, a često su i kažnjavani što su se usudili da ih podnesu. To je slika jednog korumpiranog društva, gotovo tipična za balkanske prilike, sve do naših dana. Ubiranje poreza bilo je naročito rigorozno krajem 1852. i tokom 1853. godine. Ustanci su u manjoj ili većoj meri imali odjeka i u pljevaljskom kraju. Od 1851/52. godine nezadovoljstvo seljaštva i njegovo sve veće finansijsko opterećenje, izazivalo je upravo izdavanje desetine u zakup, i naročito stalni porast toga zakupa. Ustanci, praćeni porastom hajdučije, izbijaju u Drobnjacima, Grahovu, Banjanima, Nikšićkoj Župi, Pivi, Zubcima i okolnim oblastima.

Već  početkom  januara  1851.  krenula  je  pobuna seljaka pljevaljskog kadiluka, zbog zahteva vlasti da se „daju nove količine hrane za carsku vojsku“, ali i zbog visokih poreskih opterećenja. Bes je bio uperen protiv naselja lokalnih aga i ljudi Ali-paše Rizvanbegovića, a naročito protiv Mule Alije Micana. Turske vlasti su strahovale da i deo pljevaljskih muslimana, pre svega zbog nametanja novih poreza, može poći za ustanicima. Neki  izvori  ukazuju  da  muslimansko  stanovništvo, zajedno sa pravoslavnim Srbima, izgoni „iz svojih sela poreske činovnike, naročito one koje je neposredno slao Ali-paša“. Vlast je pojačala mrežu doušnika u Pljevljima, kao i u drugim varošima, a ima vesti da je u proleće 1851. u Pljevlja poslato jedno poverljivo lice da pojača špijunski rad, kako bi se što bolje saznalo raspoloženje  stanovništva  i  njegove  namere. Tokom 1852. vlast je pristupila opravci puteva od Mostara prema Foči i Pljevljima, radi lakšeg kretanja nizama i redife, čiji je broj novembra te godine iznosio oko 8.000 ljudi – na prostoru između Pljevalja, Nikšića, Gackog i Mostara. Novi hercegovački mutesarif Isak-paša, rodom iz Antepa, ukinuo je 1857. harač koji je raja plaćala i zamenio ga askerijom, kojom se pravoslavni otkupljuju od vojničke službe. Pljevaljski kadiluk (Pljevlja sa Drobnjakom) plaćao je ranije harač u iznosu od 85.050 pjastera, a sada askeriju u iznosu od 101.060 pjastera. I narednih godina trajalo je neprekidno ustaničko vrenje, tako da na primer u leto 1858, kao i tokom 1859. stižu vesti da ustaničke čete kontrolišu ceo prostor između Kolašina i Pljevalja. Između 1854. i 1858. godine, Joksim Knežević sa Šarancima, često je upadao na područje Donjeg Kolašina, sukobljavajući se sa lokalnim muslimanskim vođama na Tari, na Baricama, Premćanima,  u Tari Đurđevića,  na   Bistrici   Mušovića.  Pominje  se   i „spaljivanje Tare Đurđevića“. Vlast je odgovorila pojačavanjem vojne posade u Pljevljima strahujući da bi se mogla ponoviti situacija iz 1809. godine, i da bi u slučaju napada Srbije i Crne Gore mogao biti ugrožen glavni put koji preko Pljevalja, Sjenice i Novog Pazara vodi prema unutrašnjosti Carstva, Turci su 1860. pristupili kopanju šančeva oko Pljevalja i Sjenice.

Epoha nacionalnog optimizma: organizacije i ustanci

Tokom 1861. godine, na prostoru pljevaljskog kraja, oseća se jača aktivnost Crne Gore, naročito Maša Vrbice, izaslanika i poverljivog saradnika vojvode Mirka Petrovića. Vojvoda Mirko je, suprotno stavovima Rusije i Srbije, da posle jedne velike krize kao što je bio Krimski rat, još nije vreme za nove zaplete na Balkanu, već od kraja 1860. radio na sistematskim ratnim pripremama, ubeđen da će Crna Gora biti u stanju da podigne ustanak u okolnim oblastima koji bi se mogao pretvoriti „u jedan sveopšti ustanak protiv Turske“. Mirko Petrović je, verovatno, bio ponet velikom crnogorskom pobedom nad Turcima na Grahovu, maja 1858. Turski poraz je zaista bio strahovit. Sredinom 1861. on je pripremao teren da se u pogodnom trenutku ustaničke akcije prenesu i na prostore Potarja i Polimlja, pa i šire. Mašo Vrbica je sredinom te godine upućen „u okolinu Kolašina i Pljevalja“, s ciljem da organizuje jedan jači odred ustaničkih snaga „koji je na dati znak i u pogodnom momentu“ trebalo da počne sa akcijama u pomenutim oblastima i dalje prema Kneževini Srbiji. Vrbica je, navodno, početkom juna

1861, „stupio u dodir sa srpskim stanovništvom pljevaljskog mudirluka“ čiji su ga „glasnici“ obavestili „da u okolini Pljevalja ima 3.000 ljudi spremnih za oružanu borbu, a od toga dvije trećine je bilo naoružano i gotovo da odmah otpočne sa oružanim akcijama, čim bi Vrbičin korpus prešao na njihovu teritoriju“.

Po naredbi kneza Nikole, u Vrbičin korpus trebalo je da uđe i 600 Šaranaca, Drobnjaka i Pivljana, „s tim da niko od njih ne smije nositi crnogorske vojničke oznake“. Teško je, bez dodatnih izvora, utvrditi stvarnu jačinu ustaničkih snaga u pljevaljskom kraju, kao i osnovanost napisa u novosadskom Srbskom dnevniku, da ustaničke čete sredinom 1861. napadaju pljevaljsku varoš iz više pravaca, „pale je i pustoše u nekoliko navrata“.

Veliki poraz Crne Gore u ratu protiv Turske 1862. godine svedoči o tome koliko su krupni ratni planovi bili u nesrazmeri sa stvarnom vojnom i ekonomskom snagom Crne Gore. Izuzetak predstavlja pobeda ustaničkih snaga u boju na Šarancima, avgusta 1862, nad snagama pljevaljskog kajmakama Ibrahim-bega Alajbegovića. Naime, prema ratnim planovima vojvode Mirka, Novica Cerović dobio je komandu nad Pivljanima, Drobnjacima, Uskocima i Šarancima, sa zadatkom da nastupa u pravcu Gacka, Pljevalja i Kolašina. Kada je došlo do prodora turskih snaga kroz lješansku i riječku nahiju, Cerović je sa Joksimom Kneževićem i Žarkom Lješevićem veći deo svojih snaga priključio glavnini crnogorske vojske, što je navelo Ibrahim-bega Alajbegovića da iz Pljevalja krene u pohod na Šarance, Jezera i Drobnjake. Verovatno je to učinio da bi privukao ustaničke snage na sebe, da ne krenu u pomoć Crnoj Gori, iako se u Pljevljima govorilo da je krenuo u pohod da bi sprečio upad šaranskih ustanika na teritoriju pljevaljskog mudirluka. Alajbegović je pod svojom komandom imao oko 1000 bašibozuka, nekoliko četa regularne vojske i „nešto mobilisanih hrišćana“ koji su, kako navodi Žarko Šćepanović, bili komordžije, dok je protiv sebe imao jezero-šaranski odred od oko 400 ljudi.

U sastavu ustaničkih snaga nalazili su se istaknuti hajdučki harambaša Mićo Glušćević (iz Kamene Gore) sa izvesnim brojem hajduka sa prostora između Tare i Lima. Ne pretpostavljajući, uopšte, da se ustaničke snage nalaze na ovome terenu, posle odlaska Novice Cerovića, pljevaljski kajmakam je zalogorio u selu Rudanca, našavši se u potpunom okruženju ustanika. Poraz je bio katastrofalan. Ne samo da je glavu izgubio Ibrahim-beg, kao komandant, nego i veliki deo njegovog odreda (prema izveštaju koji su stigli do ruskog konzula u Dubrovniku „jedva ako se spasila polovina čitavog Ibrahim-begovog odreda“). Istoričar Branko Pavićević smatra da u svim izvorima „broj turskih gubitaka u boju na Rudancima očevidno je pretjeran“. Ustanici su imali 60 mrtvih, a među njima je bio i hrabri harambaša Mićo Gluščević. Zaplenjen je veliki ratni materijal, a jedan zaplenjeni jahaći konj upućen je na poklon crnogorskom knezu Nikoli. Posle pogibije Ibrahim-bega, Omer-paša Latas naredio je da ćehaja sarajevskog valije, Mustafa-paša, sa 500 vojnika iz Glasinca, privremeno preuzme položaj pljevaljskog kajmakama i komandanta pljevaljskog garnizona.

Pokušaji administrativnih i društvenih reformi: prvi turski popisi stanovništva

Istorija Pljevalja ne može se dovoljno objasniti i razumeti bez poznavanja širih prilika koje se uvek prelamaju kroz pljevaljsku istoriju. Naročito od druge polovine XIX veka, kada dolazi do snažnog političkog, privrednog i kulturnog prodora zapadnih sila na Balkan i u Osmansko carstvo u celini. Posle Krimskog rata i Pariskog mira (1856), kojim je dotadašnji ruski protektorat nad pravoslavnim hrišćanima u Osmanskom carstvu zamenjen kolektivnim protektoratom zapadnih sila, međunarodno prisustvo u Turskoj, u svim vidovima, jačalo je iz dana u dan. Skoro sve velike sile otvaraju svoje konzulate i konzularne agencije u Bosni i Hercegovini, a u nekima od njih, kao na primer austrij- skom, sede uglavnom oficiri. Austrija je otvorila generalni konzulat u Travniku (1850), koji je ubrzo sa premeštanjem sedišta vilajeta prenet u Sarajevo. Zatim vicekonzulat u Mostaru (1851) i konzularne agencije u Banja  Luci (1852), Livnu  (1853), a kasnije i u Tuzli. Francuska je otvorila konzulat u Sarajevu 1853. godine.

Već tokom 1853. Austrija je uputila i posebne emisare – oficire, očigledno sa osnovnim zadatkom da prouče Bosnu i Hercegovinu vojno-strategijski i obaveštajno. Bili su to kapetan Milošević, pukovnik Đorđe Stratimirović, potpukovnik Vagner, i general-major Majerhofer. Ubrzo se otvaraju i konzulati Rusije u Sarajevu (1856), a kasnije i Mostaru (1858), Engleske (1856), Pruske (1861), Italije (1863). Konzuli i konzularni činovnici, naročito oficiri, putuju i opisuju ove pokrajine, a povećava se i broj stranih putnika i putopisaca koji objavljuju svoje beleške o ovim zemljama. U tim delima nalaze se i korisne beleške o Pljevljima i okolini, o političkim, socijalnim i kulturnim prilikama.

Od sredine XIX veka imamo prve pouzdanije podatke o stanovništvu Pljevalja i okoline. Prvi službeni popis izvršen je 1851. godine, za vreme Omer- paše Latasa, i njime je obuhvaćen samo broj kuća i muških glava. Đorđe Pejanović je u knjizi Stanovni- štvo Bosne i Hercegovine izvršio detaljnu analizu ovog popisa, upoređujući ga sa proračunima drugih istraživača, u prvom redu čuvenog nemačkog kartografa Hajnriha Kiperta i ruskog konzula u Sarajevu Aleksandra Giljferdinga. Na osnovu svih tih podataka Pejanović je došao do zaključka da je oko 1851. godine, u celoj tadašnjoj Bosni i Hercegovini (kojoj je pripadao i pljevaljski kraj), bilo oko 1.077.956 duša (ukupno stanovnika) i to: pravoslavnih 485.800 (45%), musli- mana oko 402.500 (37,50%), katolika oko 178.200 (16,50%), Cigana 9.286 (0,8%) i Jevreja 2.170 (0,20%).111 Jeromonah Nićifor Dučić objavio je u Sankt Peterburgu 1859. godine, u zborniku Bosna, Hercegovina i Stara Srbije (na ruskom), koji je sastavio A.F. Giljferding, statističke podatke iz turskog popisa 1851 o trebinjskom, prijepoljskom, pljevaljskom i nevesinjskom kadiluku.

Podaci o teritoriji današnje pljevaljske opštine nisu potpuni, jer su Pljevlja zajedno sa Kolašinom i Drobnjacima činila jedan kadiluk, a Dučić je doneo podatke o selima iz bliže okoline Pljevalja i nije dao podatke za sela koja su pripadala Donjem Kolašinu. Pored toga, neka današnja pljevaljska sela pripadala su prijepoljskom kadiluku. Prema ovim podacima, u pljevaljskom kadiluku (bez Kolašina) bio je ukupno 781 dom sa 2.845 muških glava muslimanskih, i 967 domova i 3.760 hrišćanskih muških glava. U celom Kolašinu (čiji je jedan manji deo činio pljevaljski deo Donjeg Kolašina) bilo je 1.039 domova i 2.570 glava musli- manskih, i 546 domova i 1.688 glava hrišćanskih. Kako se brzo menjala verska struktura stanovništva između Tare i Lima, vrlo uverljivo svedoči Tanasije Pejatović u svojoj pomenutoj studiji, ističući da „stari ljudi vele da pre 200 godina u Kolašinu i Kričku nije bilo ni tri kuće muhamedanske“. Od nasilja koja su vremenom postajala sve veća, pravoslavni Srbi su se spasavali islamizacijom, jer „češće je trebalo ili se turčiti, ili napuštati ognjište i bežati daleko od njega“.

Dževdet-pašina misija u Pljevljima (1864)

Radi uvođenja reda u udaljenim provincijama i suzbijanja plime korupcije i zloupotreba, sultan Abdul Azis započeo je slanje posebnih izaslanika u pojedine provincije, da bi se videlo kako se u njima sprovode reforme. U Bosnu i Hercegovinu je 1863. stigao Dževdet- efendija, zapravo Ahmed Dževdet-paša (1823-1895), turski državnik i istoričar. Njegov sekretar bio je Pasko Vasa-efendija, poreklom Arbanas, koji je ostavio zanimljive podatke o misiji Dževdet-efendije.

Deo zapisa odnosi se i na prilike u Pljevljima. U Hercegovini, beleži Vaso-efendija, samo su muslimani vlasnici imanja, dok hrišćani ne poseduju zemlju. Age i begovi, kao vlasnici zemlje, nastavili su „pod izgovorom starih privilegija“ da drže „svoj nezakoniti položaj“, preopterećujući kmetove „celokupnim porezom koji pada na zemlje koje oni obrađuju, a oni sami od toga su plaćali samo vrlo neznatan deo na vrednost dobara koja su posedovali u gradovima svog sedišta“. Pravoslavni i katolici dobili su pravo da grade nove crkve i popravljaju stare. Dževdet-efendija obišao je skoro sve krajeve Bosne i Hercegovine, i sve varoši i gradove, a naredio je generalu Mahmud-paši da povrati Kolašin u turske ruke, čime se muslimansko stanovništvo vratilo u svoje kuće i na svoja imanja. Njegova misija trajala je ukupno 18 meseci.

Dževdet-efendija je sa pratnjom boravio u Pljevljima mesec dana, i to sredinom 1864. godine. Iz Sarajeva je krenuo na put 26. maja, radi pregleda sandžaka Pljevlje „čija je rđava uprava izazvala mnogo žalbi od strane naroda“, jer su računi Pljevalja nađeni „okaljani krađom i rasipništvom“. U Pljevljima je, piše Vaso- efendija, „državna uprava bila zaista u žalosnom stanju“, što je jasno iz sledećih zapisa sekretara misije: „Kajmakam i svi ostali činovnici primali su mito, činili pronevere i istovremeno nemilice trošili državni novac. Narod je trpeo mnoga zlostavljanja od strane činovnika. Mudir iz Kolašina je unapred uzeo dvostruki porez. Malmudin (finansijski upravnik) ukrao je vladi svotu od 200.000 pjastera, ne računajući namirnice i municiju koja je iščezla za vreme rata sa Crnom Gorom. Najzad, u upravi ovog sandžaka našao se deficit od gotovo milion pjastera“. Stanovništvo je potraživalo dosta velike svote „za neplaćeni prenos“ i žalilo se na druge nepravde zbog podmitljivosti državnih činovnika. Vaso-efendija beleži da su kajmakam Pljevalja, dva mudira i kadija iz Kolašina smenjeni i optuženi, a njihova imanja prodata na javnoj licitaciji radi naplate njihovih dugova. Više domaćih begova koji su počinili zloupotrebe i utvrđeno je da su krivi, „bili su zatvoreni i morali su vratiti nepravedno stečen novac“. Da li je sve ovako bilo, moglo bi se znati tek nakon uvida u sve papire Dževdet- efendije.

Pljevlja u srpskim nacionalnim planovima

Nasuprot težnjama tanzimatskih turskih vođa, da se postepenim reformama i izjednačavanjem podanika svih vera, jačaju osećaji pripadnosti osmanskoj državnoj ideji, kod hrišćanskih naroda jača nacionalna svest, dobrim delom i pod uticajem evropskih nacionalnih pokreta, naročito nemačkog i italijanskog. Pljevaljsko građanstvo, naročito pljevaljski trgovci, sveštenstvo i monaštvo, ali i seljaštvo kao najbrojniji sloj, učestvuju u srpskom nacionalnom pokretu, prihvatajući ideju oslobođenja i ujedinjenja u jedinstvenu srpsku nacionalnu državu. Glavni oslonac nacionalnog rada nalazio se u Srbiji i Beogradu kao glavnom centru, a tek od kraja XIX veka Crna Gora pokušava na organizovaniji način da ostvari uticaj u pograničnim selima na desnoj obali Tare – od Vaškova do Ograđenice. U Beogradu se 1847. osniva rodoljubivo i borbeno omladinsko književno društvo Družina mladeži srpske, koje je bilo preteča Ujedinjene omladine srpske (1866). Družina je održavala veze sa đačkim družinama u svim razvijenijim srpskim sredinama. Novosadski list Srbski dnevnik, koji je 1852. pokrenuo Danilo Medaković, veoma živo je pratio prilike u Hercegovini, Bosni, Crnoj Gori i Staroj Srbiji. U njemu ima dosta vesti i o Pljevljima. Poznati nacionalni ideolog Svetozar Miletić objavio je u ovom listu, početkom 1861, članak o srpskim težnjama, šaljući na kraju mudre poruke: „Srbi, budimo sebi verni; protiv sile i vremena nikud nikamo; zato budimo strpljivi (…) ali svakako budimo uvereni da će doći i naše vreme. Bog naš, koji je Crnu Goru sačuvao, koji je Srbiju posle četiri stotine godina vaskrsao, koji je srca Zmaj-Despota Vuka, kneza Pavla Jakšića, braće Bakića, Manastirlije i stotine iljada srpski junaka okrepio – on je još živ, on će i nas sačuvati“.   U Sarajevu se 1866. osniva Društvo srbske omladine, „po svoj prilici tajno“ – kaže Skerlić, a Vasa Pelagić osniva na Cetinju 1872. bogoslovsku družinu Crnogorski borac. U Novom Sadu se 1866. stvara Ujedinjena omladina srpska, koju je tadašnji cetinjski arhimandrit Nićifor Dučić blagoslovio kao „uzvišeno preduzeće omladine“. Na skupštini omladine u Vršcu, avgusta 1871, za predsednika je izabran crnogorski vojvoda Mašo Vrbica.

Pošto je mađarska vlada zabranila rad Omladine, jer je smatrala da u njoj mogu delovati samo Srbi iz Austro-Ugarske, omladinski rad je prenet u Crnu Goru. Arhimandrit Vasa Pelagić organizuje tokom 1871. omladinske odbore „i preko pouzdanih ljudi obilno rastura omladinske knjige i patriotske proglase“, po Skadru, Podgorici, u Beranama, Gusinju, Pljevljima, Bijelom Polju, Peći i Foči.

Tokom 1871. godine Cetinje je postalo središte organizovanja srpskog omladinskog patriotskog delovanja. Na Cetinju su 1871. boravili Laza Kostić i Miša Dimitrijević, predsednik i sekretar Godišnjeg omladinskog odbora, zvanično radi krštenja crnogorskog prestolonaslednika. Tom prilikom su, zajedno sa Mašom Vrbicom, „skrojili plan kako da se izvede revolucionarno delo oslobođenja i ujedinjenja srpstva“.

Pored Kostića, Dimitrijevića i Pelagića, na Cetinje su stigli i Milan Kujundžić, Đoka Vlajković i Kosta Ugrinić iz Vojne granice. U crnogorskoj prestonici je tada, 1871, osnovana Družina za ujedinjenje i oslobođenje srpsko, i izrađen njen statut. Na početku statuta se kaže da „Srbi iz sviju krajeva, oduševljeni za oslobođenje i ujedinjenje srpskih zemalja, sastavljaju družinu kojoj je zadatak da upotrebi sva moguća sredstva, te da se što skorije svi srpski krajevi oslobode od tuđeg gospodstva, i ujedine u jednu državu“. Pored pomenutih ličnosti, i Maša Vrbice kao domaćina, u Družinu su ušli i Jovan Sundečić, knez Dedo Janković (Ilija grof Janković), konte Đorđe Vojnović, prof. Luka Zore, Krsto Kulišić, Jovo Erceg Skobla i Simo Popović. Učesnicima skupa na Cetinju knez Nikola je rekao „da deli njihove poglede na budućnost, ali ako žele da s njim sačuvaju dobre odnose, neka ga ostave da u politici sam slobodno deluje i neka napuste socijalna i druga pitanja“. Pelagić je na Cetinju objavio knjižicu U amanet Srbinu i Srpkinji. Već tokom šezdesetih godina na srpskoj nacionalnoj i političkoj sceni pojavljuju se znaci dinastičkog rivalstva, što će se tokom narednih decenija prelamati i kroz zbivanja na prostoru Pljevalja. Sav javni i kulturni život Srba, naročito među mlađim svetom, u znaku je nacionalne istorije, kosovskih tema i uopšte istorijskih motiva u poeziji i književnosti. Ustanak Luke Vukalovića u Hercegovini 1862. snažno je odjeknuo po svim srpskim pokrajinama. Kod mladih ljudi, tokom 60-tih godina, naročito je bio izražen romantičarski kult Crne Gore. Bila je to isuviše idealizovana, romantičarska i nekritička slika Crne Gore, koja je u očima mladih Srba, naročito u Vojvodini, bila poetska, kršna, uvek pod oružjem i uvek u bojevima, „srpska Sparta“.

Sva ova književna i nacionalna društva i udruženja širom srpskih zemalja delovala su u relativno uskom krugu ljudi, ali su nesumnjivo doprinela negovanju i jačanju misli o oslobođenju i ujedinjenju srpskog naroda. Posebnu ulogu imale su tajne nacionalne organizacije, koje su od sredine XIX veka stvorene uz pomoć vlade Srbije. Domet ovih organizacija nije bio naročito snažan, niti su uvek bile dovoljno organizovane, ali su svakako zaslužne za jačanje ideje, naročito u širim slojevima naroda, o potrebi opšteg srpskog ustanka koji bi doveo, pre svega, do oslobođenja Srba u pokrajinama Osmanskog carstva. Vodeći čovek ovog tajnog nacionalnog pokreta bio je Ilija Garašanin, koji je još od 1845. održavao veze sa uglednijim ljudima iz svih okolnih pokrajina, obaveštavao se o tamošnjim prilikama i davao uputstva šta bi trebalo raditi. U Hercegovini je naročito održavao veze sa mostarskim trgovcima, a svakako i sa trgovcima drugih hercegovačkih gradova. Njegovi glavni saradnici na ovome poslu bili su Jovan Marinović, Tomo Kovačević i Matija Ban. Svi zajedno su održavali žive veze sa dubrovačkim protom Đorđem Nikolajevićem (1807-1896), koji je imao vrlo razgranate veze sa ljudima iz cele Hercegovine. Dobru saradnju imali su i sa hercegovačkim arhimandritom Joanikijem Pamučinom, koji je od 1835. živeo stalno u Mostaru, u krugu vladike Josifa. Ruski konzul Giljferding zabeležio je o njemu da ga sva Hercegovina zna i poštuje, i naziva ga „narodni čovjek“.

Početak planskog rada iz Beograda označio je Ustav političke propagande imajući se voditi u zemljama Slaveno-turskim, po kome se počelo raditi od 1. juna 1849. Plan su sačinili Marinović, Kovačević i Ban, svakako „po sporazumu, uputstvima i pristanku Ilije Garašanina“, koji je tada bio ministar unutrašnjih dela Srbije. Zanimljivo je da su i Tomo Kovačević i Matija Ban bili katolici, i da je Kovačević obrazovan za fratra na Peštanskom univerzitetu. Cilj ovoga pokreta bio je pripremanje i organizovanje „svestranog i jednovremenog ustanka na oružje“ srpskog naroda za oslobođenje od turske vlasti, a sačinjena je istovremeno i prilično čvrsta struktura organizacije po pokrajinama. U celom poslu veoma se računalo na blisku saradnju sa crnogor- skim vladikom Petrom II. Garašanin je planom za 1848. preporučivao svojim agentima da utiču na „hristijane i Turke“ (domaće muslimane), da se između sebe što bolje slože, protiv Osmanlija, a „Turke naročito treba uveravati da će im vera i njihovi familijarni običaji biti poštovani od Srba, kao što to njini najstariji običaji i zaslužuju“. Srpska vlada i srpske nacionalne organizacije shvatali su potrebu saradnje sa muslimanskim stanovništvom Bosne i Hercegovine, čija je podrška bila važna posebno u trenutku oslobo- đenja ovih oblasti. Naročito je Garašanin shvatao važnost  izmirenja hrišćana i muslimana i iskreno preporučivao Miću Ljubibratiću da radi na tome u Hercegovini. Ljubibratić je 1874. bio ostvario neku vrstu sporazuma preko Muhamed-bega Sandžaktarbegovića iz Stoca, i Amzi-bega Rizvanbegovića i njegovog sina (koji je živeo u Sarajevu), ali u Beogradu, posle pada Garaša- ninovog (1867) i smrti kneza Mihaila (1868), više nisu pokazivali mnogo interesa za ovu vrstu rada.

 Nema dovoljno izvora koji bi posvedočili ko su bili glavni saradnici Garašaninove organizacije u Pljevljima, sredinom XIX veka. Izvesni Adži Jevto iz Pljevalja bio je 1844. godine „jedan od istaknutijih zaverenika u Hercegovini“.  Moguće je da je to Jevto Radović, predak Radovića. Krajem 1852. iz Pljevalja se pismom Tomi Kovačeviću javlja sveštenik Nikola Popović. Krajem 60-tih i početkom 70-tih godina XIX veka stanje u pljevaljskom kraju bilo je haotično, sa puno hajdučije i nasilja. Prema jednom vojnoobaveštajnom izveštaju iz 1865. naslovljenim Tursko vojničko stanje u Bosni, Hercegovini, Bugarskoj i Srbiji 1865. g. Turci su u Pljevljima (Hercegovina) imali skoro najmanje vojnika od svih hercegovačkih gradova: „Taslidža – nizama i infanterije 632, topdžija 28, svega vojnika 660, topova – 4 poljska topa, sanduka džebane – za topove 102, za puške 293, raznih đuleta 2.119, trnokopa, lopata i sekira – 563“. U Kolašinu je, na primer, bilo 2005 vojnika,  u  Mostaru  1.149,  u  Gacku  863,  u  Nikšiću  s kulama 859. U Pljevljima nije bilo bašibozuka, dok je u Trebinju bilo 1.200 vojnika. Sa srpske strane, prave se planovi i organizuju tajne čete za dizanje opšteg ustanka protiv Turaka. Tako je to trajalo iz godine u godinu, sve do izbijanja ustanka u Hercegovini 1875. godine. Ratne planove u Beogradu, u kojima se uvek računa na podršku ustaničkih i hajdučkih vođa u okolnim srpskim pokrajinama, pravili su uglavnom Niko Jokanović, zvani Okan, bivši austrijski oficir Antonije Orešković i Hercegovac Mićo Ljubibratić. Okan je bio bivši sarajevski trgovac koji je izbegao u Srbiju 1859. Govorilo se da je istovremeno bio i austrijski agent, uz prećutnu saglasnost srpskih vlasti. U opširnom planu o organizovanju i podizanju ustanka u Bosni i Hercegovini Okan je predviđao da se u pitanjima Hercegovine mora ostvariti tesna saradnja sa knezom Nikolom. U tački 11. svoga plana iz 1868. godine iznet je deo operacija koji se ticao pljevaljskog kraja. Planom je bilo predviđeno da iz Srbije, kod Mokre Gore, granicu pređe „jaka četa od 600 momaka“, od koje polovina da pređe Drinu ispod Višegrada, pa glavnim drumom da prodire put Rogatice i Mokrog ka Sarajevu, usput dižući narod; druga polovina obišavši Višegrad, takođe, trebalo bi da pređe Lim, uzbuni pljevaljsku i čajničku nahiju, i, ako uzmogne, što pre pređe Drinu kod Goražda, zauzme ovu varošicu i sjedinivši se u Ranjenu s Hercegovcima nastupa dalje ka Sarajevu. „Uz ove čete da se pridodadu vrlo poznati junak Marinko Leovac i vrlo valjani pop Josif.“

U izmenjenom planu koji je Okan dostavio Ristiću avgusta 1870. predvideo je da se deo odreda, koji će operisati u pravcu Goražda, poveća na oko 1000 vojnika lake pešadije. U Užicu se već od ranije nalazila grupa hercegovačkih vođa i harambaša, koji su preko načelnika užičkog okruga Stanoja  Simića primali novac za izdržavanje, upućen od strane Ministarstva inostranih dela. Pomoć su primali u dukatima. Na spiskovima se nalaze Marinko Leovac, Jovan Gluščević, Vuk Jovović, Okica Vidaković, Ivan Krćanin, Milovan Gluščević, Đuro Gluščević, Pero Vasović i Jovan Vasović. Među glavnim ljudima nacionalnog rada u Bosni i Hercegovini, koji su održavali veze sa Namesništvom u Beogradu, pre svega sa Jovanom Ristićem, bili su Teofil (Bogoljub) Petranović, Vaso Pelagić, Sava Kosanović i još nekoliko njihovih saradnika. Petranović je bio rodom iz Drniša, a za učitelja u srpskoj školi u Sarajevu došao je 1862, gde je bio i upravitelj 1865-1869. Ovi ljudi su održavali veze sa mnogim uglednim seljacima i seljačkim prvacima u Bosni i Hercegovini. Petranović je septembra 1869. proteran iz Sarajeva, a pri odlasku iz Bosne predao je arhimandritu Savi Kosanoviću „tajnu bukvicu“ kojom se služio u prepisci sa Oreškovićem i Nikom Jokanovićem. Kosanović je 1871. objavio vrlo lep i koristan rad Srpske starine u Bosni, koji je očigledno proistekao iz njegovog nacionalnog rada, što se uostalom nazire i iz njegovih reči na početku članka: „Pre nekog vremena, o raspustu školskom, putovao sam iz Sarajeva do u Vraneš okružja kolašinskog, najviše radi promjene vazduha, kojom prilikom svraćao sam u neke crkve i manastire od kojih su mnoge porušene i zapuštene, te uzgredno u tom putovanju pribilježio sam neke starine i zapise, a nešto sam i docnije na mjestu prikupio“. Krajem 1869. Bogoljub Petranović je u Beogradu podneo namesniku Jovanu Ristiću detaljan izveštaj o političkom radu u Bosni i spisak „ustalaca narodnih“, preko kojih su spremljene narodne čete. Pored ostalih, na spisku se nalaze proto Vule Gospić iz Pljevalja, Aćim Veseličić iz Prijepolja i pop Risto iz manastira Mileševe. Petranović piše da je Sava Kosanović bio glavni za održavanje odnosa sa seljacima, a da su on i Kosanović podneli, preko ruskog konzulata u Sarajevu, predlog da se otvori 20 novih škola u Bosni (na svaku po 50 dukata godišnje). Taj predlog je navodno bio prihvaćen od strane Petrogradskog dobrotvornog komiteta. Na čelu ovog komiteta nalazio se jedno vreme A.F.Giljferding, a među uglednim članovima bio je i pisac Fjodor M. Dostojevski.

Anarhija i nasilje. Pljevaljske ustaničke vođe i hajdučke harambaše

U Srbiji su pažljivo prikupljana obaveštenja o turskim vojnim snagama u susednim pokrajinama. To je bio deo opštih priprema za dizanje ustanka. Oktobra 1870, užički okružni načelnik Stanoje Simić, izvestio je Ministarstvo inostranih dela da u Pljevljima, Prijepolju i Bijelom Polju ima po dva buljuka turskih vojnika, dakle po dve stotine ljudi.  Radi što boljih priprema opšteg ustanka u okolnim pokrajinama, srpska vlada je, kao što je već izneto, finansirala više uglednih narodnih vođa i hajdučkih harambaša iz Bosne i Hercegovine, koji su negde od 1866. pa do 1875, a neki i posle 1878, živeli u više gradova Srbije. Prvaci iz istočne Hercegovine bili su koncentrisani u Užicu. Iz pljevaljskog kraja i okoline u Užicu se nalaze Marinko Leovac, Jovan Gluščević, Vuk Jolović, Ninko Koldžija, Ivan Krćanin, Milovan Glušćević, Đuro Gluščević, zatim Pivljani Žarko Lješević i Jovan Kulić, a tu si i Okica Vidaković i Jovan i Pero Vasović. Marinko Leovac je rođen u Krćama 1821, iako je poreklom iz porodice Mijatovića iz Podgore, odakle su usled turskog nasilja došli u Krće. Četovao je dugo sa Mićom i Jovanom Gluščevićem, da bi posle Mićove pogibije prešao sa Jovanom u Užice, 1866. Vuk Jolović je bio rodom iz Crljenica. Jovan Gluščević (brat Mićov) rođen je u Kamenoj Gori 1821. Poznati hajdučki harambaša u Potarju i Polimlju bio je Ristan Šarac, rodom iz Mataruga, jedan od uglednih vođa bio je i pop Josif Popović iz Babina. Svi su oni sa hajdučkim četama pravili zasede i napadali lokalne nasilnike na drumovima i po selima. Zbog opasnosti od progona iz Pljevalja je u Užice prebegao i trgovac Sredoje Marković Ćuzo. Sve pomenute izbeglice i četovođe održavaju u Srbiji vezu sa Mihailom Mićom Ljubibratićem i arhimandritom Nićiforom Dučićem.

Krajem avgusta 1872. godine u Beogradu je održan skup Hercegovaca. Pored Ljubibratića i Dučića tu su bili i vojvoda Žarko Lješević, kapetan Okica Kaljević, narednik Stevan Zimonjić, Marinko Leovac, Jovan Gluščević i Zelen Kulić. Položili su zakletvu da će podići ustanak u Hercegovini 1873. godine obavezujući se da će složno i hrabro da „počnu na oslobođenju i ujedinjenju srpskog naroda, te da ih nikakva sebična sila i korist neće od toga odvratiti“. Isto- vremeno pitaju srpsku vladu – hoće li 1873. zaratiti sa Turskom. Ovakvih i sličnih planova bilo je dosta tih godina: često su nerealni, precenjuju sopstvenu i potcenjuju snagu protivnika, a u velikoj meri su inspirisani od ruskih slovenofilskih komiteta čak i mimo zvanične ruske politike. Vlada Srbije je sa oprezom prihvatala ovakve inicijative, zazirući od rizika ili moguće tajne upletenosti neke od velikih sila, u prvom redu Austro-Ugarske. Jovan Ristić je 1875. bio za široku samoupravu Srba u Bosni i Hercegovini i Staroj Srbiji. Polazna osnova toga predloga u 24 tačke (za koji je tvrdio da ga knez Milan nije odobrio) bila je– da narod u ovim pokrajinama želi da se ujedini sa Srbijom, a odustaće od svoje namere ukoliko mu se obezbedi opštinska, nahijska i crveno-školska samouprava koju će garantovati pet velikih evropskih sila potpisnica Pariskog mira (1856).

Krajem 60-tih i početkom 70-tih godina XIX veka, vesti iz pljevaljskog kraja izgledaju kao uzbudljiva kriminalna hronika. Srpsko seosko ali i varoško stanovništvo Pljevalja i okoline izloženo je raznim vrstama nasilja muslimanskih odmetnika, a ponekad i predstavnika vlasti. Novine Crnogorac, a potom Glas Crnogorca, pune su vesti o raznim vrstama nasilja i terora, što svedoči o opštoj anarhiji, nesigurnosti i nesposobnosti ili nespremnosti vlasti da se suoči sa sveopštom anarhijom. Ima verovatno u tim dopisima ponekad i preterivanja u ocenama, ali su činjenice nesumnjivo uverljive i tačne. Inače, rubrika sa dopisima uvek nosi naslov Iz Hercegovine. U raznim vrstama nasilja prednjače Avdi Boko sa Usovićima, Ćor Gano Micanović i Mehmed Korjenić, zvani Đerđelez. Početkom juna 1871. Avdi Boko sa svojom hajdučkom družinom napao je na torove nekog Čabarkape, čije se ime ne pominje, ali se kaže da je „Srbin iz sela Krupice, iz kadiluka pljevaljskog, čovjek dosta imovit“. On je ležao među stokom kada su Turci napali torove i uspeo je „malom puškom“ da ubije sinovca Avdi Boke i da mu odseče glavu. Zaptije su iste noći uhapsile Čabarkapu i odvele u Pljevlja, a potom u Sjenicu, u tamošnju tamnicu, dok „njegovo sve Turci opljačkaju i pokupe po kući, i stoku oćeraju, a jadna familija Čabarkapa ostane bez ništa“. U porodičnoj tradiciji se kaže da je reč o Nikoli. Tokom juna 1871. stižu vesti o napadu „Turaka“ iz Lever Tare, na Vasa Robovića iz Pljevalja, u Kraljevoj Gori, baš pod karaulom, kojom prilikom je teško ranjen. Tih dana je, takođe u Kraljevoj Gori, ubijen kiridžija Nikola Abazović, a u Pljevljima je ubijen Milovan Cupara i prebijen Mile Šećer kome je oteto 50 dukata. Turske vlasti, kaže se, obećavaju istragu, ali sve ostaje na rečima jer kajmakam Sali-beg ne obraća pažnju na to. Juna 1871. Muhamed Selmanović, sin Sulejman- bega Selmanovića, napao je popa crkve na Ilinom Brdu, Rista Milaka: prvo je pokušao da uđe s konjem u crkvu, a onda je pokušao kocem da ubije popa. Dosta žalbi odnosi se na „Turke Kolašince“, koji „danas javno biju, kradu, otimaju, prijete“. Krajem juna iste godine ubili su Antonija Janjuša u vodenici, a početkom jula, u selu Maoču, unuk Feta Micanovića ubio je u vodenici Rista Čančulu. Oktobra te godine Kolašinci su ubili Bogdana Bujaka iz Maoča, takođe u vodenici, a u Matarugama je ubijen Nikola Veseličić, rođak Aćima Veseličića iz Prijepolja.  Krajem te godine dopisnik javlja da je u Pljevlja („ima 120 kuća srpskijeh, a 650 turskijeh“) stigao tabor nizama i da je „pao“ u kuće hrišćanske. Pokušali su da opljačkaju manastir Svetu Trojicu.

U proleće 1873. godine Avdi Boko, sa 20 Usovića („biju i sijeku Srbe, pljačkaju konje, volove, krave“) ubio je dva Boškovića („pred kućnijem pragom posijeku“). Oni sebe nazivaju, kaže se u dopisu, „gazije Muhamedova Kurana“.  U Vranešu, krajem novembra iste godine, Kaljići su ubili Petra Vlahovića, „a ženu mu uzmu i na silu poturče“; Kaljići su na silu odveli kćer popa Lazara Ciparovića, Jelenu, „dijete od 13 godina“. Na sve žalbe, beleži dopisnik Crnogorca, „kajmakam i medžlisi“ govore: „Javaš rajo, javaš, sve će biti inšala“. Dopisnik na kraju zaključuje: „Samo je jedan Sulejman-beg Selmanović, medžlis, koji pravdu ljubi. Kuća Selmanovića vazda se dobro odlikovala od drugijeh. Da su svi Turci kao Selmanovići ne bi zbog nepravde hrišćani trpili, kao što trpe“. Ima takođe dosta vesti i o globama koje nad narodom čini vladika hercegovački (grčki Fanariot), ali i domaći sveštenici. Za popa Laza Šiljka iz Poblaća kaže se da uzima „za podušje domaćina vola, a domaćice kravu, a ko nema, tome neće groba opojati. Koliko je tako nekrštene djece umrlo, jer ima sirotinje koja ne može dati kravu ili june“.

PLJEVLJA U SRPSKOM OSLOBODILAČKOM POKRETU 1875 – 1878.

Anarhično stanje, nasilja, izrazito nepovoljni agrarni i društveni položaj seljaka hrišćana, njihova vezanost feudalnim odnosom i potpuna zavisnost od zemljoposednika, nasilje zakupaca desetine i njeno stalno povećavanje – određivali su ukupan socijalni i društveni položaj seljaka u osmanskom društvu. Ustanci u Bosni i Hercegovini, pokrenuti sredinom 1875., odjeknuli su snažno i u Pljevljima i pljevaljskom kraju. Vođe i organizatori ustaničkog pokreta bili su arhimandrit Sv. Trojice Pahomije, Mitar Robović, trgovac, Petar Marić iz Vijenca, pop Novak Starčević iz Ograđenice, Filip Vojinović iz Višnjice, sveštenici Josif Popović i Stevan Janjušević iz Babina, hajdučke vođe Ninko Koldžija iz Krnjače i Mile Komarica iz Bučja. Okolnosti koje su dovele do ustanaka u ovim pokrajinama gotovo ni u čemu se nisu razlikovale od stanja u pljevaljskom kraju. U nauci nije do kraja osvetljena uloga spoljnog faktora, na prvom mestu Austro- Ugarske, u tajnom inspirisanju ustanaka radi otvaranja veće krize koja bi se završila davanjem mandata Monarhiji da „zavede red“ u ovim pokrajinama. Ljudi na terenu, izloženi svakodnevnim nevoljama, verovatno nisu mnogo razmišljali o takvim međunarodnim posledicama događaja.

Ustanci su po svemu sudeći više zatekli vladu u Beogradu nego crnogorskog kneza Nikolu. Međutim, pljevaljske hajdučke i nacionalne vođe koje su radile na ustanku bile su u Srbiji, uglavnom u Užicu. Knez Nikola je još u martu 1875, nekoliko meseci pre izbijanja ustanaka, zaključio da događaje treba pažljivo pratiti „i u pogodnom trenutku stvar ustanka uzeti u svoje ruke“. Već je pripremao svoje izaslanike sa zadatkom da se približe Tari i organizuju „četice“ koje bi napadale muslimanska sela i tursku vojsku.  U Dobrilovinu je krajem juna poslao Vukašina Baša Božovića, a u Jezera serdara Jola Piletića, koga je ubrzo zamenio Bajom Boškovićem. Serdaru Piletiću je dat nalog „da s Joksimom Kneževićem, Živkom Šibalijom i Lazarom Boškovićem dignu bunu na desnoj obali Tare koliko dublje uzmognu“. Stalnim sukobima sa jakim muslimanskim bratstvima u Gornjem Potarju – Kaljićima, Mušovićima i Mekićima, i Micanovićima i Đurđevićima u pljevaljskom kraju otvoren je dugi i iscrpljujući front oko Tare (ustanici iz Prenćana su se sa porodicama i pokretnom imovinom prebacili u Jezera i Šarance). Ustanička aktivnost podstaknuta sa Cetinja zahvatila je uglavnom sela desne obale Tare – Prošćenje, Barice, Vaškovo, Prenćane, Ograđenicu, Bobovo i Slatinu. Tokom avgusta 1875. ustanici iz Jezera i Šaranaca napadali su na Ograđenicu, Meštrevac, Slatinu i Bobovo. Sa njima su bili i lokalni ustanici kao Marko Tanjević i drugi. Na ovom prostoru nalazile su se turske karaule na Prijekom Dolu i iznad Donje Stubice, na Meštrevcu su bila „3 čardaka puna nizama“ (redovne vojske) dok je na prostoru Bobova logorovalo nekoliko tabora nizama. Na početku ustaničkog pokreta uočava se međusobna surevnjivost dva srpska državotvorna centa – Cetinja i Beograda, naročito izražena kod crnogorskog kneza Nikole. Već 1. avgusta sa Cetinja se zahteva da se Šaranci i Jezerci pridruže ustanicima i opkole Pljevlja, dok je 11. avgusta Jolu Piletiću i Novici Ceroviću dat nalog „da odmah uzmu Pljevlja“. Smatrajući da bi neuspeh u napadu na Pljevlja izazvao demoralizaciju, preporučivala se opreznost u planiranju. Međutim, ukoliko bi se doznalo da je vojvoda Žarko Lješević iz pravca Užica prešao na tursku teritoriju, „napad na Pljevlja trebalo je odmah izvesti, makar i po cijenu većih žrtava i produžiti osvajanje sve do Lima“.

Tokom avgusta 1875 ustanički pokret zahvatio je ceo pljevaljski, prijepoljski, pribojski i novovaroški kraj koji su održavali veze sa ustaničkim vođama u Užicu. Na Ilindan 1875. u manastiru Banji kod Priboja arhimandrit Prokopije Bujišić, koji je bio u stalnoj vezi sa Gluščevićem, Lješevićem, Leovcem i drugima u Užicu, organizuje dogovor narodnih prvaka i sveštenika da se sa ustankom krene na Veliku Gospojinu. Prokopije Bujišić je rođen u Vrulji, 18. oktobra 1839. godine. Svetovno ime mu je bilo Jovan. Kao mladić je otišao u Sv. Trojicu pljevaljsku, tu je naučio da čita i piše, zatim je postao iskušenik, a 1866. godine rukopo- ložen je za jerođakona a potom jeromonaha. Godine 1870. proizveden je za igumana i arhimandrita manastira Banja. Na skupu u Banji  je usvojen Proglas, koji je napisao prota Milan Đurić iz Užica u kome se uočava i političko-diplomatska strana cele akcije, jer se ističe borba protiv „Osmanlija – Turaka“ i insistira na  narodu  „sve  tri  vjere“  i  na  slobodi  i  pravima „čitavog naroda“. U Proglasu se između ostalog kaže: „Svaka vjera, svačije pravo, obraz i imanje biće nam svetinja. Ko bude neprijatelj ovome ratu za slobodu, krstio se ili klanjao, glavom će kao izdajica svoga roda platiti. Zato ustajmo složno – na oružje sinovi Bosne, Hercegovine i Stare Srbije“. I sa crnogorske strane je bilo ideja o pridobijanju dela muslimanskog življa za ustanak. Ideja o saradnji sa domaćim muslimanima u borbi protiv Turaka nije bila nova, na njoj je još 1848. radio Ilija Garašanin, zatim knez Mihailo, Mićo Ljubibratić, Niko Okan. Događaji su, međutim, pokazali da „ta politika prema begovima nije bila lišena političke naivnosti“. Ipak, kada je reč o Pljevljima, u kasnijem periodu, primer Omer-bega Bajrovića pokazuje da ona nije bila sasvim bez odjeka.

Ustanak je bio planiran za Veliku Gospojinu jer su toga dana trebale da upadnu čete Jovana Gluščevića, Žarka Lješevića, Marinka Leovca i drugih. Vlada Srbije se držala obazrivo, upozorenja su stizala sa više strana. Knez Milan je 13. avgusta obavestio vladu da mu je ruski poslanik u Beču Novikov kazao „kako bi trebalo odma prestati sa daljim šiljanjem dobrovoljaca k ustancima“.  Međutim, ustanički val je do te mere zahvatio prostor između Pljevalja i Priboja da se nije dočekala ni Velika Gospojina, već su pod vođstvom prote Jevta Popovića i odmetnutih Babinaca uz pomoć okolnih sela – Zvjezda, Junčevića, Seljana, Jabuke, Kamene gore i Obardi napadnuti turska karaula i han na Jabuci, 12. avgusta 1875. Prekinut je turski telegraf Prijepolje-Pljevlja. Turske snage iz Pljevalja i Prijepolja krenule su u pomoć, ali su ustanici odbili napad. Ohrabreni prvim uspesima napali su i spalili han na Trlici, presekli telegraf i krenuli dublje u pljevaljski kraj sa namerom da uhvate vezu sa ustanicima preko Tare. Ceo ovaj pokret poznat je kao Babinska buna. Mitar Robović je predvodio jednu četu koja se kretala prema planini Kovaču, napao turske posade u Gotovuši i Boljanićima, a zatim se uputio prema Glibaćima u kojima  je  zapalio  tursku  žandarmerijsku  stanicu.

Ustanički pokret je zahvatio veliki broj sela pljevaljskog kraja. Krajem avgusta 1875. godine usledila je turska protivofanziva, naročito u pravcu Bobova i Ograđenice gde su bile koncentrisane jake ustaničke snage. Neki istraživači s pravom govore o Bobovskoj buni. Dve čete turske vojske koje su krenule u ovom pravcu predvodili su major Mahmud Bajrović i Mehmed-beg Selmanović. Posle njihovog neuspeha početkom septembra, na Bobovo, Ograđenicu i Meljak su krenule jače turske snage. U jednom klancu u Kakmužima  ustanici  pod vođstvom Milovana Stankovića, Mitra Robovića, Filipa Vojinovića i Živka Kušljevića napali su četu nizama pod komandom kapetana Hasan-bega koja je nosila trodnevno sledovanje za jedinice u Bobovu. Četa je potpuno razbijena a ustanici su zaplenili svu hranu i municiju. Veliki uspeh ustanika zabrinuo je tursku vlast i vojne komandante. Novopazarski mutesarif je javljao bosanskom valiji sredinom septembra 1875. da su ustanici „osnovali čete od 50 i 100 ljudi“, da u Prenćanima i Đurđevića Tari ima puno odmetnika, da je zbog ustanika u Kakmužima vojska u Bobovu u velikoj opasnosti i da u pljevaljskom kadiluku „samo pet-šest sela hrišćanskih nije se pobunilo“.  Nemiri su zahvatili i Krupice. Pred nasiljem domaćih muslimana Andrija Peruničić je ubio Muja Felaovića, a osveta je sa druge strane stigla starog Bogdana Peruničića. Mutesarif je upozoravao valiju na teško stanje u pljevaljskom kraju, tražeći da se hitno upute pojačanja u Pljevlja od najmanje dva bataljona vojske i 50 000 groša za hranu: „U okolini Pljevalja ustanici idu nesmetano i četiri došle čete sa pukovnikom Ahmed-begom jedva su dovoljne da osiguraju varoš Pljevlje. Kad se uzme u obzir da su ustanici uzeli važna mesta i da su borbeni, a kako su se pobunili svi hrišćani pa su njihove snage veće nego snage vojske i nedovoljno je vojske da ih razbije, iz dana u dan ustanici dobijaju veću snagu pa predstavljaju veliku opasnost“. Na čelu žilavog ustaničkog otpora Ograđenice, Bobova, Meljaka i okolnih sela stajale su četovođe Spasoje Jović, pop Novak Starčević, Milovan Stanković, Mitar Robović i Filip Jelovac.

Krajem septembra i početkom oktobra 1875. godine bolje organizovana i ojačana turska vojska krenula je u žestok obračun u dva pravca – prema Babinama i prema Tari. Turske trupe kretale su prema Babinama iz pravca Pljevalja i Vraneša. Žestoke borbe vodile su se oko Jabuke i Pobjenika. Zapaljena su sva sela od Trlice i Jabuke do Pobjenika, a buljuci stoke oterani su u Prijepolje i Pljevlja. Isti takav obračun vodio se i sa druge, hrišćanske strane. Babinska buna ugušena je na najsuroviji način. „Pobuna se završila na štetu pobunjenika – piše Tanasije Pejatović – i onda je nastalo pljačkanje i paljenje sela; narod se jatomice iseljavao u Srbiju i napuštao svoja ognjišta. Visoravan između Pljevaljskog polja i doline limske bila je gotovo pusta, a kuće popaljene i sa zemljom sravnjene“.  Sa druge strane, iz pravca Užica, na tursku teritoriju su krajem avgusta 1875. upale dobrovoljačke ustaničke čete predvođene Žarkom Lješevićem, Marinkom Leovcem, Jovanom Gluščevićem, Vukom Jolovićem i Ristom Mihailovićem. Početkom septembra, tačnije 3. septembra, zauzet je Priboj u kome su ustanici popalili kuće i džamije. Deo tih četa, u poteri za manjim turskim odeljenjima, zauzeo je mnoga sela do Pljevalja i Prijepolja. U žestokoj turskoj protivofanzivi krajem septembra Turci su palili sva sela od Sjenice i Nove Varoši do Priboja pa i manastir Banju. Ubijali su sve odrasle „a protina sina u Novoj Varoši živa oderaše“. Turske snage predvodili su brigadni general Mehmed Ali-paša i prištinski Osman-paša (ukupno oko 8 000 vojnika). S leve strane Lima, pored ostalih jedinica, napadala je i jedna četa nizama pod komandom kapetana prve klase Osman-efendije iz Pljevalja. Među ustaničkim četovođama u Užicu planiran je prodor prema Pljevljima, naročito nakon vesti tokom septembra i oktobra o borbama u pljevaljskom kraju. General Ranko Alimpić koji je 1875. radio na organizovanju dobrovoljačkih četa, a kasnije komandovao Drinskim korpusom 1876-1878.  godine, beleži da mu je Žarko Lješević govorio da bi valjalo udariti na Novu Varoš i ići dalje na Pljevlja. U izveštaju vladi o stanju prema Bosni i Hercegovini sredinom oktobra 1875. Alimpić ističe:„Ercegovci biju se oko Pljevalja i naša odevud pomoć bila bi vrlo značajna“.165 Većina četovođa je, piše Alimpić, da se pomogne braći koja biju boj s Turcima oko Pljevalja. On je posebno uočio Vuka Jolovića dajući slikovit portret njegove ličnosti: “Jedan između njih, koga svi smatraju kao najosudnijeg i najmudrijeg – Vuk Jolović, Treće čete starešina – Ercegovac iz Crljenica kod Pljevalja, a doseljenik u Užicu, oko 45 godina star, smeđ, ogrubeo od krasta, vidi se vrlo častan čovek i junak, valjan četovođa i meni se najviše dopada za četovanje. Malo govori, ali neizmerno vidi se odvažan. On se najviše držao u Turskoj i vidi se najviše žali što se nepuštaju u pomoć ostaloj braći Ercegovcima. On je i sam išao te Turke uhodio, pa mislim da bi se velika uspeha imalo kada bi se odovuda sad upalo i Pljevlju pošlo“.

Na drugoj strani fronta, prema Tari, turske snage (redovna vojska sastavljena od nizama i redife) predvodio je brigadni general Fuad-paša i pukovnik (miralaj) Salih-beg. Turske snage u Pljevljima ojačane su snagama iz Nove Varoši, Prijepolja i svih sela oko Prijepolja i Pljevalja. Na čelu bašibozuka nalazio se muftija  Vehbija  Šemsikadić.  Glavnina  na  čelu  sa generalom Fuad-pašom kretala se prema Prenćanima i Lever Tari, a desno krilo preko Kruševa ka Meljaku, Bobovu i Ograđenici. Potiskujući ustanike u ovim selima ovo krilo se postepeno povijalo prema Lever Tari. Na levoj strani, vojsci Fuad-paše sadejstvovali su kolašinski Turci i bašibozučki odredi Donjeg Kolašina. Oktobra 1875. godine na čelu ustaničkih četa na prostoru od Prošćenja do Krupica i Prenćana nalaze se Filip Galović iz Prošćenja, Savo Radojčić iz Dobrilovine, zatim Tanasije Bošković, Jakov i Vukosav Marković, Spasoje Vojinović, Perko Čabarkapa, pop Pero Peruničić, Božo Šestović i drugi. Sa lokalnim ustanicima se nalazilo i odeljenje ustanika iz Jezera i Šaranaca. Najžešća borba vođena je 24. i 25. oktobra na Prenćanima gde je bilo koncentrisano oko 800 ustanika. Ustanički otpor je skršen 25. oktobra kada je štiteći most na Tari poginuo i vojvoda Tripko Džaković, jedan od istaknutih vođa u Potarju. Ubrzo su potisnute i ustaničke snage u Vaškovu pod komandom Joksima Kneževića čime su praktično sve ustaničkesnage bile potisnute preko Tare. Turci su popalili Prenćane, Krupice, Barice i okolna sela a stanovništvo je pobeglo preko Tare u zbegove.  Prebegli su Peruničići, Čabarkape, Markovići, Vukovići, Rondovići, Kneževići i druge porodice. Popa Pera Peruničića Turci su ubili kasnije, 1890. godine.

Na drugoj strani, vodile su se takođe žestoke borbe između turske vojske i ustanika u selima oko Kraljeve gore i Ljubišnje. Najviše ustanika izginulo je na Prijekom Dolu, njih sedam, glave su svima odsečene, a još tri su poginula u Mekom dolu. Poginulo je i osam uskoka. Tada su poginuli i Mijailo i Milan Golubovići iz Bobova. Naročito žestok sukob desio se sa ustaničkom četom u Višnjici koju su predvodili Filip Vojinović i Milovan Stanković. U snažnom turskom jurišu poginulo je 16 ustanika na čelu sa Vojinovićem i Stankovićem. Mileta Vojinović beleži da je cela četa (preko 60) zanoćila kod Vojinovića na slavu, uoči Lučindana,  a napad se desio na sami Lučindan, 30. oktobra. U Pljevlja je odneto ukupno 18 posečenih glava. Turci su razorili selo Višnjicu i porodicu Vojinovića, a preostali članovi bratstva preselili su se u Prenćane. Preživelo stanovništvo ovih sela prebeglo je na levu obalu Tare, izloženo nesnosnim nevoljama zbog zime i velikih snegova. Time je bio slomljen veliki ustanički pokret 1875. u pljevaljskom kraju. Neki od ustanika i četovođa nastavili su kasnije borbe 1876. i 1877.

Prvih meseci 1876. godine Srbija i Crna Gora su se pripremale za rat protiv Turske. Početkom juna te godine u Veneciji je potpisan ugovor o savezu između dve države a zatim i vojna konvencija. Pored drugih odredaba članom 6 vojne konvencije postignut je dogovor o podeli sfera ratnih operacija. Ta linija je išla preko teritorije pljevaljskog kraja pravcem od Bijelog Polja na Stožer, zatim na planinu Ljubišnju do sastave Tare i Pive i dalje Drinom, s tim što je teritorija severno od ove linije pripadala sferi uticaja Srbije.

Juna 1876. godine u Užicu je obrazovan Dobrovaljački kor pod komandom arhimandrita Nićifora Dučića koji je imao zadatak da dejstvuje u pravcu zapadnog dela Stare Srbije, u okviru Javorske vojske. U koru se nalazilo više Pljevljaka, kao komandanata, komandira ili ustanika. Vuk Jolović je bio polubataljonski komandant u Prvom bataljonu. Arhimandrit Prokopije Bujišić bio je počasni komandant Trećeg bataljona dok je Marinko Leovac bio komandant polubataljona u Trećem bataljonu. Sredoje Marković Ćuzo iz Pljevalja bio je komandir jedne od dobrovoljačkih četa kao i Ninko Koldžić (Koldžija) iz Krnjače. Prvi bataljon Dobrovoljačkog kora sačinjavali su ustanici iz prijepoljskog, pribojskog i pljevaljskog kraja. U bici na Radoini jula 1876. poginuo je brat Marinka Leovca, Novica Leovac, a ranjen je Sredoje Marković Ćuzo trgovac iz Pljevalja, komadir čete. Sredinom 1876. veći broj dobrovoljaca odlikovan je od strane srpskog kneza Milana Obrenovića: srebrnom medaljom za hrabrost odlikovani su Marinko Leovac, Vuk Jolović i Prokopije Bujišić.

Na  početku  Drugog  srpsko-turskog  rata  krajem 1877. godine ponovo je formiran Ustanički kor pod komandom Nićifora Dučića. Arhimandrit Prokopije Bujišić postavljen je za komesara kora. Marinko Leovac i Vuk Jolović su postavljeni za komandante polubataljona dok je Sredoje Marković Ćuzo postao komandir druge čete. Početkom januara 1878. nalazili su se na položajima na Uvcu. Po završetku Drugog srpko-turskog rata vlada je Takovskim krstom odlikovala arhimandrita Prokopija Bujišića, Marinka Leovca, Vuka Jolovića i Sredoja Markovića Ćuza. Leovac i Jolović su kasnije dugo živeli u Užicu, jer se i juna 1887. nalaze na Spisku mesečnih izdataka iz vanrednih troškova Ministarsva inostranih dela.

S druge strane glavnina crnogorskih ratnih akcija bila je usmerena prema Hercegovini tako da su snage prema Potarju bile u odbrambenoj poziciji. Krajem marta 1876. vođene su borbe u selu Višnjici. Ustanike je predvodio Mitar Robović. Početkom juna 1877. godine bilo je sukoba u Vranešu i na Stožeru. Napad na Stožer izvelo je jedno veće odeljenje iz sastava poljsko-kolašinskog i jezero-šaranskog bataljona sa snagama lokalnih ustanika, koje su predvodili Ristan Šarac i Spasoje Vojinović. Napadnuti su donjostožerski katuni („đe i sam Asan-beg glavom plati“), zaplenjeno je oko 3 000 sitne i 1 000 grla krupne stoke, a uništena je i turska karaula u Gornjem Stožeru. U povratku na mestu zvanom Đatlo ustanici su upali u zasedu pripremljenu od strane Fejza Kaljića i hodže Gušmira iz Bijelog polja gde su doživeli veliki poraz. Prema nekim podacima poginula su 24 ustanika a pominje se i podatak od 50 poginulih.

SUSRET AUSTROUGARSKOG BALKANA I ORIJENTA U PLJEVLJIMA (1879-1908) 

Od 1878. Pljevlja su u svakom pogledu snažno ušla u orbitu „austrougarskog Balkana“, sa svim pozitivnim i destruktivnim značenjima ovoga političko-kulturnog pojma. Austro-Ugarska je na Berlinskom kongresu (13.jun-13.jul 1878), kao što je poznato, pored dobijanja mandata da okupira Bosnu i Hercegovinu dobila i pravo da zaposedne deo tadašnjeg novopazarskog sandžaka u skladu sa čl. XXV Berlinskog ugovora i na osnovu prethodnog sporazuma sa Turskom. Pre toga, već tokom Velike istočne krize, ona je odlučno stavila do znanja Srbiji i Crnoj Gori, ali i Rusiji, da je protiv bilo kakvog teritorijalnog širenja dveju srpskih država u tom pravcu. Istina, Rusija je u San Stefanu, 3. marta 1878, za razliku od Srbije, bila vrlo darežljiva prema Crnoj Gori dajući joj granicu od Drine, Limom do Prijepolja i zatim do Rožaja, ostavljajući Bihor i Rožaje Crnoj Gori. Evropa je poništila odredbe Sanstefanskog ugovora.

Duh Berlinskog kongresa i opšti politički pravac prilika na Balkanu koji je njime označen stavili su Pljevlja u sasvim nov politički ambijent, daleko složeniji od prethodnih decenija. Glavni politički cilj Austro-Ugarske bio je sprečavanje stvaranja bilo kakve veće srpske ili slovenske države, potiskivanje ruskog uticaja sa Balkana, osiguranje kopnene terito- rijalne veze iz Bosne i Hercegovine preko Stare Raške ka vardarskoj dolini i albanskim plemenima, i na kraju – prodor prema Solunu, Istočnom Mediteranu i Bliskom istoku. Grof Đula Andraši, ministar spoljnih poslova Monarhije je često isticao da novopazarska oblast   predstavlja „vrata Istoka“ i „najkraći kopneni put koji se geografski nastavlja na vardarsku dolinu“. Zaposedanjem makar i dela te oblasti sprečava se moguća zajednička granica Srbije i Crne Gore. Pošto je okupacija Bosne i Hercegovine „stala na glavu zmiji slovenskoj“, novo političko stanje treba obezbediti uvođenjem trupa u novopazarski sandžak radi kontrole „vojničkih i trgovinskih puteva na celom prostranstvu“. Vojna pozicija  u ovoj oblasti, govorio je Andraši, „izgleda mi kao odbrambeni bedem za utvrđenja Bosne i Hercegovine. Novopazarski sandžak je za Bosnu isto što i posjedovanje Bosfora za Crno More“. Pored političkih i strategijskih, važni su bili i ekonomski motivi zaposedanja, odnosno obezbeđenje puta za jednu dalekosežniju misiju – otvaranja „Bliskog Istoka za austrougarsku privredu“.

Vojne i civilne vlasti u Bosni i Hercegovini su bile nestrpljive da se što pre zaposedne limska doline i uspostavi čvrsta i prirodna granica na Limu. Najzad je 21. aprila 1879. godine zaključena Konvencija između Austro-Ugarske i Turske o uvođenju austrougarskih trupa u Priboj, Prijepolje i Bijelo Polje. Kasnije su umesto Bijelog Polja trupe ušle u Pljevlja, kao mesto muftije Šemsikadića i centar antiaustrougarske agitacije. Ukupan broj austrougarskih trupa nije trebalo da pređe 4-5 000 vojnika, koliko je u tim mestima mogla držati i turska strana. Predviđeno je da se u slučaju potrebe, u sporazumu sa Turskom, zaposedanje može proširiti i na ostale delove novopazarskog sandžaka. „Sultanov suverenitet je osiguran i muslimanima je ostavljeno pravo da u svojim javnim molitvama spominju njegovo ime i na munarama ističu vjersku zastavu gdje je to i do sada činjeno“. Potpisivanje Konvencije izazvalo je nezadovoljstvo i muslimanskog i pravoslavnog srpskog stanovništva. Uostalom, Smail-beg Selmanović-Taslidžak iz Pljevalja komandovao je vojskom koja se u Bosni suprotstavila ulasku austrougarskih trupa. U toj vojsci su bili i muslimani i pravoslavni. Kada su iz Pljevalja krenuli za Bosnu muslimani su nosili svoje barjake (Hajdar Tahiragić, Mujo Kuloglija i drugi), a pravoslavni Srbi su nosili krstaš-barjake (Jakšić, Đenisijević, Ćirković, Radović, Samardžić).

Austro-Ugarska je najviše zazirala od političke aktivnosti pljevaljskog muftije Mehmeda Nurudina Vehbi Šemsikadića (1827-1887), organizatora i idejnog vođe otpora austrougarskoj okupaciji Bosne i Hercegovine, a zatim uvođenja trupa u Pljevlja, Priboj i Prijepolje. Na tom poslu je u Pljevljima sarađivao sa Todom Radovićem, Perom Hadžijakšićem, Gavrom Samardžićem, Jokom Đenisijevićem i Gavrom Ćirkovićem. Šemsikadić je pokušavao da stvori širok front otpora, povezujući se i sa Srbima i sa Albancima. Austrougarska diplomatija i tajne službe su procenjivale da iza pokušaja tkvog organizovanja stoji Rusija. Sa istom pažnjom kao i muftija Šemsikadić, praćena je aktivnost Mića Ljubibratića. Išlo se čak dotle da se smatralo da je u novopazarskom sandžaku osnovan komitet kao ogranak petrogradskog Slovenskog komiteta. Međutim, kao glavni vođa otpora ulasku austrougarskih trupa označen je Šemsikadić. On je obilazio Novi Pazar, Novu Varoš, Pljevlja, Prijepolje, Berane, Bijelo Polje… Austrougarski poslanik u Carigradu grof Ziči je, prateći u stopu muftijinu aktivnost, došao do zaključka da je on „jedan izvanredno darovit, okretan i radin čovjek čije je temeljito znanje povezano sa izvanrednom energijom i sposobnošću.  Ali  ono  što  njegovom  uplivu  sasvim posebno doprinosi jeste njegovo neobično govorništvo, neodoljiva snaga koja njegov auditorij ispunjava entuziazmom i oduševljava na najodvažnija djela. On je pravi narodni tribun, naravno u islamskom smislu.“

Šemsikadić, međutim, nije dobio pomoć od Albanaca koju je očekivao, jer ga je austrougarska akcija među njima neutralisala. Bio je deprimiran njihovim držanjem. Poslanik sa Cetinja Temel je uveravao Andrašija da je držanje Crne Gore prema okupaciji Bosne i Hercegovine i novopazarskog sandžaka “korektno, prijateljsko i korisno“. Na kraju, da bi zatvorila krug oko muftije i potpuno ga izolovala, Austro-Ugarska je nastojala da, preko grofa Zičija, kod Porte i Sultana diskredituje Šemsikadića, da mu se uskrati pomoć i svaka aktivnost, i da ga „na svaki način ukloni iz Sandžaka, pa čak i iz Carigrada, i neka ga pošanje negdje daleko u internaciju“. Sultan je pod pritiskom Zičija pozvao Šemsikadića na svoj dvor, držeći ga pod nadzorom, ali kad se u akciju uključio engleski poslanik Lajard, sultan je Šemsikadića zaista poslao u internaciju: Dvor i Porta uskraćuju mu svaku pomoć i sultan mu daje Čekmedže čiflik na obalama Mramornog mora.Muftija Šemsikadić, međutim, nije prestao sa svojom aktivnošću. Izveštavajući o turskoj agitaciji protiv okupacije Bosne i Hercegovine, poslanik Srbije u Carigradu Stojan Novaković piše da središte aktuelne radnje protiv austrijske okupacije u Bosni jeste „nekakav muftija iz Taslidže na kojega ovdašnja znatna lica dosta polažu“.

Ulazak trupa mogao je da počne. U Sarajevu je 26. juna 1879. između austrougarskih i turskih oficira završen sporazum o konačnom i detaljnom zaposedanju dela novopazarskog sandžaka. U ime Austro-Ugarske pregovore je vodio vojvoda od Virtemberga. Problem su predstavljali slabi putevi. Pripreme su bile temeljne. Obrazovane su bile dve kolone – severna i južna, s tim da su glavne snage nastupala prema Pljevljima. Južna kolona, čiji je komandant bio general Kilič, koncentri- sala se kod Čajniča i Goražda. U obe kolone nastupalo je ukupno 7 000 vojnika, sa komorom od 1 000 konja i još 1 200 grla druge zaprežne stoke. Vojvoda Virtemberg sa pukovnikom Alboriem rukovodio je celom operacijom iz Čajniča. General Kilič je već 9. septembra bio pred Pljevljima, a 10. septembra 1879. grad je opkoljen kolonama sa tri strane i sve okolne kote zaposednute. Trupe su, međutim, mirno ušle u grad u kome su sporazumno ostale i turske trupe. Trupe su ušle u Priboj 8. septembra a u Prijepolje 14. septembra. Odmah je uspostavljena veza između zaposednutih mesta. Zbog hladnoće vojska nije mogla ostati pod šatorima pa su trupe privremeno smeštene u kućama lokalnog stanovništva.

Posle vojničkog zaposedanja Pljevalja, Priboja i Prijepolja usledila je i nova administrativno-terito- rijalna podela. Pljevlja su, nepunih pola veka nakon premeštanja sedišta hercegovačkog sandžaka u Mostar, postala sedište pljevaljskog sandžaka (1880), u koji su ulazile pljevaljska i prijepoljska kaza i pribojski mudirluk. Ova teritorija je izdvojena iz dotadašnjeg novopazarskog sandžaka. Austrougarska uprava je pre ulaska trupa, a i posle, zazirala od mogućih ustaničkih akcija. Andraši je imao „puno povjerenje u takt, umjerenost i diplomatsku vještinu vojvode od Virtemberga kome je bio povjeren zadatak da zaposjedne dolinu Lima“. Ipak, pojavila se hajdučija, naročito u istočnoj Hercegovini, na čelu sa Stojanom Kovačevićem. Otpor protiv novog poreskog sistema i vojnog zakona (4. novembra 1881) prerastao je početkom 1882. u Hercego- vački ustanak, napadima na žandarmerijske stanice i pandurske karaule. Kao vođe ustanka označeni su Pero Tunguz, Omer Šačić, Pero Radović, Salko Forta, Vaso Buha, Ibraga Tanović, Tripko Vukalović, Lazar Sočica i drugi. U njihovim četama su bili zajedno i pravoslavni Srbi i muslimani.Gacko je u početku bilo u najtežoj situaciji ali strahovalo se i od napada na austrougarske garnizone u Foči i Čajniču. U Gornjem Podrinju su bilo naročito aktivni Pero Tunguz, Stojan Kovačević i Salko Forta, a od domaćih ljudi Huso Vreva. Iz pljevaljskog sandžaka je upućen jedan bataljon vojnika u Foču i Čajniče. Foča je napadnuta početkom februara 1882. godine sa oko 600 ustanika pod komandom Stojana Kovačevića. Snagama ka Zagorju i prema Trnovu komandovao je Ibrahim-beg Čengić Kutalija. Među ustanicima je bilo ideja da se formira ustanička vlada i objavi deklaracija o izmirenju Srba i muslimana pod geslom: „Za krst časni i vjeru Muhamedovu“.

Austrougarske snage iz Foče i Goražda održavale su vezu sa snagama u Pljevljima i okolini. Već u aprilu i maju 1882. uspostavljen je i pojačan kordon na desnoj obali Drine, prema Tari i turskoj granici. Ustanici su likvidirali žandarmerijsku kasarnu u Čelebićima, a 28. marta je napadnuto Čajniče. Među ustaničkim vođama na desnoj obali Drine ističu se Petar Tošić od Pljevalja, Ibrahim-beg Čengić Kutalija i Hodžić iz Grdijevića. Austrougarska vojska sa četiri kolone pod komandom generala Obadića iz Foče u sadejstvu sa trupama iz Pljevalja pod komandom generala Kukulja krenula je u poteru za ustaničkim snagama. Austrougarske snage iz pljevaljskog sandžaka dejstvovale su u sporazumu sa turskim vlastima. Trupe iz Pljevalja kretale su se u dve manje kolone, sa kojima je išla po jedna turska četa sa glavnim zadatkom da spreče prolaz ustanicima kod Vitine i Podgore.191 Austrougarska vojska je gonila ustanike prema Tari i turskoj granici, zauzela Čelebiće i krstarila kroz Meštrevac, dok su se oni sklonili u Bobovo i Ograđenicu. Austro-Ugarska je počela da formira kordon prema turskoj granici.

Zvanični predstavnici turske vlasti su, ipak, održavali tajne veze sa odmetnicima. Jedan od njih bio je Riza-beg, turski poslanik na Cetinju, a jedna delegacija je posetila Derviš-pašu u Skoplju. Postojao je i jedan pokušaj prodora hercegovačkih i crnogorskih dobrovoljaca iz Bugarske pod vođstvom ruskog kapetana Steva Ivanovića, rodom iz Crne Gore, sa Cetinja, svakako u organizaciji slovenofilskih komiteta. Ivanović je početkom juna 1882. sa oko 20 dobrovoljaca stigao u Bobovo i Ograđenicu, nastojeći da ojača četu i probije se u oblast gornje Drine. Austrougarske trupe su upale u Bobovo i Ograđenicu. Crna Gora je jako zazirala od mogućeg prelaska Ivanovića sa dobrovoljcima u Crnu Goru, pa je Mašo Vrbica obavestio kapetana Živka Šibaliju u Jezera da ima obaveštenja da će dobrovoljci preći Taru na Prenćanima, da bi išli dalje u Hercegovinu, i da stoga obezbedi sva mesta na Tari gde bi se moglo preći i ne dopusti da pređu u Crnu Goru. Šibalija je trebalo da ih uputi ustaničkom vođi Tanjeviću da ih ovaj prevede preko Drine ili kod Kutalije („tako neka budu tamo upućeni, ali i to da niko ne zna da su od vas upućeni“). Kapetan Mitar Knežević iz Šaranaca javio je 7. juna 1882. da su dobrovoljci iz Srbije (navodno četa od 30 ljudi) prešli tajno preko Lima „pored straža austrinski i turski, ali pomoću Srba u Turskoj. Uz pomoć Srba prešli su preko Korijena iznad Pljevalja. I odmah su potražili i našli Spasoja Vojinovića sa „društvom svojevoljaca“. Ivanović je uspeo da sakupi četu od 80 ljudi i da se 9. juna sukobi sa austrougarskim trupama kod Čelebića. Sa Ivanovićem su bili i lokalni ustanici okupljeni oko Petra Tošića, Marka Tanjevića, Draga Ćosovića i Jovana Karovića jačine oko 190 ljudi.194  Oružje su nabavljali od turskih trgovaca. Da bi sprečile stvaranje većeg ustaničkog jezgra austrougarske trupe su sredinom jula preduzele koncentričnu ofanzivu na Ograđenicu i Bobovo iz pravca Bosne i Pljevalja. Prema Ivanovićevim obaveštenjima napad je krenuo iz Pljevaljaa 16. jula sa oko  1  600  austrougarskih i 100 turskih vojnika. Na Čelebiće je stiglo 2 000 austrougarskih vojnika iz Bosne. Pred daleko jačim snagama dobrovoljaci su se iz uporišta Ograđenice povukli niz tarske litice, gonjeni i u kanjonu od manjih austrougarskih poternih odelenja. Gonjenih 20 dobrovoljaca je moralo da zapliva „u   bezbrođe“.   Kapetan   Ivanović   je   interniran   u Podgoricu, a zatim je morao da napusti Crnu Goru.

Pljevaljski sandžak je bio najmanji od sandžaka u kosovskom vilajetu. Na čelu sandžaka stajao je mutesarif Sulejman  Ismail  Haki  ferik  birindži-paša  (rođen 1841) poreklom Arbanas, koji je istovremeno bio i vojni komandant. Ostao je u Pljevljima od 1879. do 1908. godine. U pljevaljskoj čaršiji se smatralo da je bio „vrlo ozbiljan, elegantan, dostojanstvenih i prefinjenih manira, razborit, rječit. Ali kažu i plemenite duše, nije se mogao. a vjerovatno ni htio. uklopiti u sredinu“.

U Pljevljima je bila smeštena 70-ta anadolska regimenta, čiji je komandant od 1879. godine bio Sulejman Haki- paša. Kao pripadnik islamskog derviškog reda bektašija, pokazivao je izvestan stepen tolerancije prema hrišćanima. Pored manjeg broja turskih čino- vnika, lokalnu svitu Sulejman-paše činili su najugle- dniji predstavnici familija domaćih muslimana – Bajrovića (poreklom iz Nikšića), Korjenića (poreklom iz Korjenića, istočno od Trebinja), starih pljevaljskih porodica Selmanovića, Drndi i drugih. Najveći uticaj imao je Mehmed-paša Bajrović. Kazama su upravljali kajmakami, a nahijama mudiri, s tim što pljevaljska kaza nije imala kajmakama već je njome upravljao direktno mutesarif. U trenutku ulaska austrougarskih trupa, u turskom garnizonu je bio svega jedan bataljon vojnika, koji je povučen septembra 1880. godine tako da je Turska ukupno u pljevaljskom sandžaku u to vreme imalo 600 vojnika. U austrougarskom garnizonu na Dolovima, u Pljevljima, nalazila se komanda Prve (kasnije Devete) brdske brigade. Austro-Ugarska je tokom osamdesetih godina uspela da izgradi veliki i za ono vreme vrlo moderan vojnički logor, varoš za sebe u pljevaljskoj varoši. Logor je imao dve celine – istočnu i zapadnu. U istočnom delu pored više manjih zgrada postojala je i jedna veća pešadijska kasarna, garnizonski zatvor, magacini hrane i barake za razne vojne potrebe. Zapadni logor, ispresecan parkovima i vrtovima imao je tri dela: prvi, komanda 9. brdske brigade, generalov stan, oficirska kasina i rimokatolička garnizonska kapela (osvećena tek 1907); drugi deo, sa obe strane ceste simetrično poređane i širokim drvoredima rastavljene barake za pešadiju, konjicu i artiljeriju, kao i glavna straža; i treći, bolnica. Kasnije, početkom XX veka, izgrađene su i dve kasarne na Malom Bogiševcu.

Austrougarske vojno-političke i versko-kulturne studije pljevaljskog kraja

Plan detaljnih istraživanja zaposednutih oblasti Srednjeg Polimlja i Potarja i širih prostora Stare Srbije i Albanije, izrađen je nakon okupacije Bosne i Hercegovine i uvođenja autrougarskih vojnih posada u Pljevlja, Priboj i Prijepolje.  Briljantno vešti okupacioni upravnik Bosne Benjamin Kalaj, član Mađarske akademije nauka, bio je zajedno sa Lajošom Talocijem idejni tvorac i duša celog programa. Jedan mali primer iz 1891. svedoči o dubini zamisli i ideja B. Kalaja: tražio je da se deo moštiju kneza Lazara iz Ravanice u Vrdniku prenese u Žitomislić, da Hercegovci ne bi išli u Ostrog i Sv. Petru na Cetinje. Karlovački patrijarh se nije složio.  Godine 1885. u Sarajevu je osnovano Muzejsko društvo za Bosnu i Hercegovinu (predsednik  je bio dr Kosta Herman, potpredsednik Mehmed-beg Kapetanović, tajnik dr Julije Makanec), a 1888. godine otvoren je Zemaljski muzej koji je počeo sa izdavanjem svoga časopisa Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini. Od 1893. godine u Beču su na nemačkom jeziku izlazili odabrani radovi iz Glasnika, po Kalajevoj zamisli, pod naslovom Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Hercegovina. Do 1914. godine izašlo je ukupno 12 velikih svezaka. Dr Karlo Pač je 1904. godine osnovao Institut za istraživanje   Balkana   sa   vrlo   dobrom   koncepcijom i ambicioznim i sveobuhvatnim istraživanjima: I Putovanja i zapažanja (prirodnjačka, geografska i etnografska istraživanja) II Izvori i istraživanja (filološko-istorijska istraživanja) III Inventari i bibliografije. Istoričar Hamdija Kapidžić napisao je vrlo dobru studiju o radu ovoga Instituta. Posle aneksije Bosne i Hercegovne Institut sve više deluje u funkciji austrougarske balkanske politike. Karlo Pač kao prvi čovek ove ustanove je insistirao, naročito 1913. godine, da Sarajevo treba da bude središte austrougarskih balkanskih istraživanja: general Oskar Poćorek je, podržavajući Pača, piše H. Kapidžić, podvukao da je „Monarhija posjedom Bosne i Hercegovine postala najveća balkanska država i ne bi trebalo ni pod kojim uslovima dozvoliti da Sarajevo ne postane središte istraživanja Balkana, što bi bilo od naročitog značaja za buduće zaposjedanje Albanije“.

Sva istraživanja Srednjeg Polimlja i Potarja bila su ili direktno organizovana i koordinirana iz komande okupacionih trupa u Pljevljima, ili zajedno sa komandom trupa u Sarajevu i pre svega sa Zemaljskim muzejem u Sarajevu. Komanda u Pljevljima redovno je slala izveštaj komandi 15. korpusa u Sarajevu, a ova vladi u Beču. Posebno važnu ulogu pri trupama u Pljevljima imao je „civilni komesar“ ili „politički referent“, mada se često naziva i vicekonzul i konzul. U početku je to bio generalštabni oficir, a postavljalo ga je vojno ministarstvo u saglasnosti sa šefom generalštaba i ministra spoljnih poslova. Prvi civilni komesar bio je generalštabni kapetan Oskar Melcer, od septembra 1879. do 1. februara 1884. godine. Njega je nasledio Alfred Mair, dotadašnji vicekonzul austro- ugarskog konzulata u Sarajevu koji je pored francuskog i turskog znao i srpski jezik.  Glavni pečat ovim istraživanjima tokom 80-tih i 90-tih godina XIX veka, a svakako i kasnije davao je Teodor Ipen (1861-1935) jedan od vodećih austrougarskih albanologa i austro- ugarskih balkanskih diplomata. Pri komandi okupa- cionih trupa u Pljevljima Teodor Ipen je od 1888. do 1891. godine vršio dužnost „civilnog komesara i političkog referenta“. Teodor Anton Ipen je rođen u Češkoj, u jevrejskoj familiji koja je primila katoličanstvo, završio je Orijentalnu akademiju (Akademiju za orijentalne studije) u Beču. Pored češkog i ruskog vladao je dobro i engleskim i francuskim jezikom, a imao je i dodatna ekonomska i vojna znanja i specijalnosti. Pre dolaska u Pljevlja bio je konzul u Skadru 1884-1887. godine. Nakon odlaska iz Pljevalja 1891. godine našao se u austrougarskom konzulatu u Carigradu, a 1893. godine u Jerusalimu. Iz Jerusalima se vratio u Skadar, u kome je ostao duži niz godina, da bi zatim imao važne diplomatske dužnosti u Amsterdamu, Atini i Londonu. Bio je član austrougarske delegacije na konferenciji ambasadora u Londonu 1912/13. godine.

Za vreme boravka u Pljevljima Teodor Ipen je očigledno vrlo detaljno i brižljivo istražio oblast ne samo pljevaljskog i novopazarskog sandžaka nego i celog kosovskog vilajeta. Objavio je dve veće studije koje se pored ostalog bave i Potarjem i Polimljem. Prvo je u Glasniku Zemaljskog muzeja za 1891. (januar-mart) objavio kratku studiju pod nazivom Raška, koju je zatim na nemačkom jeziku objavio u Beču 1894. godine u Wis- senschaftliche Mitteilungen. Zatim je već sledeće godine objavio, anonimno, poznatu studiju Novibazar und Kosovo (das Alte Rascien).  Rasprava o Raškoj bavi se pre svega imenom oblasti, njenim kratkim geografskim opisom i istorijskim razvitkom i na prvom mestu savremenim političkim i verskim prilikama. Ona je po svojoj suštini bila deo napora Benjamina Kalaja da inauguriše „bosansku naciju“ i da tu naciju proširi i na prostor pljevaljskog i novopazarskog sandžaka, što se naročito vidi iz recenzije ove knjige koju je dao Lajoš Taloci. Taloci između ostalog ističe da je Ipen svojom knjigom demantovao niz „velikosrpskih“ istorijsko- političkih laži da su Novi Pazar i Kosovo oduvek bili srpski i da sledstveno tome moraju ostati srpski.

Naime, bošnjaštvo je za Kalaja samo most do bosanske nacije. On je smatrao da bosanska nacija predstavlja zajednicu sve tri konfesije, koje međusobno objedinjuje zajednička prošlost u okviru posebnog razvoja Bosne. Ipen insistira na imenu Raška umesto imena Stara Srbija, koje smatra srpskim „političkim nazivom“ kao i tursko političko ime „Kosovo“. On izričito kaže da „istinsku staru Srbiju“ treba „označiti njezinim legitimnim imenom Raška“, ime „koje se doduše vazda poznavalo, ali je polako ispalo iz običaja“. Raška, po Ipenu, „obuhvata političke srezove (kaze): Pljevlje (Taslidža), Prijepolje, Kolašin, Bjelopolje (Akova), Sjenica, Nova Varoš, Berane, Rožaj, Novi Pazar, Mitrovica, Drenica, Vučitrn, Priština, Gilan i djelomice Preševo“. Opisujući etnografske, političke i verske prilike, Ipen se, pored ostalog, dosta detaljno bavi  i  Donjim  Kolašinom.  Ističe  da  su  od  svih „Bosanaca“ Kolašinci „ostali najdivlje pleme“. Evo šta Ipen kaže: „Kolašinci su fanatični muhamedovci, no izleda da njihova pobožnost nema dubljeg temelja; mnogi u mlađim godinama rado piju rakiju, suviše domaću šljivu piju preko mjere. Često biva da se kolašinski muhamedovac oženi hrišćankom i ne tražeći od nje da se poturči. Tako je i nastala ona riječ: „Otac mi klanja, majka mi se krsti a ja se kamenim“. Ako ponekad neki od njih i izgleda da je pošten i vjeran, u opšte im čovjek ne može mnogo vjerovati jer ih grabežljivost često navodi na podmuklost i vjerolomstvo“. U najpoznatije kolašinske rodove Ipen ubraja Micanoviće, Đurđeviće, Hrapoviće, Štroke, Kaljiće (Kraljići), Mušoviće, Martinoviće, Mekiće, Kufre, Tutiće, Ljuce i druge. Ali Ipen, gledajući stvari iz ugla interesa monarhije koju predstavlja izvanredno, uočava da „vjerozakonske razlike igraju na Balkanskom poluostrvu, izuzevši u Arbanasa, veću ulogu nego li narodnosne; tako je i razdioba stanovništva Raške po vjeroispovesti važan momenat za situaciju ove provincije“.  Ipen  takođe  uočava  da  Arbanasi  imaju „veoma jaku ekspanzivnu snagu u sebi, te su tako plemena istočne Albanije prekoračila granice svojega područja prema Raškoj na istoku i sjeveru“. Zanimljivo je da on uopšte ne pominje Hercegovinu, čije je sedište Pljevlje bilo od 1576-1833. Ideolozi austrougarske balkanske politike pokazivali su zavidnu političku veštinu i lukavstvo, koristeći i produbljujući etničke ili regionalne razlike i osobenosti. Godine 1898. pokrenut je prorežimski list „Srpski Balkan“, s ciljem da u početku piše povoljno o Srbiji i Crnoj Gori, kako bi zadobio poverenje Srba, „a docnije, daće se lako okrenuti“. Dokle je sve išla „briga“ austrougarskog režima svedoči činjenica da je zemaljska vlada 23. avgusta 1915. zabranila rasturanje knjige pesama Avda Karabegovića, objavljene u Beogradu 1905. godine, jer su pesme navodno „politički i religiozno agresivne“.

Teodor Ipen u pomenutoj studiji, pored ostalog, uočava značajnu ulogu duhovnih spomenika Raške. Za manastir   Svetu   Trojicu   u   Pljevljima   kaže   da   je „tvorevina Nemanjića; u njemu se čuva kao sveta relikvija vladičanska patarica sv. Save. Kad su Turci tijelo ovoga sveca odnijeli iz Miloševa u Biograd, jedan se pobožan čovjek pomoću mita dočepao palice, koja je uz tijelo bila, da barem to sačuva zemlji“. Među Nemanjića zadužbine Ipen beleži i crkvu Svetog Arhanđela Mihaila u Poblaću, manastir Banju kod Priboja, Mileševu, Đurđeve Stupove, Gračanicu… „Dalje su razoreni manastiri Arhanđel, Dorolj (Dovolja), Bliškova i Sokolac u Kolašinu“.

Studija Novibazar und Kosovo je šira i temeljnija verzija prethodne kratke rasprave o Raškoj. Ona je daleko sistematičnija i čini je trinaest poglavlja. Pored geografskog, etnografskog, istorijskog, političko- administrativnog i kulturnog pregleda, Ipen je prilično iscrpno opisao i sve važnije gradove ovoga područja i njihove oblasti. Potarje i Polimlje su opisani u trima glavama koje se tiču Pljevalja, Kolašina i Lima sa Bijelim Poljem, Pribojem i Beranima. Ipen je očigledno dobro upoznao ove oblasti, od istorije do savremenih prilika. Opisuje važnije planine, puteve, varoške kvartove, značajne familije, demografsku i versku strukturu stanovništva pa čak i floru i faunu. Što se Pljevalja tiče jedan deo današnje pljevaljske opštine opisan je u delu o Pljevljima, a drugi deo u delu o Kolašinu. Ipen daje granicu između Donjeg Kolašina i Pljevalja i kaže da severna granica Kolašina ide od sela Nefertare preko Glibaća, Dubočice, Mataruga do Brodareva, i tako čini liniju od Tare do Lima. Prilično detaljno opisuje kričku nahiju, krička bratstva, Prenćane, zatim Vraneš, Ravnu Rijeku… Pominje sve značajnije crkve i manastire, pored Dovolje, na primer, i ostatke starih gradova i manastira kao što je Zastup i drugi. Ipenova studija i druge, kasnije, studije proisticale su iz jasnih instrukcija koje je dobijao „civilni komesar“ ili „politički referent“. Njegovi osnovni zadaci bili su: „1) iznalaženje političke podele i to ne samo sandžaka Novog Pazara, nego i celoga vilajeta Kosova do detalja; 2) što je moguće tačnije ustanoviti broj stanovništva; 3) pronalaženje kako se broj stanovnika deli po verama; 4) iznalaženje broja stanovnika po narodnosti; 5) ustrojstvo uprave i sudstva; 6) proučavanje saobraćaja, železnica, pošta, telegrafa i cesta; 7) ispitivanje kako stoji s narodnim obrazovanjem“  Izveštaji donose detaljne podatke o iseljavanju stanovništva iz Crne Gore i Stare Raške u Srbiju, naročito 1889-1894. Stanovnici Drobnjaka, Pive i Nikšića iseljavali su se pravcem Lever Tara- Pljevlja-Nova Varoš. U toku oktobra i novembra 1889. iseljeno je iz Crne Gore u Srbiju oko 7.500 glava. Oko 5.400 prošlo je preko Pljevalja, u tri grupe, i to iz Grahova, Banjana, Rudina, Nikšića, Pive, Drobnjaka, Jezera i Šaranaca. Prelazak turske granice iz pravca Crne Gore bio je dozvoljen samo kod Ograđenice, Lever Tare i Prenćana. Prelaz kod Ograđenice čuvale su zaptije, a kod druga dva mesta granične trupe. Tokom 1888-1890 uočava se i jače iseljavanje srpskog stanovništva u Srbiju iz Novog Pazara, Sjenice, Nove Varoši i Prijepolja.

Najpotpuniji prikaz Stare Raške, odnosno tadašnjeg kosovskog vilajeta dat je u vrlo iscrpnoj vojnoobaveštajnoj studiji austrougarskog Generalštaba objavljenoj 1899. godine u Beču pod naslovom Detailbeschreibung des Sandzaks Plevlje und des Vilajets Kosovo. Nastala je kao rezultat temeljnih dvadesetogodišnjih istraživanja civilnih komesara i komande austrougarskih posadnih trupa. Studija ima 306 strana, vrlo sitnog sloga, i tematski je struktuirana na sledeći način: Geografija, po oblastima (jedna oblast nosi, na primer, naslov „planine između Drine, Tare i Ibra“); Vode (reke, izvori, jezera); Klima; Saobraćaj (ceste, stari putevi, transportna sredstva, železnica, pošta, telegraf i telefon i dr.); Državna organizacija (politička organizacija, crkvene prilike, finansije, bezbednost); Stanovništvo; Naseljena mesta (gradovi, pijace, sela i veza među njima); Sanitarne prilike; Resursi (u celini i posebno u svakom mestu). Posebno su opisane saobraćajne komunikacije u svim pravcima i njihova  moguća  upotreba  za  vojne  potrebe,  sa  svim detaljima, kao što su nadmorska visina, tipovi mostova, izvori pitke vode, temperatura leti i zimi, pogodni gazovi i dr. Studiju prati niz vrlo detaljnih karata različite namene. Zanimljivo je da kada se govori o slovenskom  stanovništvu  uvek  se  govori  o  Srbima „grkoistočne i mohamedanske vere“ (Serben – gr.-orient; moh). U nekim izvorima pominje se austrougarski konzulat u Pljevljima, ali može biti da je tako nazivan „civilni komesarijat“. Krajem 1898. austrougarski vice-konzul Gotlib Para unapređen je u konzula i poverena mu je uprava konzulata u Skoplju.

Civilni komeserijat u Pljevljima je imao vrlo razvijenu mrežu svojih saradnika, konfidenata i među pravoslavnim Srbima i muslimanima. Koristio ih je za različite svrhe. Jedno temeljno rekognosciranje terena između Pljevalja i Peći, u leto 1903. godine izvršio je izvesni Jovo Popović, koji je sa porodicom živeo u Pljevljima, kao konfident komeserijata, koji ga je za učinjene usluge redovno isplaćivao u zlatnim napoleonima. Maja, juna i jula 1903. godine dobio je zadatak da prođe i opiše sledeće maršrute: „Pljevlje-Bijelo Polje-Berane-Peć; Peć-Andrijevica; Andijevica-Berane- Bukovica-Suhidol (preko Peštera)–Sjenica; Sjenica- Suhidol-Bukovica-Rožaj-Peć“. Njegov izveštaj ima niz zanimljivih detalja. Na primer, žali se da iz Berana, pri nailasku iz pravca Pljevalja nije mogao da pođe za Andrijevicu „pošto sa svih strana navališe razne uhode i špijuni, srpski, turski i crnogorski, raspi- tujući ko sam ja? I kuda ću dalje? Zato ostadoh do povratka iz Peći nevešt čineći se svemu“. A evo kako opisuje položaj Srba u Peći: „Pećanci Srbi, bili su namjerni, još prošle godine poraditi na tome da iz svih varoši St. Srbije, po dva čoveka izaberu i sastave jednu deputaciju, koja bi na sve evropske dvorove došla, sa molbom da ih iz ropstva izbave i spasu. Pa toga su mišljenja i sad, ako se stanje stvari sad uvođenjem reforama ne popravi“. Pošto je bio od strane srpskih patriota otkriven u Pljevljima i prijavljen turskim vlastima, „ogorčeni“ Popović se 1903. preselio u Peć, radeći i dalje za komeserijat u Pljevljima od koga je i dobijao novac – obično 15 do 30 zlatnih napoleona za 2-3 meseca preko austrougarskog konzulata u Prizrenu i Mitrovici. Potpisivao se na priznanici „Jova Popović – Šnajder“ ili „Jova Popović – Zenica“.

Godine 1903. civilni komesar u Pljevljima bio je izvesni Percher. Među istraživačima Pljevalja, pljevaljskog kraja i Srednjeg Polimlja i Potarja koji su se bavili i arheološkim nasleđem i savremenim političko-kulturnim prilikama ističe se dr Karlo Pač, saradnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, a od 1904. godine i rukovodilac Instituta za istraživanje Balkana. Arheološka istraživanja dr Karla Pača saopštena su u studiji „Sandžak novopazarski u rimsko doba“ koja se u dobroj meri nadovezuju na prethodna istraživanja Harnesa saopštena u ediciji Archeologisch-epigraphis- che Mitteilungen. Pač je boravio na ovom prostoru u leto 1894. godine po nalogu Muzeja, u pratnji svoga kolege iz Muzeja Vejsila Ćurčića, i uz svesrdnu pomoć austro-ugarskih oficira u Pljevljima, Prijepolju i Priboju. On  sam kaže  da  je Pljevlja i okolinu „svud  unakrst obišao“ i to tri puta. Prvi put je išao do Lever Tare, tragom napisa koji je pre njega objavio Teodor Ipen; drugi put je išao preko Dubočice i Ljutića u Gornje i Donje Mataruge, a treći put do vrela Bušnje severozapadno od Pljevalja. Nakon toga obišao je Polimlje, pre svega manastir Mileševo, Hisardžik i selo Drenovu, a potom niz Lim, Bistricu, Banju pribojsku i Uvac. Njegova studija ima niz vrlo zanimljivih podataka koji mogu biti dragocena osnova za potpunija istraživanja. Za današnje Komine, odnosno grad Municipium S, Pač beleži: „Narod to mjesto zove Staro Pljevlje, ili po turski Eski-Kasaba… Oranice i livade posute su na daleko razvalinama. Poslije kratkog orijentiranja nije teško raspoznati dispozicije ukupne osnove. Razabire se velik zaravanak, koji je okružen visokim brežuljcima od ruševine, koje za cijelo potječu od javnih zgrada, ali opet i prostora između sebe ostavljaju za ulice, koje se ondje stječu i koje se poput kanala raspoznaju među šikarom obraslim gromilama. Pojedine su od tih gromila i hrpa prerovane, tražili su ovuda građu, a možda i blaga. Za gradnju crkve na Ilijinu brdu eno seljaci  baš  sada  dobavljaju  kamenje,  razumije  se,  iz „kamenoloma“ u Starom Pljevlju“. Pač beleži sve lokacije na kojima je našao zanimljive spomenike ovoga nestalog grada, pre svega u familiji Selmanovića – Derviš-bega, Mustaj-bega, Sali-bega, Mehmed-bega, zatim Hadži-age Papovića, kod kuće Jestrovića na Radosavcu, u štali Neša Pavlovića, oko Husein-pašine džamije, na Česmi u Čaršiji i na drugim mestima.

Studija dr Karla Pača Iz Pljevaljskog Sandžaka, ovjavljena 1909. godine takođe u Glasniku Zemaljskog muzeja bavi se više savremenim, onovremenim političkim, verskim i kulturnim prilikama između Tare i Lima, ali ima dosta i arheološkog materijala. Boravio je na ovom prostoru u jesen 1907. godine. Obimna studija sadrži detaljne opise putovanja od Goražda i Čajniča do Pljevalja, uključujući i zanimljive etnografske i geografske detalje, kao što je detaljan opis Boljanića, zatim „poput tvrđave opasani čardak“ Mehmed-paše Bajrovića na Gotovuši u blizini tamošnje autrougarske kasarne. Pač je posebno opisao varoš Pljevlja, ali i najdetaljnije austrougarski logor u Pljevljima, koji je u suštini predstavljao varoš za sebe, sa tri dela. Donosi čak i fotografiju garnizonske rimokatoličke kapele i zanimljive podatke o radu „Austro-ugarske narodne škole“ u vojnom logoru (Osterreichisch-ungarische Volkss- chule). Pač se u ovom radu dotiče i pitanja tzv. „bosančice“ kao posebne ćirilice. U fočanskom kraju, u plemenu Čengića, piše Pač, ovo pismo se zove „Stara Srbija“. Osim plemstva, kaže Pač, „pišu u Foči ovim pismom također i familije u koje su se udale žene Čengića, nadalje pojedini muslimanski svečenici i trgovci, među ovim također i pravoslavni“. U Pljevljima se ovo pismo zove „Stara jazija“ ili „Tembelska jazija“ i njime se služe familije Bajrović (poreklom iz Nikšića) i Korjenić (iz Korjenića, istočno od Trebinja) i nekoliko muslimanskih sveštenika. Pač je opet, kao i 1894. godine detaljno opisao ruševine „starih Pljevalja“ i austrougarska iskopavanja 1899. i 1906. godine. Pored kapetana Franja Ivanovića, natporučnika Vilima Fatina, Pač naročito ističe ulogu generala Rudolfa Langera. Veći deo spomenika prenet je u logor na Dolovima radi uređenja logora i generalovog vrta, a deo su general Langer, major Norbert Mikolašek i vojni lekar Pospišil poklonili bosanskohercegovačkom Zemaljskom muzeju. Poslednji austrougarski komandant u Pljevljima bio je generalmajor Adolf baron pl. Remen od Barensfelda (kako mu je glasila zvanična puna titula) a vicekonzul L. grof Drašković.

Među pljevaljskim Srbima, naročito obrazovanijima, nije bilo nikakve dileme u pogledu stvarnih namera Austro-Ugarske. Austrougarske i vojne i političke aktivnosti u Pljevljima i pljevaljskom sandžaku su pažljivo praćene iz Srbije. Zbog strateškog značaja oblasti smatralo se da je austrougarski rad ovde „najjači i najintenzivniji“. Aprila 1906. vojne snage u garnizonu na Dolovima su pojačane, odranije se podižu putevi između garnizona a na pojedinim mestima utvrđenja sa posadama. „Vrši rekognosciranje terena u najširem obimu, u svako doba i na sve načine“. U političkom pogledu pridobijaju ljude za sebe (novcem, raznim koncesijama, liferacijama) koji potom sa krugom svojih pristalica propagiraju austrougarske interese. „Preko tih ljudi i preko svojih agenata stvaraju omrazu između Srba i Turaka i izazivaju nerede“, a kad dođe do sukoba „javljaju se kao posrednici i prijatelji Srba“. Odvraćaju „Srbe od Srbije služeći se najgadnijim denuncijacijama“. Austrougarske trupe su se povukle iz Pljevalja i pljevaljskog sandžaka 1908. godine ali desiće se ono što je Mehmed-paša Bajrović 1909. godine „u poverenju“ rekao direktoru Gimnazije Petru Kosoviću – „da pozitivno drži da će Austrijanci opet ući u Sandžak“.

Povlačenje trupa iz pljevaljskog sandžaka bilo je u funkciji jačanja vojnih snaga u BiH radi proglašenja aneksije. Komandant Devete brdske brigade u Pljevljima general-major Remen je strahovao od novog politikog stanja, nastalog posle mladoturske revolucije, uključujući i predstojeće parlamentarne izbore za carigradski parlament. Smatrao je da „vrhovnu vlast u pljevaljskom sandžaku formalno ima Sulejman-paša“ ali je njegova vlast takva da mu je čak i ađutant otkazao poslušnost. Komanda brigade je zabranila vojnicima privatne izlaske u grad „i uvela prvi stepen pripravnog stanja za trupe“ u gradu. Sve vežbe su otkazane, Sulejman-paša je bio veoma utučen, strahovao je od pogubljenja.

Aneksija Bosne i Hercegovine i povlačenje austrougarskih trupa 1908. godine imali su veliki odjek u Pljevljima i celoj oblasti pljevaljskog sandžaka. Austrougarske trupe su prvo napustile Prijepolje i Jabuku, a zatim su se zajedno povukle i sa Dolova, evakuišući sve što se moglo poneti uključujući i zvono sa kapele u Dolovima. Prijemu koji je prilikom odlaska priredio austrougarski general Srbi nisu prisustvovali, a odlazak sa Dolova oglašen je artiljerijskim pucnjima. Povodom aneksije Bosne i Hercegovine u Pljevljima je formiran odbor u koji je ušlo sedam muslimana i četiri Srbina a zborovi protiv aneksije manifestovali su jedinstvo muslimana i Srba. U žestokom otporu aneksiji isticao se naročito Omer-beg Bajrović, svetla ličnost pljevaljske sredine, koji je izjavio „da će sa 1.000 dobrovoljaca muslimana doći u Srbiju i boriti se protiv Austro-Ugarske“. Omer-beg Bajrović je delio stavove one grupe obrazovanih muslimana koji su sebe smatrali delom srpskog naroda islamske veroispovesti, kao što su u Bosni i Hercegovini bili Osman Đikić, Avdo Karabegović, Omer-beg Sulejmanpašić–Skopljak, Smail-aga Ćemalović i drugi. Omer-beg Sulejmanpašić- Despotović, sin Mustaj-bega Sulejmanovića iz čuvene familije Skopljaka, objavio je 1897. godine u mostarskoj Zori pesmu Srpstvu koja čini suštinu njegove poezije  „i cele njegove životne misije“. Đikić, Karabegović i Sulejmanpašić su 1900. objavili zbirku pesama Pobratimstvo. Sulejmanpašić je 1906-1907. izdavao Bosanskohercegovački glasnik, S. Ćemalović je izdavao list Musavat (1906-1911, Mostar – Sarajevo), kasnije je zajedno sa Đikićem izdavao Samoupravu (1911-1912, Sarajevo), a sam Đikić je uređivao Gajret (1907-1911, Sarajevo). O Omer-begu Bajroviću je zanimljivu belešku ostavio direktor pljevaljske Gimnazije Nikšićanin Petar Kosović (krajem februara 1908): „Ovde u Pljevljima živi neki Omerbeg Bajrović, bliži srodnik paše Bajrovića. To je relativno mlad čovek, od svojih 35 godina, a stanja je veoma dobrog. Posećuje naše kafane, voli pomalo da pije, i rado se druži s našim učiteljima. Sebe naziva Srbinom muham. vere, što je ovde inače velika retkost i pokazuje se u svakoj prilici prijatelj Srbima“. Austro-Ugarska je u korenu sasecala ovakve ideje , kako u Bosni i Hercegovini tako i u Raškoj oblasti. U Arhivu Bosne i Hercegovine za 1908. godinu postoji mnoštvo konfidentskih izveštaja koji svedoče o praćenju svih uglednijih srpskih intelektualaca, srpske štampe, organizacija, udruženja, škola ali i drugih ličnosti za koje se sumnja „da rade za Srbiju“. Svojim stavovima Omer-beg Bajrović se zamerio turskim vlastima pa je čak bio uhapšen i sproveden u zatvor u Sjenici, ali je pušten uz posredovanje građana i vlade Srbije. Kada su austrougarske trupe prodrle 1914. do Pljevalja i Prijepolja Omer-beg Bajrović je uhapšen u Prijepolju, odveden u Sarajevo, gde je posle mučenja izdahnuo (Smail-aga Ćemalović je tokom Prvog svetskog rata interniran u zloglasni logor Arad, koji je preživeo, ali su ga ustaše ubile 1944. godine). U Pljevljima su se javljali dobrovoljci koji su odlazili u Srbiju da bi se borili protiv aneksije Bosne i Hercegovine. Prvo je krenulo 12 mladića, a zatim je 18. septembra iz Pljevalja i okoline u Srbiju kao dobrovoljci otišlo 30 mladića. Svu ovu aktivnost, kao i celokupan srpski nacionalni i kulturni rad, Austro-Ugarska je tumačila kao „velikosrpsku propagandu“ i „velikosrpsku opasnost“.

Pokušaj otvaranja konzulata Kraljevine Srbije u Pljevljima

 

Pri komandi austrougarskih trupa u Pljevljima nalazio se centar političko-propagandnog i obaveštajnog rada u zapadnom delu Stare Srbije. Njime je, kao što je već rečeno, rukovodio „civilni komesar“, ili kako se još često u izvorima naziva „vice-konzul“. Srbija je bila veoma zainteresovana za zbivanja u ovom za nju izuzetno važnom i geopolitički i nacionalno osetljivom prostoru. Godine 1887. otvoreni su srpski konzulati u Skoplju i Solunu, a 1889. u Prištini i Bitolju. Prostor Srednjeg Potarja i Polimlja pratili su konzulat u Prištini i carinarnica na Javoru. Pošto je prištinski konzulat bio dosta daleko, u Beogradu je doneta odluka da se zatraži otvaranje konzulata u Pljevljima. Avgusta 1890. predsednik vlade Srbije general Sava Grujić upoznao je načelnika Glavnog generalštaba sa predlogom da se otvori konzulat u Pljevljima. U podužem pismu Grujić govori o austrijskim trupama na Dolovima kod Pljevalja, Gotovuši i na Boljanićima, u Priboju i Prijepolju. U Pljevljima, piše Grujić, „postoji švabski konsul- vicekonsul koji agituje mnogo, imaju dosta svojih špijuna, među kojima na žalost ima i nekoliko lica pravoslavnih“. Izlažući u detalje sve vidove austro- ugarskog obaveštajnog rada, Grujić ističe da austrougarski „konsul zna svakog Turčina u glavu od prvih glavnijih muhamedanaca od Pljevalja do Kosova i kad koji kojom trgovinom radi ili viđenja radi dođe u Pljevlja, švapski konsul stara se da se s njim vidi i razgovori“. Mutesarifa Sulejman-pašu „Švabe“ zovu „svake subote uveče na večeru i na bal“. Da bi se „taj otrov srpski suzbio dok je ranije – piše Grujić – dobro bi bilo da se ustanovi srpski konzulat koji bi vodio brigu i o Bosni i Hercegovini, budući češće puta trgovci iz tih provincija dolaze u Pljevlja“. Zanimljivo je da Grujić ističe da  su Sulejman-paša,  njegov  „prvi  doglavnik Vehbi-efendija, najglavniji telegrafist“ i policijski komesar Ibrahim-efendija, pašin rođak „koliko mogu“ naklonjeni Srbima. Novembra 1890. u novinama je izašla vest da je Narodna skupština Srbije budžetom za 1891. predvidela otvaranje konzulata u Pljevljima.

Početkom septembra 1891. godine ministar inostranih poslova Srbije Mih. Kr. Đorđević uputio je poslaniku u Carigradu Stojanu Novakoviću šifrovanu depešu sledeće sadržine: „Nameran sam da postavim za vicekonsula u Plevlju g. Petra Bojovića, kapetana, oficira. Izvolite uobičajenim putem to saopštiti Porti i o rezultatu me izvestiti. Na moguću primedbu da je oficir, možete odgovoriti da ima presedana i da smo oskudni u diplomatskom osoblju, a g. Bojović vlada stranim jezicima“. Novaković je odmah zadužio dragomana poslanstva Tadiju Terkana (koji se bavio „vađenjem egzekvatura“) da na Porti traži „egzekvaturu“ kao da je imenovanje već izvršeno. Taj posao, piše Novaković, i za velike sile traje 4-5 nedelja u najmanju ruku. U sadašnjim prilikama teško je znati kako će se novo ministarstvo ponašati, jer „doskorašnji Veliki vezir teško da bi nam dao egzekvaturu na tom mestu, osobito ako bi osetila Austrija i protiv toga počela raditi. I u ovaj mah, ako ništa ne dozna tamošnje tursko ili austrijsko poslanstvo, nadamo se da ćemo s egzekvaturom uspeti. U protivnom, bojati se intriga austriskih“.

Na dodatno urgiranje iz Beograda Novaković je odgovorio „da taj posao treba vremena“ i da je doznao da je turski ministar spoljnih poslova Said-paša uputio „načelništvu u Plevlju pitanje o potrebi konsulata“.U međuvremenu, za novog poslanika Srbije u Carigradu došao je Sava Grujić, bivši predsednik vlade. On je početkom decembra 1891. obavestio ministra Đorđevića da je „na poverljiv način“ doznao da je Porta pitala kosovskog valiju u Skoplju „da li ima kakvih nezgoda za tursku vladu i da li je potreba za srpsku vladu da se takav konsulat otvori“. Ministar spoljnih poslova Said-paša je izjavio da čeka odgovor kosovskog valije.

Grujić je obavestio konzula u Skoplju Vladimira Karića da koliko može utiče na valiju. Međutim, do otvaranja konzulata u Pljevljima nije došlo. Komanda austrougarskih trupa u Pljevljima zauzimala se „kod turskog komandanta Sulejman-paše da se srpski konzulat ne otvori“ Ova ideja će se i kasnije povremeno pojavljivati, ali je osnivanje Srpske gimnazije u Pljevljima 1901. bar donekle umanjilo nedostatak konzulata. Pominjalo se i osnivanje ruskog konzulata u Pljevljima, ali nije poznato da li je Rusija zaista zvanično tražila otvaranje konzulata, ili je to bila samo želja pljevaljskih Srba.

AGONIJA OSMANSKOG DRUŠTVA

Pljevaljski sandžak se od svog osnivanja (1880) nalazio u posebnom geopolitičkom položaju. Uklješten između Srbije i Crne Gore, sasvim na zapadnoj granici Osmanskog carstva odnosno tadašnjeg kosovskog vilajeta, sa jakim austrougarskim trupama u tri njegove glavne varoši i manjim jedinicama na isturenim tačkama kao što su Gotovuša, Boljanići, Metaljka, Jabuka, sa turskom vlašću koja je osećala da svakim danom sve više gubi to područje – pljevaljski sandžak je bio pozornica političkih intriga, socijalnih i agrarnih sukoba, borbi više obaveštajnih službi. Na malom prostoru bilo je isuviše mnogo sukobljenih interesa. Sve to je davalo dodatnu dinamiku i dramatiku društvenom i političkom životu Pljevalja i pljevaljskog kraja. Slaba i bezvoljna vlast, neredovne plate činovnika, sa mutesarifom Sulejman Haki-pašom koji je pokušavao da balansira između različitih strana, ostavljalo je prostor anarhiji, bezakonju i nasilju svih vrsta. O tome svedoči i sudbina bimbaše (majora) Ibrahima, komandanta pljevaljskog bataljona turske vojske, čije je sedište bilo u Prijepolju. Nastojao je da zavede kakav- takav red među svojom vojskom, kojoj je, nasuprot, imao sasvim uređene i disciplinovane austrougarske trupe. U septembru 1903. njegovi vojnici su upali u štab „vezali ga, strpali u podrum i tri dana mu nisu davali ni vode ni hrane“. Oslobođen je tek kad je stigla turska vojska iz Pljevalja, a bataljon je kažnjen premeštanjem u Bitolj.

Iz dana u dan hajdučija je uzimala sve više maha. Javljala se i među muslimanskim stanovništvom naročito na prostoru Đurđevića Tare među bratstvima Đurđevića, Rapovića, Kriještoraca i Martinovića. Hajdukovali su i Boškovići iz Maoča i Kaljići i Mehonjići iz Vraneša. Napadali su na srpske kuće i imanja, tukli i pljačkali. Tokom 1903. i 1904. seljaci iz Kosanice, Glibaća, Đurđevića Tare, Vaškova, Prenćana i Krička žalili su se na ova nasilja turskim kapetanima u Kričku i Glibaćima, a zatim i Sulejman Haki-paši. Šverc i svakodnevne krađe bili su redovna pojava i to sa obe strane. Upravnik carinarnice sa Javora piše o tome početkom 1903: „Svaki iole kuražan čovek gleda da što makne iz Turske ne gledajući čije je, srpsko ili tursko, samo da osveti Kosovo, kako se ovde veli. Ove krađe čine veliko zlo Srbima i strašno nas diskredituju, a Turci to eksploatišu“.  Ovo se u istoj meri odnosilo i na stanje u pograničnim selima na levoj i desnoj obali Tare. Na desnoj obali prednjačila su sela Bobovo i Prenćani. Direktor pljevaljske Gimnazije Ilija Lalević se posebno žalio na Prenćane. Da bi se sprečile krađe i šverc iguman Sv. Trojice Vasilije Popović i direktor Gimnazije Lalević pozvali su prvake pograničnih sela na dogovor kod Sulejman Haki-paše, ali pojava se očigledno  nije mogla obuzdati. Anarhija je praćena iseljavanjem Srba u Srbiju. U proleće 1904. veliki broj Drobnjaka i Šaranaca se preko pljevaljskog kraja iselio u Srbiju, a njima se priključilo oko 120 Pljevljaka, najviše iz porodica Tošića, Robovića i Ćosovića. Naselili su se u toplički kraj.

Srpski pokret od agrarne stihije do prve političke partije u Turskoj

Neredovno stanje u zapadnim krajevima Stare Srbije, pre svega u pljevaljskom, ali i u sjeničkom sandžaku, kulminiralo je velikim agrarno-nacionalnim pokretom 1903-1905. i 1906-1907. koji je u literaturi označen kao „Raonička buna“. Postojali su sasvim objektivni razlozi za jedan takav pokret ali ne treba isključiti ni podsticaje sa strane – u ovom slučaju austrougarskih tajnih službi kojima je odgovarao što veći metež. U jesen 1903. turske vlasti su objavile uvećanje poreza na krupnu stoku (agnam), na goveda i konje, i to 12 groša na goveče, 18 groša na konja i 30 groša na jahaćeg konja – sedlanika. Do tada se plaćao samo porez na sitnu stoku. Imajući u vidu činjenicu da je stočarstvo bilo osnova privređivanja na selu, uključujući i kiridžiluk sa konjima, razumljivo je da je to bilo veliko novo ekonomsko opterećenje seljaka. Seosko stanovništvo je odbilo da plaća ovaj porez i pored, u početku (tokom novembra i decembra 1903) pomirljivog stava Sulejmana Haki-paše. Naoružali su se i formirali svojevrsne ustaničke logore. Prednja- čila su sela Barice, Prošćenje, Krupice, Prenćani, Vaškovo, Bobovo, Ograđenica, Meljak i okolna sela. U Bobovu se pojavio iz Srbije komita Milan Robović, narednik srpske vojske. Međutim, cela diplomatija Srbije i vlada su bili odlučno za smirivanje pokreta. Vlada je smatrala da buna ide u prilog samo Austro- Ugarskoj koja će je koristiti za „dalje okupiranje Stare Srbije“. U tom smislu delovao je i iguman Sv. Trojice Vasilije Popović, a ovaj stav je i inače saopštavan najčešće u crkvama.

Na inicijativu Mehmed-paše Bajrovića održan je 18. januara 1904. u Pljevljima sastanak uglednijih aga i begova, trgovaca, sveštenika i učitelja iz Pljevalja i Prijepolja. Upućene su depeše sultanu, velikom veziru, inspektoru Ćamil-paši i kosovskom valiji u kojima se molilo da se ukine porez na goveda i konje u pljevaljskom sandžaku. U Carigrad je otputovao i Sulejman Haki-paša. Odgovor je bio jasan: porez se mora plaćati a ukoliko neko bude napao vojnike i zaptije prilikom prebrojavanja stoke biće odgovoreno silom. Najupornija su bila sela Bobovo i Prenćane predvođena prvacima Filipom Jelovcem, Đuricom Božovićem i Garanom Pupovićem. U Prenćanima je komita Milija Jovanović Masjeka ubio nekoliko Turaka. Na insistiranje igumana Vasilija Popovića u Pljevlja je maja 1904. kod paše stigla grupa narodnih prvaka predvođena Spasojem Vojinovićem i Lazarom Kneževićem. Tražili su od paše da smeni zapovednika prenćanske karaule Sait-efendiju „da im daju asker pa će onda oni „komite goniti“ jer „porez ne mogu plaćati dok im Turci uzimaju oružje“. Pored Milana Robovića iz Srbije su među seljake stigli i komita Petar Tošić i učitelj Jakov Vojinović. Pobuna se proširila na Krnjaču, Bučje, Poblaće, Gotovušu, Boljaniće, Kovač. U nekim selima su prestale da rade škole. Srbija je bila odlučna da se pobunjenim seljacima ne dotura oružje, a sličan stav imali su i predstavnici Crne Gore koji su Bobovcima i Prenćancima savetovali da plate porez i između sebe proteraju komite. Međutim, komanda Prve brdske brigade iz Pljevalja je javljala obaveštajnom birou Generalšaba u Beču o krijumčarenju oružja iz Srbije. Pokret srpskog stanovništva ima „provokativan karakter“, kaže se dalje, ali Sulejman-paša je izjavio da Turci imaju dovoljno snage da pokret drže pod kontrolom. Sredinom marta 1904. vođena je prepiska između austrougarskog Ministarstva rata i Ministarstva inostranih poslova o razmeštanju okupacionih trupa u području Lima u slučaju širenja nemira. Komanda 15. korpusa iz Sarajeva i Prve brdske brigade iz Pljevalja obaveštavale su o kontaktima sa Sulejman- pašom koji nije odbacio mogućnost da se austrougarske trupe, u slučaju jačeg srpskog pokreta, stacioniraju u Bobovu ili Ograđenici, i u Prenćanima.

Pokret je nesumnjivo bio socijalno motivisan, agrarne prilike su bile nesređene, ali bilo je tu i nacionalno-političkih ciljeva, manjim delom i elemenata hajdučije koju unose komite. Agrarni pokret, bez dovoljno jasnog programa i bez bilo kakvog čvršćeg i organizovanijeg vođstva predvode „veterani“ iz 1875-1878. Ninko Koldžić, Filip Jelovac, Spasoje Vojinović, zatim komitske vođe Petar Tošić iz Bušanja, Drago Ćosović iz Kosanice, Milan Robović, Milija Jovanović Masjeka, a u prvi plan izbijaju i mlađi prvaci kao što su pored učitelja Jakova Vojinovića, Garan Pupović, Đurica Božović, Lazar Knežević, Grujica Ćuzović, sveštenik Mihailo  Peruničić,  Vaso Ječmenica i drugi. Ima indicija da su neki od njih imali kontakte sa austro-ugarskim službama. Početkom 1905. u Sv. Trojici se na jednom skupu raspravljalo o plaćanju poreza. Prisustvovali su Đurica Božović i Goran Pupović iz Bobova, učitelji iz Ograđenice i Bobova, zatim Filip Jelovac, prvak meljački, direktor Gimnazije Ilija Lalević, profesor Mirko Popović i svakako iguman Vasilije Popović. Bobovci i okolna sela su bili odlučni da ne plaćaju porez iako su ih svi ugledni pljevaljski Srbi i sam iguman odvraćali od toga, tvrdeći „da će time izazvati nered i dati mogućnost da se umeša Austro-Ugarska“. Većina pljevaljskih Srba ali i predstavnika Srbije sumnjala je u stvarnu ulogu Filipa Đuraškovića zbog njegovih čestih susreta i bliskih veza sa austrougarskim konzulom Draškovićem (Hrvatom frankovačke orijentacije). Đurica Božović je takođe bio u srdačnim odnosima sa Đuraškovićem. Stevan Samardžić, upravitelj pljevaljskih osnovnih škola, je smatrao da iz ovih pobuna nesumnjivo stoje Drašković, a u potaji i Mehmed-paša Bajrović, govoreći da to „nije od cara“. Drašković, „idući svaki dan po lovu po obližnjim selima“ hrabri seljake, obećava im svoju pomoć i čašćava ih. Bajrović se, zatim, na duže (preko Sarajeva) sklonio u Beč, gde je ostao do u kasnu jesen 1905, a bio je u audijenciji i kod grofa Agenora Goluhovskog, ministra inostranih poslova.  Austrijski oficiri iz Pljevalja a i činovnici iz Bosne agitovali su 1904. godine u Bobovu i selima bliže bosanskoj granici da se odupiru novom turskom porezu, pa su se među seoskim prvacima, zbog uzdržanog stava Srbije i Crne Gore, javljali glasovi: „Ako nam ne može pomoći Crna Gora ili Srbija, pomoći će nam Austrija“. Austrijanci su obećavali podršku čak i ako ustanu na oružje, širena je propaganda da pod austrijskom upravom „za sedam godina neće nikakva danka davati; u vojsku samo će one uzimati, koji se budu pod njihovom upravom rađali“. Na smirivanju bune i plaćanju poreza naročito su radili iguman Vasilije Popović, direktor Gimnazije Ilija Lalević, pljevaljski trovci i upravitelj srpskih osnovnih škola Stevan Samardžić. Tokom 1904. stigla je sultanova naredba kojom se ukida porez na krupnu stoku u pljevaljskom sandžaku.

Pobuna je iznova krenula avgusta 1905. kada su turske vlasti posle žetve pokušale da naplate desetinu i uz nju porez za škole i prirez uz porez. Većina sela je bila u pobunjeničkom pokretu: Rabitlje, Grevo, Kalušići, Šumani, Zekavice, Židovići, Hoćevina, Meljak, Glisnica, Brvenica, Bušnje, Krće, Boljanići, Potkovač, Jugovo, Otilovići, Obarde i Rudnica. U više sela formirani su pravi pobunjenički logori. Neke logore obilaze austrougarski oficiri. Pokret, pored bunta protiv desečara i zakupaca desetine je imao i elemente anarhije i pljačke: „ove čete pale žito aga i begova i Srba i muslimana i gone njihovu stoku“.  Od paše Bajrovića je uzeto 15 volova, od Đena Đenisijevića 8 i tako redom. U septembru 1905. seljaci su protestovali pljevaljskim ulicama i održali veliki zbor ispred Pivare. Turske vlasti uhapsile su 15 seljaka iz Židovića, Kalušića i Pljevaljskog polja, a u Otilovićima su ubile 2 i ranili 1 seljaka. Oko Pljevalja se bilo iskupilo oko 2 000 seljaka, preteći da napadnu varoš („sva kasaba celu noć bila je na oprezu“). Opet je došlo do pljačke volova i ovnova iz torova Đena Đenisijevića, Drnde, Bajrovića, Adbegovića, Šećerovića, Pera Živkovića, kasnije i Filipa Đuraškovića. Stalno se nametalo pitanje – ko podržava bunu? Srpska diplomatija je za ovaj pokret zainteresovala rusku, italijansku i francusku diplomatiju, koje su uticale na sultana da opet donese odluku o ukidanju novouvedenog poreza i prireza u pljevaljskom sandžaku, ali samo za seljake. U Pljevlja su radi sprovođenja odluke stigli ruski i austrougarski konzul iz Mitrovice, Orlov i Cambauer. Ruski konzul je predlagao da odu u sela i čuju pobunjenike, ali Cambauer na to nije pristao. Umesto toga, pozvani su seoski prvaci na čelu sa Ninkom Koldžijom i saopštena im je odluka, pred turskim i austrougarskim generalima. Krajem septembra 1905. pobuna je okončana. Muslimanske age i begovi, kao i srpski trgovci nisu bili zadovoljni ovakvim ishodom, tim pre što su ekonomski postradali tokom pobune.

Do novog, ali još snažnijeg pokreta došlo je 1906-1907. godine. Naime, turske vlasti nisu ukinule novouvedene poreze već su samo odložile njihovu primenu. U proleće 1906. počeo je ponovni razrez poreza na krupnu stoku i prireza za škole. Povećan je i porez askerija (vojnica). Opet su se pobunila sela od Ćehotine do Tare i prema Metaljci. Formirani su logori u Kovaču i Hoćevini, održani zborovi u Kakmužima, Meljaku i Poblaću. Na velikim zborovima u Kakmužima 17. marta i Hoćevini 24. aprila 1906. okupili su se seljaci iz Kosanice, Potpeća, Dragaša, Šljivanskog, Pliješevine, Pauča, Glisnice, Pljevaljskog polja i okoline. Doneli suodluku da će plaćati sve stare poreze, ali da ne prihvataju povećanje i uvećanje novih poreza, naročito poreza na krupnu stoku i na škole. Govorili su Filip Jelovac, Đurica Božović, Zako Ćosović i drugi prvaci. Sulejman  Haki-paša je u Pljevljima većao sa celim medžlisom i sa igumanom Vasilijem Popovićem, a kad ubeđivanje nije pomoglo poslao je vojsku. Do jačeg sukoba došlo je u selu Lađanima.

Do novog okupljanja narodnih prvaka došlo je u Trnovicama, pod Ljubišnjom: tu su bili Filip Jelovac iz Meljaka, Đurica Božović iz Bobova, Zako Ćosović iz Kosanice, Milan Milinković iz Poblaća, Vasilj Lečić iz Podgore, Joksim Malidžan iz Šljivanskog, Pavle Đačić iz Hoćevine, Jovan Čepić iz Kakmuža, Mihailo Bajčeta iz Brvenice, Šćepan Damjanović i drugi. Sve poruke iz Srbije i Crne Gore išle su na smirivanje bune, a pošto je i Sulejman-paša obećao da se porez „za sad neće kupiti“ pokret se primirio. Usledilo je, međutim, hapšenje seljaka: na tri godine zatvora turski sud je osudio Milana Milinkovića i Baja Pivljanina (imao je tada 20 godina), a u Pašinom dolu je ubijeno nekoliko seljaka. Stvari su se zaoštravale, a turske vlasti su manastir Sv. Trojica čak proglasile za komitsko gnezdo.

I dok je srpska diplomatija nastojala na sve načine da smiri ovaj agrarni pokret, pobuna je 1906. krenula i na drugoj strani pljevaljske kaze u Prenćanima, ali i u susedstvu na celom prostoru Vraneša. Razlog je bio isti – odbijanje da se da porez na krupnu stoku i škole. Još tokom 1904. pa zatim 1905. turska vojska, bašibazuki odmetnici pobili su ili isprebijali mnoge Srbe seljake. Kada su Turci 1905. krenuli da popale Krupice u odbrani sela poginuo je Božo Šestović, četovođa iz ustanka 1875. godine. Iz Maoča su ubijeni Mališa Bujak i Ivan Bujišić, a ranjeni Jovo Babić, Uroš Cvijović i žena Stevana Grbovića.

Pošto je srpski agrarno-nacionalni pokret uzimao sve više maha i već trajao nekoliko godina, Turska je rešila da se energično obračuna sa pobunjenim krajevima. Prvo je, u jesen 1905. u inspekciju poslat general Šemsi-paša Čolović – Biševac, rodom iz sela Biševa. Skup muslimanskih (Smail-beg Hasanbegović, Dizdarevići, Kozići, Rapovići i drugi) i srpskih prvaka u Šahovićima, sedištu donjokolašinske kaze, nije dao nikakve rezultate. Šahovićki kajmakam naredio je podizanje karaula u Baricama, Stožeru i Prošćenju i uspostavu mudirluka u Prošćenju, zabranivši prelazak Tare sa obe strane. U maju 1906. u Lever Tari je ubijen Mile Radović iz Pljevalja koji je držao han. Svi ovi događaji doveli su do velike srpske oružane pobune – od Vraneša, preko Stožera i Barica do Prošćenja, i sela iz pljevaljskog kraja – Prenćana, Vaškova, Krupica, Borove, Kotlajića, Maoča, Mijakovića i okolnih sela.

Turci su smatrali da u pozadini događaja stoje Crna Gora, Italija i Srbija. Sa crnogorske strane ustanici su zaista „za kratko potpomognuti i sa dva tajno ubačena bataljona crnogorske vojske“. Borbe su počele 13. maja 1906. i trajale su mesec dana. Turska vojska iz Vraneša krenula je na ustanike, čineći nasilja i zločine nad nejači i ženama. Vodile su se krvave borbe, bilo je mnogo mrtvih i ranjenih, ubijana su srpska deca, silo- vane žene. U Stožeru su dve žene ubijene kamenovanjem a četiri silovane. Turska vojska palila je srpska sela, Srbi su palili muslimanska sela. Među vođama ustanka nalazili su se Spasoje Vojinović, Ilija Šestović iz Stožera, Lazar Knežević iz Vaškova, Jakov Mrdak iz Barica i mnogi drugi prvaci iz Stožera, Barica, Prošćenja, Gorica i susednih sela.

Glavnokomandujući u turskom nastupanju na ustanike bio je general Šemsi-paša Čolović – Biševac, koji je imao na raspolaganju 13 bataljona pešadije, artiljeriju i konjicu. Austrougarski konzul iz Mitrovice Cambauer obavestio je ministra spoljnih poslova Goluhovskog o srpskom pokretu otpora i represivnim merama turske vlasti. Konzul je govorio o angažovanju 2 nizamska pogranična bataljona i 8 bataljona iz Novog Pazara, Sjenice, Nove Varoši i Bijelog Polja. Razmatrano je moguće držanje Srbije i Crne Gore.

Zajedno sa Šemsi-pašom je bio i general Šukri-paša, najsposobniji turski artiljerac, komandant artiljerije III korupusa, kao i još četiri generala: iz Bitolja divizijskli general Osman Rifat-paša, iz Skoplja divizijski general Anveri-paša, divizijski general Nuri-paša i brigadni general Hasan-paša. Mobilisana je  velika vojska  od  Soluna  do  Pljevalja. U  pomoć  su stigli i Arnauti iz pećke i rugovske nahije. Šemsi- paša je sa skupljenom vojskom krenuo iz Novog Pazara 17. maja – preko Peštera za Bijelo Polje. Nastala je opšta mobilizacija konja i komordžija. Pljevaljska stajaća vojska ostala je u okolini Pljevalja. Serdar Janko Vukotić je stigao u Žabljak, a zatim u Dobrilovinu sa namerom da prođe Taru i sretne se sa Šemsi-pašom.

Po svemu sudeći do susreta nije došlo. Pošto je sa tri strane opkolio Vraneš, Šemsi-paša je krenuo u napad. Najžešća borba vođena je na Stožeru 25. maja 1906. u kojoj je bilo dosta pogunulih sa obe strane. Turci su 4. juna zauzeli Barice i zapalili ih. Žestoka borba vođena je u Prenćanima 6. juna gde su bile okupljene sve ustaničke snage od Maoča, Borove, Stožera i Barica. Borba je i ovde bila žestoka sa žrtvama na obe strane. Šemsi-paša je zapalio Prenćane 10. juna 1906. godine i naredio da se poruše svi mostovi na Tari.247 Istog dana u Prenćanima su ubijeni Mića, Ilija i Risto Vojinović. Šemsi-paša je hteo da poubija i prvake Zmajevića ali su ovi umakli. Bila je to prava kaznena ekspedicija Šemsi-paše. Popaljena su sela Borova, Krupice, Prenćane, Vaškovo, Maoče, Kotlajići i okolina, kao i Stožer, Prošćenje, Barice, Gorice i druga sela. Turska vojska je, pored pljačkanja imovine i stoke, učinila svirepe zločine nad civilnim stanovni- štvom. Zabeležen je veći broj ubijenih i silovanih žena i devojaka kao i maloletnih dečaka.248  I pored obećanja o slobodnom povratku na zgarišta i nekoj vrsti amnestije, turske vlasti su početkom 1907. pohvatale mnoge narodne prvake i osudile ih na dugogodišnje kazne. Kodžobaša Lazar Knežević iz Vaškova osuđen je na 101 godinu robije. Svi su sprovedeni u tamnice Skoplja i Soluna gde su ostali do mladoturske revolucije 1908. godine. Kada su se našli na slobodi Šemsi-paša već nije bio među živima: ubio ga je u Bitolju 1908. turski oficir, pristalica mladoturaka, dok je izlazio iz Telegrafa.

Revolucionarna organizacija „Jedinstvo i napredak“, poznata kao Mladoturci, izvela je 1908. godine državni prevrat. Tajno političko društvo mladoturaka „Osmansko jedinstvo“ osnovano je 1889. godine u Carigradu, a 1894. promenilo je ime u „Jedinstvo i napredak“. Ideja o ravnopravnosti naroda naišla je na podršku svih naroda u Carstvu, među njima i pravoslavnih hrišćana. Na snagu je ponovo stupio ustav iz 1876. godine, usledila je i amnestija političkih krivaca, proglašena je sloboda štampe, zbora i dogovora. Svi narodi su sa velikim optimizmom očekivali rezultate političkih promena, održavani su zborovi po svim većim mestima. Kao i obično u takvim prilikama, politička euforija poprimala je elemente stihije. U Pljevljima je održan veliki narodni zbor na kome su prisustvovali i Srbi i mislimani, kao i izaslanici iz susednih opština Bosne i Hercegovine. Pre zbora „đaci osnovne škole i gimnazije sa srpskim i turskim zastavama prošli su kroz srpske mahale i glavnu čaršiju, uzvikujući slobodi, ustavnosti i ravnopravnosti naroda u Turskoj“. Na skupu su govorili direktor Gimnazije Petar Kosović, učitelj Prokopije Šiljak i nastavnik Simo Šiljak, a u ime delegacije Goražda, Foče i Čajniča Risto Prcović i beg Čengić.Skup se kasnije premestio pred tursku kasarnu gde je pored Prokopija Šiljka govorio i turski oficir Akif. Šiljak je govorio o slozi Srba i muslimana navodeći primere Mehmeda Sokolovića, Ćuprilića i Marka Kraljevića. U belediji (opštini) je priređena večera za uglednije građane, u čaršiji se igralo kolo, a kasnije u Milet- bašti je priređena zabava sa igrankom.

Odmah se počelo sa zahtevima za smenom čino- vnika. Po mahalama je izabran odbor od 81 člana koji je izabrao uže telo od 11 članova u kome su bila 4 Srbina. Smenjeno je 17 turskih činovnika, 7 muslimanskih kmetova (muktara) i 6 srpskih kmetova (kodžobaša). Muslimani su tražili smenu mutesarifa Sulejmana Haki-paše, dok su Srbi bili protiv, ali paša je sam dao ostavku i sa austrijskim oficirima preko Bosne otišao u Carigrad. U Pljevljima je 19. avgusta 1908. formiran mladoturski odbor, koji je 4. septembra otvorio svoj klub u koji se upisalo samo 10 Srba, među njima Lazar Šećerović i Petar Kosović. Mladotursku organizaciju vodili su oficiri turskog garnizona u Pljevljima, a od lokalnih muslimana ušli su Mehmed-paša Bajrović, Korjenić i drugi koji u suštini nisu podržavali mladoturski pokret.  Umesto Sulejman-paše za novog mutesarifa došao je Fevzi-beg Čakmak, pukovnik, komandant solunske žandarmerije (godine 1941. biće maršal, načelnik Generalštaba Turske). U kosovskom vilajetu je formirana vilajetska skupština u koju su iz pljevaljskog sandžaka ušla 4 poslanika: Filip Đurašković i Mehmed-paša Bajrović iz Pljevalja, Murat Hašimbegović iz Prijepolja i Aleksa Borisavljević iz Priboja. Međutim, Mehmed-paša Bajrović je tajno bio na čelu opozicije protiv mladoturaka.

Posle proglašenja amnestije u pljevaljski kraj su se vratile izbegle komite i narodne vođe iz vremena ustaničkog pokreta 1903-1907. Stigli su Jakov Vojinović, koji je boravio u Užicu, zatim Lazar Knežević, Ilija Vojinović, Mijat Vojinović, Milivoje Marković, Uroš Tamburić i drugi. Vratile su se i komite Pavle Šljukić, Radisav Popadić, Jovan Kuburović, Vidak Džaković i Todor Džarić. Jakov Vojinović je dobio učiteljsku službu, ali se nije vratio u Prenćane zbog protivljenja Crne Gore.

Nove političke prilike u Osmanskom carstvu probudile su nadu kod pravoslavnih Srba da će doći do znatno boljih uslova za njihov politički, društveni i kulturni život. Mladoturska najava reformi bila je uglavnom deklarativna jer je otpor konzervativnog dela begovata, staroturaka, bio isuviše jak. Ipak, zahvaljujući novom turskom ustavu započelo je političko organizovanje Srba u Turskoj pa i u pljevaljskom sandžaku. Srbi u Turskoj su na skupu u Skoplju, 10-13. avgusta 1908. formirali inicijativni odbor za osnivanje svoje prve nacionalne građanske stranke Srpske narodne orga- nizacije Srba Osmanlija. Predsednik inicijativnog odbora bio je Bogdan Radenković, a skupu su iz Pljevalja prisustvovali Stevan Samardžić i Lazar Jankulović, nastavnik pljevaljske gimnazije. U Skoplju je doneta odluka da se osnuju mesni, sreski i okružni odbori, donet je pravilnik za izbor poslanika za predstojeću oblasnu skupštinu i skupštinu u Skoplju za ceo kosovki vilajet. Za predsednika sreskog odbora Srpske narodne organizacije u Pljevljima izabran je Stevan Jovašević, za sekretara Lazar Jankulović, a članovi su bili: Đeno Đenisijević, Filip Đurašković, Josif Bajić, Lazar Šećerović, Đorđe Pejanović, Dimitrije Šiljak i Stevan Samardžić. Dosta spora je bilo oko izbora Lazara Šećerovića pa su odmah posle prve sednice odbora ostavke podneli Filip Đurašković i Josif Bajić.

Oblasna   skupština   Srpske   narodne   organizacije održana je u Sjenici 19. oktobra 1908. godine a u njenom radu su učestvovali i predstavnici muslimana iz svih kaza. Iz Pljevalja su prisustvovali Ilija Samardžić, Jovo Milinković, Lazar Jankulović, Filip Đurašković i Đorđe Pejanović. Smisao zajedničke skupštine bio je podrška mladoturskoj revoluciji i osuda aneksije Bosne i Hercegovine.

Skupština Srpske narodne organizacije je počela sa radom u Skoplju 2. februara 1909. godine. Pljevlja su predstavljali trgovac Stevan Jovašević, sveštenik Danilo Šiljak i nastavnik gimnazije Stojan Zafirović. Pored ovih Pljevljaka u radu skupštine učestvovali su i učitelj Stevan Samardžić ispred Nove Varoši  i  Jovan  Ćirković  u  ime  eparhijske  uprave Raško-prizrenske mitropolije. Stevan Samardžić je izabran za jednog od dva sekretara skupštine. Na skupštini su dominirale tri glavne teme: političke prilike, ekonomske prilike i crkveno-školske prilike. O školstvu je pored ostalih govorio i Jovan Ćirković, dok su o ekonomskim pitanjima pored ostalih učesnika govorili Stevan Samardžić i Danilo Šiljak. Samardžić je zajedno sa Sretenom Vukosavljevićem pokrenuo pitanje čifčija, kao osnovno ekonomsko pitanje. Samardžić je govorio o teškom položaju čifčija, o povećanju poreskih obaveza tražeći da se ukine desetina i čifčijski odnosi. „Nikakav napredak – govorio je Samardžić – ni blagostanje ne može biti dok seljak ne bude sopstvenik one zemlje koju obrađuje“. On se zalagao za to da turske vlasti obezbede stalnost čifčija, kako aga ne bi mogao oterati čifčiju kad mu se prohte. Vrlo je zanimljiv i dalekovid bio Samardžićev predlog da se osnuju zemljoradničke zadruge za pomoć seljacima kao i da se osnuje srpska banka u kojoj bi bili objedinjeni svi fondovi rastureni na raznim stranama, u crkvama i školama. Većina Samardžićevih stavova uneta je u rezoluciju o ekonomskim pitanjima. Na kraju skupštine izabran je glavni odbor od 12 članova, među njima i Stevan Samardžić.

Na osnovu ustava koji je sultan doneo pod pritiskom mladoturske revolucije, donet je izborni zakon i 1908. godine su raspisani izbori za otomansku skupštinu u Carigradu. Jedan sandžak je činio jedan izborni okrug, pravo glasa imali su muškarci koji su napunili 25 godina kao i vojska i žandarmerija. Izbori su bili posredni preko izabranih poslanika – poverenika, koji su u sedištu opštine (beledije) birali poslanika za carigradski parlament. Kaze (srezovi) bili su podeljeni na izborne jedinice. Pljevlja su imala 31 izbornu jedinicu. Okružni odbor Srpske narodne organizacije za sjenički i pljevaljski sandžak u dogovoru sa crkveno-školskim opštinama podneo je predlog Centralnom odboru u Skoplju da Srbi idu na izbore sami sa svojom strankom, da u pomenuta dva sandžaka dobiju jedno poslaničko mesto za carigradski parlament kao i da senator iz ove oblasti bude Srbin. Kandidat za senatora bio je Filip Đurašković iz Pljevalja. Međutim, centralni odbor Srpske narodne organizacije postigao je dogovor sa predstavnicima mladoturskog pokreta Jedinstvo i napredak da Srbi na izbore idu zajedno sa muslimanima na listi jedinstvene mladoturske organizacije. Centralni odbor je prihvatio da zajednički kandidat za pljevaljski sandžak bude Vasfi-bej a da kandidat za senatora bude Jovan Šantarić iz Peći umesto Filipa Đuraškovića. I sam Đurašković se odrekao u korist Šantarića. Ovakvim dogovorom Srbi su izgubili jer su objektivno s obzirom na broj stanovnika imali priliku da dobiju jedno poslaničko  mesto, a Turci  nisu  održali  reč  pa  je Šantarić izgubio za senatora. Na kraju, ukupno 42 poslanika–poverenika izabrali su Vasfi-beja, advokata iz Carigrada, za poslanika pljevaljskog sandžaka u carigradskom parlamentu, za period 1908-1912. godine.

Izgledalo je u početku da će Vasfi-bej znati da ceni podršku Srba. U Pljevljima je 21. septembra 1909. Vasfi-bej prisustvovao skupu svih poslanika-poverenika pljevaljskpog sandžaka i istaknutih građana. Na sastanku se pored ostalog raspravljalo da li da pljevaljski sandžak ostane kao takav ili da se ukine. Svi prisutni poslanici su bili protiv ukidanja pljevaljskog sandžaka osim Ahmeda Korjenića koji ne samo da je tražio ukidanje pljevaljskog sandžaka već je zahtevao „da vojska zavede diktaturu i suzbije i uguši srpsku propagandu koja preti našoj otadžbini“. Tom prilikom je došlo do svađe između Vojislava Nenadića i Korjenića. Sutradan 22. septembra srpski poslanici su poslaniku Vasfi- beju podneli zahtev od 27 tačaka na srpskom i francuskom jeziku tražeći da se o njihovim predlozima donesu zakonske odredbe u carigradskom parlamentu. Kao prvo i osnovno traženo je „da se prizna narodnost Srbima (milet), jer narod ovoga kraja svagda se Srbinom slobodno nazivao. Srbi jesmo, Srbi i ostajemo, naši dedovi i pradedovi Srbima su se nazivali, pa i mi hoćemo tim imenom da se nazivamo; ovo nam narodno obeležje ne može niko uzeti; a primamo da Srbima Osmanlijama nazivamo se, jer smo se u otomanskoj državi rodili, živimo i kao takvi želimo da umremo“. Srbi su dalje tražili ličnu i imovinsku bezbednost, i slobodu i jednakost bez razlike vere i narodnosti, crkvene i školske privilegije koje ima Carigradska patrijaršija, slobodan izvoz proizvoda u susedne države, dovršenje puta od Mitrovice do Rudog i do Tare, u svim sudovima da bude Srba članova koliko i muslimana, zatim da država u Pljevljima obezbedi dva lekara („da budu dužni i po selima ići i besplatno lečiti“), poštansku vezu preko Metaljke i Rudoga i druge zahteve. Naročito je bio važan zahtev pod brojem 4: „Prema broju i sposobnosti tražimo srazmerno jednak broj Srba i muslimana u državnu službu da se primaju“.Vasfi-bej je ovom prilikom posetio i manastir Sv. Trojicu zajedno sa pljevaljskim mutesarifom. Ponovo je posetio Pljevlja 1910., i održao govor u klubu mlado- turaka gde su uglavnom bili turski vojnici i musli- mani. Bio je gost Mehmed-paše Bajrovića sa kojim je zajedno otišao u Carigrad. Od vrlo dobro i temeljno sročenih zahteva pljevaljskih Srba nije bilo ništa.

Novi parlamentarni izbori u Turskoj raspisani su u rano proleće 1912. godine. Početkom marta mladoturski komitet je održao sastanak u Skoplju sa srpskim narodnim prvacima na kome je postignut sporazum da Srbi i Srpska narodna organizacija glasaju za kandidate mladoturaka. Ispred Pljevalja sastanku  je  prisustvovao  Filip  Đurašković  koji  je istovremeno bio kandidat za senatora, u ime mladoturaka kandidat za poslanika za pljevaljski sandžak bio je ponovo Vasfi-bej, dok je opozicioni kandidat u ime staroturaka bio Mehmed-paša Bajrović. Mladoturci su doživeli veliki poraz na parlamentarnim izborima 1912. tako da je za poslanika pljevaljskog sandžaka za carigradski parlament izabran Mehmed-paša Bajrović, vođa staroturske političke grupacije.

Jedna od posledica aneksije bio je veliki priliv muhadžira iz ovih pokrajina u Pljevlja i pljevaljski kraj naročito u periodu 1908-1911. godine. Muhadžirsko pitanje nije dovoljno osvetljeno u nauci, naročito njegovi uzroci i posledice. Jovan Cvijić je 1910. napisao kratak ali vrlo znalački članak, sa dubokim naučnim razumevanjem, O iseljavanju bosanskih muhamedanaca, zaključivši da je iseljavanje počelo posle okupacije 1878. ali da je od aneksije „uzelo najveće razmere“. Većina muhadžira prolazila je kroz Beograd vozom za Solun, ranije generacije Cvijić je sretao po Turskoj, u leto 1905. bio je sa njima u Brusi. „Ne samo iz humanih pobuda – piše Cvijić – već i iz nacionalnih moraju dakle Srbi najživlje nastojavati da se bosanski muhamedanci ne iseljavaju“. Bosanski muhamedanci su „bivši Srbi, znatnim delom srpsko plemstvo“, ali „otpavši od vere i narodne svesti srpske, ovi muhamedanci su težili da se prikažu dostojni nove vere i novih položaja i stavljali su se u sve veću suprotnost prema svojim sunarodnicima, koji su ostali u staroj veri.“ Istorijska nesreća „je učinila da je znatni deo bosanskih Srba“ promenio veru i narodno osećanje. „Sada mora zbog toga da nestane znatnog dela bosanskih muhamedanaca“ koji će se „potpuno pretopiti u jedan azijski narod, koji im je u stvari najdalji od svih naroda s kojima su do sada stupali u dodir“. Koji je bio stvarni uzročnik te duge istorijske pojave razložno je objasnio francuski antropogeograf Gaston Gravje. Turske vlasti išle su na ruku muhadžirima bilo time što su im omogućavale da otimaju manastirsku i crkvenu zemlju ili što su age i begovi terali čifčije sa svoje zemlje koju su davali muhadžirima. U okolini Pljevalja takvih primera je bilo dosta 1910. i 1911. godine. Mihaila Borovića iz Hoćevine oterao je aga Hilmija Mulvić, aga Mahmud Selmanović iz Pljevalja prodao je imanje u Kominima muhadžirima i proterao čifčije Gavra i Milovana Kneževića i Jovana Vukojičića, aga Ajro Korjenić je proterao sa svog imanja Joksima Papića iz Vidara, Smail Trhulj Mihaila Lazovića iz Boljanića, aga Salko Katana izbacio je iz kuće i sa imanja Toda Kokovića i tako redom. Bilo je mnogo ovakvih primera. Prema nepotpunim podacima iz pljevaljskog kraja su 1910. godine sa imanja proterane 82 porodice čifčija. Pravoslavno stanovništvo Pljevalja uvećavalo se naročito posle 1878. godine, dolaskom sa sela, mada je prestalo posle povlačenja austrougarskih trupa 1908, dok se broj muslimanskog stanovništva povećavao nakon okupacije Bosne i Hercegovine, zatim iz oblasti Nikšića i Kolašina posle oslobođenja 1878. godine, naročito nakon aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine. Najviše muhadžira naseljeno je u pljevaljskom sandžaku. Samo u periodu 1908-1911. godine, 190 porodica muhadžira naseljeno je u pljevaljskoj kazi iz Bosne i Hercegovine. U prijepoljskoj kazi naseljeno je 56 porodica.

Poslednjih nekoliko godina uoči oslobođenja anarhija, bezvlašće i nasilja su rasli iz dana u dan. Bezvlašće je naročito vladalo u selima na desnoj obali Tare od Vaškova do Bobova i Ograđenice, svuda gde je bila turska vojska u karaulama. Vlast mutesarifa iz Pljevalja se ovde gotovo nije osećala. Česti su napadi u vodenicama, otimanje stoke, pčela, sena. Nail Redžović ubio je Mila Nenadića iz Kosanice i opljačkao mu stoku. U zaštiti sirotinje naročito se isticao Omer- beg Bajrović koji je često snosio i posledice. Početkom decembra 1910. on je zajedno sa Vojislavom Đerasimovićem, Draškom DŽuverovićem i Dragom Joksimovićem stra- žarno sproveden prekom sudu u Skoplju. Česte su krađe, paljevine, razbojništva, otimačine, ubistva, ima nasilnog prevođenja na islam i tako dalje. Turski graničari u Prenćanima prebili su seljaka Josifa i silovali jednu devojčicu od petnaest godina. Godine 1911., u Kraljevoj Gori napadnuta je grupa seljaka iz Crne Gore koja je gonila 12 tovara žita kupljenih na pijaci u Pljevljima. Napali su ih Rapovići sa 25 naoružanih odmetnika i opljačkali žito. Omer-beg Bajrović je seljacima dao 12 tovara svoga žita besplatno, isplativši im trošak za put koji su imali dolazeći u turski sud. Imeđu Lima i Tare, u donjokašinskom kraju, odmetničku četu su vodili Rustem Bambur iz Maoča i Mehmed Redžović iz Kozice.

U meri u kojoj je rasla anarhija i nasilje u svim oblastima Evropske Turske, pa i u Polimlju i Potarju, jačao je i srpski komitski pokret iza koga je stajala organizacija Narodna odbrana osnovana 1905. u Beogradu. U Skoplju je postojao tajni odbor Narodne odbrane na čijem čelu je bio Bogdan Radenković, a u njemu su pored ostalih bili i Jovan Ćirković iz Pljevalja i Lazar Jankulović profesor pljevaljske Gimnazije. Jedan od aktivnih članova Narodne odbrane bio je i Mirko Popović rodom iz Užica koji je dve godine službovao u Pljevljima kao profesor Gimnazije. Među komitskim vođama su se isticali Petar Tošić, Drago Ćosović, učitelj Jakov Vojinović i Pavle Šljukić sa Jabuke. Svi su oni bili povezani sa organizacijom Narodna odbrana. Sa približavanjem Prvog balkanskog rata vojnička i obaveštajna organizacija srpskog pokreta postojala je sve čvršća. Na tom poslu naročito su bili aktivni Petar Tošić i Drago Ćosović, ali i nastavnici pljevaljske Gimnazije na čelu sa direktorom Aleksandrom Marićem. Tošić je prenosio poruke i naređenja između rukovodstva organizacije i ljudi na terenu.

PLJEVALJSKO DRUŠTVO: ZAČECI MODERNIZACIJE

Od 1880. godine, kada postaju sedište pljevaljskog sandžaka, Pljevlja postaju na izvestan način glavna varoš Stare Raške, odnosno zapadnog dela Stare Srbije. Više se okreću prema Prizrenu, Skoplju i Solunu. Posebnu političku važnost, a time i trgovačku privlačnost Pljevlja dobijaju uvođenjem austrougarskih trupa 1879. godine. Naglašenu političku lojalnost prema Austro-Ugarskoj, a razume se na prvom mestu prema Turskoj, ispoljavali su muslimanski prvaci okupljeni oko Mehmed-paše Bajrovića, i deo srpskih trgovaca na čelu sa Šećerovićima. Bajrović je zahvaljujući vojnim liferacijama za austrougarske garnizone stekao veliko bogatstvo, o čemu je svedočio i njegov letnjikovac – čardak na Gotovuši, u blizini austrougarske vojne posade, sa ukrasnim šibljem, cvećem, vodoskocima i paunovima. Verska identifikacija, kao i vezivanje za osmansku državnu ideju u najvećoj meri su opredeljivali političko i društveno ponašanje domaćeg muslimanskog sveta. Čim je Turska objavila rat Grčkoj 1897. godine, koji je proglašen za „sveti rat“ – „džihad“, povodom ustanka na Kritu, u Pljevljima se javilo oko 500 dobrovoljaca, među njima i nemoćni starci. Prema Grčkoj je odmah krenuo kontigent od 350 dobrovoljaca (kasnije su odlazile još neke manje grupe), među kojima se nalazilo i 10 hrišćana.

Većina stranih putopisaca početkom XIX veka smatra Pljevlja glavnim mestom u Hercegovini. Ne postoje precizni statistički podaci o broju stanovnika u varoši. Kapetan Mazalijer navodi da su Pljevlja 1806. godine imala 5-6 hiljada stanovnika, Vjekoslav Klajić piše 1878. godine da Pljevlja imaju 7 hiljada stanovnika, dve decenije kasnije pominje se 8 000 stanovnika (Prijepolje 4 000), dok Jevto Dedijer beleži statističke podatke iz 1913. godine prema kojima su Pljevlja imala 7.940 stanovnika.  U nedostatku preciznih statističkih podataka moguće je pretpostaviti da je više razloga uticalo na demografsko stanje: ratovi, bolesti, gladne godine, migracije. Jedna neobična i retka vest o Pljevljima stigla je iz Beča 28. aprila 1889. godine (11. maja po novom kalendaru): „Juče u 3 časa i 40 minuta bio je silan zemljotres u Pljevljima, koji je trajao 3 sekunde; išao je sa zapada na istok“.

Verska struktura stanovništva Pljevalja uticala je ne samo na urbanističko-arhitektonsko lice varoši, nego na ukupni društveni život.  Muslimani su u varoši činili, naročito u drugoj polovini XIX i početkom XX veka, znatnu većinu u odnosu na pravoslavne, s tim što su u etničkom pogledu oni uglavnom bili islamizovani Srbi. Retke su bile porodice turskog ili drugog neslovenskog porekla. Muslimani i pravoslavni su živeli uglavnom u zasebnim, odvojenim delovima varoši, i činili su zadugo, u kulturnom i duhovnom pogledu, dve odvojene sredine, ali u celini sa jakom orijentalnom atmosferom. Jačanjem moderne trgovine, i modernije prosvete, naročito od vremena dolaska austrougarskih trupa u Pljevlja, pravoslavni i muslimani ulaze u zajedničke trgovačke i druge poslove, čime se uvećavaju njihovi socijalni i ljudski kontakti. Tome je u izvesnoj meri doprinelo i uviđanje dela muslimanskih viđenijih prvaka, da je Austro-Ugarska jednako neprijateljska prema muslimanima kao i prema pravoslavnim Srbima. Pljevaljska kaza je bila teritorijalno velika (Krnjača, Bučje i sva sela u Poblaću pripadala su pljevaljskoj kazi) i imala je za one uslove prilično razvijenu administraciju koja je bila nadležna za ceo sandžak. Uz mutesarifa postojao je i medžlis (savet) koji su činili: mutesarif, zastupnik kadije (naib), načelnik administracije, načelnik za finansije i četiri građanina od kojih su dvojica bili Srbi. Prema podacima iz 1898. pored medžlisa bilo je 10 odseka, među njima i privredni, trgovinski, carinski, odsek šumarstva, odsek policije i drugi. Pri privrednom odseku, na primer, postojao je savet u kome je pored mutesarifa i još nekoliko činovnika bilo i 5 građana – 3 muslimana i 2 pravoslavna Srbina. Komisija za prosvetu je pored predsednika i sekretara, imala i 6 članova iz redova građana od kojih su 3 bili muslimani, a 3 pravoslavni. Varoš je imala 10 mahala sa 1.127 kuća. Pljevaljska opština (beledija) je imala predsednika, pisara, čauša i odbor od 4 člana, od kojih je jedan bio Srbin. Opština je imala i lekara i apotekara. Prema istom  izvoru,  u  Pljevljima  je  radio  581  dućan  (što izgleda preterano osim ako se podatak ne odnosi za ceo sandžak), 43 magaze, 39 hanova (u celoj kazi-srezu), 20 tabahana (kožara), 217 vodenica (za celu kazu), 2 fabrike, 4 ciglane, 2 novčana zavoda (Hadžiatlagić-Bajić i Štedionica manastira Sv. Trojice). Manastirska štedionica je imala svoju filijalu u Priboju. Pljevaljska kaza (srez) imala je ukupno 44.450 stanovnika.  Od javnih zgrada u varoši je bilo – 2 hamama, 8 džamija, 1 medresa, 1 ruždija, 24 mejtefa, 7 mektaba, 1 čitaonica, 5 crkava (u celoj kazi-srezu), 1 srpsku osnovnu školu, 1 srpsku gimnaziju, 1 manastir i 13 državnih zgrada koje je držala turska vojska i administracija.

Ekonomsko uzdizanje varoši

Tradicionalno zanimanje stanovništva pljevaljske varoši bili su trgovina i zanatstvo, dok se stanovništvo na selu bavilo uglavnom stočarstvom i zemljoradnjom. Muslimanske age i begovi živeli su u varoši, od svojih poseda, deo njih se bavio i trgovinom, a običan svet uglavnom sitnom trgovinom i zanatima. Muhadžirske mahale okupljale su većim delom muslimansku sirotinju. Tanzimatske reforme sredinom XIX veka otvarale su prostor za ekonomsko jačanje hrišćana širom Osmanskog carstva, pa i u Pljevljima, dok se muslimanska vlastela uglavnom držala tradicionalnog ubiranja prihoda sa svojih poseda. Sa novim duhom vremena i jačanjem hišćanskih pokreta slabila je i ekonomska snaga muslimanske vlastele. Srpsko građanstvo u Pljevljima držalo je veliki deo robnog prometa, deo zanatstva, a krajem XIX i početkom XX veka i veći deo početnih oblika bankarstva i industrije. Srbi počinju da ulaze u organe vlasti (medžlise i sudove), formiraju svoje prosvetne i kulturne ustanove. Francuski konzul u Sarajevu Leopold Moro navodi 1866. godine da je glavni trgovački  centar  u  Hercegovini  Mostar,  ali  da  na„drugom mjestu“ dolaze Foča, Pljevlja („Taslidža“) i Stolac, pa tek onda Konjic, Ljubuški, Trebinje i Nikšić. Francuski konzul ističe da je većina hercegovačkih trgo- vaca nepismena, sa malim dućanima, ali da pozajmljuju novac uz „grdne kamate“ (24 do 30 % godišnje). U varoši, ističe Moro, postoji svojevrstan savez između krupnih trgovaca hrišćana i muslimanskih begova.

Ekonomski život u Pljevljima ima svoje uspone i padove, ali od sredine XIX veka on je sve više pod uticajem evropske trgovine i ekonomskih tokova. Pljevlja su,  pored  ostalog,  važno  središte na  trgovačkom putu iz Bosne, preko Novog Pazara, Skoplja i Soluna za Egejsko more. Period 1878. do 1908. godine je najdinamičniji. Tome je doprinelo snabdevanje turskog i austrijskog garnizona. Većina pljevaljskih trgovaca izvozi poljoprivredne proizvode, a uvozi industrijsku robu. Izvoze sir, kajmak, maslo, loj, kožu, vunu, stoku i građu, a uvoze većinom kolonijalnu i manufakturnu robu. Izvoz teče preko Bosne u Austro-Ugarsku i Italiju, a u Tursku i Grčku preko Soluna, odakle ide dalje prema Bliskom istoku. Boljem izvozu doprinose i nove saobraćajne veze, naročito pruga Mitrovica-Skoplje-Solun. Uvozi se iz Austro-Ugarske, Srbije, Italije, Francuske, Engleske. Među pljevaljskim muslimanima ističu se trgovci Selmanovići, Bajrovići, Ćinare, Hadžiatlagići, Korjenići, Drnde, Trhulji i drugi, a među pravoslavnim Srbima – Bajići, Đenisijevići, Šećerovići, Janićijevići, Živkovići, Markovići-Ćuze, Grujičići, Rabrenovići, Todorići, Radovići, Đuraškovići i drugi. Krajem XIX veka u Pljevljima niču trgovačka društva, poput društava Veseličić-Šećerović-Bajrović, Hadžiatlagić-Bajić, Bajrović-Stevović, ili novčani zavodi kao što su Bajić-Hadžiatlagić i Štedionica manastira Sv. Trojice. Zarađeni novac pljevaljski trgovci Srbi drže delom u bankama Srbije, a delom zajedno sa muslimanima u bankama u Solunu i Carigradu. Mehmed-paša Bajrović je novac držao u bankama u Beču. Ipak, stečenim kapitalom pljevaljski trgovci započinju prve korake u razvitku pljevaljske industrije: industrije piva, prehrambene industrije (prerada mesa i mesnih proizvoda), industrije građevinskog materijala i mlinske industrije. Godine 1889. Šećerovići su sa Čehom Vindačekom otvorili Pivaru u Pljevljima. Pivara je imala oko 40 radnika, a proizvo- dila je oko 200 hektolitara piva. Pored pivare u Pljevljima je radila i fabrika cigle i crepa (Ciglana), manji parni mlin, i veća radionica za izradu creva za kobasice (kobasičarski zanat donose Česi i Mađari okupljeni oko austrougarskog garnizona). Stara Pljevlja su još u rimsko doba imala posebne ciglane. Početkom XX veka pominju se i dve moderne peći za spravljanje kreča, kao i manji parni mlin.  Sve to, međutim, nije bilo dovoljno da Karlo Pač 1907. uoči bilo kakav uticaj novog vremena nakon 1878. godine. „Plevlje je danas kao i prije u dispoziciji, gradnji kuća, popločavanju cesta i – čistoći, tolerantnosti prema paščadi i u opće pogledom  na  lijenost  i  tratenje  vremena  sa  strane stanovništva, potpuna orijentalna varoš, koju iz daleka ukrašuju munare i vrtovi“.

Pored trgovine, Pljevlja su bila poznata i po veoma brojnim starim zanatima, kao što su obućari, kovači, kazandžije, kujundžije, zlatari, puškari, pekari, vunovlačari, berberi, krojači, terzije, ćurčije, kolari i drugi. U ranijim vekovima naročito je bila razvijena proizvodnja sahtijana od kozijih i jagnjećih koža u poznatim tabahanama u Pljevljima. I tokom prve polovine XIX veka, pa i sredinom veka, sahtijan se izvozio na austrijsko i nemačko tržište. Prema zvaničnim turskim podacima u Pljevljima je u toku 1852. godine pripremljeno 30.000 koža sahtijana. Poslednjih decenija XIX veka stižu i novi zanati: fotografi, moleri, limari, mehaničari, sajdžije. Prvu fotografsku radnju u Pljevljima otvorio je 1892. godine Nikola Nastić, školovan u Beču, a prvu privatnu apoteku krajem veka Risto Vukotić, školovan u Carigradu.275 Kako je izgle- dala verska struktura vlasnika trgovačkih i zanatskih radnji u Pljevljima svedoči statistika Sima Šiljka iz 1912. godine: pravoslavnih Srba – trgovaca 10, krojača 4, abadžija 5, lončara (grnčara) 2, vrećara 2, obućara 2, stolara 6, terzija 5, handžija 5, mehandžija 50, kujundžija 2, trgovaca špicerajskih 6 i dr.; muslimana – trgovaca 50, bakala 150, handžija 6, kafedžija 6, pekara 30, o bilo je i obućara, terzija, sajdžija, krojača i dr.

Glavni poslovni deo Pljevalja i središte društvenog i kulturnog života bila je Čaršija sa svojim dućanima i ćepencima, hanovima, hotelima i zanatskim radnjama. Pored zajedničkog središta, muslimani i pravoslavni su imali i svoje posebne uže centre oku- pljanja. Uz stare hanove, sa sobama za spavanje, kafanom, konjušnicom i magazom, kakvi su u ovo vreme na prelazu dva veka u Pljevljima bili na primer, hanovi paše Bajrovića, Murata Vejzovića, ili Mehmed bega Selmanovića, u Pljevljima su u srpskom delu varoši nikli i moderniji hoteli, kao što su bile dve Bajića gostionice (hoteli) i gostionica Velika Srbija u Varoš-mahali. Među skoro stotinak kafana u Pljevljima početkom XX veka isticale su se kafane Narodna bašta (ili Milet bašta) i kafana Društvene pivare. Pljevlja su ipak nosila pečat varoši orijentalnog tipa, ali sa brzim prodorom evropskih shvatanja u urbanističkom i arhitektonskom uređenju varoši. Arhitektonska tradicija i visoki kulturni dometi starih Pljevalja ogledala se u kući-dvoru begovske porodice Selmanovića, dok nove srednjoevropske prodore i domete pravoslavnog trgovačkog sloja reprezentuje kuća Šećerovića. Sasvim zasebnu celinu, varoš za sebe, predstavljao je austro-ugarski vojni logor na Dolovima, koji nije proistekao iz privrednog i trgovačkog života samih Pljevalja, već je podignut s ciljem da impresionira svet ovih oblasti pod vidom viših „civilizatorskih“ ciljeva Austro-Ugarske. „Bura povlađivanja odjekne – zabeležio je dr Karlo Pač 1907. godine – kad zazvuči koračnica Radeckijeva i princa Eugena“. Pošto logor nije podlegao ni turskoj  na austrougarskoj  carini jeftini su bili i strani luksuzni artikli, francuski konjak, sherry, šampanjac „najfinije marke“ i dr.

PROSVETA I KULTURA

Prosveta i kultura su pored trgovine, industrije i arhitekture bili najočigledniji pokazatelji modernizacije pljevaljskog društva, u prvom redu među pravoslavnim Srbima.

Turske škole